Πατερικές αναφορές στο ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ 32:9

Ήδη, βέβαια, ορισμένοι άπτονται και βαθύτερου νοήματος κατά την εξήγηση αυτού του ρητού. Ότι, όπως ακριβώς το κεφάλι των κερασφόρων ζώων προβάλλει πρώτο κατά τη γέννηση, αλλά ολοκληρώνεται τελευταίο και αρκετά αργότερα αποκτά τον ιδιαίτερο στολισμό του με την έκφυση των κεράτων, έτσι και ο Ισραήλ, ενώ κλήθηκε πρώτος από όλα τα έθνη προς οικείωση του Θεού (διότι λέγει, έγινε ο λαός του Κυρίου μερίδα Του, ο Ισραήλ το σχοίνισμα της κληρονομίας Του), πρόκειται να αξιωθεί της τελειώσεως μετά από όλους· διότι, όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε πας Ισραήλ θα σωθεί.

Αυτά, όμως, δεν θα τα έλεγε, εάν δεν ανήγγελλε κάποιον πατέρα που βρίσκεται εν απορρήτοις, τον οποίο και ο νόμος αποκαλεί ύψιστο, από τον οποίο ούτε καλή ούτε κακή φωνή ακούστηκε (όπως μαρτυρεί και ο Ιερεμίας στους Θρήνους), ο οποίος, σύμφωνα με τον αριθμό των υιών του Ισραήλ που εισήλθαν στην Αίγυπτο, οι οποίοι είναι εβδομήντα, και αφού καθόρισε τα όρια των εθνών με εβδομήντα γλώσσες, έδωσε ως μερίδα τους Εβραίους στον δικό του υιό, ο οποίος ονομάζεται και «κύριος» και ο οποίος διακόσμησε τον ουρανό και τη γη, και τον όρισε να είναι θεός θεών, και λέω θεών εννοώντας εκείνους που έχουν λάβει τις άλλες μερίδες των εθνών. Νόμοι, επομένως, προήλθαν και από όλους τους προαναφερθέντες θεούς προς τις δικές τους μερίδες (τα οποία είναι τα υπόλοιπα άλλα έθνη), και ομοίως από τον υιό, τον κύριο των πάντων, προήλθε ο νόμος που έχει τεθεί στους Εβραίους. Αυτό δε ορίστηκε να είναι έτσι, ώστε, εάν κάποιος προσφύγει στον νόμο κάποιου, να γίνει μέλος της δικής του μερίδας, του οποίου δηλαδή και τον νόμο ανέλαβε να πράττει. Κανείς δεν γνώρισε τον ύψιστο πατέρα που βρίσκεται εν απορρήτοις, όπως ούτε και τον υιό του, ότι είναι υιός. Για παράδειγμα, εσύ αποδίδοντας τα ίδια γνωρίσματα του απόρρητου υψίστου στον υιό, δεν γνωρίζεις ότι είναι υιός, αυτός που είναι πατέρας του Ιησού, ο οποίος αποκαλείται από εσάς Χριστός. Αφού ο Σίμων είπε αυτά, ο Πέτρος του απάντησε: Μπορείς να διαβεβαιώσεις ενώπιον αυτού του ίδιου ότι έτσι πιστεύεις; Όχι αυτού που τώρα αποκαλείς απόρρητο, αλλά εκείνου στον οποίο εσύ πιστεύεις, μα δεν τον ομολογείς;

Διότι, βεβαίως, ολόκληρος ο κόσμος ανήκει στον Θεό, τουλάχιστον σύμφωνα με τον λόγο της δημιουργίας του και επειδή από Αυτόν και δι' Αυτού έχει παραχθεί στην ύπαρξη. Ο Ισραήλ, όμως, κάπως πιο ταιριαστά θα λάβει τον χαρακτηρισμό της οικειότητας, και θα αποκτήσει την αντίστοιχη δόξα, αφενός εξαιτίας της εκλογής των αγίων πατέρων, και αφετέρου επειδή έχει ονομαστεί αρχή και πρωτότοκος μεταξύ των τέκνων του Θεού. Διότι «πρωτότοκος Υιός μου είναι ο Ισραήλ», λέει κάπου προς τον Μωυσή ο Θεός, τον οποίο βέβαια, αφιερώνοντάς τον και πάλι στον εαυτό Του ως μοναδικό και ξεχωριστό, τον ονόμαζε δικό Του λαό, λέγοντας προς τον Φαραώ, τον τύραννο της Αιγύπτου: «Εξαπόστειλε τον λαό μου». Ότι ο Ισραήλ ανήκει ιδιαιτέρως στον Θεό, το αποδεικνύει, άλλωστε, και ο αληθινός λόγος από τα Μωσαϊκά βιβλία. Λέει δηλαδή: «Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, όταν διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού, και έγινε μερίδιο του Κυρίου ο λαός Του, ο Ιακώβ, και μέτρο της κληρονομίας Του ο Ισραήλ». Σε αυτόν και κατήλθε, ως σε δικό Του κλήρο και οικείο μερίδιο, λέγοντας: «Δεν στάλθηκα παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ».

Αλλά όπως ακριβώς τότε, όταν όλα μαζί τα έθνη αυτού του κόσμου ήταν εξορισμένα από τη θεογνωσία, και βρίσκονταν σαν σε μια δική τους τάξη, «έγινε λαός του Κυρίου το μερίδιό του, κλήρος της κληρονομιάς του ο Ισραήλ»· έτσι πάλι, όταν ο νοητός ήλιος μετατέθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο, και αφού το φως αναχώρησε από τους Ισραηλίτες και μεθορμίστηκε στα έθνη, ο Ισραήλ βρέθηκε έξω από όλα τα αγαθά. «Διότι, ενώ περίμεναν φως, τους έγινε σκοτάδι», σύμφωνα με το γεγραμμένο, «ενώ περίμεναν αυγή, περπάτησαν στο σκοτάδι». Όχι άσκοπα, λοιπόν, λέει ο Σωτήρας απευθυνόμενος στους Φαρισαίους: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». Διότι απειλεί εύστοχα ότι θα αναχωρήσει μεν από τον Ισραήλ, και θα μεταφέρει πλέον τη χάρη σε ολόκληρο τον κόσμο, και θα απλώσει στο εξής σε άλλους την ακτίνα της θεογνωσίας.

Διότι κατέστρεψας την αγία γη, και σκότωσες τον λαό που μου απονεμήθηκε· «Διότι όταν», λέει, «ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, όταν διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, καθόρισε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού· και έγινε μερίδιο του Κυρίου ο λαός του ο Ιακώβ, κλήρος της κληρονομίας του ο Ισραήλ». Είναι, επομένως, εξαιρετικά φοβερό να στρέφεται κανείς με αλαζονεία εναντίον της γης του Κυρίου, δηλαδή της Εκκλησίας, και να διαπράττει τολμήματα μιαιφονίας εναντίον του λαού που έχει απονεμηθεί στον Χριστό.

