Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 12:11

Του Αγίου Αθανασίου Περί των Αζύμων. Με τρία υλικά τελούσαν οι Ιουδαίοι το Πάσχα και με τρεις αρετές· και με τρεις μάρτυρες σύμφωνα με την τάξη του Νόμου. Και τα μεν τρία υλικά ήταν ο αμνός, τα άζυμα και τα πικρά χόρτα· οι δε τρεις αρετές ήταν το να είναι περιεζωσμένοι, να φορούν υποδήματα στα πόδια και να κρατούν ραβδί στα χέρια. Οι δε τρεις μάρτυρες ήταν γραμματείς που στέκονταν στην τράπεζα και γνώριζαν με ακρίβεια την έκχυση του φωτός της σελήνης, η οποία υποδεικνυόταν μέσω της κίνησης ενός ποτηριού· τότε ο ιερέας σάλπιζε αμέσως ότι είναι το Πάσχα του Κυρίου. Και έπειτα, μετά το άκουσμα της φωνής της σάλπιγγας, παρασκεύαζαν ζύμη χωρίς ένζυμο άρτο για επτά ημέρες. Πριν όμως από το σημείο του ποτηριού και της σάλπιγγας, δεν είχαν το δικαίωμα να ετοιμάσουν για τις επτά ημέρες αμνό, ή άζυμα, ή πικρά χόρτα. Διότι έτσι λέει και ο μέγας Δαβίδ: «Σαλπίσατε με σάλπιγγα κατά τη Νουμηνία». Ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός έκανε την παράδοση των αγίων μυστηρίων την πέμπτη ημέρα, κατά την έβδομη ώρα της νύκτας. Η δε έναρξη της βρώσεως των αζύμων έγινε την Παρασκευή το εσπέρας, μετά τον ενταφιασμό του Κυρίου.

Βλέπεις, «προτού να πάθω», λέει. Επειδή λοιπόν έπρεπε να πάθει κατά την ημέρα του νομικού Πάσχα, κατά την οποία θυσιαζόταν και ο αμνός από τους Ιουδαίους, το δε πάθος επρόκειτο να λάβει χώρα από τους θεοκτόνους την ημέρα της Παρασκευής, όπως πάλι λέει ο Ιωάννης: «Επειδή ήταν Παρασκευή, διότι η ημέρα εκείνη του Σαββάτου ήταν μεγάλη», κατά την οποία τότε έτυχε να συμπέσει και η δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης, κατά τον πρώτο μήνα, στο πεντακοσιοστό τριακοστό έτος, προκειμένου να μην παραδοθεί και δεν προλάβει να παραδώσει το δικό του Πάσχα στους μαθητές, αφού ανακλίθηκε στο δείπνο αργά, προχωρημένα μέσα στη νύχτα κατά τη βραδινή ώρα, δηλαδή της Πέμπτης, έφαγε μεν, αλλά το δικό του Πάσχα πριν από την εορτή των Αζύμων. Και αυτό είναι φανερό από το ότι ανακλίθηκε στο τραπέζι· διότι δεν ήταν νομοθετημένο κάτι τέτοιο· επειδή ο νόμος πρόσταζε τους Ιουδαίους να τρώνε το Πάσχα όρθιοι, ζωσμένοι, φορώντας τα υποδήματά τους, με βιασύνη, και έχοντας στα χέρια το ραβδί. Έτσι, κατέπαυσε κατά τους χρόνους του δικού του κηρύγματος το νομικό Πάσχα, και παρέδωσε το δικό του μέσω του δείπνου· γι' αυτό και μετά το δείπνο, αφού έλαβε άρτον και τον έκλασε, παρέδωσε στους αποστόλους το μυστήριο της δικής του Καινής Διαθήκης και Λειτουργίας· κατά τη νύχτα δηλαδή της Πέμπτης, κατά την οποία και παραδόθηκε.

Του ιδίου προς τον ίδιο μέγα Γέροντα, αίτηση ευχής και διδασκαλίας για τον ενάρετο βίο. Απόκριση του Βαρσανουφίου: Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ο Θεός ας φωτίσει τα μάτια της καρδιάς σου, υιέ πολυπόθητε και αγαπητέ, ώστε να καταυγάσει μέσα τους το φως της αγίας και μονάρχου και ανάρχου και ομοουσίου και ζωοποιού Τριάδος, ώστε να οδηγηθείς στο να κατανοήσεις τα άρρητα μυστήριά Του και να χαρείς αιώνια, και να εξέλθεις από την Αίγυπτο, να σχίσεις με το ραβδί τη θάλασσα και να ξεφύγεις από τα χέρια του βάρβαρου Φαραώ, και να πανηγυρίζεις για τον Θεό, θυσιάζοντας και τρώγοντας με αγιασμό το Πάσχα, βάφοντας κόκκινα τα χείλη σου με το άγιο και τίμιο αίμα Του, έχοντας περιζωσμένη τη μέση σου και κρατώντας το ραβδί με χέρια καθαρά και με υποδήματα σε πόδια που δεν προσκόπτουν. Και είθε να τραφείς με μάννα από τον ουρανό μέσω των συνδούλων σου νεφελών, και να μην παλιώσει πλέον το ένδυμά σου, ούτε να μακρύνει η τρίχα του κεφαλιού σου. Και είθε να καθαριστεί η καρδιά σου για την υποδοχή του δεσποτικού νόμου, και να συντρίψεις το χωνευτό μοσχάρι από το μέσον του λαού σου, και να καταπιεί η γη τους εχθρούς σου που σου αντιλέγουν. Και θα κατακυριεύσεις τους βασιλείς των Αμορραίων, και ο Θεός θα εξαλείψει τα επτά έθνη από το πρόσωπό σου, και θα κατακληρονομήσεις τη γη τους στον αιώνα. Και είθε να διαβείς τον Ιορδάνη με τη δύναμη της θείας θαυματουργίας.

Ξηραίνεται δε, συγκρατούμενος από το βίαιο πνεύμα του Θεού. Γι' αυτόν τον λόγο, το έδαφος της Αιγύπτου είναι ανάξιο να δεχθεί γυμνό το ίχνος των αγίων που τη διασχίζουν. Εξ ου και εκείνοι που έτρωγαν το πάσχα διατάχθηκαν να έχουν τα υποδήματα στα πόδια τους.

εʹ. Είπε λοιπόν σε εμάς ο μέγας Μωυσής, συνθέτοντας τη θεία αποκάλυψη σχετικά με αυτό, ότι εκείνοι που καταναλώνουν τον ιερό και αμόλυντο αμνό θα πρέπει να χρησιμοποιούν άζυμους άρτους και πικρά χόρτα, και να μετέχουν στα κρέατα έχοντας την εξής εμφάνιση: «Ας είναι, λέει, οι οσφύες σας περιεζωσμένες, και τα υποδήματα στα πόδια σας, και τα ραβδιά στα χέρια σας· και να το φάτε με βιασύνη. Είναι το Πάσχα του Κυρίου.» Αλλά τι θέλει να πει αυτή η εμφάνιση των συνδαιτυμόνων; θα μπορούσε ίσως κάποιος να ρωτήσει, και μάλιστα πολύ εύλογα. Διότι κάθε άλλο παρά μάταια φλυαρούσε ο νόμος· και ασφαλώς κάθε τι από τα θεσπισμένα ακολουθείται από κάτι το αξιοθαύμαστο. Ή μήπως δεν είναι γεμάτο από γελοιότητα και αμάθεια, εμείς μεν που επιλέγουμε να σκεφτόμαστε ορθά, να αποφεύγουμε ως άκομψο το να λέμε ή να επιλέγουμε να πράττουμε κάτι το μάταιο και παράφωνο· ενώ η ύψιστη φύση, που με τον νόμο ρυθμίζει τα δικά μας προς το αγαθό, να θεωρεί ως αναγκαίο αυτό που δεν συντελεί σε καμία ωφέλεια, και να ξεστομίσει κάποια τυχαία και ανώφελη φωνή; Μακριά από τέτοια παράλογη σκέψη.

