Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 4:31

Διότι, όταν αυτό παραμένει μέσα στην καρδιά μας και τυφλώνει τον οφθαλμό της διάνοιας με τις σκοτεινές ταραχές, ούτε διάκριση των συμφερόντων μπορούμε να αποκτήσουμε, ούτε να επιτύχουμε την κατανόηση της πνευματικής γνώσης, ούτε να γίνουμε μέτοχοι της αληθινής ζωής, ούτε θα γίνει ο νους μας δεκτικός της θεωρίας του θείου και αληθινού φωτός. Διότι, λέει, «ταράχθηκε από τον θυμό ο οφθαλμός μου»· ούτε όμως θα γίνουμε μέτοχοι της σοφίας, έστω και αν θεωρούμαστε κατεξοχήν σοφοί στους συλλογισμούς μας, επειδή είναι γραμμένο ότι «ο θυμός θα αναπαυθεί στον κόρφο των αφρόνων». Αλλά ούτε τις σωτήριες ακτίνες της διακρίσεως μπορούμε να αποκτήσουμε, ακόμη και αν θεωρούμαστε από τους ανθρώπους ως οι πλέον φρόνιμοι, διότι έχει γραφτεί ότι «η οργή καταστρέφει και τους φρονίμους». Ούτε μπορούμε να ακολουθήσουμε τις κατευθύνσεις της δικαιοσύνης με νηφάλια καρδιά, διότι έχει γραφτεί ότι «η οργή του ανθρώπου δεν κατεργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού». Ούτε πάλι μπορούμε να αποκτήσουμε την κοσμιότητα και την ευσχημοσύνη που επαινούνται από όλους, επειδή είναι γραμμένο: «Ο θυμώδης άνδρας δεν είναι ευσχήμων». Εκείνος, λοιπόν, που βούλεται να φτάσει στην τελειότητα και επιθυμεί να διεξαγάγει νομίμως τον πνευματικό αγώνα, ας είναι απαλλαγμένος από κάθε ελάττωμα οργής και θυμού, και ας ακούσει τι παραγγέλλει το ίδιο το σκεύος της εκλογής λέγοντας: «Κάθε πικρία και οργή και θυμός και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εμάς, μαζί με κάθε κακία».

Διευκρίνισέ μας λοιπόν αυτό, Δέσποτα, σε παρακαλούμε, ώστε αφού φωτιστούμε από εσένα, να δοξάσουμε τον Θεό και να μην έχουμε αμφιβολίες για τους αγίους μας Πατέρες. Απόκριση του Βαρσανουφίου: «Ευλογητός ο Θεός και Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος μας ευλόγησε με κάθε πνευματική ευλογία στα επουράνια εν Χριστώ.» Αμήν. Αδελφοί, είναι κατάλληλη ευκαιρία να πω μαζί με τον Απόστολο: «Έγινα άφρων, εσείς με αναγκάσατε.» Διότι, εξαιτίας σας, αναγκάζομαι να ερευνώ αυτά που ξεπερνούν τα μέτρα μου και να μιλώ για πράγματα που δεν ωφελούν καθόλου την ψυχή, αν δεν τη βλάπτουν κιόλας. Αφήσαμε κατά μέρος τον Απόστολο Παύλο, ο οποίος λέει: «Κάθε οργή και θυμός και βλασφημία ας απομακρυνθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία», εγώ δε προσθέτω μαζί και τη γαστριμαργία, την πορνεία, τη φιλαργυρία και τα υπόλοιπα πάθη, για τα οποία οφείλουμε να πενθούμε νύχτα και μέρα, και να κλαίμε ακατάπαυστα, ώστε με το πλήθος των δακρύων να ξεπλυθεί όλος ο ρύπος αυτών, και να μπορέσουμε να γίνουμε από ρυπαροί καθαροί, από αμαρτωλοί δίκαιοι, από νεκροί ζωντανοί. Εμείς όμως φλυαρούμε με λόγια για τα οποία πρόκειται να δώσουμε απολογία. Λέει, δηλαδή, ότι «Εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.» Και πάλι ότι «Όλοι μας πρέπει να φανερωθούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε δια του σώματος, είτε αγαθό είτε κακό.» Για αυτά οφείλουμε να επιδείξουμε σπουδή, για τα οποία επέδειξαν σπουδή και οι Πατέρες μας, όπως ο αββάς Ποιμήν και οι μετέπειτα.

Ώ αδελφέ, γιατί αποδυναμώθηκε η καρδιά σου, ώστε να αφήσεις τον Αγαπητό και να τρέχεις πίσω από τον εχθρό; Εγκατέλειψες τη φωνή του ποιμένα Χριστού και ακολούθησες τον λύκο, τον διάβολο; Τι έπαθες; Τι υπέμεινες; Τι είναι αυτές οι κραυγές, τις οποίες συγκαταλέγει ο Απόστολος μαζί με τα κακόφημα λέγοντας: «Κάθε κραυγή και βλασφημία και οργή ας εξαλειφθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία»; Δεν έπαθες τίποτα πάνω από τις δυνάμεις σου, καθώς ο Απόστολος διακηρύττει: «Πιστός είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα επιτρέψει να πειραστούμε περισσότερο από όσο μπορούμε» και τα εξής. Ξύπνησε από αυτή την ταραχή των κακών λογισμών και πάρε τη ράβδο του σταυρού με την οποία αποδιώχνεις τους λύκους, δηλαδή τους δαίμονες. Και θυμήσου να πεις: «Γιατί είσαι περίλυπη, ψυχή μου, και γιατί με συνταράσσεις; Έλπισε στον Θεό, διότι θα τον δοξολογήσω, αυτός είναι η σωτηρία του προσώπου μου και ο Θεός μου.» Γίνε λοιπόν νηφάλιος και μην αναφλέγεσαι σαν άφρον παιδί που δεν έχει επίγνωση. Ενώ οφείλεις να ανεβείς μαζί με τον Χριστό στον σταυρό, να καρφωθείς με τα καρφιά και να κεντηθείς με τη λόγχη, τι υπομένεις, ταλαίπωρε, κραυγάζοντας βίαια κατά του Χριστού και υβρίζοντας τους αδελφούς σου; Πού είναι το «να προηγείστε δίνοντας τιμή ο ένας στον άλλον»; Αρκούν αυτά έως εδώ, διότι λέγει: «Δώσε στον σοφό αφορμή και θα γίνει σοφότερος.»