Γι' αυτό λέει: Θα υπάρξει πένθος προς το βράδυ· δεν θα υπάρχει όμως πριν έρθει το πρωί, δηλαδή, θα σταματήσει και θα λήξει το δάκρυ· και μαζί με τους φόβους εξαιτίας των παθημάτων θα εξαφανιστεί, με τη βοήθεια του Θεού, ο οποίος εξολόθρευσε παραδόξως τις φάλαγγες των εχθρών και επιπλέον εξεδίωξε τον αρχηγό τους από τη γη των Ιουδαίων. Αυτό το εξηγεί και ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: «Το βράδυ θα εγκατασταθεί κλάμα, και το πρωί αγαλλίαση». Αλλά αυτός, λέει, είναι ο κλήρος· αυτό είναι και το μερίδιο εκείνων που σας λεηλάτησαν και σας άρπαξαν ως δικό τους κλήρο. Ελέγχει αυστηρά με αυτά τα λόγια τους Ισραηλίτες, επειδή οι ίδιοι έπραξαν αυτά για τα οποία ήταν αναμενόμενο να καταστραφεί σύρριζα το έθνος, όμως Εκείνος τους σπλαχνίζεται και πάλι, και τιμωρεί με θάνατο αυτούς που διαρπάζουν τον λαό που Του δόθηκε ως μερίδιο. «Διότι όταν», λέει, «διαμέριζε ο Ύψιστος τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους γιους του Αδάμ, καθόρισε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού· και έγινε μερίδιο του Κυρίου ο λαός Του, ο Ιακώβ, σχοίνισμα της κληρονομιάς Του ο Ισραήλ». Αλλά μαζί με αυτά, παρατήρησε προσεκτικά και εκείνο, και ξεκινώντας από τα ιστορικά γεγονότα, προχώρησε στις βαθύτερες έννοιες.

Διότι δεν ήταν επόμενο να πλουτίσει τη σύνεση μέσω της θεόπνευστης Γραφής σε εκείνους που την καταφρονούν. «Γι' αυτό ιδού, θα συνεχίσω να μεταθέτω αυτόν τον λαό, και θα τους μεταθέσω, και θα καταστρέψω τη σοφία των σοφών, και θα κρύψω τη σύνεση των συνετών.» Διότι ο λαός των Ιουδαίων μετακινήθηκε, νομίζω, με πολλούς τρόπους. Διότι ονομάστηκε κλήρος του Θεού, και μερίδα του και κληρονομιά του· αλλά μετατέθηκε, τρόπον τινά. Διότι δεν ονομάζεται πλέον κλήρος του, αλλά έγινε μερίδα των αλεπούδων, και έχει δοθεί στον Σατανά και στα ακάθαρτα πνεύματα για τροφή, μετατέθηκε δε και από το να φρονεί ορθά, σε αδόκιμο νου, από τη δόξα στην ατιμία, από την ισχύ στην ασθένεια, από το να είναι σοφός σε έσχατη ανοησία. «Διότι θα καταστρέψω», λέει, «τη σοφία των σοφών, και θα κρύψω τη σύνεση των συνετών.» Διότι φαινόταν μεν ότι ήταν σοφοί και συνετοί οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι, έχοντας τη δόξα της νομομάθειας, αλλά έχει κρυφτεί από τον Θεό, και σχεδόν περιορίστηκε η σύνεση των σοφών, δηλαδή ο νόμος, ήτοι η θεόπνευστη Γραφή. «Ουαί σε εκείνους που βουλεύονται βαθιά, και όχι μέσω του Κυρίου· σε εκείνους που βουλεύονται στα κρυφά, και τα έργα τους θα είναι στο σκοτάδι, και θα πουν: Ποιος μας είδε;»

Διότι δεν θα ονομαστεί λαός, αλλά μάλλον ολόκληρο το πλήθος των εθνών που βρίσκεται σε όλη την οικουμένη, και όλοι θα ομολογήσουν ότι ανήκουν στον Θεό, και θα τον αναγνωρίσουν ως Σωτήρα και Λυτρωτή, και στο εξής θα ονομάζονται με το όνομα του Ιακώβ, δηλαδή, ότι είναι μερίδιο και κλήρος του Θεού. Διότι λέει, έγινε ο λαός του Κυρίου μερίδα του, και ο Ισραήλ μερίδιο της κληρονομιάς του. Και καυχόμαστε εμείς που πιστέψαμε για το ότι γίναμε κλήρος του Θεού και μερίδα του Σωτήρα όλων μας, του Ιησού Χριστού. <Έτσι λέει ο Κύριος ο Θεός, ο βασιλιάς του Ισραήλ, ο Θεός Σαβαώθ που τον λύτρωσε: Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι και μετά από αυτά· εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός. Ποιος είναι όμοιος με εμένα; Ας σταθεί, και ας φωνάξει, και ας μου τα ετοιμάσει, από τότε που δημιούργησα τον άνθρωπο εις τον αιώνα. Και ας σας αναγγείλουν όσα πρόκειται να συμβούν πριν αυτά έλθουν. Μην κρύβεστε, και σας τα ανήγγειλα.> Αφού έκανε μνεία της εν Χριστώ γνώσεως μέσω των κειμένων που μόλις αναγνώσαμε, μεταφέρει τον λόγο σε κάτι άλλο από τα αναγκαία. Διότι, επειδή κατά τον καιρό εκείνο, κατά τον οποίο ο θεσπέσιος προφήτης Ησαΐας συνέθετε για εμάς τους λόγους περί αυτών των πραγμάτων, ενώ βασίλευε ανάμεσά τους κάποιος θεομίσητος, είχαν περιπέσει σε αφόρητα ολισθήματα.

«Εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ είμαι εις τον αιώνα· και η χείρα μου εθεμελίωσε τη γη, και η δεξιά μου εστερέωσε τον ουρανό.» Τους επαναφέρει πάλι στη μνήμη την τιμή και τη δόξα που τους δόθηκε, και επιπλέον την επιείκεια και την αγάπη. Διότι έχουν αξιωθεί τα ανώτατα δώρα, αυτοί οι οποίοι από όλα τα έθνη έχουν κληθεί μόνοι τους σε οικειότητα με αυτόν, και έχουν γίνει μερίδα και κλήρος του. Και πράγματι, ο θεσπέσιος Μωυσής προσφωνούσε κάποτε τους Ισραηλίτες λέγοντας τα εξής: «Ιδού, του Κυρίου του Θεού σου είναι ο ουρανός του ουρανού, και εσένα εξέλεξε ο Κύριος από όλα τα έθνη για να είσαι λαός του»· και πάλι: «Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, όταν διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού, και έγινε μερίδα του Κυρίου ο λαός του, ο Ιακώβ, μερίδιο της κληρονομίας του ο Ισραήλ.» Έπρεπε λοιπόν, έπρεπε αυτοί που είχαν τιμηθεί με αυτόν τον τρόπο, αυτοί που είχαν λάβει ένδοξο και εκλεκτό όνομα, αυτοί που είχαν ταχθεί ως κλήρος του Θεού, και που είχαν πλουτίσει με το να συγκαταλέγονται στους εκλεκτούς, να μην παρεκκλίνουν καθόλου προς όσα δεν είναι θεμιτά, ούτε να επιλέξουν να λυπήσουν με ολέθριες αποστασίες τον ευεργέτη, τον δωρητή κάθε τιμής προς αυτούς και χορηγό των τόσο εξαιρετικών και τριπόθητων αγαθών. Αλλά χωρίς να βάλουν στο νου τους τίποτα από όλα αυτά, οι άθλιοι βυθίστηκαν στα τέλματα της ειδωλολατρίας, και εγκαταλείποντας τον αληθινό Θεό, λάτρευσαν τα στοιχεία του κόσμου.

