Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 12:11

Αν και το τυπικό πριν από το αληθινό το έφαγε όρθιος και με σπουδή, δεν αναφερόταν σε εκείνο που έχει παλαιώσει με τον χρόνο, αλλά γι' αυτό το νέο είπε: «να το κάνετε εις ανάμνησή μου».

Ετοιμάσου για την έξοδο από αυτόν τον βίο μέσω αγαθών έργων, διότι καθένας που αναχωρεί για μακρινή πορεία χρειάζεται πολλά αναλώματα και εφόδια, όπως ακριβώς και οι Ιουδαίοι, όταν εξέρχονταν από την Αίγυπτο, πήραν με θεία παραχώρηση τα κοσμήματα των Αιγυπτίων ως εφόδια για την παλαιά δουλεία, την οποία υπέστησαν ως δούλοι στην Αίγυπτο, και αφού έφαγαν άζυμα με πικρά χόρτα, έζωσαν τη μέση τους, έπιασαν τα ραβδιά στα χέρια τους με προσοχή και σπουδή, βγήκαν από εκεί, απαλλάχθηκαν από τη δουλεία και ξέφυγαν από τον Φαραώ. Έτσι και εσύ, άνθρωπε, «ετοίμαζε τα έργα σου για την έξοδο». Διότι η Αίγυπτος ήταν εικόνα ολόκληρου του ανθρώπινου βίου, ο Φαραώ εικόνα του νοητού Φαραώ, και η δουλεία εικόνα της δουλείας της αμαρτίας· ο Μωυσής προτύπωνε τον Χριστό· η διάβαση της Ερυθράς τη διάβαση του βίου και της σάρκας και της ερυθράς αμαρτίας· η μωσαϊκή ράβδος τη ράβδο του Χριστού, το ξύλο του σταυρού· ο πνιγμός των Αιγυπτίων την ήττα των δαιμόνων· η ανάβλυση υδάτων από την πέτρα ήταν τύπος της άχραντης πλευράς του Χριστού, μέσω ύδατος και αίματος («και η πέτρα», λέει, «ήταν ο Χριστός»)· η δόση του νόμου προχάραγμα του Ευαγγελίου· η κατάληψη της επίγειας Ιερουσαλήμ σύμβολο της ουράνιας, προς την οποία και ανέρχονται, μετά τη φυγή από τη νοητή Αίγυπτο και τους Αιγυπτίους και τον Φαραώ, οι Ισραηλίτες, δηλαδή αυτοί που έχουν νου που θεωρεί τον Θεό.

Ας τρώνε λοιπόν και πικρά χόρτα, ας τρώνε και αμνό, και ας κρατούν τα υποδήματα και τις ράβδους στα χέρια τους όπως εκείνοι, πραγματοποιώντας με βιασύνη τη φυγή από την Αίγυπτο. Η Καινή Διαθήκη όμως μας εξαγγέλλει το πάθος του Χριστού, την ταφή και την ανάσταση, στα οποία δεν υπάρχει απολύτως κανένα ίχνος αζύμων· γι' αυτό και ο Χριστός, αφού ευλόγησε και έκοψε ένζυμο άρτο, τον έδινε στους μαθητές, νομοθετώντας την Καινή Διαθήκη, ως αληθινό σύμβολο του νέου Του σώματος. Γι' αυτό και οι μαθητές, όπως διδάχθηκαν και παρέλαβαν, έκοβαν ένζυμο άρτο και κατά το κήρυγμα, και τον μετέδιδαν σε αυτούς που πίστευαν στον Χριστό και στην Καινή Διαθήκη Του, για την οποία και ο Παύλος διακηρύσσει με δυνατή φωνή: «Τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινά». Και άραγε, μόνο το σώμα του Χριστού παρέδωσε στους μαθητές ο μέγας Αρχιερέας μέσω των αζύμων ως κάτι παλαιό και άζυμο στην ιερουργία; Σε καμία περίπτωση.