σμβʹ Τι σημαίνει το: «Ως προς τη φιλαδελφία να είστε φιλόστοργοι μεταξύ σας»; σμγʹ Τι εννοεί ο Απόστολος λέγοντας: «Να οργίζεστε και να μην αμαρτάνετε· ο ήλιος ας μη δύει πάνω στον παροργισμό σας»· αν και αλλού έχει πει: «Κάθε πικρία, και θυμός, και οργή ας απομακρυνθεί από εσάς»;

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΜΓ΄. Τι θέλει να πει ο Απόστολος λέγοντας: «Οργίζεσθε, και μη αμαρτάνετε· ο ήλιος ας μη δύει πάνω στον παροργισμό σας»· μολονότι αλλού έχει πει: «Κάθε πικρία, και θυμός, και οργή ας αφαιρεθεί από εσάς»; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Νομίζω ότι ο Απόστολος μεταχειρίστηκε εδώ τον λόγο κατά μίμηση του Κυρίου. Διότι, όπως ακριβώς στο Ευαγγέλιο ο Κύριος, αφού πρώτα λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους τούτο», έπειτα προσθέτει: «Εγώ όμως σας λέω τούτο»· έτσι και εδώ ο Απόστολος, αφού πρώτα υπενθύμισε το παλαιό και το ρηθέν στους ανθρώπους εκείνης της εποχής, το «Οργίζεσθε, και μη αμαρτάνετε», προσθέτει μετά από λίγο το δικό του παράγγελμα που αρμόζει σε εμάς, λέγοντας: «Κάθε πικρία, και θυμός, και οργή, και κραυγή ας αφαιρεθεί από εσάς».

Ομιλία Ι΄. Κατά των οργιζομένων. Όπως ακριβώς συμβαίνει με τα ιατρικά παραγγέλματα, όταν δίνονται εύστοχα και σύμφωνα με τους κανόνες της τέχνης, η ωφέλειά τους αποδεικνύεται κυρίως μετά την εφαρμογή τους στην πράξη· έτσι συμβαίνει και με τις πνευματικές παραινέσεις, όταν δηλαδή τα παραγγέλματα λάβουν το αποτέλεσμα που τα επιβεβαιώνει, τότε αναφαίνεται η σοφία και η ωφέλειά τους για τη διόρθωση του βίου και την τελείωση αυτών που τα ακολουθούν. Διότι, ακούγοντας αφενός τις Παροιμίες να αποφαίνονται ρητά ότι «η οργή καταστρέφει ακόμη και τους συνετούς»· ακούγοντας αφετέρου και τις αποστολικές παραινέσεις: «Κάθε οργή και θυμός και κραυγή ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία»· και τον Κύριο να λέει ότι «εκείνος που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του είναι ένοχος στο κριτήριο»· τώρα που γνωρίσαμε το πάθος από εμπειρία, όχι επειδή γεννήθηκε μέσα μας, αλλά επειδή έπεσε πάνω μας από έξω σαν κάποια απροσδόκητη καταιγίδα, τότε μάλιστα κατανοήσαμε πλήρως το θαυμαστό μεγαλείο των θείων παραγγελμάτων. Αφού εμείς οι ίδιοι δώσαμε τόπο στην οργή, σαν να δίναμε διέξοδο σε ένα βίαιο ρεύμα, και παρατηρώντας μέσα σε ησυχία την άσχημη ταραχή εκείνων που κυριεύονται από το πάθος, αναγνωρίσαμε έμπρακτα την ευστοχία του ρητού: ότι «ο θυμώδης άνδρας δεν είναι ευπρεπής». Διότι, όταν το πάθος αυτό παραμερίσει τους λογισμούς και αναλάβει μία φορά την κυριαρχία της ψυχής, αποθηριώνει εντελώς τον άνθρωπο, και δεν του επιτρέπει ούτε καν να είναι άνθρωπος, εφόσον δεν διαθέτει πλέον τη βοήθεια της λογικής.

Ας μην εισαγάγουμε, λοιπόν, στους εαυτούς μας ένα τόσο μεγάλο κακό: αρρώστια της ψυχής, σκοτισμό των λογισμών, αποξένωση από τον Θεό, άγνοια της οικειότητας, αρχή πολέμου, πλήρωμα συμφορών, έναν πονηρό δαίμονα που γεννιέται μέσα στις ίδιες μας τις ψυχές και, σαν κάποιος αναιδής ένοικος, κυριεύει τον εσωτερικό μας κόσμο, αποκλείοντας την είσοδο στο Άγιο Πνεύμα. Διότι όπου υπάρχουν έχθρες, έριδες, θυμοί, εριθείες, φιλονικίες, που προκαλούν ακατάπαυστους θορύβους στις ψυχές, εκεί το πνεύμα της πραότητας δεν αναπαύεται. Υπακούοντας, λοιπόν, στην προτροπή του μακαρίου Παύλου, ας απομακρύνουμε από εμάς κάθε οργή και θυμό και κραυγή μαζί με κάθε κακία, και ας γίνουμε μεταξύ μας χρηστοί και εύσπλαχνοι, αναμένοντας τη μακάρια ελπίδα που έχει υποσχεθεί στους πράους («Μακάριοι γὰρ οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν»), εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες. Αμήν.

Προς Γαλάτας: Φανερά δε είναι τα έργα της σαρκός, τα οποία είναι η μοιχεία, η πορνεία, η ακαθαρσία, η ασέλγεια, η ειδωλολατρία, η μαγεία, οι έχθρες, οι έριδες, οι ζηλοτυπίες, οι θυμοί, οι ραδιουργίες, οι διχοστασίες, οι αιρέσεις, οι φθόνοι, οι φόνοι, οι μέθες, οι κώμοι και τα παρόμοια με αυτά, για τα οποία σας προειδοποιώ, όπως και σας προείπα, ότι αυτοί που πράττουν τέτοια έργα δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού. Προς Γαλάτας: Ας μη γινόμαστε κενόδοξοι, προκαλώντας ο ένας τον άλλον και φθονώντας ο ένας τον άλλον. Προς Εφεσίους: Κάθε πικρία, και θυμός, και οργή, και κραυγή, και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία. Η πορνεία δε, και κάθε ακαθαρσία, ή πλεονεξία, ούτε καν να αναφέρεται μεταξύ σας, όπως ταιριάζει σε αγίους· καθώς και η αισχρότητα, ή η μωρολογία, ή η άσεμνη αστειότητα, τα οποία δεν είναι πρέποντα.

Διότι, μιμούμενος και αυτός τον Κύριο, άλλοτε μεν είπε: «Εάν κάποιος που φέρει το όνομα του αδελφού είναι πόρνος ή πλεονέκτης ή ειδωλολάτρης ή λοίδορος ή μέθυσος ή άρπαγας, με έναν τέτοιον ούτε να συντρώγετε»· άλλοτε δε: «Μη λέτε ψέματα ο ένας στον άλλον»· και αλλού: «Κάθε οργή και θυμός και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία». Και αφού είπε πολλάκις πολλά τέτοια, χωρίς να προσθέσει την απειλή, αλλού προσθέτει γενικότερα και την τιμωρία, λέγοντας: «Μην πλανάσθε· ούτε πόρνοι ούτε ειδωλολάτρες ούτε μοιχοί ούτε μαλακοί ούτε αρσενοκοίτες ούτε κλέφτες ούτε πλεονέκτες ούτε μέθυσοι ούτε λοίδοροι ούτε άρπαγες θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού». Αλλού δε πάλι γράφει εκτενέστερα: «Και επειδή δεν ενέκριναν το να έχουν επίγνωση του Θεού, τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα απρεπή· όντας γεμάτοι από κάθε αδικία, πορνεία, πονηρία, πλεονεξία, κακία· μεστοί από φθόνο, φόνο, έριδα, δόλο, κακοήθεια· ψιθυριστές, καταλάλους, θεοστυγείς, υβριστές, υπερήφανους, αλαζόνες, εφευρέτες κακών, απειθείς στους γονείς, ασύνετους, ασυνθέτους, άστοργους, άσπονδους, ανελεήμονες».

