Πατερικές αναφορές στο ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ 32:8

Αλλά, επειδή και χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, μήπως σύμφωνα με τον αριθμό αυτών υπάρχουν και χίλιες χιλιάδες όρια εθνών; Και όμως, όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, διασπείροντας τους υιούς του Αδάμ και έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό τους –και αυτό, σύμφωνα με την ιστορία, έγινε την εποχή των υιών και εγγονών του Νώε και της περιβόητης από αυτούς ανέγερσης του πύργου–, τότε λοιπόν, δεν ήταν όχι περισσότεροι από εβδομήντα αυτοί που είχαν διαμεριστεί; Επομένως, τα όρια των εθνών δεν έγιναν σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων, αλλά για κάθε αριθμό των εθνών ο Θεός έστησε όρια αγγέλων, δηλαδή για την προστασία και φύλαξη κάθε έθνους τοποθέτησε αγγέλους ή έναν άγγελο. Ο Ακίνδυνος όμως λέει: «αν δημιουργήθηκαν σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού και όχι των δυνάμεων, δεν υπάρχει για αυτές ούτε αριθμός ούτε πλήθος». Δεν έχει λοιπόν ο Θεός ενεργητική δύναμη, ούτε θεατική, ούτε θεοποιό, ούτε παντοκρατορική; Πώς λοιπόν ο μέγας Διονύσιος λέει: «αν ονομάσουμε την υπερούσια κρυφιότητα Θεό ή ζωή ή ουσία ή φως ή λόγο, δεν εννοούμε τίποτε άλλο παρά τις δυνάμεις που προέρχονται από αυτήν, τις εκθεωτικές ή ουσιοποιούς ή ζωογόνους ή σοφοδώρους», τις οποίες και κάπου αλλού στα περί θείων ονομάτων τις τοποθετεί πάνω από τα όντα; Διότι, λέει, «μετέχοντας σε αυτές τα όντα με τρόπο κατάλληλο για το καθένα, και υπάρχουν και ζουν και είναι ένθεα, και έτσι ονομάζονται». Αλλά και ο μέγας Βασίλειος λέει: «το Άγιο Πνεύμα είναι απλό ως προς την ουσία, αλλά ποικίλο ως προς τις δυνάμεις».

Το να λέει όμως κανείς ότι, επειδή τα όρια των εθνών ορίστηκαν σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού, δεν υπάρχει καθόλου αριθμός στον Θεό, ισοδυναμεί με αναίρεση και της τριάδας των υποστάσεων. Διότι και ο Σαβέλλιος ευχαρίστως θα έλεγε: πώς τα όρια των εθνών δεν χωρίστηκαν σύμφωνα με τον αριθμό των υποστάσεων, αν αυτές ήταν πράγματι περισσότερες, αλλά σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων; Με αυτόν τον τρόπο προσπαθεί και ο ίδιος να αποδείξει ότι δεν υπάρχει αριθμός θείων προσώπων. Τι γίνεται όμως με τον μέγα Διονύσιο και τον μέγα Βασίλειο, καθώς και τον αδελφό του που έχει όμοια φρονήματα, και ολόκληρο τον χορό των θεολόγων, οι οποίοι αφενός ονομάζουν τη θεία φύση θεότητα, αφετέρου λένε ότι το όνομα αυτό αρμόζει περισσότερο στην πρόνοια του Θεού, στην εξουσία, στη θεατική δύναμη και στα παρόμοια; Άραγε δεν γνωρίζουν ότι ο δημιουργός των πάντων είναι ένας; Ή μάλλον ότι είναι ένας μεν, αλλά τρισυπόστατος και παντοδύναμος, και ότι είναι τρισυπόστατος επειδή έχει τρεις υποστάσεις, ενώ παντοδύναμος επειδή έχει πολλές και διάφορες, ή μάλλον όλες, τις δυνάμεις; Αν πάλι κάποιος πει ότι ονομάζεται παντοδύναμος επειδή δύναται τα πάντα και όχι επειδή έχει δυνάμεις, τότε, σύμφωνα με τη λογική του, δεν θα είναι τρισυπόστατος επειδή έχει τρεις υποστάσεις, αλλά επειδή υφίσταται τρισσώς.

Όχι μόνο ως προς αυτό ο άνθρωπος έχει πλαστεί κατ' εικόνα Θεού περισσότερο από τους αγγέλους, ότι δηλαδή έχει μέσα του συνεκτική και ζωοποιό δύναμη, αλλά και ως προς το αρχικό του αξίωμα. Διότι υπάρχει στη φύση της δικής μας ψυχής αφενός το ηγεμονικό και αρχικό στοιχείο, και αφετέρου το στοιχείο που εκ φύσεως υπηρετεί και υπακούει: η θέληση, η όρεξη, η αίσθηση και γενικώς όσα συνδημιουργήθηκαν μαζί με τον νου από τον Θεό, έστω κι αν εμείς μερικές φορές, από φιλαμαρτήμονα διάθεση, αποσκιρτούμε όχι μόνο από τον Θεό και Παντοκράτορα, αλλά και από το έμφυτο κυριαρχικό στοιχείο που διαθέτουμε. Ο Θεός, πάντως, εξαιτίας αυτού του αρχικού στοιχείου που υπάρχει μέσα μας, μας παραχώρησε την κυριότητα ολόκληρης της γης. Οι άγγελοι, όμως, δεν διαθέτουν συζευγμένο σώμα, ώστε να το έχουν και υποταγμένο στον νου. Και όσον αφορά τη νοερή θέληση, όσοι μεν εξέπεσαν την έχουν διαρκώς πονηρή, ενώ οι αγαθοί άγγελοι την έχουν διαρκώς αγαθή και δεν χρειάζεται καθόλου ηνίοχο. Το επίγειο κράτος, από την άλλη, ο πονηρός δεν το κατείχε, αλλά το άρπαξε· γι' αυτό είναι φανερό ότι δεν δημιουργήθηκε ως άρχοντας της γης. Οι αγαθοί άγγελοι διατάχθηκαν από τον Παντοκράτορα να επιβλέπουν τα επίγεια πράγματα μετά τη δική μας έκπτωση και, εξαιτίας αυτής, την καθαίρεσή μας από το αξίωμά μας, έστω κι αν αυτή δεν ήταν ολοκληρωτική χάρη στη θεία φιλανθρωπία. Διότι τα όρια των αγγέλων, όπως αναφέρει ο Μωυσής στην ωδή, τα έθεσε ο Θεός, όταν διαμέριζε τα έθνη.

