Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ 6:16

Διότι, επειδή αγωνιζόμαστε για τη βασιλεία των ουρανών, μας πολεμούν σκληρά. Γι' αυτόν τον λόγο αρμόζει πάντοτε να αγρυπνούμε και να τους νικούμε με τη δύναμη και τη χάρη του Χριστού. Ονομάζει δε «θυρεό της πίστεως» την ειλικρινή και διάπυρη πίστη.

Επειδή, θέλοντας να δοκιμάσω την αγάπη σου, έκανα εκείνα που γνωρίζεις, και βρήκα να κατοικεί μέσα σου ακόμη ο παλαιός άνθρωπος. Αλλά νομίζω ότι όχι λίγο ωφελήθηκε η αγάπη από αυτό. Ο Κύριός μας, λοιπόν, είναι τέλειος, και όλους τους δικούς Του θέλει να είναι τέλειοι. Διότι λέει: «Να γίνετε εσείς τέλειοι, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι τέλειος.» Εκείνος, λοιπόν, που υπομένει τους καυτηριασμούς, σώζεται. Διότι εκείνος που έχει στα ρουθούνια του τη δική του δυσωδία, δεν οσφραίνεται άλλη, έστω και αν σταθεί πάνω από όλα τα πτώματα. Και αυτός που έχει συληθεί από τους ληστές δεν έχει κάτι να μεταδώσει στους άλλους. Πρόσεξε δε, αγαπητέ, από πόση ανεμελιά κυριευόμαστε, ώστε δεν θέλουμε καθόλου να φροντίσουμε να θεωρούμε τους εαυτούς μας όπως είμαστε, δηλαδή χώμα και στάχτη. Και γεράσαμε τρέφοντας μέσα μας την κενοδοξία. Διότι το να θεωρούμε ότι το έργο μας αρέσει στον Θεό, και ότι ο τρόπος ζωής μας οικοδομεί τους πάντες, και ότι απαλλαγήκαμε από το να κρίνουμε και να κατακρίνουμε, είναι η έσχατη κενοδοξία και τίποτε άλλο. Αν λοιπόν τις θεραπείες και τα καταπραϋντικά φάρμακα μας τα έδωσε ο μέγας και ουράνιος ιατρός μας, σε ποιον οφείλεται η αιτία της δικής μας απώλειας, αν όχι στην ασθένεια της δικής μας προαιρέσεως; Προπάντων μας έδωσε την ταπείνωση, η οποία εξορίζει κάθε υπερηφάνεια και «κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως της δόξας του Υιού του Θεού», την υπακοή, η οποία σβήνει όλα «τα πεπυρωμένα βέλη του εχθρού», και το να κόβουμε σε όλα το θέλημά μας για χάρη του πλησίον.

Όταν δε ο διάβολος επιχειρεί να επιβουλευθεί, και με πολλή σφοδρότητα βιάζεται να εκτοξεύσει τους λογισμούς του σαν άλλα πυρωμένα βέλη στην ψυχή που ησυχάζει και ηρεμεί, προκειμένου να την πυρπολήσει αιφνιδίως και να καταστήσει τις μνήμες όσων έχουν άπαξ εισβληθεί χρόνιες και δυσεξάλειπτες· τότε, πρέπει κανείς με νήψη και εντονότερη προσοχή να αποφεύγει τέτοιες επιβουλές, ακριβώς όπως ένας αθλητής με απόλυτα προσεκτική άμυνα και ταχύτητα του σώματος αποφεύγει τις λαβές των αντιπάλων του· και να αναθέτει εξ ολοκλήρου στην προσευχή και στην επίκληση της άνωθεν βοήθειας την κατάλυση του πολέμου και την αποτροπή των βελών. Διότι αυτό μας δίδαξε ο Παύλος, λέγοντας: «Πάνω απ' όλα, να αναλάβετε τον θυρεό της πίστεως, με τον οποίο θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πυρωμένα βέλη του πονηρού».

Κακοπάθησε ως καλός στρατιώτης και αγωνίσου νομίμως, για να στεφανωθείς, γνωρίζοντας τούτο: ότι κάθε αγωνιζόμενος εγκρατεύεται στα πάντα. Εκείνο όμως που σκέφτηκα μόλις τώρα καθώς μιλούσα, αξίζει να μην το παραβλέψουμε: ότι στους μεν στρατιώτες του κόσμου το σιτηρέσιο αυξάνεται ανάλογα με τους κόπους τους· στους πνευματικούς οπλίτες όμως, εκείνος που καταναλώνει λιγότερη τροφή κατέχει το μεγαλύτερο αξίωμα. Διότι, όπως ακριβώς η δική μας περικεφαλαία διαφέρει ως προς τη φύση της από τη φθαρτή (αφού της μεν φθαρτής το υλικό είναι ο χαλκός, ενώ η δική μας έχει συγκροτηθεί από την ελπίδα της σωτηρίας)· και όπως η ασπίδα για εκείνους είναι φτιαγμένη από ξύλο και δέρμα, ενώ για εμάς προκάλυμμα είναι η πίστη· και όπως εμείς έχουμε περιβληθεί τον θώρακα της δικαιοσύνης, ενώ εκείνοι φορούν κάποιον αλυσιδωτό χιτώνα· και η μάχαιρα για εμάς, προς άμυνά μας, είναι η του πνεύματος, ενώ εκείνοι προβάλλουν τη σιδερένια· έτσι είναι φανερό ότι δεν είναι οι ίδιες τροφές που χορηγούν την ισχύ και στους δύο. Αλλά εμάς μάς δυναμώνουν τα δόγματα της ευσέβειας, ενώ για εκείνους είναι αναγκαίος ο χορτασμός της κοιλιάς. Επειδή, λοιπόν, το κύλισμα του χρόνου μάς έφερε και πάλι αυτές τις πολυπόθητες ημέρες, ας τις υποδεχθούμε όλοι με χαρά, σαν παλιές τροφούς, μέσω των οποίων η Εκκλησία μάς ανέθρεψε στην ευσέβεια.

Και προς τι; Για να τον αναδείξω καθαρό. Έτσι οργίζεται ο Θεός, για να ευεργετήσει τους αμαρτωλούς. Διότι δεν τιμωρεί προς αφανισμό, αλλά παιδαγωγεί προς επανόρθωση. Επιφέρει δε το πυρ τούτο, προκειμένου να εξαφανίσει αυτό που έχει ριφθεί στην ψυχή διά των πεπυρωμένων βελών του διαβόλου, στην ψυχή που δεν έχει τον θυρεό της πίστεως, επί της οποίας όταν πέσει, κατασβήνει τα τοξεύματα του πονηρού· και το θείο πυρ γίνεται μέσο καθαρμού ενός άλλου πυρός, εκείνου που μας αναφλέγει προς ανόητες και βλαβερές επιθυμίες.

Εκείνοι που καθιστούν τα μέχρι πρότινος θαλερά και εύρωστα κλήματα ξηρά, απρεπή και άκαρπα, και εκείνοι που δεν κατασβένουν τα πάθη που γεννιούνται από τα πεπυρωμένα βέλη του διαβόλου, αλλά με την έκλυση του προσωπικού τους βίου επιτρέπουν σε αυτά να πολλαπλασιάζονται, πυρπολούν τον αμπελώνα.