Αναφέρει δε τη λέξη «κραυγή», νομίζω, για να δείξει ότι ο βίος τους έχει καταστεί ταραγμένος από οργές και γεμάτος θόρυβο. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος δίνει εντολή στους αγιασμένους λέγοντας: «Κάθε κραυγή και οργή και θυμός και βλασφημία ας απομακρυνθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία». Διότι θα ταίριαζε να χρησιμοποιούν ανάρμοστες κραυγές όχι εκείνοι που έχουν συγκροτημένο νου, αλλά μάλλον εκείνοι των οποίων η ζωή δεν είναι σταθερή· και μάλλον εκείνοι που εύκολα παρασύρονται σε οποιοδήποτε κακό και κυβερνώνται από τον θυμό μάλλον παρά από τη σύνεση.

Κανένας σάπιος λόγος ας μην βγαίνει από το στόμα σας. Πού είναι αυτοί που τραγουδούν τα άσματα των δαιμόνων και νομίζουν ότι μιμούνται τον Παύλο; Ακούστε τον Παύλο που φωνάζει: κανένας σάπιος λόγος ας μην βγαίνει από το στόμα σας, αλλά μόνο όποιος είναι καλός για πνευματική οικοδομή. Κάθε πικρία και θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας απομακρυνθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία. Πες, Παύλε, τα ανώτερα. Είπες, γίνετε μιμητές μου, πες και τα ανώτερα: γίνετε λοιπόν μιμητές του Θεού ως αγαπητά τέκνα.

Πού είναι η φύλαξη των οφθαλμών, η οποία γεννά καθαρούς λογισμούς; Πού είναι η αγάπη, η οποία ικετεύει τον Θεό; Αφού τα μίσησες και τα απέρριψες αυτά, τι λοιπόν απέκτησες; Οργή, θυμό, κραυγή και βλασφημία, ακράτεια και αναίδεια και αχαλίνωτο στόμα. Αλίμονο, πώς μεταβλήθηκε η καρποφόρος γη σε αλμυρή έρημο εξαιτίας της κακίας εκείνων που την κατοικούν; Αυτές είναι οι υποσχέσεις που έδωσες για να υπηρετείς τον Θεό και να υπομένεις προσδοκώντας τη σωτηρία Του; Αυτές είναι οι προσευχές που απηύθυνες στον Θεό μέσα στη θλίψη σου;

Κάθε πικρία, λοιπόν, αδελφοί, και θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας απομακρυνθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία. Διότι, αν το να αποκαλεί κανείς κάποιον μωρό, όταν λέγεται με οργή, κρίθηκε άξιο τόσο μεγάλης καταδίκης, τι θα πούμε για τις άλλες ύβρεις και βλασφημίες, στις οποίες παρασυρόμαστε όταν νικιόμαστε από τον θυμό; Γι' αυτό ας σπεύσουμε, αδελφοί, να καταπνίξουμε αυτό το φοβερό θηρίο, τον θυμό, και ας χαλιναγωγήσουμε τη γλώσσα μας. Διότι εναντίον της ίδιας μας της ψυχής δίνουμε κυρίως χώρο σε αυτά τα πάθη, όταν τους δίνουμε περιθώριο, και όχι εναντίον εκείνων που μισούμε.

Εκείνος που είναι προπετής στα λόγια και εκστομίζει αβασάνιστα ό,τι του έρχεται, ας μιμηθεί πάλι τον μακάριο προφήτη και ας λέει: «Τοποθέτησε, Κύριε, φρουρά στο στόμα μου και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη μου»· και ποτέ να μην προφέρει τα λόγια του επιπόλαια και στην τύχη, αλλά ας ακούει τον Παύλο που λέει: «Κάθε κραυγή, και θυμός, και βλασφημία, και αισχρολογία, και ευτραπελία ας απομακρυνθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία»· και πάλι: «Μόνο αν υπάρχει κάποιος αγαθός λόγος για την αναγκαία οικοδομή, ώστε να δώσει χάρη σε εκείνους που ακούν».

Γι' αυτόν τον λόγο ο μακάριος Παύλος, επιθυμώντας να αποσπάσει τη ρίζα του κακού, έγραφε συμβουλεύοντας με τα εξής λόγια: Κάθε οργή και θυμός και κραυγή ας απομακρυνθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία. Δεν θέλω μόνο, λέει, να μην κυριεύεστε από θυμό και οργή, αλλά ούτε καν να συνομιλείτε με κραυγές με τον πλησίον σας, εννοώντας εδώ ως κραυγή εκείνη που προκαλείται από τον θυμό.

Διότι, όταν το πάθος διεγείρεται εσωτερικά και η καρδιά φουσκώνει, τότε η γλώσσα δεν ανέχεται πλέον να μιλά ήρεμα, αλλά, φανερώνοντας τη διάθεση της καρδιάς, παρακινεί τον άνθρωπο να μιλά στον πλησίον με κραυγές. Θέλοντας λοιπόν ο μακάριος αυτός όσοι τον υπακούουν να ζουν σε συνεχή γαλήνη, λέγοντας, «Κάθε οργή», έδειξε τι σημαίνει «Κάθε οργή», δηλαδή αυτή που προκαλείται από οποιαδήποτε αιτία, και συνέχισε: «και κάθε θυμός και κραυγή ας απομακρυνθεί από εσάς»· έπειτα, θέλοντας να ξεράνει την ίδια τη ρίζα της κακίας και να την καταστήσει άκαρπη, λέγει: «μαζί με κάθε κακία». Διότι εκείνος που έχει αυτή τη διάθεση βρίσκεται συνεχώς σε λιμάνι, απαλλαγμένος από τα κύματα της γης, και δεν φοβάται ούτε τρικυμία ούτε ναυάγιο, αλλά σαν να πλέει σε γαλήνη ή να βρίσκεται σε ήρεμο λιμάνι, έτσι διανύει την παρούσα ζωή όντας μακριά από κάθε ταραχή. Και όχι μόνο αυτό, αλλά με όλα αυτά εξασφαλίζει για τον εαυτό του και την απόλαυση των αθανάτων και ανεκφράστων αγαθών. Μακάρι όλοι μας να αξιωθούμε να τα επιτύχουμε, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον Οποίο ανήκει, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, η δόξα, το κράτος και η τιμή, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων.