Διότι δεν θα δεχθούμε ότι αυτά έχουν κυριολεκτικά έτσι. Κάθε άλλο. Ποιος είναι λοιπόν ο λόγος που πρέπει αυτοί που τρώνε τον αμνό να έχουν ζωστεί την οσφύ τους, να έχουν φορέσει υποδήματα στα πόδια τους και να κρατούν ράβδο; Δεν είναι άραγε ολοκάθαρος ο τύπος, και σχεδόν βροντοφωνάζει τον τρόπο της θείας οικονομίας; Διότι όσοι τελούν μιαν αληθινά πάναγνη πανήγυρη, και είναι καλεσμένοι στη μέθεξη της ευλογίας του Χριστού, θα θεωρήσουν μάταιο τον περισπασμό αυτού του βίου, και αποβάλλοντας εντελώς την επιλογή να ζουν σαρκικά, έχουν πλέον το φρόνημά τους στα άνω, σπεύδουν προς την άνω πόλη, και μεθίστανται σε μια άλλη ζωή, αγιοπρεπή δηλαδή και απαλλαγμένη από τα γήινα. Για τον λόγο αυτό σαφώς ο νόμος δίνει την εμφάνιση οδοιπόρου σε αυτούς που τρώνε τον αμνό, ως ανθρώπους που πρόκειται από στιγμή σε στιγμή να μεταβούν σε όσα είναι ανώτερα και υπερκόσμια. Διότι εγώ λέω ότι πρέπει, όπως μόλις ανέφερα, να διακρίνονται για αυτόν τον σκοπό όσοι εορτάζουν με καθαρότητα και έχουν κληθεί στην ενότητα με τον Θεό εν Χριστώ. Επειδή μέσω αυτού αποκτήσαμε την προσέγγιση στον Θεό, «Και αυτός είναι η ειρήνη μας», σύμφωνα με τις Γραφές. Ότι δε η νωθρότητα σε αυτά δεν μένει αζήμια, και το να υποπίπτει κανείς σε ραθυμία δεν είναι απαλλαγμένο από καταδίκη, το υποδεικνύει ο νομοθέτης, λέγοντας για το άγιο Πάσχα: «Και θα το φάτε με σπουδή. Είναι το Πάσχα του Κυρίου.» Διότι αρμόζει να φαίνονται ανώτεροι από την οκνηρία, και να μην αποδέχονται την αναβλητικότητα, όσοι κατορθώνουν να ζουν ζωή θεοφιλή και ευδόκιμη.

Έπειτα, επειδή τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν σύμφωνα με τη γνώμη τους, ούτε βέβαια ο Θεός συναίνεσε στην εκπλήρωση των αιτημάτων τους, αλλά αντίθετα τους απέδειξε ότι η νηστεία τους ήταν χωρίς ανταμοιβή, γόγγυζαν λέγοντας: «Γιατί νηστέψαμε, και δεν το είδες; Ταπεινώσαμε τις ψυχές μας, και δεν το πρόσεξες;» Και τι απάντησε σε αυτά ο Θεός; «Διότι κατά τις ημέρες των νηστειών σας ικανοποιείτε τα δικά σας θελήματα, και καταπιέζετε όλους τους υποτακτικούς σας. Νηστεύετε για να φιλονικείτε και να μάχεστε, και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό. Γιατί νηστεύετε για μένα;» Πρόσεξε λοιπόν ότι σε αυτούς που νηστεύουν ελάχιστα ταιριάζει να προσκολλώνται στα δικά τους θελήματα, εννοώ αυτά που οδηγούν στη φαυλότητα· απεναντίας, οφείλουν σχεδόν να τα αποχαιρετούν, να μεταβαίνουν προς τα καλύτερα, και να αγαπούν να προσκολλώνται σφιχτά στα έργα της αρετής, και έτσι να ψάλλουν και να λένε: «Έτοιμη είναι η καρδιά μου, Θεέ, έτοιμη είναι η καρδιά μου». β΄. Επομένως, επειδή είναι το Πάσχα του Κυρίου, και ανατέλλει ο καιρός της σωτηρίας και της ζωής όλων μας, ελάτε να ευφράνουμε με τους νοητούς στολισμούς τον μονογενή Λόγο του Θεού, ο οποίος για χάρη μας έγινε όμοιος με εμάς, δηλαδή άνθρωπος κατά θεία οικονομία, ώστε εμείς να βρεθούμε πάνω από τον εαυτό μας, και πέρα από τα μέτρα της ανθρωπότητας, ονομαζόμενοι τέκνα του Θεού, και έχοντας ως αδελφό Εκείνον που βρίσκεται πάνω από όλη την κτίση. Ελάτε να προσφέρουμε σε αυτόν θυσίες, πνευματικές δηλαδή και ευχαριστήριες.

Διότι έτσι θα το φάτε, λέει: Να είναι οι μέσες σας ζωσμένες, και τα υποδήματά σας στα πόδια σας, και τα ραβδιά σας στα χέρια σας· και θα το φάτε με βιασύνη.

«Διότι είναι το Πάσχα του Κυρίου.» Και αποκαλύπτοντας πολύ καλά πώς θα τους ωφελήσει και με ποιον τρόπο η σφαγή του προβάτου, λέει: «Και θα περάσω μέσα από τη γη της Αιγύπτου και θα χτυπήσω κάθε πρωτότοκο, από άνθρωπο μέχρι κτήνος, και σε όλους τους θεούς των Αιγυπτίων θα επιφέρω τιμωρία· εγώ είμαι ο Κύριος. Και το αίμα θα είναι για εσάς σημείο πάνω στα σπίτια σας, στα οποία εσείς θα βρίσκεστε. Και θα δω το αίμα και θα σας σκεπάσω, και δεν θα πέσει πάνω σας πληγή εξολόθρευσης, όταν θα χτυπώ τη γη της Αιγύπτου.» Έπειτα πάλι, μετά από άλλα, λέει: «Επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα, και από την πρώτη κιόλας ημέρα θα εξαφανίσετε το προζύμι από τα σπίτια σας.» Και αφού όρισε την τιμωρία αυτού που θα παραβεί την εντολή, προσθέτει πάλι: «Και η πρώτη ημέρα θα ονομαστεί αγία, και η έβδομη ημέρα θα είναι κλητή και αγία για εσάς.» Τα θεία λόγια λοιπόν έτσι έχουν· αφού τα εξετάσουμε πάλι αναλυτικά, θα προσπαθήσουμε να εφαρμόσουμε στο καθένα το κατάλληλο νόημα, ανάγοντας τη δύναμη των όσων υποδηλώνονται με πολλούς τρόπους στον ίδιο τον Χριστό.

Λέει, λοιπόν, ότι αυτά που απομένουν από αυτό μέχρι το πρωί πρέπει να κατακαίγονται. Και πάλι ονομάζει «πρωί» τον φωτισμό του μέλλοντος αιώνος, όταν θα δούμε τον δικό μας βασιλιά και Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και όχι πλέον όπως τώρα, σαν σε αίνιγμα και σε καθρέφτη, σαν σκιά και αποσπασματικά, όπως λέει ο Παύλος. Επειδή, λοιπόν, εκείνη την ώρα πρόκειται, μέσω μιας λαμπρότερης γνώσης, να εξαφανιστεί κατά κάποιον τρόπο η σαν σε αίνιγμα θεωρία γι' αυτόν, χρησιμοποιεί πάλι έναν τύπο και λέει ότι θα κατακαούν στη φωτιά όσα απομένουν από αυτό μέχρι το πρωί. Και δίνει εντολή στους συνδαιτυμόνες να έχουν την εξής εμφάνιση: «Οι οσφύες σας ας είναι περιζωσμένες», λέει, «και τα υποδήματα στα πόδια σας, και οι ράβδοι στα χέρια σας. Και θα το φάτε με βιασύνη. Είναι το Πάσχα του Κυρίου.» Το να είναι περιζωσμένη η οσφύς αποτελεί σύμβολο εγρήγορσης και νεανικού φρονήματος, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον Θεό προς τον δίκαιο Ιώβ: «Ζώσου την οσφύ σου σαν άνδρας.» Και πάλι για κάποιον στους προφήτες αναφέρει: «Και θα είναι περιζωσμένος την οσφύ του με δικαιοσύνη», αντί του «έτοιμος και ανδρείος για τη δικαιοσύνη». Το υπόδημα πάλι σημαίνει την ετοιμότητα της προαιρέσεως να βαδίσει χωρίς καθυστέρηση προς εκείνο που θέλει ο Θεός. Επειδή και ο Παύλος με αυτό το νόημα γράφει: «Και έχοντας υποδημένα τα πόδια με την ετοιμότητα του Ευαγγελίου της ειρήνης.»