Εδώ όμως, επειδή ο Δαβίδ είχε νοσήσει στην ίδια του την ψυχή, υποδηλώνει ότι τον έχουν πλήξει άλλα βέλη, και ότι τον έχει αγγίξει μια άλλη χείρα. Και μου φαίνεται ότι τα βέλη που αναφέρονται εδώ είναι νοητά, ή μάλλον είναι οι ίδιοι οι λόγοι του Θεού, οι οποίοι διαπερνούν και πληγώνουν την ψυχή του, τιμωρώντας και κολάζοντας την ίδια του τη συνείδηση· διότι, ενώ υπήρξε τόσο σπουδαίος άνδρας και είχε αξιωθεί τόσων αγαθών από τον Θεό, παρέδωσε τον εαυτό του σε αισχρή πράξη. Ίσως όμως να υποδηλώνει και τον ίδιο τον διάβολο και τα πεπυρωμένα βέλη του πονηρού, τα εμπαθή και ερωτικά, τα οποία άναψαν την επιθυμία του για τη σύζυγο του Ουρία. Περί αυτών διδάσκει και ο Απόστολος λέγοντας: «Αναλάβετε την πανοπλία του Θεού, για να μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πεπυρωμένα βέλη του πονηρού»· διότι, επειδή βρέθηκε ανοχύρωτος, δεν άντεξε απέναντι στα πεπυρωμένα βέλη του πονηρού και, αφού ευλόγως πληγώθηκε η ψυχή του, αλώθηκε από την επιθυμία. Όπως δε ο Ιώβ τα βέλη του διαβόλου, δηλαδή τα έλκη που του επιβλήθηκαν στο σώμα του, επειδή έγιναν κατά παραχώρηση του Θεού, τα ονόμασε βέλη Κυρίου, λέγοντας: «Διότι τα βέλη του Κυρίου βρίσκονται στο σώμα μου και ο θυμός τους εκπίνει το αίμα μου»· έτσι είναι εύλογο και ο Δαβίδ εδώ να τα ονόμασε βέλη Κυρίου, επειδή ο αντίπαλος εξεστράτευσε εναντίον του κατά παραχώρηση του Κυρίου, προκειμένου να μάθει να μη λέει: «Δεν θα σαλευθώ εις τον αιώνα».

ΠΡΟΣ ΕΚΠΕΣΟΥΣΑ ΠΑΡΘΕΝΟ Τώρα είναι καιρός να αναφωνήσουμε εκείνο το προφητικό λόγιο και να πούμε: «Ποιος θα δώσει στο κεφάλι μου νερό και στα μάτια μου πηγή δακρύων, για να κλάψω τους τραυματισμένους της θυγατέρας του λαού μου;» Διότι, έστω κι αν αυτούς τους έχει περιβάλει βαθιά σιγή, και κείτονται έχοντας πια ναρκωθεί από το φοβερό κακό, και εξαιτίας του καίριου πλήγματος έχουν χάσει πλέον και την ίδια την αίσθηση του πάθους τους, εμείς τουλάχιστον δεν πρέπει να προσπεράσουμε χωρίς δάκρυα μια τόσο μεγάλη πτώση. Διότι, αν ο Ιερεμίας έκρινε άξιους για αμέτρητους θρήνους εκείνους που είχαν πληγεί στα σώματα κατά τον πόλεμο, τι θα μπορούσε να πει κανείς για μια τόσο μεγάλη συμφορά των ψυχών; «Οι τραυματίες σου», λέει, «δεν είναι τραυματίες από ρομφαία, και οι νεκροί σου δεν είναι νεκροί πολέμου.» Αλλά εγώ οδύρομαι για το κεντρί του πραγματικού θανάτου, τη βαριά αμαρτία, και για τα πεπυρωμένα βέλη του Πονηρού, που κατέκαψαν βαρβαρικά τις ψυχές μαζί με τα σώματα. Πράγματι, βαθιά θα αναστέναζαν οι νόμοι του Θεού βλέποντας ένα τόσο μεγάλο μίασμα πάνω στη γη, αυτοί οι νόμοι που πάντοτε απαγορεύουν και βροντοφωνάζουν, κατά το παρελθόν μεν λέγοντας: «Δεν θα επιθυμήσεις τη γυναίκα του πλησίον σου», και μέσω των αγίων Ευαγγελίων: «Καθένας που βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του», και τώρα βλέπουν την ίδια τη νύμφη του Δεσπότη να υφίσταται αδιάντροπα τη μοιχεία.

Διότι το να υπομένει κανείς καρτερικά τις δοκιμασίες είναι άγιο, ω Ερμεία. Β. Έτσι είναι. Α. Εμπρός λοιπόν, προχωρώντας προς το ίδιο το τέλος του αγώνα μας, ας περιζώσουμε την οσφύ μας με την πιο τέλεια προθυμία, και αφού ενδυθούμε τον θώρακα της δικαιοσύνης και αναλάβουμε την πιο κοφτερή μάχαιρα του Πνεύματος, που είναι ο λόγος του Θεού, και την ασπίδα της πίστεως, όπως έχει γραφτεί, ας αντιπαραταχθούμε ανδρείως στις σοφιστείες των ετεροδόξων, οι οποίοι ακονίζουν τον νου και την αναιδή τους γλώσσα υβρίζοντας το ίδιο το θείο Πνεύμα, και λεηλατούν τον νου των πιο αδύναμων, απομακρύνοντάς τους από την απλανή και αληθινή γνώση, ρίχνοντάς τους σαν σε λάκκους της απώλειας και εκχέοντας το δηλητήριο της δικής τους ασυνεσίας, παρόλο που ο μεν νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή ορίζει ρητώς: «Όποιος άνθρωπος πατάξει οποιαδήποτε ψυχή ανθρώπου, και πεθάνει, πρέπει να θανατώνεται», ο δε Χριστός έχει πει ξεκάθαρα και απερίφραστα: «Όποιος σκανδαλίσει έναν από αυτούς τους μικρούς που πιστεύουν σε εμένα, τον συμφέρει να κρεμαστεί γύρω από τον λαιμό του μύλος ονικός και να καταποντιστεί στο πέλαγος της θάλασσας». Β. Πάρα πολύ μεγάλο και πραγματικά δυσβάσταχτο είναι το κρίμα τέτοιων ανθρώπων. Διότι, συμπεριφερόμενοι υβριστικά στους αδελφούς και πλήττοντας την αδύναμη συνείδησή τους, αμαρτάνουν εις βάρος του Χριστού. Ποιο είναι άραγε το επιχείρημά τους; Α. Παραλογισμός είναι βέβαια το πράγμα, έστω κι αν αποκαλείται από αυτούς δόγμα και λογικό επιχείρημα αυτό που έχουν αποφασίσει να φρονούν.

Πρέπει, λοιπόν, να γίνουν ανώτεροι από την καχυποψία εκείνων όσοι θέλουν να ακολουθούν την επιείκεια του Σωτήρα, και να μην πολιτεύονται σαρκικά. Διότι αν κάποιοι απειθούν, δεν πρέπει να τους εξαναγκάζουμε χτυπώντας τους με ξύλα, αλλά μάλλον να περιμένουμε την εκούσια επιστροφή τους στον Θεό. <Διότι, αν και ζούμε μέσα στη σάρκα, δεν διεξάγουμε σαρκικό πόλεμο· γιατί τα όπλα της στρατείας μας δεν είναι σαρκικά, αλλά ισχυρά με τη δύναμη του Θεού.> Επειδή όσοι γνωρίζουν να διακρίνονται στις μάχες και αντιτάσσονται σαρκικά σε αυτούς που τους πολεμούν, πολύ φυσιολογικά θα είχαν και σαρκική πανοπλία· διότι διαθέτουν κράνη και θώρακες, όπλα και ξίφη, και όλα όσα θα μπορούσαν να τους βοηθήσουν να νικήσουν· για εμάς όμως, η πάλη και ο τρόπος του πολέμου χρειάζονται όπλα πνευματικά. Γι' αυτό άλλωστε ο θεσπέσιος Παύλος λέει πολύ σωστά ότι ο εν Χριστώ στρατιώτης πρέπει να σεμνύνεται με τόσο λαμπρά όπλα· διότι του φοράει ως θώρακα τη δικαιοσύνη, ως περικεφαλαία το σωτήριο κράνος, «και τη μάχαιρα του Πνεύματος, η οποία είναι ο λόγος του Θεού», και επιπλέον «τον θυρεό της πίστεως», μέσω του οποίου κατασβήνονται όλα τα πυρωμένα βέλη του πονηρού.