Ο Χριστός έδειξε την περιτομή ως την αποβολή της σαρκικής προσκόλλησης· το σάββατο, ως την κατάπαυση από τα έργα της φθοράς· το πάσχα, ως τη μετάβαση από τα γήινα στα επουράνια· και ως αμνό μεν, τον εαυτό Του, τον αγνό, τον τέλειο, τον αγέραστο, τον άμωμο, τον σωτήριο για όλο τον κόσμο, ο οποίος θυσιάστηκε μεν μία φορά πρακτικά, θυσιάζεται όμως διαρκώς νοερά και πνευματικά· την δε αφαίρεση της ζύμης επί επταήμερο, ως την αποξένωση από τη δυσώδη υποκρισία και την απορριπτέα έπαρση σε όλο τον χρόνο, ο οποίος μετράται και επανακυκλώνεται με βάση τον αριθμό επτά· τα πικρά χόρτα, ως τον κοπιώδη χαρακτήρα της αρετής· την υπόδηση, ως την προφυλαγμένη και ασφαλή πορεία στον βίο· τη ράβδο, ως το στήριγμα της πίστης· τη ζώνη, ως τη σωφροσύνη και συνάμα την ανδρεία· την όρθια στάση, ως την εγρήγορση και την ετοιμότητα για τη μετάβαση από τον παρόντα κόσμο· το ψήσιμο του θύματος στη φωτιά, ως την πνευματική έρευνα των μυστηρίων, η οποία δεν έχει τίποτα το υδαρές, το χαλαρό, ούτε βέβαια το ωμό και αθεώρητο σύμφωνα με το γράμμα· την εσπευσμένη βρώση, ως την εντεταμένη και πρόθυμη διάθεση στα θεία νοήματα και δόγματα.

Πότε, λοιπόν, έγιναν αυτά από τον Κύριο; Όταν έπρεπε να πάθει, όπως βεβαίως δήλωσε ο Παύλος. Επειδή, λοιπόν, έπρεπε να πάθει κατά την ίδια την ημέρα του νομικού Πάσχα, κατά την οποία θυσιαζόταν ο αμνός από τους Ιουδαίους, και επρόκειτο να γίνει το Πάσχα από τους θεοκτόνους την ημέρα της Παρασκευής (όπως λέει ο ευαγγελιστής Ιωάννης: επειδή ήταν Παρασκευή· διότι η ημέρα εκείνου του Σαββάτου ήταν μεγάλη), στην οποία τότε έτυχε να συμπέσει και η δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης, κατά τον πρώτο μήνα, το έτος 5534· διότι ήταν ο 18ος κύκλος του ηλίου και ο 5ος της σελήνης· για να προφτάσει πριν από την παράδοση να παραδώσει το δικό του Πάσχα στους μαθητές, ανακλινόμενος στο δείπνο, αργά την Πέμπτη και περίπου στις αρχές της νύχτας, έφαγε μεν, αλλά το δικό του Πάσχα εκείνη τη στιγμή, πριν από την εορτή των Αζύμων. Και αυτό είναι φανερό από το ότι ανακλίθηκε· διότι αυτό δεν είχε νομοθετηθεί, επειδή ο νόμος είχε διατάξει τους Ιουδαίους να τρώνε το Πάσχα με βιασύνη, όρθιοι, φορώντας τα υποδήματά τους και ζωσμένοι. Και κατέπαυσε μεν έχοντας εκπληρώσει το νομικό Πάσχα, παρέδωσε δε το δικό του μέσω του δείπνου. Γνωρίζετε λοιπόν ότι δεν παραλάβατε από τον Χριστό ή από τους αποστόλους του να τρώτε ή να προσφέρετε άζυμα, επειδή ούτε ο ίδιος ο Χριστός, ο Θεός μας, κατά τον καιρό του πάθους του, πρόφτασε να φάει τα άζυμα, καθώς δεν είχαν ακόμη ετοιμαστεί από τους Ιουδαίους, ούτε οι απόστολοι σας παρέδωσαν αυτό που δεν παρέλαβαν.