Και επιπλέον σε αυτό συμφωνεί και ο προφήτης Ιερεμίας: «Και τώρα, Ισραήλ, τι ζητά από εσένα Κύριος ο Θεός σου, παρά μόνο να σέβεσαι τον Κύριο τον Θεό σου και να πορεύεσαι σε όλες τις οδούς του;» Το ραβδί στο χέρι υποδηλώνει την ελπίδα που μας αντιστηρίζει και μας συγκρατεί στην υπομονή, σύμφωνα με ό,τι είναι γραμμένο στους προφήτες: «Ελπίστε στον Κύριο και στηριχθείτε στον Θεό». Και πάλι, προστάζει να τρώγεται ο αμνός με σπουδή, υποτυπώνοντας σαφέστατα ότι αυτός που έχει γίνει μέτοχος του Χριστού δεν πρέπει να φαίνεται νωθρός ούτε χαλαρός στα αγαθά έργα, αλλά να εισφέρει έντονη και φλογερή προθυμία σε όσα πιστεύει ότι θα τον ωφελήσουν. Και φέρε πάλι στον νου σου τον μακάριο Παύλο να γράφει στην επιστολή του: «Δεν γνωρίζετε ότι όσοι τρέχουν στο στάδιο όλοι μεν τρέχουν, ένας όμως λαμβάνει το βραβείο;»

«Έτσι να τρέχετε, για να το κατακτήσετε.» Επειδή όμως θεωρώ ότι πρέπει από παντού να αναζητούμε το ωφέλιμο, θα προχωρήσω σε ένα άλλο νόημα. Δεν θέλει να φαίνεται ο αγιασμένος μέσω του Χριστού ως κάποιος που ζει με τρυφηλότητα και χαλαρότητα, αλλά ο νόμος του περιβάλλει το σχήμα που ταιριάζει στους οδοιπόρους, υποδηλώνοντας, όπως είναι εύλογο, δύο πράγματα: είτε ότι όσα υπάρχουν ως τύπος και σκιά κάποτε θα μεταβούν και θα προχωρήσουν προς την αλήθεια, είτε ότι αρμόζει σε εκείνον που έχει άπαξ γίνει μέτοχος του Χριστού, χρησιμοποιώντας την προθυμία του για το αγαθό σαν γρήγορα και ευκίνητα πόδια, να πορεύεται προς κάθε αρετή, προσπερνώντας τη βδελυρή ηδονή αυτού του κόσμου. Προσθέτει δε αμέσως και την αιτία για την οποία πρέπει να παρουσιάζεται τέτοιος αυτός που μόλις αναφέραμε, λέγοντας «είναι το Πάσχα του Κυρίου», δηλαδή το πέρασμα. Διότι διαβαίνουμε από την κοσμική ζωή στην πολιτεία που είναι αρεστή στον Θεό. Έπειτα πάλι αμέσως, τους καθιστά φανερό ποια και πόση ωφέλεια κερδίζουν από αυτό· διότι από τη μια μεριά εξαγγέλλει ότι θα πατάξει κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου, ενώ σε αυτούς που έχουν φάει τον αμνό, λέει ότι το αίμα θα χρησιμεύσει ως σημείο, ώστε να βρεθούν υπό τη δική Του σκέπη, για να μην εξολοθρευτούν όταν Εκείνος θα πατάσσει στη γη της Αιγύπτου. Επειδή ο Θεός τιμωρεί τον απειθή και ανυπάκουο, και όποιον είναι αμέτοχος της αγιότητας που προέρχεται από τον Χριστό.

Και όσα περισσέψουν από αυτό μέχρι το πρωί, θα τα κατακάψετε στη φωτιά. Και με αυτόν τον τρόπο θα το φάτε: η μέση σας θα είναι ζωσμένη, τα υποδήματά σας στα πόδια σας και τα ραβδιά σας στα χέρια σας, και θα το φάτε με βιασύνη· είναι το Πάσχα του Κυρίου. Και θα περάσω από τη γη της Αιγύπτου κατά τη νύχτα αυτή, και θα πατάξω κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου, από άνθρωπο έως κτήνος, και σε όλους τους θεούς των Αιγυπτίων θα εκτελέσω την κρίση· εγώ είμαι ο Κύριος. Και το αίμα θα είναι για εσάς ως σημάδι πάνω στα σπίτια σας, μέσα στα οποία βρίσκεστε, και θα δω το αίμα, και θα σας προστατεύσω, και δεν θα πέσει σε εσάς πληγή εξολόθρευσης, όταν θα χτυπώ τη γη της Αιγύπτου. Και η ημέρα αυτή θα είναι για εσάς ημέρα μνήμης, και θα την εορτάζετε ως εορτή προς τον Κύριο σε όλες τις γενεές σας· ως αιώνιο νόμο θα την εορτάζετε.

Και δεν επιτρέπει να συντριβεί οστό, με το πρώτο να υποδηλώνει ότι, στον μέλλοντα αιώνα, ο Χριστός με κάποιον άλλο τρόπο θα αγιάσει και θα ευλογήσει αυτούς που του έχουν αφιερωθεί μέσω της πίστης και του αγιασμού, και βεβαίως δεν θα τους τρέφει πλέον με τη δική του σάρκα, ούτε θα τους ζωοποιεί με το αίμα του, όπως ακριβώς κάνει τώρα, αλλά, εφόσον ο θάνατος θα έχει ήδη καταργηθεί και η φθορά θα έχει πλήρως διαλυθεί, ο τρόπος αυτού που αγιάζει θα είναι νοητός. Επομένως, νομίζω ότι το πρωί δεν υποδηλώνει τίποτε άλλο παρά τον μέλλοντα αιώνα. Το δεύτερο δε, το ότι δηλαδή δεν πρέπει να συντριβεί οστό, μας ανάγει σε έννοιες που αναφέρονται στον Χριστό, και μας πείθει να ακολουθούμε τις φωνές των θεηγόρων. Διότι ο θεσπέσιος ευαγγελιστής, εκλαμβάνοντας με πιο σωματικό τρόπο την προφητεία για τον Χριστό, λέει: «Οι στρατιώτες δεν του έσπασαν τα σκέλη, για να εκπληρωθεί το γεγραμμένο: Και οστό του δεν θα συντριβεί». Και τρώνε τον αμνό έχοντας τις οσφύες τους περιεζωσμένες, φορώντας υποδήματα στα πόδια και κρατώντας ραβδιά στα χέρια, και, με μια λέξη, λαμβάνοντας τη μορφή εκείνων που συνηθίζουν να οδοιπορούν, και μάλιστα πολύ ορθά. Διότι, όντας κατά κάποιον τρόπο προετοιμασμένοι να μεταβούμε νοητώς και σαν να βιαζόμαστε να οδοιπορήσουμε μακριά από τους περισπασμούς αυτού του κόσμου, έχοντας την προθυμία να στραφούμε προς καθετί το άριστο, τότε θα μεταλάβουμε τον Χριστό με τρόπο πανάγνο και καθαρό.

Πρέπει όμως να το τρώμε με σπουδή. Διότι είναι το Πάσχα του Κυρίου, δηλαδή διάβαση ή διαβατήρια. Επειδή έχει φτάσει ο καιρός κατά τον οποίο είναι αναγκαίο να διαβούμε από την κοσμική φαυλότητα, και να σπεύσουμε να πράττουμε τα αρεστά στον Θεό, το να μην το κάνουμε αυτό με κάθε σπουδή, αλλά να αναβάλλουμε και τρόπον τινά να διστάζουμε, παραμένοντας ακόμη προσκολλημένοι στα παλαιά μας κακά, πώς δεν θα ήταν από τα πιο σφαλερά; Γι' αυτό άλλωστε και ο θεσπέσιος Παύλος λέει: «Τρέχετε, για να καταλάβετε». Πρέπει λοιπόν να προσέλθουμε στη μετάληψη του Χριστού διά της πίστεως, έχοντας καταπατήσει κάθε οκνηρία και χωρίς να έχει παρεισφρήσει καμία αναβλητικότητα, αλλά με κάθε σπουδή. Διότι έτσι θα διαβούμε από τις αμαρτίες στη δικαίωση, από τον θάνατο στη ζωή, και, αφού αποτινάξουμε το αίσχος της δουλείας, θα πλουτίσουμε την ένδοξη χάρη της υιοθεσίας. ΠΑΛΛ. Άριστα τα είπες. ΚΥΡ. Αφού λοιπόν αυτά τηρηθούν με τόση ακρίβεια και φερθούν εις πέρας σύμφωνα με το θέλημα του νομοθέτη, λέει ότι θα διέλθει και θα περιέλθει τρόπον τινά όλη τη χώρα των Αιγυπτίων, και θα εξολοθρεύσει τα πρωτότοκα, και θα εκτελέσει την εκδίκησή του στους θεούς των Αιγυπτίων, δηλαδή από καθέναν που ανάμεσά τους είναι υψηλός και υπερόπτης, και που σχεδόν έχει καταταχθεί σε εκείνους που προσκυνούνται εξαιτίας της δόξας του, θα ζητήσει ευθύνες για το τόσο σκληρό και άτακτο φρόνημά τους και για την υπερβολική τους αλαζονεία.