Αλλά ίσως κάποιος θα πει το εξής: Για ποιον λόγο ονομάζει στείρα το πλήθος των εθνών, δηλαδή την Εκκλησία που έχει συγκεντρωθεί από τα έθνη; Αν και η Γραφή έχει προαναγγείλει ότι εκείνοι που βρίσκονταν σε πλάνη και λάτρευαν την κτίση αντί για τον Κτίστη ήταν πολύ περισσότεροι από εκείνους που είχαν λυτρωθεί μέσω του Μωυσή, και για αυτόν τον λόγο είχαν καταμετρηθεί και ανήκαν στον κλήρο του Θεού; Διότι λέει: «Όταν ο Ύψιστος διαμέρισε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού, και μερίδα του Κυρίου έγινε ο λαός του, ο Ιακώβ, το μερίδιο της κληρονομιάς του, ο Ισραήλ». Με ποιον τρόπο λοιπόν θεωρείται στείρα αυτή που έχει τόσα πολλά παιδιά και είναι τόσο εξαιρετικά γόνιμη;

Άραγε φοβάσαι και εσύ τον θάνατο, και κυριευμένος από δειλία αποφεύγεις το πάθος, παρόλο που είπες στους μαθητές: «Μη φοβάστε εκείνους που αποκτείνουν το σώμα, αλλά δεν μπορούν να αποκτείνουν την ψυχή;» Αλλά και αν κάποιος έλεγε ότι η χάρη της πνευματικής ανδρείας δίδεται από εσένα στους εκλεκτούς, δεν θα απέκλινε από την αλήθεια. Διότι κάθε ισχύς προέρχεται από εσένα, και είσαι κατά φύσιν ζωή και ζωοποιός. Πώς λοιπόν λυπάσαι και αδημονείς έως θανάτου; Καίτοι εγνώριζες σαφώς, όντας Θεός κατά φύσιν, ότι υπομένοντας τον κατά σάρκα θάνατο, θα απαλλάξεις από τον θάνατο τους ανθρώπους σε όλη τη γη, και θα εγείρεις το τρόπαιο της νίκης κατά κάθε πονηρής και αντίπαλης δύναμης, και θα προσκυνηθείς ως Θεός και Δημιουργός των πάντων. Για ποιον λόγο, λοιπόν, λυπάσαι και αδημονείς; Ναι, λέγει, γνωρίζω μεν τα αγαθά που πρόκειται να προκύψουν στον κόσμο εκ του πάθους· με λυπεί όμως ο πρωτότοκος Ισραήλ, διότι δεν συγκαταλέγεται ούτε καν στους δούλους· και ότι η μερίδα του Κυρίου, το μερίδιο της κληρονομιάς, θα γίνει μερίδα αλωπέκων, σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Αυτό το έπραξε ο σατανάς ενάντια σε όλο το ανθρώπινο γένος, αλλά ειδικά ενάντια στον Ισραήλ. Διότι, με ένα δίχτυ σαν από λινάρι και με μία σαγήνη, της αμαρτίας εννοώ, τους περικύκλωσε όλους· όμως, εξαιτίας της ασέβειας προς τον Χριστό, ειδικά τον Ισραήλ. Διότι λέει ότι τα βρώματά του είναι εκλεκτά. Εκλεκτοί δε, και ως προς τον βίο τους, σε σύγκριση με όλους τους άλλους ήταν οι Ιουδαίοι. «Διότι όταν», λέει, «ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, όταν διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού, και μερίδα του Κυρίου έγινε ο λαός του ο Ιακώβ, το μερίδιο της κληρονομιάς του ο Ισραήλ». Επομένως, εκλεγμένος ξεχωριστά από τους άλλους ήταν ο Ισραήλ, ως πρωτότοκος ανάμεσα σε τέκνα, προερχόμενος από άγια ρίζα, των πατέρων εννοώ, και έχοντας τον νόμο ως παιδαγωγό, και έχοντας κληθεί στην επίγνωση του ενός και αληθινού κατά φύση Θεού· αλλά, παρόλο που είχε τόση δόξα και χάρη, αιχμαλωτίστηκε και αυτός μαζί με τους άλλους.

Λέει, λοιπόν, ότι συνέτριψες τα κεφάλια των δυναστών, τα οποία είχαν περιέλθει σε τέτοιου είδους παραφροσύνη. Με αυτό εννοεί βεβαίως τους ηγέτες του Ισραήλ, οπωσδήποτε τους γραμματείς και τους Φαρισαίους, καθώς και εκείνους που ιερουργούσαν σύμφωνα με τον νόμο. Διότι πραγματικά ξέφυγαν από το ορθό φρόνημα, τον αγαθό νου και την αγάπη προς τον Θεό, μη αποδεχόμενοι τον Υιό, αλλά μάλλον σκοτώνοντάς Τον, αν και γνώριζαν και έλεγαν ότι «αυτός είναι ο κληρονόμος». Και πώς θα μπορούσε άραγε να νοηθεί ο τρόπος αυτής της συντριβής, θα το αποσαφηνίσει εύλογα ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας προς τον Σωτήρα των όλων Θεό: «Διαμέρισέ τους στη ζωή τους». Διότι κάποτε ο Ισραήλ ήταν και «μερίδα» του Θεού και «σχοίνισμα της κληρονομίας του». Επειδή όμως συμπεριφέρθηκαν ανόσια και υβριστικά απέναντι στον Υιό, ο αγαπημένος λαός αποπέμφθηκε, και διαμερίστηκε, και εξέπεσε από την ελπίδα των πιστών, αποκληρωμένος και απορριμμένος, και τέθηκε εκτός της παρουσίας Του, σε δεύτερη μοίρα και πίσω από τα έθνη, τα οποία λένε για τον εαυτό τους εκείνο το: «Ευλογημένοι είμαστε εμείς από τον Κύριο, που έκανε τον ουρανό και τη γη», και «Θεός είναι ο Κύριος, και εμφανίστηκε σε εμάς». Αποκόπηκε, λοιπόν, ο Ισραήλ και, έχοντας εκπέσει από την ευλογία, δεν αποτελεί πλέον μερίδα του Θεού, αλλά μάλλον διαβολική, ατιμότατη και βέβηλη. Έπειτα, σχετικά με την παραφροσύνη, λέει ότι θα συγκλονιστούν μέσα σε αυτήν, δηλαδή θα πέσουν. Διότι αυτό που βρίσκεται σε δόνηση και κλονισμό, είναι κοντά στην πτώση.

Διότι κατά το παρελθόν, δηλαδή και πριν από τους χρόνους της ενανθρωπήσεως, ο Λόγος που προέρχεται από τον Θεό Πατέρα, όντας Θεός και νομοθέτης, ποίμαινε τον Ισραήλ, χρησιμοποιώντας τρόπον τινά μία ράβδο, τη διαπαιδαγώγηση σύμφωνα με τον Νόμο. Διότι είπε κάπου μέσω προφητικής φωνής προς αυτόν: «Εγώ σε ποίμαινα στην έρημο». Όταν όμως έγινε άνθρωπος σαν εμάς, έλαβε δύο ράβδους. Διότι ποιμαίνει τους δικούς του προσκυνητές (δηλαδή αυτούς που έχουν δικαιωθεί δια της πίστεως και έχουν αγιαστεί εν Πνεύματι), συγχρόνως με τα νομικά και τα ευαγγελικά θεσπίσματα, χωρίς να τους προτρέπει να θυσιάζουν ζώα, ούτε να τους διδάσκει να προσκολλώνται στις κατά νόμον προσφορές, αλλά έχοντας μάλλον προστάξει να επιτελούν τη δύναμη της εν Πνεύματι λατρείας με τον τρόπο της αναίμακτης θυσίας. Διότι η σκιά έχει μετατεθεί στην αλήθεια, και τα τυπικά έχουν μετασχηματιστεί στην αρτιότητα της εν Χριστώ και ευαγγελικής πολιτείας. Τα δε ονόματα των ράβδων είναι, η μεν μία «Κάλλος», η οποία είναι η νέα διαθήκη, καλή και αξιοθαύμαστη, την οποία δίδαξε ο ίδιος ο Υιός, ο οποίος είναι «ωραίος στο κάλλος περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων». Η δε άλλη «Σχοίνισμα», δηλαδή μερίδα, για να εννοήσουμε τον Νόμο, ο οποίος συνήθιζε να παιδαγωγεί το σχοίνισμα που έχει ξεχωριστεί για τον Θεό. Διότι έχει γραφτεί ότι: «Όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, όταν διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού», και «έγινε μερίδα του Κυρίου ο λαός του ο Ιακώβ, σχοίνισμα της κληρονομιάς του ο Ισραήλ».