«Επερώτησον»: Δηλαδή, επιγνώστε και μάθετε όσα έκανε ο Θεός στην εποχή των πατέρων σας, και δεν κατανύχθηκαν οι καρδιές σας. «Τους πρεσβυτέρους»: Δηλαδή μάθετε για τους παλαιότερους. «Ότε διεμέριζεν»: Όταν διαχωρίζει και κληροδοτεί τη γη στις φυλές, ούτε αυτά δεν σας προκαλούν κατάνυξη; «Ους διέσπειρεν»: Πώς από τον έναν άνθρωπο φύτεψε πολλά έθνη. «Έστησεν»: Όλων των αγίων· διότι άγγελοι επί της γης είναι οι άγιοι. «Και εγενήθη»: Και από όλα εκείνα τα έθνη εξέλεξα εσάς ως αγαθή μερίδα, αλλά δεν το θυμηθήκατε· για αυτόν τον λόγο εισήλθε ο πιστός λαός, ο οποίος είναι ο Ιακώβ. «Σχοίνισμα»: Διότι, όπως ακριβώς με ένα σχοινί, έτσι με την πίστη είλκυσε ο Θεός τα έθνη προς το δικό Του θέλημα. «Αυτάρκησεν»: Διότι ήταν θαύμα αυτό που γινόταν στην έρημο, το πώς δηλαδή τρεφόταν ο λαός χωρίς να κοπιάζει; «Εν δίψη»: Διότι, ενώ είχαν τον μέγιστο καύσωνα στην έρημο, ο λαός δεν διψούσε. Ονομάζει δε έρημο την Εκκλησία, η οποία έλιωνε διψώντας για τον Χριστό και τα μυστήριά Του. «Εκύκλωσεν»: Διότι τους περιέβαλλε με τη δύναμή Του και τους παιδαγωγούσε μέσω της υπομονής. «Και διεφύλαξεν»: Τόσο μεγάλη ήταν η αγάπη του Θεού προς τον λαό, αλλά επειδή αθέτησαν, αποβλήθηκαν. «Ως αετός»: Διότι κανένα από τα πτηνά δεν φυλάει τη φωλιά του όπως ο αετός, ως βασιλιάς όλων των πτηνών. Ο λόγος αυτός υποδηλώνει τον Χριστό. «Και επί τοις»: Έτσι πόθησε ο Θεός τον Ισραήλ, αλλά δεν συνέτισαν.

ΠΕ'. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΕΥΛΟΓΙΟ. Φρονώ ότι κανένας δαίμονας δεν θα μπορέσει να αντισταθεί ούτε καν σε έναν άγιο άνθρωπο. Και αυτό είναι φανερό από το γεγονός ότι οι απόστολοι εξέβαλαν δαίμονες. Φανερό επίσης και από το ότι ο Παύλος με έναν λόγο εξέβαλε το πνεύμα του Πύθωνα, το οποίο ανακάτευε άνω κάτω τα πράγματα των Ελλήνων. Και στα μαρτύρια όμως, η χάρη που ενοικεί στα σώματα των αγίων, βασανίζει αυτούς τους δαίμονες. Εάν λοιπόν αυτά έχουν έτσι, όπως δείχνει η πείρα των πραγμάτων, πώς θα μπορούσε ένας δαίμονας να αντισταθεί σε άγγελο; Αλλά νομίζω (διότι δεν επιμένω απόλυτα, παρά μόνο εκφέρω γνώμη), ότι επειδή, σύμφωνα με τον Μωυσή, σε κάθε έθνος ανατέθηκε και ένας άγγελος: «Διότι όταν», λέγει, «ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Εάν όμως πεις: Πώς λοιπόν δεν υποχωρούσε ο ένας στον άλλον; Θα έλεγα, ότι βεβαίως και υποχώρησε, όμως και οι δύο επικαλούνταν τον θείο νόμο. Διότι ο ένας προέβαλλε το θείο πρόσταγμα, το οποίο όριζε να ελευθερωθούν από την αιχμαλωσία οι Ιουδαίοι, ακόμη και αν δεν το ήθελαν και δεν είχαν μετανοήσει· ο άλλος όμως, επικαλούμενος τις πράξεις των Ιουδαίων, υποστήριζε ότι ήταν δίκαιο να παραμείνουν ακόμη στην εξορία. Επειδή δηλαδή ο Θεός είχε υποσχεθεί την επάνοδο σε αυτούς που ευσεβούν και πράττουν το δίκαιο, έλεγε ότι έπρεπε να ισχύσει το πρόσταγμα, εφόσον ήταν αμετανόητοι και δεν είχαν καν στραφεί σε ικεσία. Το ότι δε ο Θεός επαινεί και την απέχθεια προς την πονηρία, το αποδεικνύουν τα γεγονότα σχετικά με τον Φινεές.

Άλλοι συμπαραστέκονταν στο Πάθος· άλλοι μετά την Ανάσταση, παραμένοντας στο κενό μνήμα, έλεγαν στις πιστές γυναίκες: «Τι αναζητάτε τον ζωντανό ανάμεσα στους νεκρούς;». Μετά δε την Ανάληψη συνόδευαν ως φρουροί τους μαθητές, λύνοντας τα δεσμά του Πέτρου, ελαφρύνοντας τους κινδύνους του Παύλου στη στεριά και στη θάλασσα, μεσιτεύοντας για την πίστη του Κορνηλίου, και πατάσσοντας τον δικαιοκτόνο Ηρώδη όταν μεγαλορρημονούσε. Δεν είναι λοιπόν άξιοι της μέγιστης τιμής αυτοί που κατευθύνουν τη ζωή μας; Διότι οι άγγελοι δεν τάχθηκαν μόνο στο να φρουρούν έθνη, όπως διακηρύσσει ο θείος λόγος: «Όταν ο Ύψιστος», λέει, «διαμέριζε τα έθνη, όταν διασκόρπισε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού»· αλλά και στον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά έχει ανατεθεί ένας άγγελος. Ο λόγος αυτός δεν είναι δικός μου, αλλά της Θείας Γραφής. Διότι, όταν η υπηρέτρια Ρόδη ανήγγειλε στους αποστόλους ότι ο Πέτρος στεκόταν μπροστά στις θύρες, έχοντας διαφύγει από το δεσμωτήριο του Ηρώδη, εκείνοι, δυσπιστώντας, έλεγαν: «Είναι ο άγγελός του». Το επιβεβαιώνει δε και ο Σωτήρας αυτό, λέγοντας για τους ταπεινούς κατά τον βίο: «Προσέξτε να μην περιφρονήσετε ούτε έναν από αυτούς τους μικρούς».