Και πάλι επιτάσσει να φάνε το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια, ώστε η γνώση του μυστηρίου του Χριστού να υπάρχει ολόκληρη και τέλεια στις διάνοιές μας. Κεφάλι θα μπορούσε να είναι η αρχή του μυστηρίου, ενώ πόδια το τέλος. Και εντόσθια είναι οι πιο απόρρητοι και πιο κρυμμένοι λόγοι. Το δε «δεν θα αφήσετε υπόλοιπο από αυτό για το πρωί» υποδηλώνει το να μην παραπέμπεται σε αναβολή η τέλεια γνώση περί αυτού, αλλά να μετέχουμε εξολοκλήρου σε όλη αυτή. Και το «δεν θα συντρίψετε οστό του», σημαίνει ότι είναι μη βρώσιμοι από τα δόντια του νου οι λευκοί και κρυμμένοι λόγοι της θεότητάς του, εξαιτίας της εγγενούς τους στερεότητας. Τους συντρίβουν όμως, στο μέτρο του δυνατού γι' αυτούς, οι αιρετικοί που διαστρέφουν τα ορθά διδάγματα της θεογνωσίας. Προστάζει δε όσα περισσέψουν από αυτό μέχρι το πρωί να κατακαίγονται στη φωτιά, φανερώνοντας έτσι τον φωτισμό που θα υπάρξει στον μέλλοντα αιώνα για τους λόγους περί αυτού που παρέμειναν αδιάγνωστοι. Και το να είναι περιζωσμένη η οσφύς, αποτελεί σύμβολο γοργότητας και νεανικού φρονήματος. Διότι λέγει: «Περιζώσου την οσφύ σου σαν άνδρας». Και πάλι, αναφερόμενος σε κάποιον μέσω του προφήτη, λέει: «Και θα είναι ζωσμένος την οσφύ του με δικαιοσύνη», αντί του ότι θα είναι γοργός και ανδρείος στη δικαιοσύνη. Τα δε υποδήματα σημαίνουν την ετοιμότητα της προαιρέσεως στο να βαδίζει προς εκείνο που θέλει ο Θεός.

Διότι λέγει και ο Παύλος: «Και αφού υποδηθείτε στα πόδια την ετοιμασία του Ευαγγελίου της ειρήνης». Η δε ράβδος συμβολίζει την ελπίδα που μας στηρίζει και μας ενισχύει προς υπομονή. Το ότι δε ο αμνός τρώγεται με βιασύνη, σημαίνει το να μην είναι κανείς νωθρός ούτε παραλυμένος στην κατανόηση του μυστηρίου του Χριστού. Προσθέτει δε και την αιτία για την οποία πρέπει κανείς να φαίνεται έτσι, λέγοντας: «Είναι Πάσχα του Κυρίου», δηλαδή διάβαση. Διότι διαβαίνουμε από την αμαρτία στην αρετή. Και προστάζει όσους έφαγαν τον ιερό αμνό να τρέφονται για επτά ολόκληρες ημέρες με άζυμους άρτους. Διότι εκείνοι που μεταλαμβάνουν τον αληθινό Αμνό οφείλουν να τρέφουν την ψυχή τους με καθαρές τροφές δογμάτων, απαλλαγμένες από κάθε φαυλότητα, καθ' όλη τη διάρκεια του παρόντος αιώνα, ο οποίος μετράται με τον κύκλο της εβδομάδος. Ονομάζει δε αγία την πρώτη και την έβδομη ημέρα· διότι άγιος είναι τόσο ο αρχικός χρόνος, κατά τον οποίο ο Αδάμ κατοικούσε στον παράδεισο, όσο και ο χρόνος των εσχάτων, τον οποίο ο Χριστός με την παρουσία Του αγίασε. Περί του Πάσχα, και της Πεντηκοστής, και των λοιπών εορτών.

Λέει πάλι ο Λουκάς, επιβεβαιώνοντας τα όσα έχω πει πολυμερώς και πολυτρόπως, ότι «συνέβη κατά το δευτερόπρωτο σάββατο», για να δείξει ότι πρώτο σάββατο είναι αυτό που ορίστηκε εξ αρχής και ειπώθηκε από τον Κύριο κατά τη δημιουργία του κόσμου, το οποίο επαναλαμβάνεται κυκλικά ανά επτά ημέρες από τότε μέχρι σήμερα, [ότι αυτό είναι το πρώτο]· ενώ δεύτερο σάββατο είναι αυτό που έχει οριστεί από τον νόμο. Διότι λέει ότι «θα πάρεις για τον εαυτό σου ένα πρόβατο ενός έτους, άμωμο, αρσενικό (το οποίο αποτελούσε προτύπωση του Σωτήρα) από τη δέκατη ημέρα του μήνα και θα φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη και θα το θυσιάσετε το εσπέρας της δέκατης τέταρτης ημέρας· και θα είναι για εσένα σάββατο, ημέρα αγία, και θα φάτε άζυμα επί επτά ημέρες, και την έβδομη ημέρα θα την κάνεις αγία». Και βλέπετε ότι δεύτερο σάββατο, μετά το πρώτο σάββατο, ονομάζεται αυτή η αγία ημέρα του προβάτου, η οποία έχει αγιαστεί ως σάββατο, είτε συμπέσει να είναι Κυριακή, είτε Δευτέρα, είτε Τρίτη. Καθώς δε επαναλαμβάνεται κυκλικά πάλι ανά επτά ημέρες, το δεύτερο αυτό ονομάζεται πρώτο [δηλαδή δευτερόπρωτο], για να δείξει μέσα από αυτό ότι όχι μόνο ο Ιωάννης έκανε λόγο για χρονική περίοδο δύο ετών και τριών εορτών του Πάσχα, αλλά και ο Λουκάς και οι άλλοι. Διότι έτσι λέει ο νόμος: «θα μετρήσεις επτά εβδομάδες από την αρχή που θα βάλεις το δρεπάνι για τον θερισμό των σταχυών και θα ορίσεις την έβδομη εβδομάδα ως αγία ημέρα του Κυρίου», υποδηλώνοντας την Πεντηκοστή.

Σπάνιοι δε είναι αυτοί· γι' αυτό, σύμφωνα με τον Ακύλα, ονομάστηκαν «μονογενείς», επειδή έχουν προσομοιάσει με τον μονογενή Υιό του Θεού. Σύμφωνα δε με τους Εβδομήκοντα, είναι «μονότροποι», και όχι πολύτροποι, ούτε μεταβάλλουν τον τρόπο τους πότε έτσι και πότε αλλιώς, αλλά κατορθώνουν μόνο έναν, εκείνον που φτάνει στην ύψιστη αρετή. Η δε πέμπτη έκδοση τους ονόμασε «μονοζώνους», ως μοναχικούς και αναζωσμένους από μόνοι τους. Τέτοιοι δε είναι όλοι όσοι επιτυγχάνουν τον μονήρη και αγνό βίο, από τους οποίους πρώτοι υπήρξαν οι μαθητές του Σωτήρος μας, στους οποίους ειπώθηκε: «Μην αποκτήσετε χρυσό, ούτε άργυρο στις ζώνες σας, ούτε σακίδιο για τον δρόμο, ούτε υποδήματα, ούτε ραβδί». Διότι, με το να λέει ότι δεν πρέπει να αποκτούν χρυσό ούτε άργυρο στις ζώνες τους, τους παρουσιάζει αναζωσμένους. Έτσι, εξάλλου, παραγγέλλει και σε όλους μας ο Απόστολος λέγοντας: «Σταθείτε, λοιπόν, έχοντας περιζωσμένη την οσφύ σας με αλήθεια». Αλλά και αυτοί που έτρωγαν το Πάσχα διατάσσονταν να έχουν τις οσφύες τους περιζωσμένες. Αυτό ακριβώς, λοιπόν, κατορθώνει πρώτον σε όσους κατοικούν στη δύση, όταν τους επισκέπτεται αυτός για τον οποίο γίνεται η προφητεία.