Ας μην κρίνουμε λοιπόν πλέον ο ένας τον άλλον, αλλά ας αγαπήσουμε ο ένας τον άλλον, ας βοηθήσουμε ο ένας τον άλλον, ας προσευχηθούμε ο ένας για τον άλλον, ώστε να θεραπευτούμε από αυτήν εδώ τη ζωή με τη χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Εάν κάποιος είναι υποδουλωμένος στον θυμό και στην οργή, ας ακούσει τον Απόστολο που λέει: «Κάθε πικρία και θυμός και οργή ας απομακρυνθεί από εσάς»· και πάλι: «Η οργή του ανθρώπου δεν κατεργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού»· και πάλι: «Αποβάλετε την οργή, τον θυμό, την κακία, τη βλασφημία, την αισχρολογία από το στόμα σας». Πρωτίστως, όμως, άκουσε και τον προφήτη που σε προτρέπει: «Παύσε από την οργή και εγκατάλειψε τον θυμό». Έπειτα, και ο Σολομών λέει: «Μη συναναστρέφεσαι με άνθρωπο θυμώδη». Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν είναι δούλος του Θεού, αλλά του πάθους που τον κατέχει, καθώς είναι γεγραμμένο: «Σε ό,τι έχει ηττηθεί κανείς, σε αυτό και έχει υποδουλωθεί». Και αφού απορρίψετε γρήγορα την οργή, μετανοήστε με πόνο, ώστε να μην αρπαγείτε και μεταφερθείτε σε εκείνον τον τόπο όπου συγκεντρώνονται τα τέκνα της οργής, από τον οποίο είθε να λυτρωθούμε με τη χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Οι γαστρίμαργοι και οι παραδομένοι στην ασωτία, ακούστε τον Κύριο που ανακράζει με απειλή: «Ουαί σε εσάς που είστε χορτασμένοι, διότι θα πεινάσετε»· και τον προφήτη που λέει: «Έφαγε ο Ιακώβ και χόρτασε, και εγκατέλειψε τον Θεό που τον δημιούργησε». Βλέπεις πώς αποχωρίζονται από τον Θεό όσοι ζουν με τρυφηλότητα, για τους οποίους και ο Απόστολος, αποδεικνύοντάς τους άθεους, έλεγε: «Των οποίων ο θεός είναι η κοιλιά, και η δόξα τους βρίσκεται στην αισχύνη τους, αυτοί που φρονούν τα επίγεια».

ΟΜΙΛΙΑ ΙΕ΄. «Κάθε πικρία και θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία». Α΄. Όπως ακριβώς οι μέλισσες ποτέ δεν θα κάθονταν σε ένα ακάθαρτο σκεύος —γι' αυτό άλλωστε και όσοι είναι έμπειροι σε αυτά ραντίζουν τον τόπο με θυμιάματα και μύρα και ευωδίες, και με ευώδη κρασιά και με όλα τα άλλα περιποιούνται τα πλεκτά καλάθια [τις κυψέλες], στα οποία πρόκειται να εγκατασταθούν μόλις βγουν από τα σμήνη, ώστε να μην τις ενοχλήσει η δυσάρεστη οσμή και τις απομακρύνει πάλι— έτσι ακριβώς συμβαίνει και με το Άγιο Πνεύμα. Ένα δοχείο και μια κυψέλη είναι η ψυχή μας, που μπορεί να υποδεχθεί τα σμήνη των πνευματικών χαρισμάτων· αλλά εάν υπάρχει μέσα της χολή και πικρία και θυμός, τα σμήνη πετούν μακριά. Γι' αυτόν τον λόγο, αυτός ο μακάριος και σοφός γεωργός καθαρίζει καλά τα σκεύη μας, χωρίς να κρατά δρέπανο, ούτε κάποιο άλλο σιδερένιο εργαλείο· και μας προσκαλεί σε αυτό το πνευματικό σμήνος, και συγκεντρώνοντάς το, το καθαρίζει με προσευχές και κόπους και με όλα τα υπόλοιπα. Δες, λοιπόν, πώς καθαρίζει την καρδιά μας: έδιωξε το ψέμα, έδιωξε την οργή. Δείχνει πάλι πώς μπορεί να ξεριζωθεί καλύτερα το κακό από τη ρίζα του: εάν δεν είμαστε, λέει, γεμάτοι πικρία στη διάνοια.

Διότι τότε, αφού βρει αίμα κοντά της και ως προς τον τόπο και ως προς την ποιότητα, και κάνοντας τη θερμότητα μέσα σε αυτό πιο δριμεία, και αφού καθετί το γειτονικό, υπερβαίνοντας τα όρια της σύμμετρης υγρασίας, μετατρέπεται σε χολή, μαζί με αυτό στη συνέχεια εκστρατεύει και εναντίον των άλλων μελών. Και έτσι, αφού παρασύρει τα πάντα στη δική της νοσηρότητα, κάνει τον άνθρωπο άφωνο και τον αναγκάζει να ξεψυχήσει, διώχνοντας την ψυχή του. Γιατί άραγε ειπώθηκαν όλα αυτά από εμάς με τόση ακρίβεια; Για να μπορέσουμε, από την αισθητή πικρία να κατανοήσουμε την αφόρητη κακία της νοητής πικρίας, και το πώς αυτή λυμαίνεται πρώτα ολόκληρη την ψυχή που τη γεννά, κάνοντας τα πάντα άνω κάτω, ώστε να αποφύγουμε την εμπειρία της. Διότι, όπως ακριβώς η πρώτη καταστρέφει ολόκληρο το σώμα, έτσι και η δεύτερη, αφού πυρπολήσει τους λογισμούς, παρασύρει στο βάραθρο της γεέννης εκείνον που κυριεύθηκε από αυτήν. Για να αποφύγουμε λοιπόν αυτό το κακό, ερευνώντας τα με ακρίβεια, και για να χαλιναγωγήσουμε το θηρίο, ή μάλλον για να το ανασπάσουμε από τις ρίζες του, ας πειθαρχήσουμε στον απόστολο Παύλο που λέει: «Κάθε πικρία όχι απλώς να κατασταλεί, αλλά να απομακρυνθεί από εσάς». Διότι, τι ανάγκη έχω από σκοτούρες και δεσμεύσεις; Και γιατί πρέπει να φυλάω ένα θηρίο, ενώ είναι δυνατόν να το αποβάλω από την ψυχή, να το απομακρύνω και να το οδηγήσω σε κάποια εξορία; Ας πειθαρχήσουμε, λοιπόν, στον Παύλο που λέει: «Κάθε πικρία ας απομακρυνθεί από εσάς».

Ας απομακρυνθεί από εσάς κάθε πικρία· ας μην απομείνει ούτε ίχνος της. Διότι αυτό, όταν υποκινηθεί, ξέρει, σαν από κάποια σπίθα, να ανάβει μέσα μας ολόκληρη πυρκαγιά. Ας κατανοήσουμε, λοιπόν, με ακρίβεια τι είναι η πικρία: είναι όπως ο ύπουλος άνθρωπος, ο δόλιος, αυτός που είναι προετοιμασμένος να κάνει κακό, ο καχύποπτος· από αυτό ακριβώς γεννιέται πάντοτε θυμός και οργή. Διότι δεν είναι δυνατόν μια τέτοια ψυχή να βρίσκεται σε γαλήνη, επειδή ρίζα του θυμού και της οργής είναι η πικρία.