Ότι ο λόγος αυτός είναι αληθινός, θα μπορούσε κανείς, αν το ήθελε, να το διαπιστώσει και από τα ίδια τα πράγματα. Διότι, πριν από τους καιρούς της επίγειας παρουσίας, όταν ο Μονογενής δεν είχε γίνει ακόμη όμοιος με εμάς ούτε φώτιζε τα πάντα με το θείο φως, υπήρχε ακόμη ομίχλη και σκοτάδι στις καρδιές των εθνών. Επειδή λάτρευαν είδωλα και κατρακύλησαν σε τέτοιο σημείο αφροσύνης, ώστε να αποδίδουν σεβασμό σε ξύλα και λίθους, και να προσφέρουν στους ακάθαρτους δαίμονες τις τιμές που πρέπουν στον Θεό. Και αυτά μεν είναι τα εγκλήματα της μωρίας των πλανεμένων. Όμως στον Ισραήλ, ο οποίος ήταν και εκλεκτός και «μερίδα του Κυρίου», όπως είναι γραμμένο, «και μερίδιο της κληρονομιάς του», ήταν τόσο μεγάλη η φθορά των ηθών και των τρόπων, ώστε να θεωρούν σχεδόν ανάξιο λόγου τον Νόμο, αν και τους είχε δοθεί για βοήθεια και δεν ήταν καθόλου ανίκανος να τους παιδαγωγήσει στο πώς πρέπει να ζουν ορθά, και αντίθετα να ρέπουν αστόχαστα στο να παρασύρονται από τις πλάνες των εθνών και να ολισθαίνουν στις δεισιδαιμονίες των γειτονικών λαών. Διότι ήταν προσκολλημένοι, και μάλιστα εντελώς παράλογα, στις μαντείες των ψευδοπροφητών.

Διότι παλαιότερα μερίδα του Κυρίου είχε γίνει ο λαός του, ο Ιακώβ, και μερίδιο της κληρονομιάς του ο Ισραήλ. Επειδή όμως συμπεριφέρθηκε ασεβώς απέναντι στον Χριστό, εκδιώχθηκε από το να είναι κλήρος του. Αλιεύθηκε όμως, μέσω της πίστεως, το πλήθος των εθνών και προσλήφθηκε από τον Θεό ώστε να είναι μερίδιο και κλήρος του.

Διότι τα έθνη είναι ταγμένα υπό αγγέλους, όπως μου επιμαρτυρεί ο Μωυσής, ο άγιος θεράπων του Θεού, ερμηνεύοντας τον λόγο με τη σειρά και λέγοντας: «Ρώτησε τον πατέρα σου και θα σου αναγγείλει, τους πρεσβυτέρους σου και θα σου πουν: όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού· και μερίδα του Κυρίου έγινε ο λαός Του, ο Ιακώβ, το μερίδιο της κληρονομίας Του ο Ισραήλ». Εάν λοιπόν τα έθνη είναι ταγμένα υπό αγγέλους, δικαίως είπε: «Λύσε τους τέσσερις αγγέλους που βρίσκονται στον Ευφράτη», οι οποίοι προφανώς παρίστανται και συγκρατούνται από το να επιτρέψουν στα έθνη να εμπλακούν σε πόλεμο, έως τον καιρό της μακροθυμίας του Κυρίου, έως ότου προστάξει να γίνει μέσω αυτών η εκδίκηση των αγίων Του. Διότι οι εντεταλμένοι άγγελοι συγκρατούνται από το Πνεύμα, μη έχοντας καιρό για επιδρομή, επειδή δεν εκτελούν ακόμη την καταδίκη ώστε να αφεθούν ελεύθερα τα υπόλοιπα έθνη εξαιτίας της ύβρεως εναντίον των αγίων. Λύνονται όμως αυτοί και επέρχονται στη γη, όπως προφητεύει ο Ιωάννης και οι υπόλοιποι προφήτες· διότι όταν κινούνται οι άγγελοι, κινούν και τα έθνη σε ορμή εκδικήσεως. Όσο για το ότι επισήμανε θώρακες θειώδεις, πύρινους και υακίνθινους, ας μην αμφιβάλλει κανείς. Διότι εκείνα τα έθνη έχουν την ενδυμασία τους με τέτοιου είδους χρώματα.

Γι' αυτό έχει αναφερθεί: «Ευλογημένος ο λαός μου που βρίσκεται στην Αίγυπτο και στους Ασσυρίους, και η κληρονομιά μου ο Ισραήλ». Σύμφωνα δε με τους υπόλοιπους ερμηνευτές έχει ειπωθεί: «Ευλογημένος ο λαός μου η Αίγυπτος και η Ασσούρ», ώστε να μην νομίσει κανείς ότι υποδηλώνονται οι Ιουδαίοι που βρίσκονται στην Αίγυπτο, αλλά οι ίδιοι οι Αιγύπτιοι και οι ίδιοι οι Σύροι. Εάν δε λέγεται ότι: «ο Ισραήλ ως τρίτος ανάμεσα στους Αιγυπτίους και στους Ασσυρίους» θα είναι «ευλογημένος στη γη την οποία ευλόγησε ο Κύριος Σαβαώθ», ας μην νομίζουμε ότι η γη αυτή είναι κάτι άλλο από την εκκλησία του Θεού. Ως «Ισραήλ» δε, μπορεί να νοηθεί και ολόκληρη η χορεία των αγίων και θεοφιλών ανδρών από το ιουδαϊκό έθνος που έχουν ήδη αναχωρήσει από τη ζωή. Γι' αυτό έχει αναφερθεί: «και η κληρονομιά μου ο Ισραήλ»· «διότι, όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, μερίδα του Κυρίου έγινε ο λαός του, ο Ιακώβ, κλήρος της κληρονομιάς του ο Ισραήλ». Αλλά τότε μεν ήταν μόνο ο Ισραήλ, τώρα όμως και οι Αιγύπτιοι αποκαλούνται «λαός» του και «λαός ευλογημένος», και ομοίως οι Ασσύριοι.