Το ότι δε τα όσα ειπώθηκαν είναι αληθινά, ασφαλώς το συμμαρτυρεί μαζί μου στον λόγο αυτό και ο μέγας Επιφάνιος Κύπρου, ο οποίος προερχόταν από τους Ιουδαίους, γράφοντας παρομοίως για αυτά στον λόγο που συνέγραψε περί πίστεως. Με τρία υλικά, λέει, τελούσαν το πάσχα οι Ιουδαίοι, με τρεις αρετές και με τρεις μάρτυρες σύμφωνα με τον παλαιό νόμο. Τα μεν υλικά είναι τρία, και τα είδη τους είναι τα εξής: ο αμνός, τα άζυμα και οι πικρίδες. Αρετές δε είναι το να τρώνε το πάσχα περιεζωσμένοι, το να έχουν υποδήματα στα πόδια και ραβδιά στα χέρια. Μάρτυρες δε τρεις: αρχιερείς και γραμματείς μαζί με πρεσβυτέρους και νομικούς, στεκόμενοι δίπλα στην τράπεζα και μέσω κάποιου ποτηριού που σειόταν παρατηρούσαν με ακρίβεια την απόχυση της σελήνης, και αμέσως γινόταν μεγάλη έκχυση ήχου μέσω σάλπιγγας ως σημείο ότι είναι το πάσχα του Κυρίου. Μετά λοιπόν το άκουσμα της φωνής της σάλπιγγας, παρασκεύαζαν τα άζυμα χωρίς άρτο για επτά ημέρες. Πλην όμως δεν είχαν το δικαίωμα, πριν από το σημείο μέσω του ποτηριού και πριν από το σάλπισμα, να ετοιμάσουν αμνό ή άζυμα ή πικρίδες για να φάνε το πάσχα, όπως είναι γεγραμμένο στον νόμο.

Επειδή λοιπόν ο Κύριος ήθελε να καταργήσει και τα στοιχεία της εορτής των Ιουδαίων, δηλαδή τον αμνό, τα άζυμα, τα πικρά βότανα, καθώς και αυτήν ακριβώς την πρακτική τού να τρώνε το πάσχα όρθιοι και περιεζωσμένοι, φορώντας υποδήματα στα πόδια και κρατώντας ραβδί, όπως επίσης και τους τρεις νομικούς μάρτυρές τους που διασαλπίζουν το πάσχα μέσω του σημείου εκείνου του ποτηρίου, εμποδίζει κατά την περίοδο του πάθους Του να συμβεί η πανσέληνος τη δέκατη τέταρτη και μισή ημέρα, μολονότι, σύμφωνα με την εξ αρχής συνήθειά της, η πανσέληνος έπρεπε να συμβεί την πέμπτη ημέρα της εβδομάδας εκείνου του μήνα, κατά την οποία συνέπεσε και η δέκατη τέταρτη ημέρα του σεληνιακού μήνα, και κατά την οποία ο Χριστός, ο Κύριος και Θεός μας, κατά την ανάκλιση στο δείπνο παρέδωσε μέσω του άρτου και του ποτηρίου στους μαθητές Του το μυστήριο της Καινής Διαθήκης και του δικού Του πάσχα χωρίς αμνό, χωρίς άζυμα και πικρά βότανα (επειδή αυτά δεν είχαν ακόμη προετοιμαστεί από τους Ιουδαίους), μεταβάλλοντας τα της Παλαιάς στην Καινή Διαθήκη, όπως, για παράδειγμα, τον αβρααμικό και σαρκικό νόμο στον πνευματικό νόμο της χάριτος, [τον αμνό, που σφαζόταν από τους Ιουδαίους, στον] Αμνό που αίρει την αμαρτία του κόσμου, τον Αμνό που ήταν ο Ίδιος, τα άζυμα της νεκρώσεως στον ζωοποιό και επουράνιο άρτο, και τα πικρά βότανα στο ζωηφόρο πάθος Του.

Και ο μεν Ματθαίος λέγει: «Ενώ δε αυτοί έτρωγαν, αφού πήρε τον “άρτον” ο Ιησούς —βλέπεις, και αυτός άρτον λέγει— (και αφού ευχαρίστησε, τον έκοψε και τον έδινε στους μαθητές και είπε: λάβετε, φάγετε.» A) Ομοίως δε τα ίδια λέγει και ο Μάρκος και οι υπόλοιποι, και πουθενά δεν μνημονεύεται από αυτούς άζυμος άρτος. Επειδή έπρεπε να πάθει ο Χριστός κατά την ίδια την ημέρα του νομικού πάσχα, κατά την οποία και ο αμνός θυσιαζόταν από τους Ιουδαίους —έμελλε δε να εορτασθεί το πάσχα από τους θεοκτόνους την ημέρα της Παρασκευής (όπως λέγει ο Ιωάννης: «επειδή ήταν Παρασκευή· διότι ήταν μεγάλη η ημέρα εκείνου του σαββάτου» D), στην οποία τότε έτυχε να συμπέσει και η δεκάτη τετάρτη ημέρα της σελήνης κατά τον πρώτο μήνα στο έτος 5534· διότι ήταν ο δέκατος όγδοος κύκλος του ηλίου και ο πέμπτος της σελήνης—· ώστε να μην τύχει, αφού παραδοθεί, να μην προφθάσει να παραδώσει το δικό του πάσχα στους μαθητές, «αφού ανακλίθηκε στο δείπνο» προφανώς κατά το βράδυ της Πέμπτης (έφαγε μεν, αλλά το δικό του πάσχα εκείνη την ώρα, πριν από την εορτή των αζύμων. Και αυτό είναι φανερό από το ότι «ανακλίθηκε». Διότι αυτό δεν ήταν νομοθετημένο, επειδή ο νόμος πρόσταζε να τρώνε το πάσχα όρθιοι και με τα υποδήματά τους με βιασύνη. Κατέπαυσε μεν, έχοντας εκπληρώσει κατά τους προηγούμενους χρόνους του κηρύγματός του το νομικό πάσχα· παρέδωσε δε το δικό του μέσω του δείπνου.