Και πόσα ελαττώματα έχεις και εσύ, τα οποία δεν διορθώνεις; Αυτά δεν τα λέμε τώρα για εκείνες, αλλά για εσάς τις ελεύθερες, ώστε να μην κάνετε τίποτα το άσεμνο, τίποτα το αισχρό, ώστε να μη βλάπτετε τον ίδιο σας τον εαυτό. Εάν μέσα στο σπίτι εκπαιδευτείς σε αυτά απέναντι στην υπηρέτρια, και είσαι μειλίχια και όχι σκληρή, πολύ περισσότερο θα είσαι τέτοια απέναντι στον άνδρα σου. Διότι, εάν ενώ έχεις εξουσία αποδειχθείς ότι δεν κάνεις τίποτα τέτοιο, πολύ περισσότερο εκεί όπου υπάρχει εμπόδιο, δεν θα κάνεις τίποτα τέτοιο. Ώστε η φιλοσοφημένη συμπεριφορά απέναντι στις υπηρέτριες σας ωφελεί τα μέγιστα ως προς την εύνοια των ανδρών σας. Διότι «με όποιο μέτρο μετράτε», λέγει, «θα σας αντιμετρηθεί». Βάλε χαλινάρι στο στόμα σου· και εάν εξασκηθείς να ανέχεσαι γενναία την υπηρέτρια που φέρεται δύστροπα, ούτε και απέναντι στην ομότιμή σου θα δυσανασχετήσεις όταν σε υβρίζει· και εάν δεν δυσανασχετείς, έχεις κατορθώσει την άκρα φιλοσοφία. Υπάρχουν δε και κάποιες που προσθέτουν και όρκους· όμως τίποτα δεν είναι πιο αισχρό από τη γυναίκα που οργίζεται με αυτόν τον τρόπο. Τι θα γίνει λοιπόν εάν εκείνη στολίζεται, λέγει; Εμπόδισέ το αυτό, και εγώ συμφωνώ· εμπόδισέ το, όμως, αρχίζοντας από τον εαυτό σου, όχι τόσο με τον φόβο, όσο με το παράδειγμα· να είσαι σε όλα αρχέτυπη εικόνα. Και η βλασφημία, λέγει, ας απομακρυνθεί από εσάς. Δες πώς προχωράει το κακό. Η πικρία γέννησε τον θυμό, ο θυμός την οργή, η οργή την κραυγή, η κραυγή τη βλασφημία, δηλαδή τις ύβρεις· η βλασφημία στη συνέχεια προκαλεί χτυπήματα, τα χτυπήματα τραύματα, και τα τραύματα θάνατο.

Αλλά τίποτα από αυτά δεν θέλησε να πει ο Παύλος, παρά μόνο τούτο: «Ας απομακρυνθεί μαζί με κάθε κακία». Τι σημαίνει, «μαζί με κάθε κακία»; Διότι κάθε κακία σε αυτό καταλήγει. Επειδή υπάρχουν μερικοί που μοιάζουν με τους σκύλους που δαγκώνουν ύπουλα, οι οποίοι σε όσους τους πλησιάζουν ούτε γαβγίζουν καθόλου, ούτε δείχνουν επιθετικότητα· αλλά, ενώ κουνάνε την ουρά τους και επιδεικνύουν ήμερη συμπεριφορά, μόλις τους βρουν απρόσεκτους, τους μπήγουν τα δόντια· αυτοί είναι πιο επικίνδυνοι από εκείνους που φανερώνουν ανοιχτά την έχθρα τους. Επειδή, λοιπόν, υπάρχουν και άνθρωποι που συμπεριφέρονται σαν τους σκύλους, οι οποίοι ούτε φωνάζουν, ούτε οργίζονται, ούτε απειλούν δείχνοντας δυσφορία, αλλά υφαίνουν κρυφά δόλους, κατασκευάζουν μύρια κακά και εκδικούνται με τις πράξεις τους, αυτούς ακριβώς υπονόησε. «Ας απομακρυνθεί από εσάς», λέει, «μαζί με κάθε κακία». Να μην αποφεύγεις απλώς τα λόγια, ενώ εκδικείσαι με τα έργα. Εγώ γι' αυτό χαλιναγώγησα τη γλώσσα και απέκοψα την κραυγή της, για να μην ανάψει τη φωτιά πιο σφοδρά· εάν όμως και χωρίς κραυγή κάνεις τα ίδια, και τρέφεις μέσα σου την πυρά και τους άνθρακες, ποιο είναι το όφελος της σιωπής; Ή μήπως δεν γνωρίζεις ότι οι πυρκαγιές είναι οι πιο επικίνδυνες, όταν τρέφονται εσωτερικά και δεν φαίνονται σε όσους στέκονται απέξω; Και τα τραύματα, όταν δεν εκδηλώνονται στην επιφάνεια; Και οι πυρετοί, όσοι καίνε τα σωθικά;

Έτσι και αυτή η οργή, που κατατρώγει την ψυχή, είναι χειρότερη. Αλλά και αυτή ας εξαλειφθεί, λέγει, μαζί με κάθε κακία, και μικρή και μεγάλη. Ας τον υπακούσουμε λοιπόν, και ας απομακρύνουμε κάθε πικρία και κάθε κακία, για να μη λυπούμε το Άγιο Πνεύμα.

Ομιλία ΙΣΤ΄. Κάθε πικρία και θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία. Να γίνεστε δε μεταξύ σας χρηστοί, εύσπλαγχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός συγχώρεσε εσάς.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Παύλος, επειδή μεριμνά βαθύτατα για εμάς, δεν περιορίζει τα παραγγέλματά του μόνο στην αποκοπή και την εξάλειψη των κακών, αλλά προτρέπει να επιδεικνύουμε γρήγορα και την εμφύτευση των αγαθών. Διότι, αφού είπε: «Κάθε πικρία και θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία», πρόσθεσε: «Να γίνεστε δε μεταξύ σας χρηστοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον».

Η οργή είναι ένα είδος μέθης, ή μάλλον είναι χειρότερη από τη μέθη, και πιο ελεεινή και από δαίμονα. Αλλά αν ασκηθούμε στο να μην κραυγάζουμε, θα βρούμε τον άριστο δρόμο της φιλοσοφίας. Γι' αυτόν τον λόγο ο Παύλος γράφει να εξαλείψουμε μαζί με την οργή και την κραυγή, λέγοντας: «Κάθε οργή και κραυγή ας απομακρυνθεί από εσάς». Επομένως, ας υπακούσουμε στον διδάσκαλο κάθε φιλοσοφίας· και όταν οργιζόμαστε απέναντι στους υπηρέτες μας, ας αναλογιζόμαστε τα δικά μας αμαρτήματα, και ας νιώθουμε ντροπή μπροστά στη δική τους επιείκεια.