Διότι, όπως παλαιότερα ήταν «μερίδα Κυρίου ο λαός του Ιακώβ, και μερίδιο της κληρονομίας του ο Ισραήλ», και ο Κάρμηλος είχε επίγνωση αυτού, έτσι ο Λίβανος και η άλλοτε 〈έρημος〉, έχοντας μεταβληθεί προς το καλύτερο, έγινε ‹μερίδα του Θεού›. Όπως, πάλι αντίθετα, ο 〈Κάρμηλος λογίστηκε ως δρυμός, και ο δρυμός〉 είναι ένας τόπος γεμάτος από άγρια και άκαρπα φυτά. Γι' αυτό συνηθίζει η θεία Γραφή να ονομάζει 〈δρυμό〉 ‹τα έθνη που δεν γνωρίζουν τον Θεό›, όπως πολλές φορές έχουμε αποδείξει. Στη συνέχεια, σαν να έχει ήδη αξιωθεί μεγάλων αγαθών η 〈έρημος〉, δίνει τις ακόλουθες υποσχέσεις λέγοντας: 〈και θα αναπαυθεί στην έρημο η κρίση, και η δικαιοσύνη θα κατοικήσει στον Κάρμηλο〉· σε ποιον 〈Κάρμηλο〉 όμως, αν όχι στην ίδια την 〈έρημο〉, για την οποία λεγόταν: 〈και θα γίνει η έρημος〉 〈Κάρμηλος〉. Υπόσχεται, λοιπόν, ότι 〈η κρίση και η δικαιοσύνη θα αναπαυθούν και θα κατοικήσουν στην〉 άλλοτε 〈έρημο〉. Γι' αυτό και στην ανωτέρω προφητεία λεγόταν: «ακόμη λίγο και θα μετατεθεί ο 〈Λίβανος〉 όπως το όρος 〈Χερμέλ〉». Και ακολούθως προστίθετο η επιστροφή των άπιστων εθνών στον Θεό, διά του: «και θα ακούσουν εκείνη την ημέρα οι κωφοί τα λόγια του βιβλίου, και μέσα στην ομίχλη τα μάτια των τυφλών θα δουν» και τα εξής.

Εσύ είσαι εκείνος που αποκαθιστά την κληρονομιά μου σε εμένα. Διότι στο παρελθόν, λέγει, άλλη ήταν η κληρονομιά μου και άλλα τα μερίδιά μου. Επειδή, όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, μερίδα του Κυρίου έγινε ο λαός του ο Ιακώβ, και μερίδιο της κληρονομιάς του ο Ισραήλ.

«Μοιράστηκαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους, και για τον ιματισμό μου έριξαν κλήρο». Αυτές ήταν οι αιτίες για τις οποίες απορρίφθηκε η προηγούμενη συναγωγή. Στη συνέχεια δε, προσθέτει με ικετευτικό τρόπο: «Ελύτρωσες τη ράβδο της κληρονομίας σου»· διότι εσύ, λέει, λύτρωσες αυτήν τη συναγωγή, καταξιώνοντάς την να ονομαστεί δική σου μερίδα και ράβδος της κληρονομίας σου· διότι, όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, μερίδα του Κυρίου έγινε ο λαός του, ο Ιακώβ, και σχοίνισμα της κληρονομίας του ο Ισραήλ.

Εφόσον, λοιπόν, σε αυτά ως Ύψιστος νοείται ο ανώτατος Θεός των συμπάντων, και ως Κύριος ο Υιός του Θεού, ο οποίος έθεσε τον Ύψιστο καταφυγή του, εύλογα και ο Μωυσής, θεοφορούμενος από το ίδιο θείο Πνεύμα, δίδασκε στη μεγάλη ωδή λέγοντας: «Όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού. Και μερίδα του Κυρίου έγινε ο λαός του, ο Ιακώβ, κλήρος της κληρονομιάς του ο Ισραήλ». Μέσω αυτών, επομένως, και ο Μωυσής αποκάλεσε σαφώς Ύψιστο τον αγέννητο Θεό, ο οποίος διανέμει τα έθνη της γης στους αγγέλους του· και Κύριο τον Υιό του Θεού, ο οποίος παρέλαβε τον Ισραήλ από τον Πατέρα.

Αν πάλι κάποιος τα εκλάβει αυτά ως αναφερόμενα στον Χριστό του Θεού, ο οποίος και εδώ ονομάζεται Κύριος, όπως ακριβώς και αλλού, δεν θα αστοχήσει ως προς την αλήθεια· επειδή και ο Απόστολος λέει: «Ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα»· και πάλι λέει: «Ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα. Ένας Θεός, ο οποίος είναι πάνω από όλους και μέσω όλων και μέσα σε όλους». Δύο Κύριοι, εξάλλου, ονομάστηκαν ρητώς και από τον Δαβίδ, σύμφωνα με το: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου»· αλλά και ο Μωυσής, λέγοντας: «Έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα θειάφι και φωτιά», φαίνεται να έχει την ίδια άποψη· όπως ακριβώς και εκεί όπου έλεγε: «Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, έγινε μερίδα του Κυρίου ο λαός του ο Ιακώβ»· διότι μέσα από αυτά φαίνεται ξεκάθαρα ότι αναγνωρίζει Ύψιστο και Κύριο· Ύψιστο μεν εκείνον που διανέμει και κληροδοτεί στους δικούς του αγγέλους, Κύριο δε εκείνον που λαμβάνει ως κλήρο, μαζί με τους αγγέλους, την υπερέχουσα μερίδα από όλα τα έθνη.

Γι' αυτό δικαιολογημένα είπα προσευχόμενος: Έως πότε οι αμαρτωλοί, Κύριε, έως πότε θα συνεχίσουν να πράττουν αυτά; Ως λαό και κληρονομιά του Θεού πρέπει να εννοήσουμε στο παρελθόν το έθνος των Ιουδαίων, επειδή έγινε μερίδα του Κυρίου ο λαός του, ο Ιακώβ, και μερίδιο της κληρονομιάς του ο Ισραήλ. Μετά όμως την αποβολή τους, την οποία παρουσιάζει ένας προφητικός λόγος που λέει: Εγκατέλειψα τον οίκο μου, άφησα την κληρονομιά μου· έναν νέο λαό προερχόμενο από τα έθνη εισάγει στη συνέχεια, αντί για εκείνους, μια άλλη προφητεία, η οποία λέει απευθυνόμενη στο πρόσωπο του Χριστού: Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως κατοχή σου τα πέρατα της γης.

Αλλά παλαιότερα μερίδα του Κυρίου, δηλαδή του Θεού Λόγου, ήταν ο λαός του ο Ιακώβ, και κλήρος της κληρονομίας του ο Ισραήλ· επειδή όμως, εξαιτίας της ασέβειας που διέπραξε, εκείνος εξέπεσε, ειπώθηκε σε Αυτόν όταν ενανθρώπησε: Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου.

Άραγε, λοιπόν, ο Ποιητής των όλων και Θεός των συμπάντων κατέβαινε σε τέτοιο σημείο, ώστε να επιβαίνει πάνω σε σωματικό όρος και, δίκην παιδαγωγού, να συμπορεύεται με τους ανθρώπους, Εκείνος που πληροί τον ουρανό και τη γη; Ή μήπως αυτό ούτε δυνατό ούτε όσιο είναι να το σκεφτόμαστε, αλλά είναι πιο ευσεβές και συνάμα δυνατό να θεωρούμε ότι ο θείος Λόγος, όντας διάκονος του πατρικού θελήματος, εφόσον, αν και ο Ίδιος είναι Κύριος, έγινε μερίδα του ο Ιακώβ και σχοίνισμα της κληρονομίας του ο Ισραήλ, φρόντιζε για αυτή τη μερίδα και την κληρονομιά, και, κενώνοντας τον εαυτό Του και σμικρύνοντας το σύμφυτο μεγαλείο Του, συγκατέβαινε για τη σωτηρία των ανθρώπων ακόμη και πριν από την ενανθρώπηση;

Στη συνέχεια αυτών, υποδηλώνοντας και την αποβολή τους μετά το πάθος του Σωτήρα μας, ο λόγος αναφέρει: «και απέρριψα τη δεύτερη ράβδο». Διδάσκοντας δε ποια είναι αυτή, προσθέτει το σχοίνισμα, για το οποίο έχει ειπωθεί: «σχοίνισμα της κληρονομίας του, ο Ισραήλ». Αυτό, λοιπόν, το παρουσιάζει σαφέστερα προσθέτοντας το «για να διαλύσει την προηγούμενη διαθήκη του Θεού, αυτήν ανάμεσα στον Ιούδα και ανάμεσα στον Ισραήλ». Και αποδεικνύεται σαφώς ότι από τα χρόνια του Σωτήρα μας έχουν αφαιρεθεί, αφού σύμπασα η λατρεία κατά τον νόμο έχει από τότε έως σήμερα καταργηθεί.