Και πάλι για την ίδια αυτή εορτή αναφέρει ότι τα έχει διατυπώσει με μεγαλύτερη ακρίβεια, λέγοντας: «Αφού λάβουν οι άνδρες των Εβραίων αυτόν τον μήνα, κατά οικογένειες, πρόβατα και μοσχάρια από τα βόδια τους χωρίς ψεγάδι τη δέκατη ημέρα· και ας φυλαχθεί μέχρι να ξημερώσει η δέκατη τέταρτη, και αφού θυσιάσετε προς το βράδυ, να τα φάτε έτσι όλα ψητά, μαζί με τα εντόσθια: να είστε ζωσμένοι, να έχετε φορέσει κοίλα υποδήματα στα πόδια και να κρατάτε ραβδί στο χέρι. Διότι μέσα σε βιασύνη ο βασιλιάς θα διατάξει να εκδιωχθούν όλοι από τη χώρα· και θα κληθούν όλοι. Και όταν τα θυσιάσετε, αφού πάρετε στα χέρια σας μια δέσμη από κλαδιά υσσώπου, βουτήξτε την στο αίμα και αγγίξτε τους δύο παραστάτες των θυρών, ώστε να προσπεράσει ο θάνατος τους Εβραίους. Και αυτή την εορτή θα την τηρήσετε για τον Δεσπότη, τρώγοντας για επτά ημέρες άζυμα· και δεν θα φαγωθεί καθόλου προζύμι. Διότι από αυτά τα δεινά θα επέλθει απαλλαγή, και αυτόν τον μήνα ο Θεός δωρίζει την έξοδο· και αυτός καθίσταται η αρχή των μηνών και των ετών». Πάλι, μετά από άλλα, προσθέτει: «Αναφέρει δε και ο Ιεζεκιήλ στο δράμα που επιγράφεται “Εξαγωγή”, εισάγοντας έναν αγγελιαφόρο να περιγράφει την κατάσταση των Εβραίων και την καταστροφή των Αιγυπτίων ως εξής: “Διότι, καθώς ο βασιλιάς Φαραώ αναχώρησε από τα ανάκτορα με αυτό το πλήθος, μαζί με αναρίθμητα όπλα, με όλο το ιππικό, με τέθριππα άρματα και με εμπροσθοφυλακή και παραστάτες μαζί, αποτελούσε ένα τρομερό πλήθος παρατεταγμένων ανδρών. Το πεζικό και οι οπλίτες της φάλαγγας βρίσκονταν στο μέσο, έχοντας αφήσει διαδρόμους για να περνούν τα άρματα· τους δε ιππείς τούς παρέταξε, άλλους στα αριστερά και άλλους στα δεξιά ολόκληρου του αιγυπτιακού στρατού”».

δ΄. Τέτοια είναι τα καινούργια διδάγματα, τα οποία παλαιότερα μεν σκιάζονταν μέσα από σύμβολα, προσφάτως όμως αποκαλύφθηκαν στο φως. Έτσι λοιπόν και εμείς το επίκεντρο της εορτής μέσα από τις κυκλικές περιόδους κάθε έτους το αναζωπυρώνουμε, αναλαμβάνοντας ως προεόρτια για την προετοιμασία μας την τεσσαρακονθήμερη άσκηση, σύμφωνα με τον ζήλο των αγίων Μωυσή και Ηλία, και ανανεώνοντας την ίδια την εορτή για τον αλησμόνητο αιώνα. Ξεκινώντας, λοιπόν, την πορεία προς τον Θεό, ζωνόμαστε πολύ σφιχτά τη μέση μας με τον δεσμό της σωφροσύνης, και προφυλάσσοντας με ασφάλεια τα βήματα της ψυχής, προετοιμάζουμε τον δρόμο της ουράνιας κλήσης σαν να φοράμε υποδήματα· και χρησιμοποιώντας ως ραβδί τον θείο λόγο με τη δύναμη των προσευχών για την άμυνα ενάντια στους εχθρούς, με κάθε προθυμία περνάμε τη διάβαση που οδηγεί στους ουρανούς, σπεύδοντας από τα επίγεια προς τα ουράνια, και από τη θνητή ζωή προς την αθάνατη. Διότι έτσι θα μας υποδεχτεί από εδώ –εφόσον έχουμε διαβεί καλά και άριστα τη διάβαση– κάποια άλλη μεγαλύτερη εορτή· την οποία οι γιοι των Εβραίων ονομάζουν με την προσωνυμία Πεντηκοστή, και η οποία φέρει την εικόνα της βασιλείας των ουρανών. Λέει λοιπόν ο Μωυσής: «Όταν αρχίσεις να βάζεις το δρεπάνι στον θερισμό, θα μετρήσεις για τον εαυτό σου επτά εβδομάδες και θα προσφέρεις στον Θεό νέους άρτους από τους νέους θερισμούς».

Ζ΄. Και οι μεν ακόλουθοι του Μωυσή θυσίαζαν το πρόβατο του Πάσχα μία φορά σε ολόκληρο το έτος, τη δεκάτη τετάρτη του πρώτου μήνα, προς το βράδυ· εμείς όμως, οι της Καινής Διαθήκης, τελώντας το δικό μας Πάσχα κάθε ημέρα Κυριακή, ΠΑΝΤΟΤΕ ΤΡΕΦΟΜΑΣΤΕ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΤΗΡΙΟ ΣΩΜΑ, ΠΑΝΤΟΤΕ ΜΕΤΑΛΑΜΒΑΝΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΟ ΑΙΜΑ ΤΟΥ ΠΡΟΒΑΤΟΥ. Πάντοτε έχουμε ζωσμένη την οσφύ της ψυχής μας με αγνεία και σωφροσύνη, πάντοτε έχουμε τους πόδες μας προετοιμασμένους με την ετοιμασία του Ευαγγελίου, πάντοτε κρατάμε τις ράβδους στα χέρια, και επαναπαυόμαστε στη ράβδο που προήλθε από τη ρίζα του Ιεσσαί, πάντοτε απαλλασσόμαστε από την Αίγυπτο, πάντοτε διασχίζουμε την έρημο του ανθρώπινου βίου, πάντοτε αναλαμβάνουμε την πορεία προς τον Θεό, πάντοτε εορτάζουμε τα διαβατήρια. Διότι ο ευαγγελικός λόγος θέλει να τα πράττουμε όλα αυτά όχι μία φορά το έτος, αλλά πάντοτε και κάθε ημέρα. Γι' αυτό, άλλωστε, και κάθε εβδομάδα επιτελούμε την εορτή του δικού μας Πάσχα κατά τη σωτήρια ημέρα της Κυριακής, εκπληρώνοντας τα μυστήρια του αληθινού προβάτου, διά του οποίου λυτρωθήκαμε· και ούτε περιτέμνουμε το σώμα με σίδηρο, αλλά αφαιρούμε κάθε κακία της ψυχής με τον κοφτερό λόγο· ούτε χρησιμοποιούμε υλικά άζυμα, παρά μόνο εκείνα της ειλικρίνειας και της αλήθειας.

ΙΖʹ. Αξίζει δε να μην προσπεράσουμε ούτε τον τρόπο της βρώσεως, διότι ούτε ο νόμος τον παρέλειψε, επεξεργαζόμενος επιμελώς το πνευματικό νόημα μέσα στο γράμμα μέχρι και σε αυτό το σημείο. Διότι θα καταναλώσουμε το θύμα με βιασύνη, τρώγοντας μαζί άζυμα με πικρά χόρτα, έχοντας τις οσφύες περιεζωσμένες, φορώντας τα υποδήματα, και κρατώντας ραβδί σαν ηλικιωμένοι. Με βιασύνη μεν, για να μην πάθουμε αυτό που απαγορεύτηκε σε εκείνον τον Λωτ από την εντολή: να μην κοιτάξουμε γύρω μας, να μη σταθούμε πουθενά στην περίχωρο· ας διασωθούμε στο βουνό, για να μη συμπαρασυρθούμε από το Σοδομιτικό και ξένο πυρ, ούτε να παγώσουμε σε στήλη άλατος εξαιτίας της στροφής προς τα χειρότερα, πράγμα που προκαλεί η αναβλητικότητα. Με πικρά χόρτα δε, εξαιτίας του πικρού και ανηφορικού χαρακτήρα του κατά Θεόν βίου, ιδίως για τους αρχαρίους, ο οποίος βρίσκεται υψηλότερα από τις ηδονές. Διότι, αν και ο νέος ζυγός είναι αγαθός και το φορτίο ελαφρύ, όπως ακούς, αυτό ισχύει εξαιτίας της ελπίδας και της ανταπόδοσης, η οποία είναι πολύ πλουσιότερη από την εδώ κακοπάθεια· επειδή, κατά τα άλλα, ποιος δεν θα έλεγε ότι το Ευαγγέλιο είναι πολύ πιο κοπιαστικό και επίπονο από τις διατάξεις του νόμου; Διότι, ενώ ο νόμος εμποδίζει την τέλεση των αμαρτημάτων, εμείς κατηγορούμαστε και για τις αιτίες τους, σχεδόν σαν να ήταν πράξεις.