Δεν επιτρέπει όμως καθόλου να καλλιεργείται δέντρο κοντά στο δικό του θυσιαστήριο· διότι αναγγέλλει με σαφήνεια: «Δεν θα φυτέψεις για τον εαυτό σου κανένα άλσος κοντά στο θυσιαστήριο του Κυρίου του Θεού σου». Και αν πρέπει να προσθέσω κάτι σε αυτά, σύμφωνα με τον σοφότατο Παύλο θα πω: «Μήπως ο Θεός νοιάζεται για τα δέντρα; Ή μήπως το λέει οπωσδήποτε για εμάς;», οδηγώντας μας χειραγωγικά μέσω πιο υλικών παραδειγμάτων στη θεώρηση των πνευματικών. Λοιπόν, ας πούμε τώρα ότι τα συγγράμματα των ανόσιων αιρετικών θα μπορούσαν να νοηθούν ως πόλεις, και μάλιστα όχι άκομψα οχυρωμένες σαν με πύργους με την κοσμική σοφία και τις πολύπλοκες απάτες των νοημάτων. Έρχεται όμως για να τις εκπολιορκήσει, και κατά κάποιον τρόπο τις περικυκλώνει και στρατοπεδεύει γύρω τους, «αναλαμβάνοντας την ασπίδα της πίστεως και τη μάχαιρα του Πνεύματος, που είναι ο λόγος του Θεού», ο καθένας που αγωνίζεται για τα ιερά δόγματα της Εκκλησίας και με όλη του τη δύναμη αντιτάσσεται στις δικές τους ψευδολογίες, έχοντας μελετήσει πώς να γκρεμίζει τους λογισμούς, όπως λέει ο Παύλος, «και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού, και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού».

«Τόσο ανόητοι είστε; Ενώ αρχίσατε με το Πνεύμα, τώρα τελειώνετε με τη σάρκα;» Διότι περιτέμνονταν ασύνετα, αν και είχαν λάβει την πνευματική περιτομή, δηλαδή μέσω του Χριστού. Επομένως, κατ' ανάγκην για αυτά ο Θεός των όλων λέει το: «Απομακρυνθείτε», και το: «Εξέλθετε από εκεί», και το: «Αποχωριστείτε εσείς που φέρετε τα σκεύη του Κυρίου». Διότι εκείνοι που τίμησαν πλήρως με την πίστη τον Εμμανουήλ και έγιναν κοινωνοί της θείας φύσεώς Του, μέσω του ότι μετείχαν στο Άγιο Πνεύμα και γέμισαν από τα ιερά Του χαρίσματα, φέρουν τα σκεύη του Θεού. Και με ποιον τρόπο, θα το διδάξει ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Ενδυθείτε την πανοπλία του Θεού· αυτή δε είναι ο θώρακας της δικαιοσύνης, η περικεφαλαία του σωτηρίου, η ασπίδα της πίστεως, η μάχαιρα του Πνεύματος, που είναι ο Λόγος του Θεού.» Διότι, έχοντας αυτή τη νοητή πανοπλία, εκστρατεύουν εναντίον του Σατανά και αντιστέκονται στις δυνάμεις που είναι μαζί του, ορμώντας μπροστά κατά κάποιον τρόπο και προασπίζοντας τις δικές τους ψυχές και τους λαούς που βρίσκονται υπό την ευθύνη τους· διότι αυτό είναι το καθήκον των ηγετών. Πλην όμως, αφού πρόσταξε να εξέλθουν από ανάμεσά της, λέει: «Δεν θα εξέλθετε με ταραχή, ούτε θα πορευθείτε ως φυγάδες». Διότι δεν προστάζει να απομακρυνθούν από τις ιουδαϊκές τάξεις ως φυγάδες, δηλαδή φοβισμένοι, αλλά μάλλον ήρεμα και σαν να έχουν εξουσία, σαν να αρνούνται να θέλουν να συζούν με τόσο μολυσμένους ανθρώπους και να συγκαταλέγονται στους βέβηλους και πονηρούς.

Αυτή δε είναι ο θώρακας της δικαιοσύνης, η περικεφαλαία του σωτηρίου, ο θυρεός της πίστεως, η υπόδηση των ποδών με την ετοιμασία του ευαγγελίου της ειρήνης, η μάχαιρα του Πνεύματος. Επομένως, τέτοια είναι τα όπλα του Χριστού, τα οποία δεν περιβάλλουν τον ίδιο, αλλά μάλλον δωρίζονται από αυτόν στους αξίους. Τα όπλα αυτά είναι λαμπρά και σαν να είναι γεμάτα από αστραπή· διότι η αρετή είναι ολόφωτη· επομένως οι βολίδες θα γίνουν το φέγγος της αστραπής των όπλων σου. Διότι, επειδή τα όπλα αστράφτουν, αυτοί θα φωτίσουν διδάσκοντας όσους βρίσκονται σε άγνοια. Διότι σε όσους αγαπούν την αμαρτία η αρετή μοιάζει σαν κάτι άσχημο και καθόλου λαμπρό· ενώ σε εκείνους που τη γνωρίζουν δεν είναι καθόλου κατώτερη από την αστραπή, καθιστώντας τον άνθρωπο λαμπρό και διαφανή, και παντού γνωστότατο. Πρώτοι λοιπόν οι θεσπέσιοι μαθητές, έχοντας την αστραπή των όπλων σου, θα γίνουν και για άλλους το φέγγος της.

Κατατροπώνουν δε τα τέκνα των Ελλήνων, και εκστρατεύουν εναντίον των πεπλανημένων, καθώς ο Θεός τούς έχει τοποθετήσει ως ρομφαία πολεμιστή. Έτσι και ο θεσπέσιος Παύλος φαίνεται να στολίζει τον εν Χριστώ νοούμενο στρατιώτη. Διότι τον περιβάλλει με τον θώρακα της εν Χριστώ δικαιοσύνης· και βεβαίως και με την περικεφαλαία του σωτηρίου. Έπειτα, του δίδει τη μάχαιρα του Πνεύματος, που είναι το ρήμα του Θεού. Χρησιμοποιώντας, λοιπόν, αυτή τη μάχαιρα εναντίον των τέκνων των Ελλήνων, αποκόπτουν την πλάνη που βλαστάνει μέσα τους, και επιφέροντάς τους τον οξύτατο λόγο του Θεού, ο οποίος είναι ζωντανός και ενεργός, εκκόπτουν το πονηρό και ακάθαρτο πνεύμα, ώστε να μπορέσουν πλέον, με νου καθαρό και ελεύθερο και απαλλαγμένο από την πλεονεξία των δαιμόνων, να αποδεχθούν τον λόγο της αληθινής θεογνωσίας. <Και θα είναι ο Κύριος πάνω τους, και θα εξέλθει ως αστραπή το βέλος.> Μέσα από αυτά υποδηλώνει ότι ο Κύριος και Θεός θα είναι μαζί τους, και θα τους υπερασπιστεί, και θα συντρίψει μαζί τους τούς αντιπάλους· διότι λέει, «θα είναι ο Κύριος πάνω τους», εννοώντας προφανώς εναντίον εκείνων που έχουν μελετήσει να αντιταχθούν σε όσους ιερουργούν το ευαγγέλιό Του. Και το κάθε βέλος (βολίδα), δηλαδή ο μυσταγωγός ή ο απόστολος· διότι τους παρομοιάζει πάλι με βέλος ή βολίδα που αποστέλλεται από τον Θεό· θα τρέξει «ως αστραπή», λέει, γεγονός που φανερώνει ότι θα καταυγάζει και θα προσπίπτει στα μάτια όλων ακοπίαστα.