«Πολλοί ποιμένες κατέστρεψαν τον αμπελώνα μου, μόλυναν το μερίδιό μου, μετέτρεψαν το επιθυμητό μερίδιο σε άβατη έρημο, οδηγήθηκε σε αφανισμό και απώλεια· εξαιτίας μου όλη η γη αφανίστηκε ολοσχερώς, διότι δεν υπάρχει άνθρωπος που να τα βάζει αυτά στην καρδιά του.» Φαίνεται πως είναι η φωνή του Κυρίου και Σωτήρος ημών αυτή που λέει σχετικά με τον ναό στα Ιεροσόλυμα: «Εγκατέλειψα τον οίκο μου»· και σχετικά με την προγενέστερη συναγωγή, η οποία κάποτε υπήρξε μερίδιο και κλήρος της κληρονομίας Του, το: «Άφησα την κληρονομία μου», σύμφωνα με το: «Πόσες φορές θέλησα να συγκεντρώσω τα τέκνα σου, όπως η όρνιθα συγκεντρώνει τα πουλιά της κάτω από τις φτερούγες της, και δεν το θελήσατε. Ιδού, ο οίκος σας εγκαταλείπεται έρημος». Ο Ίδιος δε που είπε: «Κανείς δεν παίρνει την ψυχή μου από εμένα· έχω την εξουσία να την παραδώσω», λέει επίσης: «Παρέδωσα την αγαπημένη μου ψυχή στα χέρια των εχθρών της».

Σε αυτά θα συνάψεις και το λόγιο του Ησαΐα που αναφέρει: «θα υπάρχει θυσιαστήριο στον Κύριο στη χώρα της Αιγύπτου, και οι Αιγύπτιοι θα γνωρίσουν τον Κύριο, και θα προσφέρουν θυσίες, και θα κάνουν τάματα στον Κύριο και θα τα εκπληρώσουν». Εδώ θα παρατηρήσεις ότι προφητεύεται πως έξω από την Ιερουσαλήμ, στην Αίγυπτο, θα στηθεί θυσιαστήριο στον Κύριο και ότι εκεί οι Αιγύπτιοι θα θυσιάσουν και θα κάνουν τάματα και θα τα εκπληρώσουν στον Κύριο. Επομένως, δεν είναι μόνο στην Αίγυπτο, αλλά και σε αυτήν την ίδια την αληθινή Ιερουσαλήμ, όποια και αν νοείται ότι είναι αυτή, που όλα τα έθνη, και αυτοί ακόμη οι πιο δεισιδαίμονες από όλους Αιγύπτιοι, καλούνται από την προφητεία να γιορτάσουν την πνευματικώς θεωρούμενη Σκηνοπηγία. Και αν κατά το παρελθόν «έγινε μερίδιο του Κυρίου ο λαός του ο Ιακώβ, κλήρος της κληρονομιάς του ο Ισραήλ», εντούτοις έχει ειπωθεί ότι αργότερα και όλα τα έθνη θα δοθούν ως κλήρος στον Κύριο, καθώς ο Πατέρας τού είπε: «ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου». Διότι προφητεύεται ότι «θα κυριαρχήσει» όχι στην Ιουδαία αλλά «από θάλασσα σε θάλασσα» και «έως τα πέρατα της οικουμένης», και ότι «όλα τα έθνη θα τον υπηρετήσουν, και σε αυτόν θα ευλογηθούν όλες οι φυλές της γης». Αιτία δε αυτού ήταν το να κάνει γνωστό ο Θεός των όλων «το σωτήριό του ενώπιον όλων των εθνών».

Αλλά αυτός μεν, ως Λόγος του Θεού, δημιουργεί σύμφωνα με την εικόνα του ολόκληρη τη νοερή και λογική [φύση]... στις αρχές της δημιουργίας του σύμπαντος, και για τον λόγο αυτόν καθιστά τον άνθρωπο άρχοντα και βασιλιά όλων των ζωντανών πλασμάτων επί της γης, αφήνοντάς τον ελεύθερο και αυτεξούσιο ως προς την κλίση του προς το καλό ή προς το αντίθετο. Αυτός όμως, μη χρησιμοποιώντας σωστά το αυτεξούσιο, αφού παρέκκλινε από την ορθή οδό, κατευθύνθηκε προς την αντίθετη, χωρίς να αναλογίζεται ούτε τον Θεό ούτε τον Κύριο ούτε τίποτε από τα όσια και τα ευσεβή, αλλά, σαν τα άλογα θηρία, επιχειρούσε κάθε είδους άγριες και ακόλαστες πράξεις. Ενεργώντας, λοιπόν, σύμφωνα με τη φύση του ο πανάγαθος και παμβασιλέας, ο ίδιος ο Ύψιστος και Θεός των όλων, προκειμένου να μην είναι οι άνθρωποι επί της γης χωρίς άρχοντα και επιστάτη, δίκην άλογων ζώων, κατέστησε θείους αγγέλους ως προστάτες και επιμελητές τους, σαν κάποιους αρχηγούς αγελών και ποιμένες, έχοντας τοποθετήσει επικεφαλής όλων και έχοντας ορίσει ως επιστάτη στα πάντα τον μονογενή και πρωτότοκο Λόγο του. Και σε αυτόν ξεχώρισε ως εξαίρετο κλήρο, αυτούς τους ίδιους τους αγγέλους και τους αρχαγγέλους, και τις θείες δυνάμεις, τα άυλα και υπερουράνια πνεύματα, καθώς βεβαίως και από τα επίγεια τις θεοφιλείς ψυχές των ανθρώπων, οι οποίες αποκαλούνται με τις εβραϊκές ονομασίες Ιακώβ και Ισραήλ.

Αυτό το μέγιστο των μυστηρίων, ο πρώτος των θεολόγων Μωυσής μυσταγώγησε κατά τρόπο απόρρητο στους αρχαίους Εβραίους, λέγοντας: «Ρώτησε τον πατέρα σου και θα σου αναγγείλει, τους πρεσβυτέρους σου και θα σου πουν· όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού. Και έγινε μερίδα του Κυρίου ο λαός του, ο Ιακώβ, κλήρος της κληρονομίας του ο Ισραήλ».