Διότι είναι δυνατόν ακόμη και αυτό που είναι από τη φύση του αβάσταχτο να γίνει ελαφρύ, όταν το αποδεχόμαστε με προθυμία· όπως ακριβώς και οι απόστολοι, αφού μαστιγώθηκαν, επέστρεφαν χαίροντες, επειδή αξιώθηκαν να ατιμαστούν για το όνομα του Κυρίου. Και ενώ η φύση των βασανιστηρίων συνηθίζει να προκαλεί θλίψη και οδύνη, η προαίρεση αυτών που μαστιγώθηκαν νίκησε ακόμη και τη φύση των πραγμάτων. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Όλοι δε όσοι θέλουν να ζουν με ευσέβεια εν Χριστώ Ιησού, θα διωχθούν». Επομένως, και αν ακόμη δεν μας διώκει άνθρωπος, μας πολεμά ο διάβολος· και χρειαζόμαστε πολλή φιλοσοφία και μεγάλη καρτερία, για να νήφουμε και να αγρυπνούμε στις προσευχές, για να μην επιθυμούμε τα ξένα, για να διανέμουμε τα υπάρχοντά μας σε εκείνους που έχουν ανάγκη, για να αποκηρύξουμε κάθε τρυφή, τόσο εκείνη των ενδυμάτων όσο και εκείνη της τραπέζης, για να αποφύγουμε την πλεονεξία, τη μέθη, τη λοιδορία, για να συγκρατούμε τη γλώσσα μας, για να μη φωνάζουμε άτακτα («Διότι κάθε πικρία και θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας απομακρυνθεί από εσάς»), για να μην αισχρολογούμε και για να μη λέμε αστεία.

Κάθε, λέει, πικρία και οργή και θυμός και κραυγή ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία· να γίνεστε δε μεταξύ σας χρηστοί, εύσπλαγχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον· εάν κάποιος έχει μομφή εναντίον κάποιου, όπως ακριβώς και ο Θεός σας συγχώρησε εν Χριστώ. Γίνετε, λοιπόν, μιμητές του Θεού. Βλέπετε τι λογής είναι ο πράος; Τίνος ονομάζεται μιμητής; Όχι των αγγέλων, όχι των αρχαγγέλων, αλλά του Δεσπότη των πάντων. Αν και εκείνοι είναι πραότατοι και γεμάτοι από κάθε αρετή· παρ' όλα αυτά ο Παύλος ονόμασε τους ήμερους ανθρώπους ζηλωτές του Θεού, ώστε, μέσω του μεγέθους αυτής της τιμής, να διδάξει τους ακροατές να είναι πραότατοι, προκειμένου καθένας που υβρίζεται ή πάσχει κάτι άλλο δεινό, να υπομένει με πραότητα τις λοιδορίες και να συγκρατεί την οργή του, γνωρίζοντας ότι, με το να συγκρατεί την οργή του, πρόκειται να ακολουθήσει τον Θεό. Διότι ποια είναι άραγε τα έργα του Θεού; Από ψηλά βλέπει και ακούει τα πάντα, ενώ ανάμεσα σε όσα λέγονται και πράττονται στη γη, συμβαίνουν πολλά αδικήματα. Υπάρχουν δε κάποιοι που έχουν φτάσει σε τέτοιο σημείο ασέβειας, ώστε να βλασφημούν τον Θεό όταν θλίβονται από τις καταστάσεις της ζωής, και κοιτάζοντας προς τον ουρανό δεν παραλείπουν καμία υβριστική λέξη· ο Θεός όμως τους ανέχεται, και παρότι έχει τόσο μεγάλη δύναμη για να τιμωρήσει τους ασεβείς, δεν τους τιμωρεί. Εάν δε ο Θεός τιμωρούσε όλους όσους αμαρτάνουν, ελάχιστοι θα ήταν αυτοί που θα διασώζονταν, και οι ζωντανοί δεν θα αρκούσαν καν για τις ταφές των νεκρών. Γι' αυτό λέει ο Δαβίδ: Εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί;

Διότι δεν καταργεί μόνο την αισχρότητα και τη μωρολογία, αλλά και την ευτραπελία· δεν αποκόπτει από το στόμα των πιστών μόνο τον θυμό και την οργή και την πικρία, αλλά και την κραυγή. Διότι λέγει: «Κάθε θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία». Άραγε σου φαίνονται μικρά αυτά; Περίμενε λοιπόν, και θα ακούσεις πολύ μεγαλύτερα από αυτά, τα οποία διατάσσει προς όλους σχετικά με την ανεξικακία. «Ο ήλιος», λέγει, «ας μη δύει ενώ είστε ακόμη οργισμένοι». Προσέχετε να μην ανταποδώσει κανείς σε κάποιον κακό αντί κακού, αλλά πάντοτε να επιδιώκετε το αγαθό, και αναμεταξύ σας και προς όλους. Και πάλι: Μη νικάσαι από το κακό, αλλά να νικάς το κακό με το αγαθό. Είδες πώς η επίταση της πνευματικής φιλοσοφίας και της μακροθυμίας ανεβαίνει προς αυτήν την ίδια την κορυφή;

Όμως εμείς στον ουρανό υπερισχύσαμε, και πού θα μπορέσεις να ξεφύγεις από το πρόσωπό μας; Εμείς από τη φύση μας ακολουθούμε πολλές φορές τις ατιμώσεις, την υπακοή, την αοργησία, την αμνησικακία και τη διακονία. Δικά μας γεννήματα είναι οι πτώσεις των πνευματικών ανθρώπων: η οργή, η καταλαλιά, η πικρία, ο θυμός, η κραυγή, η βλασφημία, η υποκρισία, το μίσος, ο φθόνος, η αντιλογία, η ιδιορρυθμία, η απείθεια. Ένα και μόνο πράγμα υπάρχει στο οποίο δεν έχουμε τη δύναμη να επιτεθούμε· και αυτό στο λέμε ενώ μαστιζόμαστε: Εάν μεμφθείς τον εαυτό σου ειλικρινά ενώπιον του Κυρίου, θα μας θεωρήσεις όμοιους με ιστό αράχνης.

Λέει λοιπόν η διδασκαλία που έχει ήδη φθάσει σε εσάς, εάν πράγματι ήλθε σύμφωνα με τον Χριστό, ότι δεν επιτρέπει τη φιλήδονη και εν άγνοια ζωή, η οποία δεν έχει τίποτα το αγαθό ούτε το αληθινό. Διότι εκείνος που έμαθε σύμφωνα με τον Χριστό, έχει μάθει το αγαθό και το αληθινό, διδασκόμενος να μεταβάλλει την παλαιότητα του σαρκικού βίου στην καινότητα του Πνεύματος. «Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε· ο ήλιος ας μη δύει με τον παροργισμό σας. Ούτε να δίνετε τόπο στον διάβολο. Αυτός που κλέβει, ας μην κλέβει πλέον, αλλά μάλλον ας κοπιάζει, εργαζόμενος το αγαθό με τα χέρια του, για να έχει να μεταδίδει σε εκείνον που έχει ανάγκη. Κανένας σκληρός λόγος ας μην εκπορεύεται από το στόμα σας, αλλά εάν υπάρχει κάποιος αγαθός, για την οικοδομή της ανάγκης, ώστε να δώσει χάρη σε αυτούς που ακούν.» Εάν και περιπέσει κάποιος σε οργή, λέει, ας μην επικρατεί ώστε να οδηγήσει στην αμαρτία, αλλά και πριν φθάσει η επόμενη ημέρα, ας παύει. Διότι, εάν αυτά επικρατούν μέσα σας, όντας διδάγματα του διαβόλου, ο δάσκαλος θα εισέλθει μέσω των δικών του διδαγμάτων. «Και μη λυπείτε το Πνεύμα του Θεού, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως.» Το Πνεύμα θα σας αποστραφεί, λέει, σαν να λυπάται, διότι ενώ σας δόθηκε σαν σφραγίδα για ένωση, δεν βρίσκει κατάλληλους για ένωση αυτούς που δέχθηκαν τη χάρη για να διαφύγουν την κόλαση της διαφθοράς. «Κάθε πικρία και θυμός και οργή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία.»