Διότι την αποστροφή θα ακολουθήσει οπωσδήποτε η οργή και τα όσα προέρχονται από αυτήν· ενώ με το να επιβλέψει, σημαίνει ότι θα λάβουν το έλεος. <Και θα πουν όλοι οι χιλίαρχοι του Ιούδα στις καρδιές τους: Θα βρούμε για εμάς τους κατοίκους της Ιερουσαλήμ εν Κυρίω τω παντοκράτορι Θεώ αυτών.> Λέμε λοιπόν ότι ως χιλίαρχοι του Ιούδα ονομάστηκαν οι άγιοι απόστολοι, αυτοί που χειροτονήθηκαν από τον Χριστό σαν σε τάξη στρατηγών, και έλαβαν τον κλήρο να ηγούνται του Ιούδα, δηλαδή εκείνων που έχουν κληθεί σε εξομολόγηση και αίνο. Διότι «Ιούδας» ερμηνεύεται «αίνος». Και αυτοί θα μπορούσαν να είναι όλοι όσοι προέρχονται από τα έθνη, στους οποίους ο θεσπέσιος μελωδός επιτάσσει ότι πρέπει να δοξολογούν τον Εμμανουήλ, λέγοντας εν Πνεύματι: «Ευλογείτε, έθνη, τον Θεό μας, και κάντε να ακουστεί η φωνή της αινέσεώς Του». «Ιούδας», λοιπόν, σε αυτά είναι όσοι έχουν κληθεί μέσω της πίστης σε αίνο και εξομολόγηση· ενώ «χιλίαρχοι» είναι αυτοί που έχουν ταχθεί πάνω από αυτούς, οι ταξίαρχοι και οι ηγεμόνες, δηλαδή οι θεσπέσιοι μαθητές. Μπορεί, μάλιστα, να τους δει κανείς να φωνάζουν δυνατά και να λέγουν στους προσκυνητές του Σωτήρα, σαν σε κάποιους στρατιώτες: «Σταθείτε, λοιπόν, έχοντας περιζωστεί την οσφύ σας με αλήθεια, και έχοντας ενδυθεί τον θώρακα της δικαιοσύνης, και έχοντας υποδηθεί τα πόδια σας με την ετοιμασία του ευαγγελίου της ειρήνης, αναλαμβάνοντας πάνω απ' όλα τον θυρεό της πίστης, με τον οποίο θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πεπυρωμένα βέλη του πονηρού.»

Και αν ο πόλεμος των πονηρών πνευμάτων εφορμά εναντίον μας, είναι ανάγκη εκείνοι που πήραν το θάρρος να σηκώσουν τα όπλα απέναντί τους, να είναι και να δείχνουν ζέοντες στο πνεύμα· και εφόσον καμία σωματική τέχνη και δύναμη δεν μας ωφελεί σε αυτό, είναι συνεπές με τη φωνή του Παύλου να πούμε: «Ενδυθείτε τη στρατιωτική πανοπλία του Θεού και προσαρμόστε πάνω σας καλά τον πλήρη οπλισμό της ευσέβειας προς Αυτόν». Διότι έτσι θα μπορούσαν να σβήσουν τα πυρωμένα βέλη του πονηρού, και το να μείνουν εντελώς αλώβητοι από κάθε τραύμα θα αποτελεί κατόρθωμα εκείνων που αγωνίζονται με ανδρεία. Αλλά, για να μεταφέρω και πάλι τον λόγο στους αγώνες των σκηνών, λέω το εξής: Πρέπει, δηλαδή, να σταχυολογούν το ωφέλιμο από παντού εκείνοι που έχουν βάλει σκοπό να το πράττουν αυτό, και υποθέτω ότι και εσείς οι ίδιοι συμφωνείτε πρόθυμα μαζί μου.

Έτσι και ο σοφότατος Παύλος εξοπλίζει τον άριστο και δυνατότατο μαχητή για εμάς, λέγοντας: «Σταθείτε, λοιπόν, έχοντας ζωστεί τη μέση σας με αλήθεια, και έχοντας ντυθεί τον θώρακα της δικαιοσύνης, και έχοντας υποδηθεί στα πόδια σας την ετοιμασία του Ευαγγελίου της ειρήνης. Πάνω από όλα αναλάβετε τον θυρεό της πίστεως, με τον οποίο θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πυρωμένα βέλη του Πονηρού, και δεχθείτε την περικεφαλαία του σωτηρίου, και τη μάχαιρα του Πνεύματος, που είναι ο λόγος του Χριστού.» Θα σεμνύνεται, λοιπόν, ο άριστος μαχητής για το ότι πρέπει να είναι λαμπρά εξοπλισμένος, και θα αποκομίσει τη δόξα του αξιόμαχου για αυτό, έχοντας επιλέξει να φρονεί και να πράττει εκείνα με τα οποία θα φαινόταν γενναίος, και έχοντας στραφεί με απόλυτη ετοιμότητα προς οτιδήποτε είναι άριστο. Σοφός, συνετός, και απέναντι στους θείους νόμους ευαίσθητος και ευπειθής.

Αλλά, όπως λέει ο μακάριος Ψαλμωδός, "Βέλη νηπίων έγιναν οι πληγές τους, και εξασθένησαν εναντίον τους οι γλώσσες τους." Διότι δεν εφησύχασε το άγιο πλήθος των πανταχόθεν σεπτών ορέων του Θεού, αλλά, αφού συγκεντρώθηκαν όλοι σε έναν χορό και πήραν τον θυρεό της πίστεως, όπως έχει γραφτεί, "έχοντας υποδεθεί τα πόδια με την ετοιμασία του Ευαγγελίου της ειρήνης", δηλαδή του Χριστού, και υψώνοντας "τη μάχαιρα του πνεύματος, που είναι ο λόγος του Θεού", κατατρόπωναν το στίφος των ανόσιων, φωνάζοντας εκείνο το ψαλμικό: "Οι εχθροί του Κυρίου του είπαν ψέματα· και ο καιρός τους θα παραμείνει στον αιώνα." 2. Κάτι τέτοιο λέμε ότι συνέβη και στα παλαιά χρόνια, όταν ο Μωυσής παιδαγωγούσε ακόμη τον κατά σάρκα Ισραήλ. Εξήλθαν μεν από την Αίγυπτο, αποτινάσσοντας τον ζυγό της ωμότητας των καταπιεστών τους· όταν όμως στρατοπέδευσαν κάπου στην έρημο, δεν έμειναν στο απυρόβλητο του φθόνου, ούτε βέβαια προχώρησαν προς τη γη που τους είχε υποσχεθεί χωρίς ιδρώτα και κόπους.

Γι' αυτόν τον λόγο, αποθώντας με κάθε επιδεξιότητα κάθε είδος φαυλότητας και αμαρτίας, κατορθώνουν την ιερή και άμεμπτη ζωή, προς τους οποίους και ο θεσπέσιος Παύλος αναφωνεί λέγοντας: «Σταθείτε, λοιπόν, έχοντας ζωστεί τη μέση σας με αλήθεια, και έχοντας ντυθεί τον θώρακα της δικαιοσύνης, και έχοντας υποδηθεί τα πόδια σας με την ετοιμασία του Ευαγγελίου της ειρήνης· πάνω απ' όλα, αναλαμβάνοντας την ασπίδα της πίστης, με την οποία θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πυρωμένα βέλη του πονηρού.» Διότι η πνευματική πανοπλία ταιριάζει απόλυτα στους αγίους, και οφείλουμε να την επιθυμούμε, όπως άλλωστε, έστω και με διαφορετικό τρόπο, προστάζει και ο ίδιος ο Σωτήρας: «Ας είναι οι μέσες σας», λέει, «ζωσμένες, και τα υποδήματα στα πόδια σας, και τα λυχνάρια αναμμένα·» διότι το να είμαστε καλά ζωσμένοι και τρόπον τινά συγκεντρωμένοι, υποδηλώνει την αναγκαιότητα να υπομένουμε τις κακουχίες υπέρ του αγαθού και της αγάπης προς τον Θεό· η ετοιμασία και η προθυμία, ως προς την απομάκρυνση από τον κόσμο, υποδηλώνεται από το να έχουμε υποδεμένα τα πόδια μας, σαν να πρόκειται αμέσως να βαδίσουμε εκεί όπου θα ήθελε ο θείος νόμος να πορευτούμε· και το να καίνε τα λυχνάρια υποδηλώνει το να μην ανέχεται κανείς να ζει στο σκοτάδι και στην αμάθεια, αλλά μάλλον μέσα στο φως του Χριστού να πραγματοποιεί την πορεία του προς οτιδήποτε το αξιοθαύμαστο.