Έτσι λοιπόν, αφού μίλησε εν χάριτι και πρόσταξε από παλιά, έδωσε σε εμάς, στη μεγάλη Του Εκκλησία, να ζώνουμε τους λειτουργούς μας διακόνους σύμφωνα με το πρότυπο της άνω ιεραρχίας Του, όταν Τον διακονούν καθώς Εκείνος αναπαύεται και θυσιάζεται πάνω στην ιερή τράπεζα. Με διδάσκει επίσης και ο Γρηγόριος, ο αυλός της θεολογίας, θεολογώντας υψηλόφωνα περί της ζώνης με αυτά τα λόγια: «Θα καταναλώσουμε, λέει, το θύμα βιαστικά, τρώγοντας άζυμα μαζί με πικρά χόρτα και έχοντας ζωσμένη την οσφύ μας», αναπτύσσοντας σοφά τον λόγο από απλά πράγματα και ρυθμίζοντας τα ήθη μας: «Σε σένα δε, λέει, ας συστέλλεται με τη ζώνη και τη σωφροσύνη το επιθυμητικό και σαρκικό ορμέμφυτο, όπως λέει η θεία Γραφή καυτηριάζοντας την αισχρότητα του πάθους, για να φας καθαρά το πάσχα, έχοντας νεκρώσει τα μέλη σου τα επί της γης και μιμούμενος τη ζώνη του Ιωάννη του ερημίτη, του προδρόμου και μεγάλου κήρυκα της αλήθειας». Το ότι τα πράγματα σε αυτό το θέμα είναι διαφορετικά για τους λαϊκούς της καθολικής Εκκλησίας και διαφορετικά για εμάς τους μοναχούς, δεν είναι καθόλου παράξενο. Διότι, όπως ο βίος είναι διαφορετικός και αλλιώτικος και στους δύο, έτσι είναι διαφορετικός ο τρόπος ζωής, διαφορετικό το σχήμα και διαφορετική η τάξη καθώς και η ζωή στο καθένα από τα δύο μέρη. Αλλά ούτε και η τάξη των διακόνων της Εκκλησίας αποκλίνει από την ακρίβεια του δικού μας μυστηρίου.