Άραγε, λοιπόν, δεν είναι άξιοι της μέγιστης τιμής αυτοί που στρατεύονται υπέρ της ζωής μας; Διότι οι άγγελοι δεν ορίστηκαν μόνο ως φρουροί των εθνών· «Όταν ο Ύψιστος», λέγει, «διαμοίραζε τα έθνη, όταν διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Αλλά και στον κάθε άνθρωπο έχει κληρωθεί ένας άγγελος· και ο λόγος αυτός δεν είναι δικός μου, αλλά της Θείας Γραφής. Διότι, όταν η υπηρέτρια Ρόδη ανήγγειλε στους αποστόλους ότι ο Πέτρος, έχοντας διαφύγει από το δεσμωτήριο του Ηρώδη, στεκόταν μπροστά στη θύρα, εκείνοι, δυσπιστώντας, έλεγαν: «Είναι ο άγγελός του». Το επιμαρτυρεί δε αυτό και ο Σωτήρας, λέγοντας για τα παιδιά: «Προσέχετε να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς· διότι σας λέγω ότι οι άγγελοί τους στον ουρανό βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου, του εν τοις ουρανοίς». Σε κάθε δε Εκκλησία, ο Χριστός τοποθέτησε αγγέλους φύλακες, όπως λέγει αποκαλύπτοντας στον Ιωάννη: «Πες στον άγγελο της Εκκλησίας της Σμύρνης· Γνωρίζω τη φτώχεια και τη θλίψη σου, αλλά είσαι πλούσιος». Τι λέγεις, Δέσποτα; Είμαι πλούσιος εγώ ο φτωχός;

Προσέξτε να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς. Διότι σας λέω ότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς. Μικρούς δεν ονομάζει τους πραγματικά μικρούς, αλλά εκείνους που νομίζονται τέτοιοι από τους πολλούς: τους φτωχούς, τους ευκαταφρόνητους, τους άσημους (διότι πώς θα μπορούσε να είναι μικρός εκείνος που αξίζει όσο ολόκληρος ο κόσμος; Πώς θα μπορούσε να είναι μικρός ο φίλος του Θεού;), αλλά εκείνους που θεωρούνται τέτοιοι κατά την αντίληψη των πολλών. Και δεν μιλάει μόνο για πολλούς, αλλά και για έναν, προφυλάσσοντας και πάλι με αυτόν τον τρόπο από τη βλάβη των πολλών σκανδάλων. Διότι, όπως ακριβώς το να αποφεύγει κανείς τους πονηρούς, έτσι και το να τιμά τους αγαθούς προσφέρει μέγιστο κέρδος, και διπλή θα είναι η ασφάλεια για εκείνον που προσέχει: αφενός μεν από την αποκοπή των φιλιών με εκείνους που σκανδαλίζουν, αφετέρου δε από το να περιποιείται και να τιμά αυτούς τους αγίους. Έπειτα, τους καθιστά αξιοσέβαστους και από άλλη άποψη, λέγοντας ότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς. Από αυτό καθίσταται φανερό ότι οι άγιοι, ή ακόμη και όλοι οι άνθρωποι, έχουν αγγέλους. Διότι και ο Απόστολος λέει σχετικά με τη γυναίκα ότι οφείλει να έχει εξουσία επί της κεφαλής της εξαιτίας των αγγέλων· και ο Μωυσής: «Έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού».

Και μου είπε: «Δανιήλ, άνδρα επιθυμιών, κατανόησε τα λόγια που εγώ σου λέω και στάσου στη θέση σου, διότι τώρα στάλθηκα σε εσένα». Και καθώς μου έλεγε τον λόγο αυτόν, σηκώθηκα έντρομος. Και μου είπε: «Μη φοβάσαι, Δανιήλ, διότι από την πρώτη ημέρα που έδωσες την καρδιά σου στο να κατανοήσεις και να ταπεινωθείς ενώπιον του Κυρίου του Θεού σου, εισακούστηκαν τα λόγια σου, και εγώ ήλθα εξαιτίας των λόγων σου». Βλέπεις αυτό που έλεγα, ότι δηλαδή και αυτός σχεδόν απολογείται σε εκείνον; «Από την πρώτη ημέρα», λέει, «στάλθηκα». Γιατί λοιπόν καθυστέρησες; «Και ο άρχοντας του βασιλείου των Περσών στεκόταν εναντίον μου είκοσι μία ημέρες». Άκουσες ότι «Έθεσε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του»; Και κάθε έθνος έχει εκείνον που προΐσταται σε αυτό, και ο ίδιος επιθυμεί να είναι ισχυρότερος. Και του δόθηκε σύνεση μέσω του οράματος. Διότι δεν αρκούσαν τα λόγια για να διδάξουν τα όσα λέγονταν.

Από αυτό το σημείο αρχίζουν οι λόγοι του προφήτη προς τον λαό· διότι, σαν να βρίσκεται σε κρίση απέναντί τους, υπενθυμίζει τις δικές του ευεργεσίες, πείθοντας τον προφήτη ότι δεν εκφέρει αδίκως την απόφαση εναντίον τους. Λέει, λοιπόν, ότι: Ανέκαθεν απόλαυσες πολλή φροντίδα από εμένα. Ως νεότητα, δε, εννοεί την παραμονή του λαού στην Αίγυπτο, καθώς τότε εκλέχθηκαν από τον Θεό. Το δε «της τελειώσεως της αγάπης σου», σημαίνει: Σε αγάπησα τέλεια, παρέχοντάς σου κάθε πρόνοια· και η απόδειξη προκύπτει από τα όσα ακολουθούν: Στο ότι, λέει, ακολούθησες τον Άγιο του Ισραήλ. Δηλαδή: Όταν με ικέτευσες, καθώς υπέφερες τα πάνδεινα στην Αίγυπτο, εγώ σε εξήγαγα και σε καθοδηγούσα, υποδεικνύοντάς σου την οδό μέσα στην έρημο. Και σου παρείχα σε αφθονία τα αναγκαία αγαθά μέσα σε απάτητη έρημο. «Άγιος είναι ο Ισραήλ στον Κύριο». Δηλαδή, είναι αφιερωμένος στον Θεό. Διότι έτσι λέει και ο Μωυσής: Όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού, και η μερίδα του Κυρίου έγινε ο λαός του, ο Ιακώβ.