Η πίστη φράζει στόματα λεόντων, σύμφωνα με το παράδειγμα του Δανιήλ· διότι λέγει η Γραφή γι' αυτόν, ότι ο Δανιήλ ανασύρθηκε από τον λάκκο και καμία απολύτως βλάβη δεν βρέθηκε πάνω του, επειδή πίστεψε στον Θεό του. Υπάρχει άραγε τίποτα φοβερότερο από τον διάβολο; Αλλά και απέναντι σε αυτόν δεν έχουμε κανένα άλλο όπλο παρά την πίστη, μια άυλη ασπίδα εναντίον ενός αόρατου εχθρού. Διότι αυτός εξαπολύει ποικίλα βέλη και κατατοξεύει στο σκοτάδι αυτούς που δεν αγρυπνούν πνευματικά· αλλά, επειδή ο εχθρός δεν φαίνεται, έχουμε ως κραταιό προστατευτικό κάλυμμα την πίστη, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέγει: «Σε κάθε περίπτωση να αναλάβετε την ασπίδα της πίστεως, με την οποία θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πυρωμένα βέλη του πονηρού». Πολλές φορές ένα πυρωμένο βέλος επιθυμίας για αισχρή ηδονή εκτοξεύεται από τον διάβολο· αλλά η πίστη, υπενθυμίζοντας την τελική κρίση και δροσίζοντας τον νου, σβήνει το βέλος.

Επομένως, πρέπει να κατανοήσουμε ότι, εφόσον το Άγιο Πνεύμα βρίσκεται μέσα μας, ο Σατανάς δεν μπορεί να εισέλθει και να παραμείνει στο βάθος της ψυχής. Αλλά και ο θεσπέσιος Παύλος μάς διδάσκει φανερά το νόημα αυτής της θεωρίας: διότι, αφού εξέτασε τη μορφή του ζητήματος μέσα από την αγωνιστική γνώση, λέει τα εξής: Διότι συμφωνώ με χαρά με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο. Βλέπω όμως έναν άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Ενώ από την πλευρά της τελειότητας λέει: Καμία κατάκριση δεν υπάρχει τώρα πλέον για όσους είναι ενωμένοι με τον Χριστό Ιησού. Διότι ο νόμος του Πνεύματος της ζωής με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου. Λέει δε και αλλού, για να μας διδάξει πάλι, ότι ο Σατανάς πολεμά μέσω του σώματος την ψυχή που μετέχει στο Άγιο Πνεύμα: Σταθείτε, λοιπόν, έχοντας περιζωστεί τη μέση σας με την αλήθεια και έχοντας ενδυθεί τον θώρακα της δικαιοσύνης, και έχοντας υποδηθεί τα πόδια σας με την ετοιμότητα του ευαγγελίου της ειρήνης. Πάνω από όλα, αναλάβετε την ασπίδα της πίστεως, με την οποία θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πυρωμένα βέλη του πονηρού. Και δεχθείτε την περικεφαλαία του σωτηρίου και τη μάχαιρα του Πνεύματος, η οποία είναι ο λόγος του Θεού. Άλλο πράγμα όμως είναι η αιχμαλωσία και άλλο η πάλη. Επειδή το πρώτο υποδηλώνει βίαιη απαγωγή, ενώ το δεύτερο φανερώνει έναν αγώνα μεταξύ ίσων δυνάμεων.

Πάνω από όλα, αδελφέ, να φοβάσαι τον Κύριο αληθινά, και ο φόβος Του θα φωτίσει τα μάτια της διανοίας σου. Να αγαπάς δε την ταπεινοφροσύνη· διότι η κατά Θεόν ταπείνωση είναι τείχος άρρηκτο απέναντι στο πρόσωπο του Εχθρού, και πέτρα που αποκρούει και συντρίβει τις μηχανουργίες και τα πεπυρωμένα βέλη του Πονηρού. Εάν βάλεις στον λογισμό σου να υπομείνεις για τον Κύριο ύβρη και ζημία και εξουθένωση, θα είσαι σαν γενναίος πολεμιστής, πάντοτε καθοπλισμένος εναντίον των αντιπάλων· τότε και οι εχθροί, βλέποντας τη μεγάλη σου αυτή προθυμία, καταπίπτουν ενώπιόν σου. Εάν όμως θέλεις να τρέξεις, αλλά δεν κοπιάζεις καθόλου, ποιο το όφελος;

Ασκητικόν ωφέλιμον. Όσοι επιθυμούν αληθινά να αφιερώσουν τον εαυτό τους στον Κύριο, αποβλέποντας στη μελλοντική υπόσχεση της βασιλείας, πρέπει να γνωρίζουν ότι ο Πονηρός ανθίσταται με κάθε τρόπο, πολεμώντας την κάθε ψυχή ποικιλοτρόπως. Προπάντων, λοιπόν, ο καθένας οφείλει να οπλιστεί με σταθερή πίστη και βέβαιη ελπίδα, ώστε μέσω αυτών να μπορέσει να σβήσει τα πυρωμένα βέλη του Πονηρού. Ακόμη κι αν ο αντίδικος κάνει μύρια όσα, θέλοντας να χαλαρώσει την προαίρεση και να αποσπάσει τον πιστό από την ελπίδα και την αγάπη προς τον Κύριο, πολεμώντας την ψυχή με διάφορους τρόπους: είτε προκαλώντας εσωτερικές θλίψεις μέσω των πνευμάτων της πονηρίας, είτε σπέρνοντας λογισμούς πονηρούς και μάταιους και αθέμιτους και ρυπαρούς, και υπενθυμίζοντας τα προηγούμενα αμαρτήματα, και κατακρίνοντας την ψυχή ώστε να οδηγήσει την προαίρεση σε χαύνωση, με τον ισχυρισμό ότι είναι αδύνατο να επιτύχει τη σωτηρία, με σκοπό να ωθήσει την ψυχή στην απελπισία, κάνοντάς την να πιστέψει ότι η ίδια γεννά μέσα στην καρδιά της τα ατοπήματα των μάταιων και πονηρών λογισμών, και όχι ότι ένα ξένο πνεύμα μηχανεύεται την αμαρτία εσωτερικά και την σπέρνει κρυφά σε αυτήν.

Περί της αποχής από τις σαρκικές επιθυμίες και περί αγώνος και μεγάλης ασφαλείας. Προς αδελφόν εκπεσόντα. Όσοι θεραπεύονται στα ιατρεία δεν χαίρονται με τις συμφορές ο ένας του άλλου, ούτε περιφρονεί ο καθένας τον πλησίον του εξαιτίας της ασθένειάς του, αλλά ο καθένας προσπαθεί αφενός να απαλλαγεί από την πάθηση και να ελευθερωθεί από τη συνεπακόλουθη οδύνη, και αφετέρου να απλώσει χείρα βοηθείας στον πλησίον, όσο είναι δυνατόν, ώστε να υπομένει πιο εύκολα τις οδύνες των πόνων. Πρέπει λοιπόν και εμείς να παρηγορούμε και να νουθετούμε ο ένας τον άλλον, μάλιστα δε σε καιρό πειρασμών, ώστε να λυτρωθούμε πραγματικά από την πικρή δουλεία της αμαρτίας και από την τυραννία του διαβόλου, και να σβήσουμε τα πεπυρωμένα του βέλη, προτού μας παραλάβει εκείνο το άσβεστο πυρ· και τότε θα κλάψουμε με κλαυθμό μέσα στην οδύνη της καρδιάς μας, και δεν θα υπάρχει κανείς για να μας παρηγορήσει.