Φρονώ ότι με αυτό δηλώνει το διανοητικό μέρος και τις κινήσεις του, ή τα διανοήματα. Μʹ. Τι σημαίνει όμως η οσφύς; Και τι οι νεφροί; Διότι ας μην προσπεράσουμε ούτε και αυτό. Ας αγγίξει και αυτά η κάθαρση· ας είναι οι οσφύες μας περιεζωσμένες και συγκρατημένες δια της εγκρατείας, όπως ακριβώς συνέβαινε παλαιά στον Ισραήλ, σύμφωνα με τον νόμο, όταν μετείχε στο πάσχα.

Και τρώγοντας γύρω από τα οστά ό,τι είναι φαγώσιμο, δεν αγγίζουν το εσωτερικό τους. Διότι το να συντρίψουν τα οστά αυτού του ζώου συγκαταλέγεται στα απαγορευμένα· και ό,τι απομείνει από τη βρώση, καταναλίσκεται από τη φωτιά. Από όλα αυτά καθίσταται φανερό ότι το γράμμα αποβλέπει σε κάποιο υψηλότερο νόημα, και όχι στο ότι ο νόμος μας υποδεικνύει τον τρόπο της βρώσης (διότι για τέτοια ζητήματα επαρκής νομοθέτης είναι η φύση, η οποία ενέθεσε μέσα μας την όρεξη για την τροφή), αλλά κάτι άλλο σημαίνεται μέσω αυτού. Διότι τι θα μπορούσε να προκύψει ως προς την αρετή ή την κακία από το να προσλάβει κανείς την τροφή με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, έχοντας λυμένη ή περιεζωσμένη τη ζώνη, με γυμνά τα πόδια ή φορώντας υποδήματα, κρατώντας στο χέρι τη ράβδο ή έχοντάς την αποθέσει;

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟ ΩΦΕΛΙΟ 1275. Μερικοί νόμισαν, όπως φαίνεται, ότι η θεσπισμένη εντολή «Να φάτε το Πάσχα με σπουδή» ειπώθηκε επειδή έπρεπε να αναχωρήσουν γρήγορα από την Αίγυπτο. Ας το εννοούν, λοιπόν, και έτσι· διότι είναι γνώρισμα άξεστης σοφίας να φιλονικεί κανείς για πράγματα που δεν επιφέρουν καμία βλάβη στους ακροατές. Ενδέχεται, όμως, η σπουδή να είναι πράξη πριν από την πράξη, διατηρώντας συγγένεια με την προετοιμασία, η οποία είναι κυρίως πράξη πριν από την πράξη. Γι’ αυτό και «σπουδαίοι» ονομάζονται οι ενάρετοι και αντιδιαστέλλονται προς τους ευτελείς. Και τούτο το επιβεβαιώνει ο Ισοκράτης, τον οποίο διαρκώς θαυμάζεις, γράφοντας προς τον Δημόνικο: «Τις συναναστροφές με τους ευτελείς τις διέλυσε σύντομος χρόνος· τις σχέσεις όμως με τους σπουδαίους ούτε ολόκληρος ο αιώνας θα μπορούσε να τις εξαλείψει». Πρέπει, λοιπόν, να είναι σπουδαίος, δηλαδή φιλάρετος, εκείνος που πρόκειται να φάει το θείο και αληθινό Πάσχα. Οι μυημένοι γνωρίζουν τι σημαίνουν αυτά σύμφωνα με την πνευματική διάταξη του νομοθέτη.

Γιατί, πες μου; Μήπως η φτώχεια θα τον κάνει να υποφέρει; Σε καμία περίπτωση· διότι επαναπαύεται στον αληθινό πλούτο, και μέσα από τη φτώχεια θα γνωρίσει την πραγματική φτώχεια. Αλλά μήπως η δουλεία θα τον κάνει να υποφέρει; Σε καμία περίπτωση· διότι γνωρίζει την πραγματική δουλεία. Μήπως η ασθένεια; Αλλά ούτε και αυτό. «Ας είναι οι οσφύες σας ζωσμένες», λέει ο Χριστός, «και οι λύχνοι σας αναμμένοι», ώστε να έχετε το φως άσβεστο. Αυτό προστάχθηκαν να κάνουν και εκείνοι που εξέρχονταν από την Αίγυπτο, και έτρωγαν το Πάσχα ζωσμένοι. Και για ποιον λόγο, θα πει κάποιος, έτρωγαν με αυτόν τον τρόπο; Θέλεις να μάθεις ολόκληρη την υπόθεση σύμφωνα με την ιστορία ή σύμφωνα με την πνευματική αναγωγή;

Εγώ, λοιπόν, θα πω και τα δύο· εσείς όμως να τα συγκρατήσετε. Διότι δεν το κάνω αυτό απλώς για να πω μόνο τη λύση, αλλά για να γίνουν τα λόγια μας έργο μέσα σας. Ήταν, λέγει, ζωσμένοι, και τα ραβδιά στα χέρια τους, και τα υποδήματα στα πόδια τους, και έτσι έτρωγαν το Πάσχα. Φρικτά και φοβερά είναι τα μυστήρια, και έχουν πολύ βάθος. Εάν δε στους τύπους είναι τόσο φοβερά, πολύ περισσότερο είναι στην αλήθεια.

Εξέρχονται από την Αίγυπτο, τρώνε το πάσχα. Πρόσεξε, η εμφάνισή τους είναι ανθρώπων που οδοιπορούν· διότι το να φορούν υποδήματα, να κρατούν ραβδιά στα χέρια και να τρώνε όρθιοι, δεν δηλώνει τίποτε άλλο παρά αυτό. Θέλετε να ακούσετε πρώτα την ιστορία ή την αναγωγή; Καλύτερα την ιστορία. Τι θέλει λοιπόν να πει η ιστορία; Οι Ιουδαίοι ήταν αγνώμονες και συνεχώς ξεχνούσαν τις ευεργεσίες του Θεού. Θέλοντας λοιπόν ο Θεός να έρχονται αυτές στη μνήμη τους ακόμη και παρά τη θέλησή τους, νομοθετεί αυτόν τον τρόπο βρώσεως του πάσχα. Γιατί άραγε; Ώστε κάθε χρόνο, έχοντας την υποχρέωση να τηρούν τη νομοθεσία, να θυμούνται αναγκαστικά και τον Θεό που τους εξήγαγε. Δεν συνέδεσε, λοιπόν, ο Θεός τις ευεργεσίες του μόνο με τον χρόνο, αλλά και με το σχήμα αυτών που τρώνε. Διότι γι' αυτόν τον λόγο τρώνε ζωσμένοι και φορώντας υποδήματα, ώστε όταν τους ρωτούν, να λένε ότι: «Ήμασταν έτοιμοι για οδοιπορία» και ότι «Επρόκειτο να αναχωρήσουμε από την Αίγυπτο για τη γη της επαγγελίας». Αυτός μεν είναι ο ιστορικός τύπος· η δε αλήθεια είναι η εξής. Και εμείς τρώμε πάσχα, τον Χριστό· διότι, λέει, «το πάσχα μας θυσιάστηκε, ο Χριστός». Άρα και εμείς τρώμε ένα πάσχα πολύ ανώτερο από το νομικό. Επομένως, οφείλουμε και εμείς να τρώμε φορώντας υποδήματα και όντας ζωσμένοι. Γιατί;

Τι σημαίνει δε το να προσκαλούν και τους γείτονες; Ή το να στέκονται όρθιοι, ή το να τρώνε κατά την εσπέρα; Ή το να περιτειχίζεται η οικία με το αίμα; Εκείνος δεν θα πει τίποτε άλλο, παρά θα επαναλαμβάνει διαρκώς τα περί της Αιγύπτου. Εγώ όμως θα πω και τι σημαίνει το αίμα, και η εσπέρα, και το να τρώνε όλοι μαζί, και το να στέκονται όλοι όρθιοι.

Δεν θα φάτε από αυτό ωμό ούτε βρασμένο στο νερό, αλλά ψημένο στη φωτιά, το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια. Δεν θα αφήσετε τίποτα από αυτό έως το πρωί· και δεν θα συντρίψετε κανένα οστό του. Και ό,τι περισσέψει έως το πρωί, θα το κατακάψετε στη φωτιά. Έτσι δε θα το φάτε: με τις οσφύες σας περιεζωσμένες, τα υποδήματά σας στα πόδια σας, και τις ράβδους σας στα χέρια σας· και θα το φάτε με βιασύνη. Είναι το Πάσχα του Κυρίου. Και θα διέλθω από τη γη της Αιγύπτου αυτή τη νύχτα και θα πατάξω κάθε πρωτότοκο στη γη της Αιγύπτου αυτή τη νύχτα, από άνθρωπο έως κτήνος, και σε όλους τους θεούς των Αιγυπτίων θα αποδώσω εκδίκηση· εγώ είμαι ο Κύριος. Και το αίμα θα είναι για εσάς ως σημείο επάνω στα σπίτια όπου θα βρίσκεστε· και θα δω το αίμα και θα σας σκεπάσω, και δεν θα πέσει σε εσάς πληγή εξολοθρευτική, όταν θα πλήττω τη γη της Αιγύπτου. Και η ημέρα αυτή θα είναι για εσάς εις ανάμνηση, και θα την εορτάζετε ως εορτή προς τον Κύριο στις γενεές σας· ως αιώνιο θεσμό θα την εορτάζετε. Επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα με πικρά χόρτα.