Διότι εκείνοι μεν εύλογα είχαν παρρησία και προσήλθαν για να παραστούν ενώπιον του Θεού, τούτος όμως δεν προσήλθε για να παραστεί ενώπιον του Θεού. Διότι, εάν ο Κάιν εκδιώχθηκε από το πρόσωπο του Θεού, πολύ περισσότερο τούτος. Τι σημαίνει λοιπόν το «ήλθε μαζί τους»; Ότι βρίσκεται μαζί τους σε τούτο τον κόσμο. Όπως ακριβώς οι πονηροί και οι αγαθοί άνθρωποι είναι αναμεμειγμένοι, έτσι συμβαίνει και με τους αγγέλους και τους δαίμονες. Και, αν θέλεις, θα σε βεβαιώσω γι' αυτό από τις Γραφές. Άκου τον Παύλο που λέει: «Οφείλουν οι γυναίκες να έχουν εξουσία επί της κεφαλής τους εξαιτίας των αγγέλων». Και πάλι ο Χριστός λέει: «Προσέξτε μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς, διότι οι άγγελοί τους βλέπουν πάντοτε το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς». Και πάλι αλλού, για τον Πέτρο, έλεγαν οι απόστολοι: «Είναι ο άγγελός του». Και στην Παλαιά Διαθήκη ο Ιακώβ έλεγε: «Ο άγγελος που με ελευθέρωσε από τα νεανικά μου χρόνια». Και στα έθνη προΐστανται άγγελοι. Διότι «όρισε», λέει, «τα σύνορα των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του». Και στο βιβλίο του Δανιήλ βρίσκουμε να λέγεται το εξής: «ότι ο Μιχαήλ είναι ο άρχοντάς σας». Και στην Παλαιά Διαθήκη σε πολλά σημεία βρίσκουμε τους αγγέλους όχι μόνο να έρχονται από τον Θεό για την εξυπηρέτηση κάποιας οικονομίας, αλλά και να τους έχει εμπιστευθεί κάποιο έργο, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος: «να αποστέλλονται για χάρη εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία». Και πάλι ο προφήτης λέει: «αποστολή μέσω πονηρών αγγέλων».

«Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη;» λέγει ο Κύριος. Διότι εκείνο φαίνεται αντίθετο προς τούτο, εάν το εκλάβουμε σύμφωνα με την πρόχειρη, κατά γράμμα ανάγνωση, και δεν εξετάσουμε το βαθύτερο νόημα που κρύβεται σε αυτά. Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό που λέει: «Ο ουρανός του ουρανού ανήκει στον Κύριο, ενώ τη γη την έδωσε στους υιούς των ανθρώπων;» Χρησιμοποιεί λόγο συγκαταβατικό, χωρίς να περιορίζει τον Θεό μέσα στον ουρανό. Διότι ούτε το «Ο ουρανός είναι θρόνος του, και η γη υποπόδιό του», όπως ακριβώς ούτε το «Εγώ γεμίζω τον ουρανό και τη γη», έχουν λεχθεί επαξίως του μεγαλείου Του, αλλά και αυτό αποτελεί συγκατάβαση. Επειδή Εκείνος περικλείει τα πάντα, βαστάζει τα πάντα, χωρίς να έχει ανάγκη από τόπο, αλλά Εκείνος συγκρατεί τα άπαντα· λέγεται, όμως, ότι ο ουρανός είναι κατοικία Του, επειδή είναι τόπος καθαρός από την πονηρία. Όπως, λοιπόν, εδώ ο ουρανός δεν αποτελεί αποκλειστική επιλογή, έτσι συμβαίνει και όταν λέγει: «Έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού», ή ότι «Εξέλεξε τον οίκο του Ιακώβ». Διότι ούτε και εδώ εννοεί αυτό, ότι δηλαδή οι μεν Ιουδαίοι είναι δικοί Του, ενώ οι υπόλοιποι άνθρωποι όχι πλέον, αλλά ότι είναι εγκαταλελειμμένοι από την πρόνοιά Του και αποστερημένοι της δημιουργίας Του. Επειδή είναι κοινός Θεός όλων· χρησιμοποιεί δε αυτόν τον λόγο, για να δείξει την αγάπη Του προς αυτούς, επειδή, με κάποιον τρόπο, φαίνονταν να είναι καλύτεροι από τους άλλους. Το ότι, δηλαδή, δεν εξέλεξε μόνο αυτούς, αλλά ήταν κηδεμόνας όλων, το αποδεικνύουν τόσο τα γεγονότα πριν από τον Μωυσή, όσο και, εξίσου, τα γεγονότα κατά την εποχή του, καθώς και καθένα από τα γεγονότα που συνέβησαν διαδοχικά μετά από αυτόν.

Εφόσον δε ο Δεσπότης δικαιώνει, ποιος είναι αυτός που θα κατακρίνει; Και πώς, εάν δεν παραμένουν στη δική τους μακαριότητα, ο μέγας Μωυσής γράφει για τον Θεό των όλων, ότι εκ δεξιών Του υπάρχουν άγγελοι μαζί Του; Διότι δεν είναι δυνατόν, όπως νομίζω, να διατυπωθεί πιο ένδοξος λόγος για αυτούς από το ότι οι άγγελοι του Θεού προΐστανται των εθνών, και ότι ο λαός που προήλθε από τον Ιακώβ έγινε μερίδα του Κυρίου, ανυψώνοντάς τους σε τόσο μεγάλο ύψος, ώστε να φθάσουν σε διαμοιρασμό με τον Κύριο. Διότι, ακόμη και αν διατυπώθηκε κάπως υπερβολικά χάριν της δόξας του λαού, εντούτοις αποδίδει στους αγγέλους δόξα όχι τυχαία.

ΤΙΤΛΟΣ Ζʹ. — Περί αγγέλων: ότι ο Θεός μάς όρισε αγγέλους φύλακες. «Ιδού, εγώ αποστέλλω τον άγγελό μου προ του προσώπου σου, για να σε φυλάξει στον δρόμο, ώστε να σε εισαγάγει στη γη την οποία σου ετοίμασα. Πρόσεχε τον εαυτό σου και εισάκουσέ τον και μην του απειθήσεις· διότι δεν πρόκειται να σου χαριστεί. Επειδή το όνομά μου είναι σε αυτόν.» «Έθεσε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού.» «Προσέχετε να μην καταφρονήσετε ούτε έναν από αυτούς τους μικρούς· διότι σας λέω ότι οι άγγελοί τους στους ουρανούς βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα μου, ο οποίος βρίσκεται στους ουρανούς.» Ο Απόστολος, γνωρίζοντας πως οι άγγελοι έχουν οριστεί στους ανθρώπους σαν ένα είδος παιδαγωγών ή παιδονόμων, τους επικαλέστηκε ως μάρτυρες.