Διότι η ροπή του θυμού του είναι η πτώση του.» «Απομάκρυνε τον θυμό από την καρδιά σου.» «Ο φθόνος και ο θυμός ελαττώνουν τις ημέρες.» «Κύριε παντοκράτορα, ο Θεός της σωτηρίας μου, μην με παραδώσεις σε ψυχή αναιδούς ανθρώπου.» «Καθένας που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση.» «Να οργίζεστε, και να μην αμαρτάνετε· ο ήλιος ας μη δύει επάνω στον θυμό σας, ούτε να δίνετε τόπο στον διάβολο. Κάθε πικρία, και οργή, και βλασφημία ας απομακρυνθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία.» «Η οργή του ανθρώπου δεν κατεργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού.» Αλίμονο σε εκείνους που μεθούν, όχι από κρασί. Ο θυμός είναι μέθη της ψυχής, που την κάνει παράφρονα όπως το κρασί. Η λύπη είναι και αυτή μέθη, η οποία καταποντίζει τη διάνοια.

Διότι πρέπει ο καθένας, όπως ακριβώς πιέζει και εξαναγκάζει τον εαυτό του στην προσευχή, όταν δεν το θέλει η καρδιά του, το ίδιο να κάνει και ως προς την εμπιστοσύνη στον Θεό, το ίδιο και στην ταπεινοφροσύνη, το ίδιο στην αγάπη, το ίδιο στην πραότητα, στην ακεραιότητα και την απλότητα, το ίδιο «σε κάθε υπομονή και μακροθυμία», σύμφωνα με το γεγραμμένο «με χαρά»· έτσι να βιάζει τον εαυτό του στο να τον εξουθενώνει και να τον θεωρεί φτωχό και έσχατο από όλους, έτσι και στο να μη λέει λόγια ανώφελα, αλλά πάντοτε να μελετά τα του Θεού και να τα εκφράζει με το στόμα και την καρδιά του, έτσι και στο να μην οργίζεται και να φωνάζει, σύμφωνα με το ρητό: «κάθε πικρία και οργή και κραυγή ας αφαιρεθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία».

Ακόμη, ως προς το να είναι σταθερή η πίστη και η πεποίθησή του στον Χριστό, φέρεται με αδιαφορία και αμέριμνα· σε έναν τέτοιο άνθρωπο μερικές φορές δίνεται χάρη προσευχής εν μέρει με ευφροσύνη και ανάπαυση, λόγω της αναζήτησής της από το αγαθό Πνεύμα. Παραμένει όμως έρημος από όλα τα άλλα αγαθά, επειδή δεν βιάζει τον εαυτό του για την απόκτησή τους, όπως έχει ειπωθεί, ούτε και παρακαλεί τον Χριστό. Διότι δεν πρέπει να εξαναγκάζει τον εαυτό του, έστω και παρά τη θέλησή του, μόνο προς τα προειρημένα και να τα ζητά από τον Θεό για να τα λάβει, αλλά και στο να θεωρεί τα ανωφελή και εντελώς αργά λόγια ως ανάξια ακόμη και για να προφέρονται· να μελετά διαρκώς και με το στόμα και με την καρδιά τα λόγια του Θεού· ακόμη, στο να μην οργίζεται ούτε να κραυγάζει. Διότι λέγει: «Κάθε πικρία και οργή και κραυγή ας απομακρυνθεί από εσάς». Και στο να μην καταλαλεί κανέναν, να μην κρίνει, να μην υπερηφανεύεται, ώστε με αυτόν τον τρόπο, βλέποντας ο Κύριος ότι αυτός εξουσιάζει τον εαυτό του, όπως έχει ειπωθεί, και τον εξαναγκάζει, να του παράσχει οπωσδήποτε το να πράττει αβίαστα και εύκολα όσα προηγουμένως, εξαιτίας της ενοικούσας πονηρίας, δεν μπορούσε να ενεργήσει ούτε ασκώντας βία. Και τότε όλα αυτά τα έργα της αρετής γίνονται για εκείνον σαν δεύτερη φύση· επειδή, τέλος, ερχόμενος ο Κύριος σύμφωνα με την υπόσχεσή Του και κατοικώντας μέσα του, και αυτός ομοίως μέσα στον Κύριο, εκπληρώνει τις εντολές μέσω Εκείνου με πολλή ευκολία.

Δεν έχει ταπεινοφροσύνη, επειδή δεν τη ζήτησε και δεν πίεσε τον εαυτό του προς αυτήν. Δεν έχει αγάπη προς όλους, επειδή για το θέμα αυτό δεν είχε μέριμνα και αγώνα όταν τη ζητούσε στην προσευχή. Διότι πρέπει ο καθένας, όπως ακριβώς πιέζει και αναγκάζει τον εαυτό του στην προσευχή, ακόμα και όταν δεν το θέλει η καρδιά του, έτσι να τον πιέζει και στην αγάπη, στην πραότητα, και σε κάθε υπομονή και μακροθυμία με χαρά, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Έτσι να πιέζει τον εαυτό του στο να καταφρονείται, και να θεωρεί τον εαυτό του χειρότερο και έσχατο από όλους, να μη μιλάει για ό,τι δεν είναι ωφέλιμο, αλλά να μελετά πάντοτε τα λόγια του Κυρίου και να τα λαλεί με το στόμα και την καρδιά του. Έτσι και στο να μην οργίζεται, σύμφωνα με το ρητό: Κάθε πικρία, και οργή, και κραυγή ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία. Ώστε, βλέποντας ο Κύριος αυτήν την προαίρεσή του, να του τα δώσει όλα αυτά χωρίς κόπο και χωρίς καταναγκασμό, τα οποία προηγουμένως με τόση βία ίσα που μπορούσε να τηρήσει, εξαιτίας της αμαρτίας που κατοικούσε μέσα του. Και όλα αυτά τα έργα της αρετής γίνονται σε αυτόν σαν φυσική κατάσταση. Διότι στο εξής, αφού έρθει ο Κύριος, αφού έρθει και κατοικήσει μέσα του, εφαρμόζει ο Ίδιος μέσα του τις δικές Του εντολές χωρίς κόπο, γεμίζοντάς τον με τους καρπούς του Πνεύματος.