Ας εξετάσουμε λοιπόν πρώτα τι σημαίνει ότι αυτός ο μήνας είναι η αρχή των μηνών, και γιατί αυτός ο μήνας του Πάσχα είναι ο πρώτος μεταξύ των μηνών του έτους· δεύτερον, τι σημαίνει το πρόβατο που λαμβάνεται τη δέκατη ημέρα του μήνα, και το ότι το πρόβατο πρέπει να είναι τέλειο και ενός έτους, ποιος είναι ο γείτονας και ποιος ο πλησίον που προσκαλείται, και γιατί το πρόβατο φυλάσσεται μέχρι τη δέκατη τέταρτη ημέρα, και έπειτα θυσιάζεται προς το βράδυ· «και θα το σφάξει όλο το πλήθος της συναγωγής των υιών του Ισραήλ προς το βράδυ»· τι σημαίνει το αίμα πάνω στους δύο παραστάτες και στο ανώφλι, και γιατί τρώνε τα κρέατα τη νύχτα, και μάλιστα ψητά στη φωτιά, ούτε ωμά ούτε βρασμένα σε νερό· ή τι σημαίνει το «το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια», και γιατί λέει «δεν θα συντρίψετε οστό του»· και τι συμβολίζουν τα άζυμα με τα πικρά χόρτα, και γιατί «με βιασύνη θα φάτε» το Πάσχα· τι σημαίνουν οι περιζωσμένες οσφύες και τα υποδήματα στα πόδια και τα ραβδιά στα χέρια, και τι σημαίνει το «Πάσχα του Κυρίου» και το «το αίμα θα είναι σημάδι πάνω στα σπίτια όπου βρίσκεστε εκεί, και θα δω το αίμα και θα σας σκεπάσω και δεν θα πέσει σε εσάς πληγή εξολόθρευσης, όταν θα χτυπήσω τη γη της Αιγύπτου»· γιατί «επτά ημέρες θα τρώτε άζυμα»· γιατί ο αλλογενής δεν θα φάει από αυτό, ενώ ο οικογενής θα περιτμηθεί, και τι σημαίνει το «Σε ένα μόνο σπίτι θα φαγωθεί, και δεν θα βγάλετε έξω τίποτα από το κρέας, και δεν θα συντρίψετε οστό από αυτό. Κανένας απερίτμητος δεν θα φάει από αυτό».

Τα δε κρέατα 〈ψημένα στη φωτιά〉· διότι είναι πύρινο το λογικό σώμα του Χριστού· 〈«Φωτιά ήρθα να ρίξω στη γη, και τι άλλο θα ήθελα αν έχει κιόλας ανάψει;»〉. 〈Όχι ωμό〉 το κρέας, για να είναι ο λόγος εύκολος στην επεξεργασία του, προσιτός και ευπρόσδεκτος· 〈ούτε βρασμένο σε νερό〉, για να μην είναι ο λόγος υγρός, ούτε υδαρής, ούτε χαλαρός. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, 〈**〉 ως αόρατη βουλή, τα πόδια ως άνθρωπος. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, αρχή και μέση και τέλος, συγκρατώντας, συσφίγγοντας και συνενώνοντας τα πάντα μέσα Του με άλυτους δεσμούς, έχοντας γίνει αληθινά 〈«μεσίτης Θεού και ανθρώπων»〉. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, Θεός, Λόγος και άνθρωπος στη γη. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, σε ύψος και βάθος και πλάτος 〈**〉 και στα ριζώματα της γης. 〈Κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια〉, νόμος και λόγος και απόστολοι, ο νόμος ως αρχή και ο λόγος ως βουλή και οι απόστολοι ως πόδια· 〈«Πόσο ωραία είναι τα πόδια εκείνων που ευαγγελίζονται τα αγαθά»〉. 〈Οστό δε δεν θα τσακίσετε από αυτόν〉, για να γίνει γνωστή η ανάσταση με το σώμα· διότι λέει, 〈«Βάλε τα δάχτυλά σου στα σημάδια των καρφιών, για να γνωρίσεις ότι το πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά»〉. 〈Άζυμα μαζί με πικρά χόρτα θα φάτε〉· διότι πικρά είναι για σένα, ή πικρών έργων τα μυστήρια· 〈«Η γη σας είναι έρημη, οι πόλεις σας καμένες από τη φωτιά, τη χώρα σας την καταβροχθίζουν ξένοι μπροστά σας, και έχει ερημωθεί, κατεστραμμένη από ξένους λαούς»〉. 〈Θα φάτε με σπουδή〉 το πάσχα· διότι πρέπει να αγρυπνεί και να νήφει καθένας που πρόκειται να προσέλθει στο μεγάλο σώμα. 〈Οι οσφύες σας περιεζωσμένες〉· ας παύσουν οι ανεξέλεγκτες πηγές της γενέσεως, 〈οι〉 σαρκικές περιπλοκές και οι ρυπαρές ηδονές. 〈Τα υποδήματά σας στα πόδια σας〉· βάσεις που ορθοτομούν, στηρίγματα που δεν χωλαίνουν· διότι είναι ριζώματα της αλήθειας. 〈Τα υποδήματά σας στα πόδια σας〉, τα οποία ο Μωυσής μεν έβγαλε, ο Ιησούς όμως φόρεσε· διότι λέει, 〈«Λύσε το υπόδημα των ποδιών σου»〉, για να δηλωθεί το παροδικό του νόμου, 〈«Του οποίου δεν είμαι ικανός να λύσω το λουρί των υποδημάτων Του»〉, για να φανερωθεί το πανταχόθεν περιεσφιγμένο του Λόγου. 〈Τα ραβδιά σας στα χέρια σας〉, τα σημεία της θείας δυνάμεως, τα στηρίγματα της λογικής ισχύος, η ράβδος μέσω του Μωυσή, η ράβδος μέσω του Ααρών, η καρυΐνη ράβδος, η ράβδος που έσχισε τα βάθη της θάλασσας, 〈η ράβδος〉 που γλύκανε την πικρία των πηγών, η ράβδος επί της οποίας αναπαύθηκαν τα επτά άγια πνεύματα του Θεού· 〈«Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, πνεύμα βουλής και ισχύος, 〈πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας〉, πνεύμα φόβου Θεού θα τον γεμίσει»〉.

Τα κρέατα τρώγονταν κατά τη διάρκεια της νύχτας και δεν απέμενε τίποτα για την ημέρα, διότι και ο θάνατος του Χριστού μνημονεύεται στον παρόντα αιώνα, ενώ στον μέλλοντα φανερώνεται η ζωή. Το δε σχήμα εκείνων που έτρωγαν το πάσχα ήταν το εξής: η μέση ζωσμένη, υποδήματα στα πόδια και ραβδιά στα χέρια.

Διότι αποτελεί ανάμνηση του πάθους του Χριστού στον καιρό της κοσμικής νύχτας, μετά την οποία θα διαλάμψει η ημέρα και θα φανερωθεί η ζωή του Χριστού. Σύμφωνα με το: «Η δε ημέρα έχει πλησιάσει». Κανείς δε δεν συντρίβει οστό. Διότι ούτε οι δήμιοι συνέτριψαν τα σκέλη του Χριστού, ενώ συνέτριψαν τα σκέλη των συσταυρωθέντων, όπως μαρτύρησε ο ευαγγελιστής. Τα πικρά χόρτα που τρώγονταν μαζί με το πρόβατο, φανέρωναν την πικρία των θλίψεων· τα άζυμα φανέρωναν την απλότητα και την ειλικρίνεια, όπως λέει ο Παύλος, δηλαδή την απουσία ανάμειξης της παλαιάς κακίας με τη νέα αρετή. Σου απομένει να εξετάσεις πνευματικά το σχήμα (τη στάση) εκείνων που τρώνε το Πάσχα και να το μιμηθείς· διότι το σωματικό σχήμα θα λάβει την πνευματική του εφαρμογή. Δεν αποτελεί κενό σχήμα, αλλά σωτήριο έργο το να περιζώσεις την οσφύ σου, όχι του σώματος με ιμάντα, αλλά της ψυχής με ετοιμότητα. Υπόδησε τα πόδια σου ομοίως με την ετοιμασία του Ευαγγελίου, κατά τον Απόστολο. Να κρατάς βακτηρία στα χέρια, όχι ξύλινη, αλλά της πίστης που σε στηρίζει. Ολόκληρο εκείνο το σχήμα που είναι οδοιπορικό, σαν εκείνων που επείγονται για την έξοδο από την Αίγυπτο, μιμήσου το εσύ με τελειότερο τρόπο, ως επειγόμενος για την έξοδο από τον κόσμο και τη φθορά. Ας υπάρχει προθυμία και σε καμία περίπτωση ραθυμία, κατά την πνευματική βρώση του Πάσχα.