Θα αναφέρω επίσης τα λόγια με τα οποία δηλώνεται ότι ο Θεός διαμοίρασε όλα τα έθνη. Και είναι τα εξής: «Ρώτησε τον πατέρα σου, και θα σου αναγγείλει, τους πρεσβυτέρους σου, και θα σου πουν. Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των υιών του Ισραήλ. Και μερίδα του Κυρίου έγινε ο λαός του, ο Ιακώβ, και μερίδιο της κληρονομιάς του ο Ισραήλ». Και αφού είπα αυτά, πρόσθεσα λέγοντας ότι οι Εβδομήκοντα ερμήνευσαν ότι: «Έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Αλλά επειδή και από αυτό πάλι καθόλου δεν μειώνεται η ισχύς του επιχειρήματός μου, ανέφερα τη δική σας ερμηνεία.

«Ρώτησε τον πατέρα σου» τον Αβραάμ, «τους πρεσβυτέρους σου» τους προφήτες, «και θα σου πουν». «Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη και διασκόρπιζε τους γιους του Αδάμ, καθόρισε τα όρια των εθνών». Διότι και μετά τον κατακλυσμό, από τους τρεις γιους του Νώε γέμισε η γη και πάλι με ανθρώπους· «Όρια εθνών»· δηλαδή σύνορα, ώστε να μην καταπατά το ένα έθνος το μερίδιο του άλλου, επειδή όλος ο κόσμος χωρίστηκε σε τρία μερίδια, στον Σημ, στον Χαμ και στον Ιάφεθ, στους τρεις γιους του Νώε. Όσο για το «σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού», σημαίνει σύμφωνα με την τάξη των αγγελικών ταγμάτων, επειδή κάθε τάγμα αρκείται στον χώρο που του έχει κληρωθεί και δεν σφετερίζεται τον τόπο άλλου τάγματος. «Και έγινε μερίδα του Κυρίου», δηλαδή ως δικό του μερίδιο εξέλεξε ο Κύριος, ανάμεσα σε όλα τα έθνη, αυτόν τον λαό εξαιτίας των πατέρων του, και ιδού, έγινε και αυτός λαός μωρός, αντί για σοφός.

Χαίρε, ταξίαρχε, ωραιότατο κτίσμα του Θεού, «πνεύμα νοερό, άγιο» και «φλόγα πυρός», σύμφωνα με τη θεία φωνή, μαζί με τους συλλειτουργούς σου. Διότι, «όταν», λέει, «ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, έθεσε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Και έβλεπε και ένας άλλος προφήτης, μέχρι που στήθηκαν θρόνοι και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών, και το ένδυμά του ήταν λευκό σαν το χιόνι, οι τρίχες της κεφαλής του σαν καθαρό μαλλί, ο θρόνος του φλόγα πυρός, οι τροχοί του φωτιά που φλέγεται· ποταμός πυρός κυλούσε μπροστά του, μύριες μυριάδες παρίσταντο σε αυτόν και χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν· μαζί με τους οποίους βεβαίως και εσύ λειτουργούσες με κάθε ευλάβεια, πανένδοξε Μιχαήλ.

Και λοιπόν ας επαναφέρουμε τον λόγο πάλι στο προκείμενο θέμα. Διότι, επειδή ο λόγος υπέδειξε ότι ο θείος Δανιήλ σαφώς προανήγγειλε στην οπτασία του το απρόσιτο και ακατάληπτο της θεότητας του Χριστού, ενώ η Μαρία η Μαγδαληνή φανέρωσε το προσιτό της ανθρωπότητάς Του, και το ζήτημα που αναφέρθηκε παραπάνω έχει λυθεί με τη χάρη του Χριστού, εμπρός ας κατευθύνουμε πάλι τον λόγο προς τους θείους αγγέλους, προς τους καθαρούς νόες, προς τους θείους λειτουργούς, προς τους φύλακές μας. Διότι αυτοί είναι εκ φύσεως μεσίτες μεταξύ Θεού και ανθρώπων, και μεταφέρουν χαρμόσυνα από τον ουρανό στη γη αγαθές ειδήσεις από τον Θεό στους δίκαιους άνδρες, και από τη γη πάλι προς τον ουρανό εισάγουν λαμπροφορώντας τις ψυχές των δικαίων ως υπέρτατα δώρα στον πρύτανη Θεό. Διότι, όπως λέει, «όλοι οι άγγελοι που βρίσκονται γύρω Του θα προσφέρουν ως δώρα» τις ψυχές των δικαίων. Διότι μου φαίνεται πως όσα είναι τα πλήθη των ανθρώπων πάνω στη γη, τόσα είναι και τα στίφη των αγγέλων στον ουρανό. Και αυτό δεν είναι απλώς δικός μου στοχασμός, αλλά ακούω τη θεία Γραφή που λέει αφενός ότι «χίλιες χιλιάδες στέκονταν δίπλα Του, και μύριες μυριάδες Τον υπηρετούσαν» (διότι είναι επόμενο τα θεία στρατεύματα να είναι περισσότερα από το ποσό που αναφέρθηκε, αλλά επειδή, όπως νομίζω, δεν υπάρχει αρίθμηση πέρα από τις «χίλιες χιλιάδες» και τις «μύριες μυριάδες», μέχρι αυτούς εξέφρασε τον αριθμό των αγγέλων), και αφετέρου ότι «έστησε τα όρια των εθνών».

Βλέπεις ότι είναι ανάλογα με τα πλήθη των αγγέλων, όπως έχει ειπωθεί; «Έθεσε», λέει, «τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Και ο Κύριος λέει: «Προσέχετε», λέει, «μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους μικρούς, διότι σας λέω ότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς». Είδες ανεξάντλητο πέλαγος φιλανθρωπίας; Είδες μέριμνα του Θεού που υπερβαίνει κάθε ανθρώπινη κατάληψη; Είδες πώς έθεσε αγγέλους ως φύλακες όχι μόνο στους μεγάλους αλλά και σε αυτούς τους μικρούς, είτε κατά την ηλικία είτε κατά την αρετή; Και πολύ δικαιολογημένα· διότι ο Θεός, γνωρίζοντας τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, γνώριζε βεβαίως και πριν δημιουργήσει τους αγγέλους ότι μετά τη δημιουργία τους επρόκειτο να εκπέσει από αυτούς ένα ολόκληρο τάγμα και αντί για την ονομασία του αρχαγγέλου και των αγγέλων να λάβουν την ονομασία του διαβόλου και των δαιμόνων.