Έχεις λοιπόν όπλα, ω άνθρωπε, ενάντια σε κάθε εχθρό. Εάν όμως, αμελώντας όλα αυτά που σου δόθηκαν για βοήθεια, βρεθείς ηττημένος, είσαι στερημένος από κάθε δικαιολογία κατά την ώρα της κρίσεως. Διότι έχεις διάφορα όπλα απέναντι στις μηχανουργίες του αντιπάλου. Εάν ο Εχθρός ρίξει τα πυρωμένα βέλη του σε εμάς, έχουμε και εμείς ακαταμάχητη ασπίδα την προσευχή· εάν κινήσει εναντίον μας τον πόλεμο των ηδονών, ας προετοιμάσουμε ως σύμμαχο εναντίον του την αγάπη της ψυχής· εάν επιχειρήσει να μας αιχμαλωτίσει με την αδικία, ας καταφύγουμε στη δικαιοσύνη, και θα σωθούμε· εάν θελήσει να σε τραυματίσει με τη μισανθρωπία, απάντησέ του με τη δύναμη της φιλανθρωπίας· εάν σε πολεμά με την υπερηφάνεια, αντιμετώπισέ τον με την ταπεινοφροσύνη· εάν κινήσει προς εσένα τη σωματική επιθυμία, περιβλήσου γρήγορα τον θώρακα της σωφροσύνης· εάν ρίξει βλήματα ασέλγειας εναντίον μας, ας αναλάβουμε την περικεφαλαία της αγνείας εναντίον του.

Να προσέχεις πάντοτε τον Εχθρό, εάν κατατοξεύσει την επιθυμία σου προς άτοπες πράξεις. Εάν κατασφενδονίσει την ψυχή σου ρίχνοντας σε αυτήν ρυπαρούς λογισμούς, αντίταξε τον θυρεό της πίστεως και φόρεσε την περικεφαλαία της ελπίδας. Σύρε τη μάχαιρα του Πνεύματος, η οποία είναι ο λόγος του Θεού, και αφού οπλιστείς με αυτόν τον τρόπο εναντίον του Εχθρού, κάνε υπομονή και μην ολιγωρείς στον πόλεμο.

Αυτήν δίδαξε ο Απόστολος ότι είναι η νέα εν Χριστώ κτίση, αλλά και το χωρίο «καθαρίστε την παλιά ζύμη, για να είστε νέο φύραμα», και το «ας εορτάζουμε όχι με παλιά ζύμη, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας», τον ίδιο σκοπό φανερώνει. Και επειδή δεν επαρκούμε από μόνοι μας για την πάλη απέναντι στις αρχές και τις εξουσίες, και απέναντι στα πνεύματα της πονηρίας, μας προτρέπει να αναλάβουμε την πανοπλία του Θεού: «ντυθείτε τον θώρακα της δικαιοσύνης, φορέστε υποδήματα στα πόδια σας με την ετοιμασία του Ευαγγελίου της ειρήνης, και περιζωστείτε τη μέση σας με την αλήθεια· πάνω από όλα αυτά, αφού αναλάβετε την ασπίδα της πίστεως, με την οποία», λέει, «θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πύρινα βέλη του Πονηρού» – τα οποία είναι οι ενέργειες των μιαρών παθών –, «και δεχθείτε την περικεφαλαία του σωτηρίου, και την αγία μάχαιρα του Πνεύματος, που είναι ο λόγος του Θεού», ώστε μέσω των προαναφερθέντων πνευματικών όπλων, τα οποία υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση, να μπορέσουμε να σταθούμε όρθιοι απέναντι στις σκληρές μεθοδείες του Διαβόλου.

Και για τον λόγο αυτόν ο Όμηρος αναγκάζεται να την περιγράψει να στέκεται επάνω σε έναν πύργο και με έναν πυρσό να φανερώνει στους Έλληνες την επιβουλή εναντίον των Φρυγών. Με τη λάμψη δε του πυρσού, όπως είπα, συμβόλιζε την εκδήλωση του άνωθεν φωτός». Γι' αυτό και τον δούρειο ίππο που επινοήθηκε στον Όμηρο, για τον οποίο οι Έλληνες νομίζουν ότι κατασκευάστηκε σκόπιμα, ο γόης έλεγε πάλι ότι αποτελεί την άγνοια των εθνών· και «όπως οι Φρύγες, σέρνοντάς τον από άγνοια, επέφεραν τον ίδιο τους τον όλεθρο, έτσι και τα έθνη, δηλαδή οι άνθρωποι που βρίσκονται εκτός της δικής μου γνώσεως, εξαιτίας της άγνοιας ελκύουν στους εαυτούς τους την απώλεια». Αλλά πάλι και την Αθηνά έλεγε ότι είναι η ίδια η λεγόμενη από αυτόν Έννοια, χρησιμοποιώντας δήθεν ο πλάνος τα λόγια του αγίου αποστόλου Παύλου και μετατρέποντας την αλήθεια στο δικό του ψεύδος, το «ενδυθείτε τον θώρακα της πίστεως και την περικεφαλαία του σωτηρίου και τις κνημίδες και τη μάχαιρα και τον θυρεό», μετατρέποντας ο απατεώνας όλα αυτά που ειπώθηκαν από τον απόστολο για τον στερεό λογισμό και την πίστη της αγνής αναστροφής και τη δύναμη του θείου και επουρανίου λόγου, σύμφωνα με τη μιμολογία του Φιλιστίωνος, σε χλεύη πλέον και σε τίποτε άλλο. «Διότι τι συμβαίνει;» λέει, «όλα αυτά τα διαμόρφωνε μυστηριωδώς σε τύπους της Αθηνάς».

Καλό λοιπόν, και μάλιστα το πιο χαρμόσυνο, θα ήταν αν δεν είχαμε αυτούς που μας αντιπράττουν και μας πολεμούν· επειδή όμως αυτό είναι αδύνατον, και αυτό που θέλουμε δεν το μπορούμε (θέλουμε δηλαδή να μην έχουμε αυτούς που μας παρασύρουν στα πάθη)—διότι τότε θα σωζόμασταν χωρίς κόπο—και αυτό που θέλουμε δεν γίνεται, αλλά γίνεται αυτό που δεν θέλουμε (διότι πρέπει να δοκιμαζόμαστε, όπως είπα), ας μην ενδίδουμε, ω ψυχή, ας μην ενδίδουμε στον πονηρό, «αλλά αφού αναλάβουμε την πανοπλία του Θεού» που μας υπερασπίζεται και αγωνίζεται για εμάς, «ας ενδυθούμε τον θώρακα της δικαιοσύνης και ας υποδηθούμε τα πόδια με την ετοιμασία του Ευαγγελίου, και μαζί με όλα ας αναλάβουμε τον θυρεό της πίστεως, με τον οποίο θα μπορέσουμε να σβήσουμε όλα τα πεπυρωμένα βέλη του πονηρού και την περικεφαλαία του σωτηρίου και τη μάχαιρα του Πνεύματος, η οποία είναι ο λόγος του Θεού, ώστε να μπορέσουμε να σταθούμε απέναντι στη μεθοδεία του διαβόλου», «για να καθαιρούμε λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται κατά της γνώσεως του Θεού»· «διότι η πάλη μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα». Για τον λόγο αυτόν τα λέω αυτά, επειδή αυτός είναι ο τρόπος των συγγραμμάτων του Αποστόλου. Διότι πολλά μπορούν να αποδειχθούν και για καθένα από όσα λέγονται σε αυτήν την επιστολή, ότι είναι διατυπωμένα με ορθόδοξο και μελετημένο τρόπο· αλλά θα ήταν μακροσκελές να εξετάσουμε το καθένα από αυτά με αυτόν τον τρόπο. Διότι προς το παρόν έχω προτιμήσει να δείξω μόνο τον χαρακτήρα και την πρόθεσή του. «