«Δεν θα φάτε από αυτό ωμό, ούτε βρασμένο σε νερό, παρά μόνο ψημένο στη φωτιά, το κεφάλι μαζί με τα πόδια και τα εντόσθια. Δεν θα αφήσετε τίποτα από αυτό έως το πρωί, και δεν θα συντρίψετε κανένα οστό του· και όσα περισσέψουν από αυτό έως το πρωί θα τα κατακάψετε στη φωτιά. Και θα το φάτε με τον εξής τρόπο: οι μέσες σας θα είναι ζωσμένες, τα υποδήματά σας στα πόδια σας, και τα ραβδιά σας στα χέρια σας, και θα το φάτε με βιασύνη». Από αυτά όχι μόνο τίποτα δεν τηρήθηκε κατά το Κυριακό δείπνο, αλλά αντιθέτως συμπεριλήφθηκαν και ορισμένα από τα έως τότε απαγορευμένα. Αντί για το ψημένο στη φωτιά, υπήρξε το βρασμένο σε νερό· διότι δεν βουτήχτηκε στον ζωμό που ήταν στο πιάτο το ψωμί, μέσω του οποίου αποκαλύφθηκε ο προδότης; Και αντί της ορθοστασίας, της τοποθέτησης των υποδημάτων και της στήριξης στα ραβδιά, υπήρξε η διαφορετική στάση της ανάκλισης, μέσω της οποίας μπόρεσε και ο εξαιρετικά αγαπημένος μαθητής να γείρει κατ' αυτόν τον τρόπο στο δεσποτικό στήθος. Και αντί της βιαστικής βρώσης, υπήρξε η άνετη συνομιλία κατά τη διάρκεια του δείπνου, και όσα έγιναν γύρω από τον νιπτήρα, και η νέα ανάκλιση μετά από αυτόν, καθώς και η παρουσίαση εκείνης της υψηλής και σπουδαίας διδασκαλίας. Τίποτα από αυτά δεν θα έπρεπε να είχε γίνει αποδεκτό, εάν τελούνταν ως προς αυτά το νομικό πάσχα, ούτε βέβαια να είχε παραλειφθεί κάτι από εκείνα που είχαν καθοριστεί από τον νόμο. Τώρα όμως αποδεικνύεται ολοφάνερα ότι αυτό που τελείται είναι κάτι εντελώς διαφορετικό.

Γιατί διέταξε να επιτελέσουν την εορτή του Πάσχα ενώ βρίσκονταν σε φυγή; Θέλησε να διατηρηθεί αλησμόνητη η μνήμη της σωτηρίας, γι' αυτό και όταν νομοθετούσε έλεγε: «Εάν σε ρωτήσει ο γιος σου λέγοντας, τι είναι το Πάσχα; Θα πεις ότι κατά τη σημερινή ημέρα εξήγαγε ο Κύριος ο Θεός τους πατέρες μας από τη γη της Αιγύπτου» και τα εξής. Για τον λόγο αυτόν παραγγέλλει, όταν επιτελούν αυτή την εορτή, να φέρουν την ενδυμασία της οδοιπορίας· διότι, λέει, «ας είναι οι οσφύες σας περιεζωσμένες» και τα εξής.

Και είπε ο Θεός στον Μωυσή να λάβει ένα αρνί άμωμο και να το σφάξει και να χρίσει με το αίμα του τις θύρες και τους παραστάτες, ‹ώστε να μην τους αγγίξει εκείνος που θα εξολοθρεύσει τα πρωτότοκα των Αιγυπτίων›· διότι ο άγγελος που είχε αποσταλεί έβλεπε το σημάδι του αίματος από μακριά και απομακρυνόταν, ενώ εισερχόταν στα σπίτια που δεν είχαν σημαδευτεί και σκότωνε κάθε πρωτότοκο. Ακόμη, διέταξε να εξαφανιστεί η ζύμη από κάθε σπίτι και πρόσταξε να φάνε το σφαγμένο αρνί με άζυμα και πικρά χόρτα, και να το φάνε έχοντας περιζωστεί τις μέσες τους και φορώντας υποδήματα στα πόδια τους και κρατώντας ραβδιά στα χέρια. Και με αυτόν τον τρόπο τούς προστάζει να φάνε με κάθε βιασύνη προς το βράδυ το πάσχα του Κυρίου και να μην τσακίσουν ούτε ένα οστό από το αρνί.

Πρέπει να σφαγεί το αρνί και να θυσιαστεί και το αίμα του να χρισθεί πάνω στις πόρτες. Διότι ο Χριστός, το αληθινό, αγαθό και άμωμο αρνίο, σφαγιάστηκε, και το αίμα Του χρίσθηκε στους παραστάτες της καρδιάς, ώστε το αίμα του Χριστού, που χύθηκε πάνω στον σταυρό, να γίνει για την ψυχή ζωή και απολύτρωση, ενώ για τους Αιγύπτιους δαίμονες πένθος και θάνατος. Διότι πραγματικά για αυτούς το αίμα του άμωμου αρνίου είναι πένθος, ενώ για την ψυχή χαρά και αγαλλίαση. Έπειτα, μετά το χρίσιμο, προστάζει προς το βράδυ να φάνε το αρνί και τα άζυμα μαζί με πικρά χόρτα, έχοντας ζωσμένες τις μέσες τους, φορώντας τα υποδήματα και κρατώντας τα ραβδιά στα χέρια. Διότι, εάν δεν έχει προηγουμένως προετοιμαστεί η ψυχή από κάθε άποψη με αγαθά έργα, στο μέτρο των δυνατοτήτων της, δεν της δίδεται να φάει από το αρνίο. Και αν το αρνίο είναι γλυκό και τα άζυμα καλά, ωστόσο τα πικρά χόρτα είναι πικρά και σκληρά. διότι με πολλή θλίψη και πίκρα τρώει η ψυχή από το αρνίο και από τα ωφέλιμα άζυμα, επειδή την θλίβει η αμαρτία που συνυπάρχει μαζί της.