Όρισε τα σύνορα των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού. Δεν θα εικονιστεί όμως το ίδιο το όνομα της αρχής και της εξουσίας· διότι τυγχάνει να είναι πράγμα και σύμβολο αξιώματος. Ομοίως και η ανθρώπινη ζωή, αν και είναι περιγεγραμμένη και καθορίζεται από τον Δημιουργό των όλων Θεό, εντούτοις δεν ζωγραφίζεται. Και οι ασθένειες που μας συμβαίνουν είναι περιγραπτές· διότι περιορίζονται στον χρόνο· και μάλιστα οι εφήμεροι πυρετοί· διότι περιορίζονται το πολύ μέχρι μία ημέρα, όπως λένε οι ιατροί, αλλά κανείς ποτέ δεν είδε πυρετό να ζωγραφίζεται ή να εικονίζεται. Επίσης και οι ιδιότητες των λουλουδιών, οι οποίες ενυπάρχουν στα υποκείμενα σώματα ευωδιάζοντας, τα οποία τυχόν έχουν φυτευτεί ή τοποθετηθεί σε αυτόν τον τόπο και εκπέμπουν την ευωδία τους, μέχρι αυτό το σημείο θα περιγραφούν. Επειδή όμως δεν υφίστανται από μόνες τους, δεν ζωγραφίζονται, διότι δεν λαμβάνουν καν συγκεκριμένη μορφή συνολικά. Τι να πούμε δε για την κάθοδο στην Αίγυπτο του Ιακώβ και των απογόνων του, η οποία διήρκεσε πάνω από τετρακόσια χρόνια; Και για την αιχμαλωσία στη Βαβυλώνα των εκεί Ιουδαίων από τους Χαλδαίους, η οποία καθορίστηκε σε εβδομήντα ολόκληρα χρόνια από τον Θεό των όλων, την οποία καταδικάστηκαν οι αιχμάλωτοι να περάσουν στην ξενιτιά, για την παιδαγωγία των αμαρτημάτων τους;

Αν όμως αυτό λέγεται σε σχέση με κάποιους οικείους του και αποκλειστικά αφιερωμένους σε αυτόν, οι οποίοι γνωρίζουν ότι αυτός είναι ο μόνος αληθινός Θεός και προσφέρουν τη λατρεία μόνο σε αυτόν, διότι και με αυτόν τον τρόπο ο Θεός ονομάζεται βασιλιάς και Θεός ορισμένων, αυτό παλαιότερα αναγνωριζόταν μόνο για τους εξ αίματος Ισραηλίτες, όπως έχει ειπωθεί: Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, όταν διέσπειρε τους γιους του Αδάμ, έθεσε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού, και μερίδιο του Κυρίου έγινε ο λαός του, ο Ιακώβ, κλήρος της κληρονομιάς του ο Ισραήλ. Και το: Από όλα τα έθνη εξέλεξα εσάς. Και: Λαέ μου, οι καταπιεστές σας σάς απογυμνώνουν.

Και εμείς, βγάζοντας συμπεράσματα για τα μελλοντικά από όσα ήδη έχουν γίνει και από τα παρόντα, τρεφόμαστε με τέτοιες χρηστές ελπίδες και ικετεύουμε το θείο να δούμε το συντομότερο την έκβασή τους. Είθε ο Θεός να εισακούσει τις ευχές μας και να εκπληρώσει τις ελπίδες μας. Και Εκείνος που παλαιότερα, σύμφωνα με τη Γραφή, διαμοίρασε τα έθνη και έθεσε τα όριά τους σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων Του, Αυτός είθε να σου δώσει τη διεύθυνση και την κυβέρνηση όλων των εθνών. Και Αυτός, ο οποίος έγινε ο άγγελος της μεγάλης βουλής του Πατέρα και στους έσχατους καιρούς ενδύθηκε τη δική μας φύση για εμάς, και ο οποίος έλαβε από τον Πατέρα όλα τα έθνη ως δική Του κληρονομιά και παρέχει σε σένα, τον θεοειδή άγγελο, την παντοδύναμη εξουσία πάνω σε αυτά, από Αυτόν είθε να παραταθεί η ζωή σου στο μέγιστο, ανάλογα με το μέγεθος της εξουσίας σου, και το κράτος σου να είναι πολυχρόνιο.

Ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον δημιούργησε. Αυτός ήταν ο ένας και αρχέγονος όρος, ο οποίος καθόριζε ολόκληρο τον άνθρωπο σε μια ζωή απλή, χωρίς κόπο και απαθή και, για να το πούμε συνολικά, θεία και αθάνατη. Επειδή όμως η ανθρώπινη φύση, από εκείνη τη θεία απλότητα —πράγμα που ταυτίζεται με τον θείο όρο— γλίστρησε προς τον διαχωρισμό της ύλης και το πέλαγος της ανομοιότητας, και προσδέθηκε σε αυτή την ποικίλη και πολύμορφη ζωή, τότε ακριβώς υπέπεσε και σε διάφορους όρους, τους οποίους η δίκαιη πρόνοια επέβαλε στον καθένα ως κατάλληλους για τις ζωές που επέλεξαν. Και στον μεν πρωτόπλαστο, εξαιτίας της πρώτης παράβασης, ορίστηκε η καταραμένη και οδυνηρή ζωή, η οποία έχει ως τέλος της την επιστροφή στη γη από την οποία ελήφθη· στον δε Κάιν, εξαιτίας του φόνου, μαζί με αυτά προστέθηκε και η καταδίκη του να στενάζει και να τρέμει. Για τους γίγαντες, ως ο πλέον ταιριαστός όρος για τη συνεχή και εντεινόμενη προσήλωσή τους στα πονηρά, στάθηκε εκείνος ο ολοκληρωτικός κατακλυσμός των υδάτων εναντίον κάθε σάρκας· όπως αντίστοιχα, για τους κατοίκους των Σοδόμων, η διά πυρός αποτέφρωση. Αλλά και όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, όπως αναφέρει ο θειότατος Μωυσής στο Δευτερονόμιο, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των Αγγέλων του Θεού. Γι' αυτόν τον λόγο άλλοι λαοί έχουν άλλες φυσικές ιδιότητες, σε συνάρτηση με τις οποίες συνδιαμορφώνονται οικεία και τα έθιμα, οι νόμοι, οι ασχολίες και, απλούστατα, ολόκληρος ο βίος τους, στα οποία προΐστανται οι Άγγελοι σαν ένα είδος οροφυλάκων.