Έτσι λοιπόν, αφού αποβάλεις προηγουμένως τον παλαιό άνθρωπο με τη χάρη του βαπτίσματος και με την προθυμία για τα πνευματικά έργα, θα προσέλθεις και θα μεταλάβεις τον Χριστό. Δεύτερον, μπορούμε να δούμε με ποιον τρόπο προετοιμάζονται από τον νόμο όλοι όσοι μεταλαμβάνουν το πάσχα, ώστε να κατανοήσουμε πώς πρέπει να είμαστε και εμείς όταν μεταλαμβάνουμε τον Χριστό. «Έτσι», λέει, «θα το φάτε: με τις οσφύες σας περιεζωσμένες, τα υποδήματα στα πόδια σας και τα ραβδιά στα χέρια σας». Αυτό το οδοιπορικό σχήμα υποδεικνύει άνθρωπο ευσταλή και εύζωνο, έτοιμο να τρέξει προς τις επαγγελίες του Θεού, όπως ακριβώς ο Ισραήλ τότε ετοιμαζόταν ως οδοιπόρος προς την επαγγελία της αγαθής γης. Αλλά παρατήρησέ μου τον πνευματικό οδοιπόρο πόση υπεροχή έχει σε σύγκριση με εκείνον, καθώς δεν σπεύδει προς την επίγεια επαγγελία της γης, ούτε επιδιώκει τα πρόσκαιρα αγαθά, ούτε ανταλλάσσει γη με γη, την Ιουδαία αντί για την Αίγυπτο. Αλλά τι λέει ένας τέτοιος οδοιπόρος για τη δική του πορεία; «Ξεχνώντας αυτά που βρίσκονται πίσω και επεκτεινόμενος προς αυτά που βρίσκονται μπροστά, τρέχω προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως».

Τα πόδια δε είναι υποδημένα με την «ετοιμασία», λέει, «του ευαγγελίου της ειρήνης», έτοιμα για κάθε καλό δρόμο, μέσω του οποίου εξασφαλίζουμε την ειρήνη προς τον Θεό για τον εαυτό μας, όπως ακριβώς λέει ο απόστολος: «Έχουμε ειρήνη προς τον Θεό διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού», και «Με υπομονή τρέχουμε», λέει, «τον αγώνα που βρίσκεται μπροστά μας», και «Έτσι τρέχω ώστε να κατακτήσω». Οι «ράβδοι» δε «στα χέρια» τους, είναι η πίστη και η ελπίδα στον Θεό, στήριγμα της ψυχής, οι οποίες δεν της επιτρέπουν να παραδοθεί στις θλίψεις, όπως έχει πει ο Παύλος, αλλά τη στηρίζουν σταθερά ώστε να μην κλονίζεται. «Θα το φάτε» δε «με σπουδή· είναι το πάσχα του Κυρίου», δεν πρόκειται για τροφή της ραθυμίας ούτε προς απόλαυση, ούτε αφορά εκείνους που έχουν το φρόνημα χαλαρό και κατακλιμένο, αλλά εγερμένο και σε εγρήγορση, διότι μας προσφέρει την υπέρβαση της ολέθριας τιμωρίας, καθώς ο Κύριος μας δωρίζει αυτήν. Γι' αυτό λέει: «Είναι το πάσχα του Κυρίου», το οποίο κάποιος άλλος ερμηνεύοντας το είπε ξεκάθαρα: «Είναι υπέρβαση για τον Κύριο».

Ας μην προσέρχεται, λοιπόν, κανείς με απροθυμία, κανείς με ραθυμία· αλλά όλοι ας προσέρχονται φλεγόμενοι, όλοι γεμάτοι ζέση και εγρήγορση. Διότι, αν οι Ιουδαίοι έτρωγαν όρθιοι, έχοντας τα υποδήματά τους και κρατώντας τα ραβδιά στα χέρια τους με βιασύνη, πολύ περισσότερο πρέπει εσύ να βρίσκεσαι σε πνευματική εγρήγορση. Διότι εκείνοι μεν επρόκειτο να αναχωρήσουν για την Παλαιστίνη, γι' αυτό και είχαν την περιβολή οδοιπόρων· εσύ όμως πρόκειται να αναχωρήσεις για τον ουρανό.

Λέει προς αυτόν ο Θεός: Παράγγειλε στους υιούς του Ισραήλ να λάβουν πρόβατο άμωμο, αρσενικό, ενός έτους, κατά τις συγγένειές τους· και αν δεν έχουν την ευχέρεια, λέει, ο γείτονας θα προσκαλέσει τον γείτονα, και η μία συγγένεια θα προσκαλέσει την άλλη συγγένεια, και αφού λάβουν κατ' αυτόν τον τρόπο το πρόβατο, ένα πρόβατο άμωμο, αρσενικό, ενός έτους, θυσιάστε το, λέει, κατά συγγένειες και κατά πατρικούς οίκους. Και τα μεν κρέατά του να τα φάτε ψητά στη φωτιά· τίποτα από αυτά δεν θα αφήσετε να περισσέψει· το δε αίμα του αλείψτε το στους παραστάτες των θυρών σας. Και να το φάτε, λέει, έχοντας ζωσμένη την οσφύ σας, με τα υποδήματα στα πόδια σας· και αυτό αποτελεί σχήμα οδοιπόρου· με τα λυχνάρια σας αναμμένα. Γιατί; Διότι έπεφτε η εσπέρα. Και γιατί να τρώτε κατ' αυτόν τον τρόπο, σαν οδοιπόροι;

«Διότι εκείνη η ημέρα του Σαββάτου ήταν μεγάλη», κατά την οποία συνέβη να συμπέσει τότε και η 14η ημέρα της σελήνης κατά τον πρώτο μήνα, το έτος 5534. Διότι ο κύκλος του ηλίου ήταν 18 και της σελήνης 5· προκειμένου να μην παραδοθεί και δεν προλάβει να παραδώσει το δικό του Πάσχα στους μαθητές, ανακλινόμενος στο δείπνο αργά και προχωρημένα τη νύχτα, δηλαδή κατά την εσπέρα της Πέμπτης, έφαγε μεν, αλλά το δικό του Πάσχα, πριν από την εορτή των αζύμων. Και αυτό είναι φανερό από το γεγονός ότι ανακλίθηκε. Διότι αυτό δεν ήταν νομοθετημένο· επειδή ο νόμος πρόσταζε τους Ιουδαίους να τρώνε το Πάσχα με βιασύνη, όρθιοι, ζωσμένοι, φορώντας τα υποδήματά τους και κρατώντας ραβδί στα χέρια τους. Κατέπαυσε λοιπόν το νομικό Πάσχα, εκπληρώνοντάς το κατά τους χρόνους του δικού του κηρύγματος, και παρέδωσε το δικό του μέσω του δείπνου. Γι' αυτό και μετά το δείπνο, αφού έλαβε άρτο και τον έκοψε, παρέδωσε στους αποστόλους το μυστήριο της καινής διαθήκης και της λειτουργίας του, τη νύχτα της Πέμπτης, κατά την οποία ήταν η γ΄. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι την ημέρα που οι θεοκτόνοι σταύρωσαν τον Κύριο, την ίδια εκείνη ημέρα, αφού θυσίασαν τον αμνό, έφαγαν το νομικό Πάσχα· και αυτό είναι φανερό από τα λόγια του Ιωάννη: «Και αυτοί δεν εισήλθαν στο πραιτώριο, για να μη μιανθούν, αλλά για να φάνε το Πάσχα», τότε που σε μία ημέρα θυσιάστηκε για εμάς ο Χριστός μαζί με τον αμνό. Αλλά τι λέει; «Και αφού έλαβε άρτο και ευχαρίστησε, τον έκοψε».