Διότι πρέπει ο καθένας, όπως ακριβώς βιάζει και πιέζει τον εαυτό του στην προσευχή, ακόμα και όταν η καρδιά του δεν το θέλει, έτσι να βιάζει τον εαυτό του και στην εμπιστοσύνη στον Θεό, και στην ταπεινοφροσύνη, και στην αγάπη, και στην πραότητα, και στην ακεραιότητα και την απλότητα, και έτσι «σε κάθε υπομονή και μακροθυμία» σύμφωνα με το γραμμένο. Έτσι να βιάζει τον εαυτό του στο να καταφρονείται και να θεωρεί τον εαυτό του χειρότερο και έσχατο από όλους. Έτσι να βιάζει τον εαυτό του στο να μη μιλάει για πράγματα που δεν είναι ωφέλιμα, αλλά πάντοτε να μελετά και να ομιλεί για τα έργα του Κυρίου και με το στόμα και με την καρδιά. Έτσι να βιάζει τον εαυτό του στο να μην οργίζεται και να μην κραυγάζει, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «κάθε πικρία και οργή και κραυγή ας αφαιρεθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία». Και σε όλους τους τρόπους του Κυρίου, σε κάθε άσκηση αρετής και σε αγαθή και καλή πολιτεία, σε κάθε συμπεριφορά αγαθότητας, σε κάθε ταπεινοφροσύνη και πραότητα, και στο να μην υπερηφανεύεται και να μην υψηλοφρονεί και να μη φουσκώνει από εγωισμό και να μην καταλαλεί εναντίον κανενός, σε όλα αυτά οφείλει να βιάζει τον εαυτό του εκείνος που θέλει να προκόψει και να γίνει ευάρεστος στον Χριστό. Ώστε, βλέποντας ο Κύριος την προαίρεση και την προθυμία του να βιάζει και να οδηγεί με κόπο τον εαυτό του σε κάθε απλότητα και αγαθότητα και ταπεινοφροσύνη και αγάπη και προσευχή, να του δώσει ολόκληρο τον εαυτό Του, ενεργώντας ο Ίδιος αληθινά και καθαρά όλα αυτά μέσα του, χωρίς κόπο και χωρίς βία, πράγματα τα οποία προηγουμένως ούτε με βία δεν μπορούσε να τηρήσει εξαιτίας της αμαρτίας που κατοικούσε μέσα του.

Και πάλι αλλού λέει: Κάθε πικρία και θυμός και οργή και βλασφημία ας απομακρυνθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία. Να γίνεστε δε μεταξύ σας καλοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός συγχώρησε εμάς. Εκείνος δε που απευθύνει την πρόσκληση λέει τα εξής: Ελάτε να προσκυνήσουμε και να πέσουμε μπροστά του και να κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου που μας δημιούργησε. Και αλλού: Εισέλθετε στις πύλες του με εξομολόγηση, στις αυλές του με ύμνους. Λοιπόν, τέκνα και αδελφοί, ας προφυλαχτούμε μέσα από τις προειδοποιήσεις και ας ενστερνιστούμε τις διδασκαλίες. Και ελάτε όλοι μαζί να προσκυνήσουμε με ευλάβεια και να κλάψουμε ενώπιόν του για τον παρελθόντα βίο μας, για τα καθημερινά μας αμαρτήματα, εν γνώσει και εν αγνοία, με έργα, λόγια και σκέψεις. Και ας εισέλθουμε στις αυλές του με ύμνους και με δοξολογίες, και όχι με αισχρές σκέψεις και έχθρες και ανυπακοές και αλαζονείες.

Αλλά, ω της ασχημοσύνης, μαζί με αυτά, είναι και το σκύψιμο των βλεφάρων προς τα κάτω, και το άπλυτο των χεριών και των ποδιών, η παραμελημένη και ρυπαρή ενδυμασία, και προ πάντων και μετά από όλα, αυτό που φανερώνει κάθε κίνηση της ψυχής. Και για να μη μακρηγορώ, και όσα άλλα κατορθώματα της ίδιας δύναμης έχετε. Από την άλλη, τα αντίθετα είναι η έλλειψη φόβου του Θεού, και όπου λείπει ο φόβος του Θεού, εκεί υπάρχει κάθε πικρία και θυμός και βλασφημία, κατά τον Απόστολο, και τα επακόλουθα αυτών: έπαρση του φρονήματος, παραμόρφωση του προσώπου, αγρίεμα των ματιών, άνοιγμα των ρουθουνιών, σφίξιμο των βλεφάρων, ανόρθωση των τριχών, έτσι ώστε μερικές φορές, εξαιτίας των δικών μου αμαρτιών, βλέπω κάποιους σαν χοίρους να φέρονται διεστραμμένα στο μέσο της αδελφότητας, έχοντας λησμονήσει τις συνθήκες τους με τον Θεό και τις φρικτές υποσχέσεις, και το φοβερό κριτήριο που μάλλον πρόκειται να αντιμετωπίσουμε.

Τι λοιπόν λένε και τι βροντοφωνάζουν καθημερινά στα αυτιά μας; Προς το παρόν θα υπενθυμίσω αποσπάσματα από τους δύο: Διότι ο ένας, απειλώντας, λέει τα εξής: «Μην πλανάσθε, ούτε πόρνοι, ούτε ειδωλολάτρες, ούτε μοιχοί, ούτε μαλακοί, ούτε αρσενοκοίτες, ούτε πλεονέκτες, ούτε κλέφτες, ούτε μέθυσοι, ούτε λοίδοροι, ούτε άρπαγες θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού». Και πάλι αλλού: «Κάθε πικρία και θυμός και οργή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία· να γίνεστε δε μεταξύ σας χρηστοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, καθώς και ο Θεός σας συγχώρησε». Ο άλλος δε, απευθύνοντας πρόσκληση, λέει τα εξής: «Ελάτε να προσκυνήσουμε και να προσπέσουμε σε αυτόν και να κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου που μας δημιούργησε». Και αλλού: «Εισέλθετε στις πύλες του με εξομολόγηση, στις αυλές του με ύμνους».

Μα, θα πει κάποιος, εκείνος ξεκίνησε πρώτος τη μάχη. Έπειτα, δεν άκουσες τον Κύριο που είπε προς τον υπηρέτη ο οποίος τον ράπισε: «Εάν μίλησα κακά, μαρτύρησε για το κακό· εάν όμως καλά, γιατί με χτυπάς;» Και πάλι πάνω στον σταυρό: «Πατέρα, συγχώρεσέ τους την αμαρτία· διότι δεν γνωρίζουν τι κάνουν». Γι' αυτό τον λόγο οφείλεις, και όταν σε λοιδορούν να ευλογείς, και όταν σε χτυπούν να προσεύχεσαι γι' αυτούς, και όταν σε υβρίζουν να παρακαλείς· εσύ όμως, αφού δεν μιμείσαι τον Αγαθό, δες τίνος μίμημα έγινες. Αυτή είναι η ασφάλεια των κατηχήσεων; Αυτό είναι το παράγγελμα που δίνει ο μακάριος Απόστολος: «Κάθε πικρία και θυμός και οργή και κραυγή και βλασφημία ας αφαιρεθεί από εσάς μαζί με κάθε κακία», τη στιγμή που εσείς και πιάνεστε στα χέρια και τραβάτε τα μαλλιά σας και πνίγει ο ένας τον άλλον;