Και έχοντας λάβει το παιδί τέτοιου είδους γέννηση και από τις δύο πλευρές, είχε ανάλογη και προς τις δύο και την ανατροφή του, και από την πρώτη κιόλας ηλικία αναδείχθηκε θρέμμα της σοφίας, όχι τόσο της αισθητής όσο της νοητής μητέρας, έχοντας θηλάσει στον κατάλληλο καιρό το γάλα και των δύο. Διότι δεν έτυχε να έχει ιδιαίτερα επιδέξια φύση για την εύκολη αφομοίωση των πιο στοιχειωδών μαθημάτων της καθ' ημάς σοφίας· η υπερβολική του όμως επιμέλεια αναπλήρωνε το υστέρημα της φύσης του. Επιπλέον δε, εφηύρε και ένα πολύ σοφό τέχνασμα, πραγματικά άξιο της θείας χάρης που επρόκειτο να του δοθεί αργότερα, μέσω του οποίου ανόρθωσε την αδυναμία της φύσης του. Διότι, αφού ζήλωσε την πίστη της αιμορροούσας και πίστεψε χωρίς κανένα δισταγμό ότι, αν αγγίξει μόνο και αυτός το κράσπεδο των ιματίων του Ιησού, θα αποβάλει αμέσως την ασθένεια της φύσης του, όπως εκείνη την αρρώστια της, προσέρχεται κρυφά στην εκκλησία, και αφού τρύπωσε κάτω από την ιερή τράπεζα την ώρα που ο ιερέας επρόκειτο να τελέσει τη θεία μυσταγωγία, και παραμένοντας εκεί μέχρι την ολοκλήρωση της τελετής, αφού άγγιξε με το κεφάλι του το θείο πέπλο το οποίο ονομάζουμε ενδυτή, αποχώρησε έπειτα από εκεί κρυφά και πάλι, έχοντας λάβει τη χάρη ακριβώς όπως πίστεψε, σε τέτοιο βαθμό ώστε αμέσως να αποστηθίσει τη δεύτερη ωδή του Μωυσή με μία μόνο μελέτη.

Ομοίως δε, για την ίδια αιτία νομίζουν ότι πρέπει να απορρίψουν και το εξουσιαστικό ιδίωμα (το να άρχει), αν και τα ιερά λόγια υποδεικνύουν σαφώς με τη συνέχεια της παράθεσης ότι το «κατ' εικόνα» θέλει να σημάνει το εξουσιαστικό αξίωμα. Διότι το κείμενο έχει ως συνέχεια: «ας φτιάξουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας, και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού και τα κτήνη και όλη τη γη»· αυτοί όμως, χωρίς να πεισθούν ούτε από αυτό, λένε ότι μέσω του «κατ' εικόνα» δεν δηλώνεται η εξουσία, επειδή και η φύση των αγγέλων έχει αναλάβει εποπτική εξουσία· διότι ο προφήτης Δανιήλ ανακηρύσσει λαμπρά τον άρχοντα των Ασσυρίων και τον άρχοντα του έθνους των Ιουδαίων, και κάπου και ο θεόπτης λέει, «έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Επομένως, όπως ακριβώς το λογικό και το αυτεξούσιο είναι κοινά σε αγγέλους και ανθρώπους, έτσι ακριβώς είναι και το δεσποτικό και το βασιλικό. Αλλά τι σημαίνει αυτό; Διότι εάν η Γραφή ανέφερε ότι μόνο ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού, ίσως θα έβρισκε αντίθετη τη φύση των αγγέλων, διότι και σε αυτούς διακρίνονται εκείνα τα γνωρίσματα μέσω των οποίων αποτυπώνεται ο θείος χαρακτήρας· εάν όμως δεν βρίσκεται γραμμένο τίποτα τέτοιο, όχι μόνο η συμμετοχή των αγγέλων δεν αφαιρεί από την ανθρώπινη φύση το αξίωμα που έλαβε κατά την πλάση της, αλλά αντίθετα είναι ικανή να προσφέρει παραδειγματική βεβαιότητα για την αλήθεια.

Διότι πρέπει να θεωρήσουμε ότι η υπέρτατη διακόσμηση, όπως έχει λεχθεί, καθώς βρίσκεται στην πρώτη τάξη πλησίον του Αποκρύφου, καθοδηγεί ιεραρχικά τη δεύτερη διακόσμηση με τρόπο απόκρυφο· και ότι η δεύτερη, η οποία συμπληρώνεται από τις άγιες Κυριότητες, Δυνάμεις και Εξουσίες, ηγείται της ιεραρχίας των Αρχών, των Αρχαγγέλων και των Αγγέλων, πιο φανερά μεν σε σύγκριση με την πρώτη ιεραρχία, πιο απόκρυφα δε από την επόμενή της· και ότι η εκφαντορική διακόσμηση των Αρχών, των Αρχαγγέλων και των Αγγέλων επιστατεί στις ανθρώπινες ιεραρχίες, αλληλοδιαδόχως, ώστε να συντελείται σύμφωνα με την τάξη η προς τον Θεό αναγωγή και επιστροφή και κοινωνία και ένωση, καθώς επίσης και η προερχόμενη από τον Θεό πρόοδος, η οποία μεταδίδεται σε όλες τις ιεραρχίες με αγαθοπρέπεια και επιφοιτά κοινωνικώς με ιερότατη ευταξία. Γι' αυτό τον λόγο, η Θεολογία έχει αναθέσει την καθ' ημάς ιεραρχία σε αγγέλους, ονομάζοντας άρχοντα του ιουδαϊκού λαού τον Μιχαήλ, και άλλους σε άλλα έθνη. Διότι, όπως λέγει, «έστησε ο Ύψιστος τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Αν όμως ρωτήσει κάποιος: Και πώς αναγόταν στις θεαρχικές ελλάμψεις μόνο ο λαός των Εβραίων; Πρέπει να απαντήσουμε ότι δεν οφείλουμε να επιρρίπτουμε την ευθύνη στην ορθή επιστασία των αγγέλων για την αποπλάνηση των άλλων εθνών προς ανύπαρκτους θεούς, αλλά σε εκείνους τους ίδιους τους ανθρώπους, οι οποίοι, ακολουθώντας τις δικές τους ροπές, εξέπεσαν από την ευθεία αναγωγή προς το θείο, εξαιτίας της φιλαυτίας και της αυθάδειάς τους και λόγω του ότι απέδωσαν τον ανάλογο σεβασμό σε πράγματα που οι ίδιοι θεωρούσαν θεοπρεπή.