Μέσα από αυτά, λοιπόν, ονομάζει Ύψιστο τον ανώτατο και υπεράνω όλων Θεό του σύμπαντος, και Κύριο τον Λόγο Του, ο οποίος βεβαίως ονομάζεται από εμάς Κύριος σε δεύτερη θέση μετά τον Θεό των όλων. Διότι αναφέρει ότι στους αόρατους προστάτες των εθνών, δηλαδή στους ίδιους τους αγγέλους, διαμοιράστηκαν όλα τα έθνη και οι υιοί των ανθρώπων, που αποκαλούνται υιοί του Αδάμ, σύμφωνα με την κρίση του ύψιστου Θεού και για λόγους άρρητους σε εμάς. Αντιθέτως, στον εξοχότατο όλων ηγεμόνα και βασιλιά του σύμπαντος, στον ίδιο τον Χριστό, ως μονογενή Υιό, αναφέρει ότι παραδόθηκε από ανάμεσα στους ανθρώπους ο Ιακώβ και ο Ισραήλ, δηλαδή ολόκληρο το διορατικό και θεοσεβές γένος. Διότι αυτός που ασκείται στην αρετή, έχοντας αναλάβει τον αγώνα, και ο οποίος ακόμη αθλείται και παλεύει στα αγωνίσματα της ευσέβειας, έχει ονομαστεί Ιακώβ σύμφωνα με την προσωνυμία των Εβραίων. Εκείνος, όμως, που έχει ήδη αξιωθεί τη νίκη και τα βραβεία από τον Θεό, αναγορεύεται Ισραήλ, όπως ακριβώς ήταν και ο ίδιος εκείνος ο ξακουστός προπάτορας όλου του εβραϊκού έθνους, καθώς και τα γνήσια τέκνα του, οι απόγονοι και οι προπάτορές τους, όλοι οι προφήτες και οι θεοφιλείς άνδρες. Διότι μην νομίζεις ότι με αυτά υποδηλώνεται το πλήθος των Ιουδαίων, αλλά μόνο εκείνοι που κατά το παρελθόν είχαν φτάσει στην τελειότητα μέσω της αρετής και της ευσέβειας.

Όμως απειλεί ότι θα απορρίψει και τις δύο ράβδους, έχοντας πει προηγουμένως: «και θα πάρω για τον εαυτό μου δύο ράβδους, τη μία ονόμασα κάλλος, και τη δεύτερη ονόμασα σχοίνισμα». Αντί αυτών, ο μεν Ακύλας λέει: «τη μία ονόμασα ευπρέπεια, και την άλλη ονόμασα σχοίνισμα», ο δε Σύμμαχος: «τη μεν ονόμασα ευπρέπεια, τη δε άλλη ονόμασα σχοίνισμα». Λοιπόν, ως κάλλος και ευπρέπεια ολόκληρου του έθνους ονόμασε δικαιολογημένα τον θείο νόμο και τη διαθήκη που περιέχεται σε αυτόν· διότι τα σεπτά πράγματα της Ιερουσαλήμ και εκείνα της αρχιερατικής λειτουργίας, και όλα όσα κατά το παρελθόν τελούνταν ανάμεσά τους σύμφωνα με τους θείους νόμους και σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη, αποτελούσαν ευπρεπές κόσμημα για όσους κοσμούνταν από αυτά. Ως σχοίνισμα δε έχει ονομαστεί το πλήθος του έθνους και από τον Μωυσή, ο οποίος λέει: «Έγινε μερίδα του Κυρίου ο λαός του ο Ιακώβ, σχοίνισμα της κληρονομιάς του ο Ισραήλ». Αλλά προφητεύει ότι θα επέλθει ριζική μεταβολή αυτών των δύο ράβδων κατά τους δηλούμενους χρόνους, έτσι ώστε να αφανιστεί και η Παλαιά Διαθήκη που υπήρχε παλαιόθεν σε αυτήν και το παλαιό της κάλλος, και το σχοίνισμα και ολόκληρο το έθνος να διασκορπιστεί, όταν, αφού αποτιμήσουν «την τιμή του τετιμημένου» αντί τριάντα αργυρίων, υποστούν την αρμόζουσα ατιμία για την ασέβειά τους.

ΙΖ΄. Μήπως, όσο καιρό είχαν ειρήνη και μεταξύ τους και με τον Θεό, ενώ πιέζονταν στην Αίγυπτο, στο σιδερένιο καμίνι, και ενώνονταν εξαιτίας της κοινής θλίψης (διότι μερικές φορές και η θλίψη είναι καλό φάρμακο για τη σωτηρία), δεν αποκαλούνταν λαός άγιος, και μερίδα του Κυρίου, και βασίλειο ιεράτευμα; Και δεν ήταν μόνο στα ονόματα έτσι, ενώ στα έργα διαφορετικά· αλλά και καθοδηγούνταν από στρατηγούς που κατευθύνονταν από τον Θεό, και οδηγούνταν από πύρινο στύλο και νεφέλη, νύχτα και μέρα. Όταν έφευγαν, η θάλασσα χωριζόταν στα δύο γι' αυτούς, όταν πεινούσαν, ο ουρανός τους χορηγούσε τροφή, όταν διψούσαν, η πέτρα ανέβλυζε νερό, και όταν πολεμούσαν, η έκταση των χεριών άξιζε όσο μυριάδες στρατού, εγείροντας τρόπαια μέσω της προσευχής και ανοίγοντας τον δρόμο μπροστά τους. Οι ποταμοί υποχωρούσαν, μιμούμενοι τη συγγενική τους θάλασσα, και τα στοιχεία της φύσης στέκονταν ακίνητα, και τα τείχη γκρεμίζονταν με τον ήχο της σάλπιγγας. Και τι χρειάζεται να αναφέρουμε τις πληγές των Αιγυπτίων που στάθηκαν ευεργετικές για εκείνους, και τις φωνές του Θεού που ακούγονταν από το όρος, και τη διπλή νομοθεσία, αυτή του γράμματος και αυτή του πνεύματος, και όλα τα άλλα με τα οποία τιμήθηκε παλαιότερα ο Ισραήλ, δυσανάλογα με τη δική του αξία;

«Επερώτησον»: Δηλαδή, επιγνώστε και μάθετε όσα έκανε ο Θεός στην εποχή των πατέρων σας, και δεν κατανύχθηκαν οι καρδιές σας. «Τους πρεσβυτέρους»: Δηλαδή μάθετε για τους παλαιότερους. «Ότε διεμέριζεν»: Όταν διαχωρίζει και κληροδοτεί τη γη στις φυλές, ούτε αυτά δεν σας προκαλούν κατάνυξη; «Ους διέσπειρεν»: Πώς από τον έναν άνθρωπο φύτεψε πολλά έθνη. «Έστησεν»: Όλων των αγίων· διότι άγγελοι επί της γης είναι οι άγιοι. «Και εγενήθη»: Και από όλα εκείνα τα έθνη εξέλεξα εσάς ως αγαθή μερίδα, αλλά δεν το θυμηθήκατε· για αυτόν τον λόγο εισήλθε ο πιστός λαός, ο οποίος είναι ο Ιακώβ. «Σχοίνισμα»: Διότι, όπως ακριβώς με ένα σχοινί, έτσι με την πίστη είλκυσε ο Θεός τα έθνη προς το δικό Του θέλημα. «Αυτάρκησεν»: Διότι ήταν θαύμα αυτό που γινόταν στην έρημο, το πώς δηλαδή τρεφόταν ο λαός χωρίς να κοπιάζει; «Εν δίψη»: Διότι, ενώ είχαν τον μέγιστο καύσωνα στην έρημο, ο λαός δεν διψούσε. Ονομάζει δε έρημο την Εκκλησία, η οποία έλιωνε διψώντας για τον Χριστό και τα μυστήριά Του. «Εκύκλωσεν»: Διότι τους περιέβαλλε με τη δύναμή Του και τους παιδαγωγούσε μέσω της υπομονής. «Και διεφύλαξεν»: Τόσο μεγάλη ήταν η αγάπη του Θεού προς τον λαό, αλλά επειδή αθέτησαν, αποβλήθηκαν. «Ως αετός»: Διότι κανένα από τα πτηνά δεν φυλάει τη φωλιά του όπως ο αετός, ως βασιλιάς όλων των πτηνών. Ο λόγος αυτός υποδηλώνει τον Χριστό. «Και επί τοις»: Έτσι πόθησε ο Θεός τον Ισραήλ, αλλά δεν συνέτισαν.