Είπε δε ο Θεός στον Μωυσή να πάρει ένα άμωμο αρνί, να το σφάξει και με το αίμα του να χρίσει τις πόρτες και τους παραστάτες τους, «για να μην τους αγγίξει ο εξολοθρευτής των πρωτότοκων των Αιγυπτίων». Και ο άγγελος που είχε σταλεί, έβλεπε το σημάδι του αίματος από μακριά και απομακρυνόταν, ενώ έμπαινε στα σπίτια που δεν ήταν σημαδεμένα με το αίμα και σκότωνε κάθε πρωτότοκο. Ακόμη, διέταξε να εξαφανιστεί η παλιά ζύμη από κάθε σπίτι και πρόσταξε να τρώνε το σφαγμένο αρνί με άζυμα και πικρά χόρτα, και να το τρώνε έχοντας ζωσμένη τη μέση τους, φορώντας τα υποδήματα στα πόδια τους και κρατώντας τα ραβδιά στα χέρια τους. Και έτσι διέταξε να τρώνε με βιασύνη το Πάσχα του Κυρίου προς το βράδυ, χωρίς να συντρίψουν κανένα οστό του αρνιού. Τους έβγαλε, λοιπόν, έχοντας χρυσό και ασήμι, αφού έδωσε εντολή στον καθένα να ζητήσει από τον Αιγύπτιο γείτονά του χρυσά και ασημένια σκεύη. Και αναχωρούσαν από την Αίγυπτο, ενώ οι Αιγύπτιοι έθαβαν τα πρωτότοκά τους. Και για τους μεν υπήρχε χαρά για την απαλλαγή από τη σκληρή δουλεία, για τους δε πένθος και θρήνος για την απώλεια των τέκνων τους. Γι' αυτό λέει ο Μωυσής: «Αυτή η νύχτα, για την οποία έδωσε υπόσχεση ο Θεός στον Αβραάμ, εκπληρώθηκε τώρα σε εμάς τα τέκνα του». Όλα αυτά, βέβαια, έγιναν τύποι και σκιές των αληθινών πραγμάτων· διότι αυτά είναι μυστήρια της ψυχής που λυτρώθηκε κατά την παρουσία του Κυρίου.

Πρέπει δε να σφαγιαστεί το αρνίο και να χριστεί το αίμα του πάνω στις θύρες. Έτσι και ο Χριστός, το αληθινό αρνίο, σφαγιάστηκε, και το αίμα του χρίστηκε πάνω στους παραστάτες της καρδιάς, ώστε να γίνει το αίμα του Χριστού που χύθηκε πάνω στον σταυρό για μεν την ψυχή ζωή και απολύτρωση, για δε τους Αιγυπτίους πένθος και θάνατος. Διότι στ' αλήθεια σε αυτούς φέρνει πένθος, ενώ για τους πιστούς το αίμα του άμωμου αρνίου είναι χαρά και αγαλλίαση. Έπειτα, μετά το χρίσμα, προστάζει προς το βράδυ να φάνε το αρνίο και τα άζυμα με πικρά χόρτα, έχοντας ζωσμένες τις ζώνες τους, φορώντας τα υποδήματά τους και κρατώντας ραβδιά στα χέρια τους. Εάν λοιπόν η ψυχή δεν προετοιμαστεί πρώτα από κάθε άποψη μέσω αγαθών έργων, δεν της δίνεται να φάει από το αρνίο. Και το μεν αρνίο είναι γλυκό και τα άζυμα πάρα πολύ καλά, αλλά τα πικρά χόρτα είναι πικρά και τραχιά. Διότι με θλίψη και πολλή πικρία τρώει η ψυχή από το αρνίο και τα άζυμα, καθώς την θλίβει η αμαρτία που ενοικεί μέσα της.