Την έβδομη Κυριακή, κοντάκιο εις την αγία Πεντηκοστή, φέρον την εξής ακροστιχίδα: <του ταπεινού Ρωμανού> ήχος πλάγιος δ'. Προοίμιο. Όταν κατέβηκε ο Ύψιστος και σύγχυσε τις γλώσσες, διαμέρισε τα έθνη· όταν διένειμε τις γλώσσες του πυρός, κάλεσε τους πάντες σε ενότητα· και ομόφωνα δοξάζουμε το πανάγιο Πνεύμα.

β'. Ότι όλοι όσοι βαπτίσθηκαν στον Χριστό και πίστεψαν σε αυτόν είναι προεγνωσμένοι και προορισμένοι από τον Θεό για να γίνουν σύμμορφοι με τον Υιό του, και σχετικά με το ρητό του Μωυσή: «Όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη» και τα εξής· στο οποίο γίνεται λόγος και για την κλήση και την αποβολή του Ισραήλ και για την εκ νέου ένωσή του με τα έθνη.

β'. Ότι όλοι όσοι πίστεψαν στον Χριστό είναι προγνωσμένοι και προορισμένοι να γίνουν σύμμορφοι με τον Υιό του Θεού· και σχετικά με το ρητό του Μωυσή: «Όταν διεμέριζε τα έθνη ο Ύψιστος» και τα εξής. Είναι μεν λοιπόν εκ πρώτης όψεως και αυτά σαφή και βέβαια. Αλλά πρέπει να εξηγήσουμε και τον σκοπό των όσων ειπώθηκαν και το βάθος της γνώσης των αποστολικών λόγων και νοημάτων, για να μάθεις από αυτά ότι όλοι όσοι πίστεψαν στον Χριστό, μοναχοί και λαϊκοί, είναι προγνωσμένοι και προορισμένοι και γίνονται σύμμορφοι της εικόνας του Υιού του Θεού· και όχι μόνο αυτό, αλλά και όλοι αυτοί, ως προορισμένοι, είναι και καλεσμένοι· και ως καλεσμένοι, είναι δικαιωμένοι· και ως δικαιωμένοι, είναι δεδοξασμένοι. Διότι, όσοι μετά το βάπτισμά τους και την πίστη τους στον Χριστό τον Υιό του Θεού και αφού έγιναν σύμμορφοι της εικόνας του Υιού του Θεού, δεν διατηρούν τον εαυτό τους σε αυτή την κατάσταση, χάνονται· όσοι όμως παραμένουν, σώζονται όλοι.

Αλλά από αυτό το σημείο θα ξεκινήσω την πραγμάτευση του θέματος, και θα ξεκινήσω από την αρχή και από εκεί που είναι καλύτερο να ξεκινήσει κανείς. «Όταν», λέει, «διαμέριζε ο Ύψιστος τα έθνη, όταν διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού. Και έγινε μερίδα του Κυρίου και λαός του και μερίδιο της κληρονομιάς του ο Ισραήλ». Αυτό δε που λέει έχει ως εξής: Αφού διαμέρισε ο Θεός όλα τα έθνη, ποια είναι άραγε αυτά; Οι ίδιοι οι υιοί του Αδάμ. Εάν λοιπόν όλοι είναι υιοί του Αδάμ, πώς τους ονομάζει έθνη; Επειδή, όπως ακριβώς ο Αδάμ πριν παραβεί την εντολή του Θεού ήταν αθάνατος, άφθαρτος και συμπολίτης και συνομιλητής των αγγέλων, κατοικώντας στον παράδεισο, από τη στιγμή όμως που παρέβη την εντολή του ίδιου του Θεού, εξέπεσε από όλα αυτά τα αγαθά και, αφού έγινε φθαρτός και θνητός, εκδιώχθηκε από τον παράδεισο, έτσι ακριβώς συνέβη και σε όλους όσους γεννήθηκαν από αυτόν. Διότι, επειδή πληθύνθηκαν και έπεσαν σε αγνωσία του Θεού, παρόμοια με εκείνον που είπε: «Πάνω στα σύννεφα του ουρανού θα στήσω τον θρόνο μου και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο», και αυτοί, σκεπτόμενοι πονηρά, άρχισαν να οικοδομούν έναν πύργο και επιχειρούσαν να ανέβουν στους ουρανούς, για τον λόγο αυτό, ως κατάρα και τιμωρία, σύγχυσε τις γλώσσες τους, διακόπτοντας τη συμφωνία τους για το κακό. Και σαν να απέκοψε μέλη από το σώμα του Αδάμ και τα χώρισε τόσο από εκείνον όσο και μεταξύ τους και τα διασκόρπισε, έδωσε στο κάθε ένα μέλος άγνωστη διάλεκτο, ώστε να μην μπορούν πλέον να ενωθούν.

Και πάλι: «Προσέξτε», λέει, «να μην καταφρονήσετε κανέναν από αυτούς τους ελάχιστους που πιστεύουν σε εμένα· διότι σας λέω ότι οι άγγελοί τους βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς». Αλλά και σε κάθε θεοσεβή ψυχή έχει δωρηθεί άγγελος από τον Θεό. Ενώ και σε κάθε ολόκληρο πιστό έθνος έχει παραχωρηθεί ένας άγγελος από τον Θεό για την πρόνοιά του. Διότι, λέει, «έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Μέσω των επουράνιων αγγέλων γίνεται η μετάδοση των μυστηρίων του Θεού στη γη. Μέσω των αγγέλων γίνεται ταυτόχρονα η προστασία και η ίαση των υδάτων και των πηγών. Μέσω των αγγέλων παρέχεται στους αξίους η λύτρωση από τους πειρασμούς. Διότι, λέει, «θα στρατοπεδεύσει άγγελος Κυρίου γύρω από εκείνους που τον φοβούνται, και θα τους ελευθερώσει». Μέσω των αγγέλων γίνεται και η διαφύλαξη των λειψάνων των μαρτύρων. «Ο Κύριος φυλάσσει όλα τα οστά τους», αν και το νόημα αυτών των οστών είναι κάπως πιο μυστικό. Μέσω των αγγέλων και του Θεού προστατεύονται τα θυσιαστήρια και διαφυλάσσονται οι ναοί των πιστών. Μέσω των αγγέλων οι δεήσεις και οι προσευχές προσάγονται από τη γη προς τον ουρανό στον Θεό, και ταυτόχρονα παρέχονται οι θείες δωρεές στους ανθρώπους. Και σχεδόν κάθε μυστήριο του Θεού πάνω στη γη τελείται μέσω των αγγέλων.