Ζ΄. Ας γεμίσουμε δε τους οίκους μας με λάφυρα Του Ευσεβίου. Οι δαίμονες λαφυραγωγούν εκείνους που νικούν, παίρνοντας από αυτούς την πανοπλία του Θεού, δηλαδή την περικεφαλαία και τον θώρακα και τη μάχαιρα του πνεύματος· οίκοι τους δε είναι οι εκκλησίες των κακούργων, τις οποίες και επιθυμούν να γεμίσουν με λάφυρα, δηλαδή με τους καρπούς που αρπάζουν από τους δικαίους· πώς όμως ονομάζεις λάφυρα αυτά που δεν έχουν ληφθεί σύμφωνα με τον νόμο του πολέμου, αλλά κακώς περιήλθαν στην κατοχή σου από απροκάλυπτη αδικία;

Εάν όμως κληρονομείς τον θρόνο μέσα από πειρασμούς και εμπόδια, μην απορείς· τίποτα από τα σπουδαία δεν μένει αδοκίμαστο, τίποτα δεν αποκτάται αβασάνιστα. Διότι, εκ φύσεως, τα μεν ταπεινά συνοδεύονται από την ευκολία, τα δε υψηλά αποκτώνται με δυσκολία. Άκουσες εκείνον που είπε: «Πρέπει να περάσουμε από πολλές θλίψεις για να εισέλθουμε στη βασιλεία των ουρανών»· πες και εσύ: «Περάσαμε μέσα από φωτιά και νερό, και μας οδήγησες σε τόπο αναψυχής». Ω του θαύματος! Το βράδυ διανυκτέρευσε ο κλαυθμός, και το πρωί ήλθε η αγαλλίαση. Άφησε αυτούς που πολεμούν να φλυαρούν και να χλευάζουν, σαν σκυλιά που γαβγίζουν μάταια· εμείς όμως ας μην καταβαλλόμαστε από τον πόλεμο. Δίδασκε να προσκυνούν Θεό τον Πατέρα, Θεό τον Υιό, Θεό το Άγιο Πνεύμα, σε τρεις υποστάσεις, με μία δόξα και λαμπρότητα. Αναζήτα το χαμένο, ενίσχυε το ασθενές, φύλασσε το ισχυρό. Απαιτούμε από εσένα τόση πρόοδο στα πνευματικά, όση αναγνωρίσαμε ότι είχες στα κοσμικά. Την τελειότερη λοιπόν πανοπλία είθε να τη λάβεις από τους ανώτερους στρατηγούς, με την οποία θα μπορέσεις να σβήσεις τα πεπυρωμένα βέλη του πονηρού και να παρουσιάσεις στον Κύριο λαό περιούσιο, έθνος άγιο, βασίλειο ιεράτευμα, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Πρόβαλε το ύδωρ, πρόβαλε το Πνεύμα, με το οποίο θα σβηστούν όλα τα πυρωμένα βέλη του Πονηρού. Πνεύμα μεν είναι, αλλά διαλύει όρη· ύδωρ μεν είναι, αλλά σβήνει το πυρ. Εάν σου επιτεθεί μέσω της ανάγκης (διότι και απέναντι σε Εκείνον το τόλμησε), και ζητήσει να γίνουν οι λίθοι άρτοι, επιτιθέμενος μέσω της πείνας, μην αγνοήσεις τα τεχνάσματά του.

Πρόβαλε τον θυρεό της πίστεως. Σε φοβάται όταν μάχεσαι με το όπλο, και γι' αυτό σε απογυμνώνει από το χάρισμα, για να σε καταβάλει ευκολότερα, εφόσον θα είσαι άοπλος και αφύλακτος. Προσβάλλει κάθε ηλικία, κάθε τρόπο ζωής. Ας αποκρουστεί από όλους.

Ε'. Ας δαμάσουμε τον θυμό σαν άγριο θηρίο, και τη γλώσσα σαν κοφτερό ξίφος, και ας κατασβήσουμε την ηδονή σαν φωτιά. Ας τοποθετήσουμε στις ακοές μας θύρες, οι οποίες να ανοίγουν και να κλείνουν σωστά· και ας σωφρονίσουμε τον οφθαλμό μας· ας παιδαγωγήσουμε τη λυσσώδη αφή και την κατασπαράσσουσα γεύση, ώστε να μην ανέλθει ο θάνατος μέσα από τις θυρίδες μας· διότι έτσι νομίζω πως πρέπει να ονομάζονται τα αισθητήρια· και ας περιγελάσουμε την αμετρία του γέλιου. Ας μην κάμψουμε το γόνυ στον Βάαλ εξαιτίας της ανάγκης, ούτε να προσκυνήσουμε τη χρυσή εικόνα από φόβο. Ένα μόνο ας φοβηθούμε, το να φοβηθούμε κάτι περισσότερο από τον Θεό, και να καθυβρίσουμε την εικόνα Του εξαιτίας της κακίας. Σε όλα ας αναλάβουμε τον θυρεό της πίστεως, και ας αποφύγουμε όλα τα βέλη του πονηρού. Και αυτός είναι φοβερός πόλεμος, και αυτή είναι μεγάλη παράταξη, και τούτο είναι μέγα τρόπαιο. Εάν με αυτόν τον τρόπο έχουμε συγκεντρωθεί ή συντρέχουμε, τότε όντως η πανήγυρη είναι κατά Χριστόν, όντως έχουμε τιμήσει ή θα τιμήσουμε τους μάρτυρες, όντως πανηγυρίζουμε τα επινίκια. Εάν όμως ήρθαμε για να ικανοποιήσουμε τις ηδονές της γαστέρας και για να τρυφήσουμε πρόσκαιρα και για να αναπληρώσουμε όσα κενώνονται, θεωρώντας αυτούς τους τόπους ως τόπους κραιπάλης και όχι σωφροσύνης, και ως καιρούς εμπορικών συναλλαγών και υποθέσεων, και όχι πνευματικής αναβάσεως ή θεώσεως –για να τολμήσω να μιλήσω έτσι–, για την οποία μεσιτεύουν οι μάρτυρες, τότε πρώτα απ' όλα ούτε καν αναγνωρίζω την περίσταση αυτή. Διότι, τι σχέση έχουν τα άχυρα με τον σίτο;

Διότι, όταν εκδιωχθεί μεν ο στρατιώτης που είναι σύμμαχος της κακίας, και εισέλθει στη θέση του ο οπλίτης της αρετής, ενδεδυμένος τον θώρακα της δικαιοσύνης και φέροντας στο χέρι τη μάχαιρα του πνεύματος, προβάλλοντας δε τα προστατευτικά όπλα, δηλαδή την περικεφαλαία του σωτηρίου και τον θυρεό της πίστεως, και φέροντας επάνω του ολόκληρη την πνευματική πανοπλία, τότε το σώμα, ως δούλος, φοβάται τον κύριό του, τον νου, και δέχεται με προθυμία τα παραγγέλματα εκείνου που το εξουσιάζει, μέσω των οποίων κατορθώνεται η αρετή με την υπηρεσία του σώματος. Διότι αυτό ακριβώς καταδεικνύει ο λόγος του εκατοντάρχου που λέγει: «Και λέγω στον δούλο μου· κάνε αυτό, και το κάνει».