Όταν εμείς το μάθαμε, τότε το έμαθαν και εκείνοι μέσω ημών. Διότι, άκουσε τον άγγελο που λέει στον Ιωσήφ: «Θα καλέσεις το όνομά του Ιησού· διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες τους». Αυτός απεστάλη στα έθνη, ενώ εκείνοι στην περιτομή. Ώστε, το πιο θαυμαστό και εκπληκτικό, λέει, δόθηκε σε εμένα τον ελαχιστότερο. Και αυτό ήταν έργο χάριτος, το να ανατεθούν τα μεγαλύτερα σε έναν μικρό, το να γίνει ευαγγελιστής αυτών. Διότι αυτός που έγινε ευαγγελιστής των μεγαλύτερων πραγμάτων, εξαιτίας τούτου είναι μεγάλος. Να ευαγγελιστώ στα έθνη τον ανεξιχνίαστο πλούτο του Χριστού. Αν ο πλούτος Του είναι ανεξιχνίαστος, ακόμη και μετά τη φανέρωσή του, πόσο μάλλον η ουσία Του. Αν εξακολουθεί να είναι μυστήριο, πόσο μάλλον ήταν πριν γίνει γνωστό. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο το ονομάζει μυστήριο, επειδή ούτε οι άγγελοι το γνώριζαν ούτε σε κανέναν άλλον ήταν φανερό. Και να φωτίσω όλους, λέει, για το ποια είναι η οικονομία του μυστηρίου που ήταν αποκρυμμένο από τους αιώνες στον Θεό, ο οποίος έκτισε τα πάντα διά του Ιησού Χριστού. Οι άγγελοι γνώριζαν μόνο τούτο, ότι έγινε μερίδα του Κυρίου ο λαός Του· και πάλι, «ο άρχων των Περσών», λέει, «μου αντιστάθηκε». Ώστε δεν είναι καθόλου θαυμαστό εάν αγνοούσαν και τούτο.

Από αυτό το σημείο αρχίζουν οι λόγοι του προφήτη προς τον λαό· διότι, σαν να βρίσκεται σε κρίση απέναντί τους, υπενθυμίζει τις δικές του ευεργεσίες, πείθοντας τον προφήτη ότι δεν εκφέρει αδίκως την απόφαση εναντίον τους. Λέει, λοιπόν, ότι: Ανέκαθεν απόλαυσες πολλή φροντίδα από εμένα. Ως νεότητα, δε, εννοεί την παραμονή του λαού στην Αίγυπτο, καθώς τότε εκλέχθηκαν από τον Θεό. Το δε «της τελειώσεως της αγάπης σου», σημαίνει: Σε αγάπησα τέλεια, παρέχοντάς σου κάθε πρόνοια· και η απόδειξη προκύπτει από τα όσα ακολουθούν: Στο ότι, λέει, ακολούθησες τον Άγιο του Ισραήλ. Δηλαδή: Όταν με ικέτευσες, καθώς υπέφερες τα πάνδεινα στην Αίγυπτο, εγώ σε εξήγαγα και σε καθοδηγούσα, υποδεικνύοντάς σου την οδό μέσα στην έρημο. Και σου παρείχα σε αφθονία τα αναγκαία αγαθά μέσα σε απάτητη έρημο. «Άγιος είναι ο Ισραήλ στον Κύριο». Δηλαδή, είναι αφιερωμένος στον Θεό. Διότι έτσι λέει και ο Μωυσής: Όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού, και η μερίδα του Κυρίου έγινε ο λαός του, ο Ιακώβ.

Εφόσον δε ο Δεσπότης δικαιώνει, ποιος είναι αυτός που θα κατακρίνει; Και πώς, εάν δεν παραμένουν στη δική τους μακαριότητα, ο μέγας Μωυσής γράφει για τον Θεό των όλων, ότι εκ δεξιών Του υπάρχουν άγγελοι μαζί Του; Διότι δεν είναι δυνατόν, όπως νομίζω, να διατυπωθεί πιο ένδοξος λόγος για αυτούς από το ότι οι άγγελοι του Θεού προΐστανται των εθνών, και ότι ο λαός που προήλθε από τον Ιακώβ έγινε μερίδα του Κυρίου, ανυψώνοντάς τους σε τόσο μεγάλο ύψος, ώστε να φθάσουν σε διαμοιρασμό με τον Κύριο. Διότι, ακόμη και αν διατυπώθηκε κάπως υπερβολικά χάριν της δόξας του λαού, εντούτοις αποδίδει στους αγγέλους δόξα όχι τυχαία.

Θα αναφέρω επίσης τα λόγια με τα οποία δηλώνεται ότι ο Θεός διαμοίρασε όλα τα έθνη. Και είναι τα εξής: «Ρώτησε τον πατέρα σου, και θα σου αναγγείλει, τους πρεσβυτέρους σου, και θα σου πουν. Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, καθώς διέσπειρε τους υιούς του Αδάμ, έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των υιών του Ισραήλ. Και μερίδα του Κυρίου έγινε ο λαός του, ο Ιακώβ, και μερίδιο της κληρονομιάς του ο Ισραήλ». Και αφού είπα αυτά, πρόσθεσα λέγοντας ότι οι Εβδομήκοντα ερμήνευσαν ότι: «Έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Αλλά επειδή και από αυτό πάλι καθόλου δεν μειώνεται η ισχύς του επιχειρήματός μου, ανέφερα τη δική σας ερμηνεία.

«Ρώτησε τον πατέρα σου» τον Αβραάμ, «τους πρεσβυτέρους σου» τους προφήτες, «και θα σου πουν». «Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη και διασκόρπιζε τους γιους του Αδάμ, καθόρισε τα όρια των εθνών». Διότι και μετά τον κατακλυσμό, από τους τρεις γιους του Νώε γέμισε η γη και πάλι με ανθρώπους· «Όρια εθνών»· δηλαδή σύνορα, ώστε να μην καταπατά το ένα έθνος το μερίδιο του άλλου, επειδή όλος ο κόσμος χωρίστηκε σε τρία μερίδια, στον Σημ, στον Χαμ και στον Ιάφεθ, στους τρεις γιους του Νώε. Όσο για το «σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού», σημαίνει σύμφωνα με την τάξη των αγγελικών ταγμάτων, επειδή κάθε τάγμα αρκείται στον χώρο που του έχει κληρωθεί και δεν σφετερίζεται τον τόπο άλλου τάγματος. «Και έγινε μερίδα του Κυρίου», δηλαδή ως δικό του μερίδιο εξέλεξε ο Κύριος, ανάμεσα σε όλα τα έθνη, αυτόν τον λαό εξαιτίας των πατέρων του, και ιδού, έγινε και αυτός λαός μωρός, αντί για σοφός.