Εφόσον λοιπόν έχουμε κατανοήσει το πλήθος των εχθρών, θα ήταν καιρός να πολεμήσουμε. Δεν θα τολμούσε όμως κανείς να αντιμετωπίσει την παράταξη των αντιπάλων, εάν δεν έχει θωρακιστεί με την πανοπλία του αποστόλου. Εξάλλου, κανείς δεν αγνοεί τον τρόπο εκείνου του θεϊκού εξοπλισμού, μέσω του οποίου καθιστά άτρωτο απέναντι στα εχθρικά βέλη εκείνον που παρατάσσεται απέναντι στη φάλαγγα των εχθρών. Διότι ο απόστολος, διαχωρίζοντας τις αρετές σε είδη, έχει καταστήσει κάθε είδος αρετής ως ιδιαίτερο όπλο για καθένα από τα καίρια μέρη μας. Επειδή, συμπλέκοντας και συνυφαίνοντας τη δικαιοσύνη με την πίστη, κατασκευάζει μέσω αυτών τον θώρακα για τον οπλίτη, θωρακίζοντας άριστα και με ασφάλεια τον στρατιώτη και με τα δύο. Διότι δεν είναι δυνατόν το ένα, όταν είναι αποχωρισμένο από το άλλο, να αποτελέσει από μόνο του ασφαλές όπλο για εκείνον που το χειρίζεται. Ούτε η πίστη χωρίς τα έργα της δικαιοσύνης είναι ικανή να μας διασώσει, ούτε πάλι η δικαιοσύνη του βίου είναι ασφαλής για τη σωτηρία από μόνη της, όταν είναι αποχωρισμένη από την πίστη. Γι' αυτόν τον λόγο, συμπλέκοντας την πίστη και τη δικαιοσύνη σαν κάποια υλικά γι' αυτό το όπλο, προφυλάσσει την περιοχή της καρδιάς του οπλίτη· διότι μέσα στον θώρακα νοείται η καρδιά. Το δε κεφάλι του πολεμιστή το προφυλάσσει με την ελπίδα, υποδηλώνοντας ότι αρμόζει η ελπίδα του καλού στρατιώτη για τα υψηλά να κατευθύνεται προς τα άνω, σαν ένα είδος λοφίου. Και ο θυρεός, το προστατευτικό όπλο, είναι η αρραγής πίστη, την οποία δεν μπορεί να διαπεράσει η αιχμή των βελών.

Ω, πόσο καλά εξασκήθηκαν στα σωματικά τρόπαια! Ω, πόσο καλά μετέφεραν την πολεμική τους εμπειρία στην παράταξη εναντίον του διαβόλου· χωρίς να οπλίσουν τα χέρια τους με ξίφος, ούτε να προβάλουν μπροστά τους ξύλινη ασπίδα, ούτε να προστατευθούν με χάλκινη περικεφαλαία και περικνημίδες, αλλά αναλαμβάνοντας την πανοπλία του Θεού, την οποία περιγράφει ο στρατηγός της Εκκλησίας, ο θείος Απόστολος, δηλαδή τον θυρεό, τον θώρακα, την περικεφαλαία και τη μάχαιρα· έτσι προχωρούσαν εναντίον της αντίπαλης δύναμης. Στρατηγός σε αυτούς μεν ήταν η ουράνια χάρις, ενώ στην παράταξη του διαβόλου ήταν εκείνος που έχει το κράτος του θανάτου. Ο τόπος δε της παρατάξεώς τους ήταν το δικαστήριο των μιαιφόνων· μέσα σε αυτό στάθηκαν αντιμέτωποι και αγωνίζονταν, οι μεν επιτιθέμενοι με απειλές, οι δε αμυνόμενοι μέσω της υπομονής.

Διότι, όταν η ψυχή μισήσει την αμαρτία, οικειωθεί τον Θεό όσο της είναι δυνατόν με την πολιτεία της αρετής και, έχοντας μεταμορφωθεί ως προς τον βίο της, δεχθεί μέσα της τη χάρη του Πνεύματος, γίνεται ολόκληρη καινή και αναδημιουργείται. Και το ρητό «Αποκαθάρετε την παλαιά ζύμη, για να είστε νέο φύραμα», αυτό ακριβώς δηλώνει, καθώς και το «Ας εορτάζουμε, όχι με παλαιά ζύμη, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας». Διότι, επειδή ο πειραστής στήνει πολλές παγίδες στην ψυχή, προβάλλοντάς της από παντού τη δική του κακία, και η ανθρώπινη δύναμη από μόνη της υπολείπεται για την εναντίον του νίκη, ο απόστολος μας προστάζει να οπλίσουμε τα μέλη μας με τα ουράνια όπλα. Έτσι, παραγγέλλει να ενδυθούμε τον θώρακα της δικαιοσύνης, να βάλουμε ως υπόδημα στα πόδια την ετοιμότητα της ειρήνης και να περιζώσουμε την οσφύ μας με την αλήθεια. Πάνω από όλα δε, αφού αναλάβουμε τον θυρεό της πίστεως, διά του οποίου λέει ότι «Θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πεπυρωμένα βέλη του πονηρού» —και πεπυρωμένα βέλη είναι τα ακόλαστα πάθη— μας προτρέπει να δεχθούμε την περικεφαλαία του σωτηρίου και την αγία μάχαιρα του Πνεύματος. Και ως αγία μάχαιρα ονομάζει τον γεμάτο θεία δύναμη λόγο του Θεού, με τον οποίο πρέπει κανείς, αφού οπλίσει τη δεξιά της ψυχής του, να αποκρούει τις μηχανουργίες του εχθρού.

ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΝΥΣΣΗΣ, ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΝΑ ΜΗ ΝΟΜΙΖΟΥΜΕ ΟΤΙ ΛΕΜΕ ΤΡΕΙΣ ΘΕΟΥΣ, ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΒΛΑΒΙΟ Είναι βέβαια δίκαιο εσείς, που ακμάζετε με κάθε δύναμη ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, να αγωνίζεστε ενάντια στους αντιπάλους της αλήθειας και να μην δειλιάζετε μπροστά στους κόπους, ώστε εμείς οι πατέρες να ευφραινόμαστε με τους γενναίους ιδρώτες των τέκνων μας· διότι αυτό υπαγορεύει ο νόμος της φύσης. Επειδή όμως, αναστρέφοντας την τάξη, κατευθύνεις προς εμάς τις επιθέσεις των βελών με τα οποία χτυπούν οι πολέμιοι της αλήθειας, και παραγγέλλεις να σβηστούν από εμάς τους γέροντες με τον θυρεό της πίστεως οι ερημικοί άνθρακες και να αποκρουστούν τα ακονισμένα βέλη της ψευδώνυμης γνώσης, δεχόμαστε το πρόσταγμα, γινόμενοι για σένα πρότυπο υπακοής, έτσι ώστε και εσύ ο ίδιος να μας προσφέρεις την ίση ανταπόδοση σε παρόμοια προστάγματα, εάν ποτέ σε παρακινήσουμε σε τέτοιους άθλους, ω γενναίε στρατιώτη του Χριστού Αβλάβιε.

Όπως ακριβώς στους ανθρώπινους πολέμους εκείνοι που υπερέχουν των υπολοίπων σε ανδρεία και δύναμη, και, έχοντας θωρακιστεί με τα όπλα και αποκτήσει την πολεμική εμπειρία μέσα από την άσκηση στους κινδύνους, παρατάσσονται στο μέτωπο της φάλαγγας, προκινδυνεύοντας για όσους έχουν παραταχθεί στα μετόπισθεν, ενώ το υπόλοιπο πλήθος, που χρησιμεύει μόνο για να δίνει την εντύπωση της πολυαριθμίας, με την ίδια τη συμπαγή του παράταξη φαίνεται να προσφέρει κάποιο όφελος στον κοινό αγώνα, έτσι συμβαίνει και στους δικούς μας αγώνες. Ο γενναίος στρατιώτης του Χριστού και σφοδρός αγωνιστής κατά των αλλοφύλων, ο μέγας οπλίτης του Πνεύματος, ο Βασίλειος, ο οποίος έχει ενδυθεί την αποστολική πανοπλία και έχει θωρακιστεί με τον θυρεό της πίστεως, προβάλλοντας πάντοτε το αμυντικό όπλο, εννοώ τη μάχαιρα του Πνεύματος, αυτός πολεμά στην πρώτη γραμμή της στρατιάς του Κυρίου, παραμένοντας ζωντανός μέσα από το σύγγραμμα που εκπόνησε κατά της αιρέσεως, αμυνόμενος και αριστεύοντας εναντίον των εχθρών. Εμείς δε, το πλήθος, έχοντας προφυλάξει τους εαυτούς μας πίσω από τον θυρεό του προμάχου της πίστεως, ακολουθώντας την πορεία του στρατηγού εναντίον των αντιπάλων, δεν θα απόσχουμε από τους κατά δύναμιν αγώνες.