Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 20:12

Διότι, ενώ ο Θεός είχε δώσει την εντολή: «τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου» και «όποιος κακολογεί τον πατέρα ή τη μητέρα του να θανατώνεται», εκείνοι θέσπιζαν αντίθετους νόμους, μετατρέποντας την τιμή σε ατιμία και ανταλλάσσοντας με αργύρια το καθήκον των τέκνων προς τους γονείς. Και ενώ διάβαζαν τις πράξεις του Δαβίδ, αντιτάσσονταν σε αυτές και κατηγορούσαν τους αναίτιους επειδή έκοβαν και έτριβαν στάχυα την ημέρα του Σαββάτου. Δεν ενδιαφέρονταν όμως ούτε για τους νόμους ούτε για το Σάββατο, διότι κατά την ημέρα αυτή περισσότερο παρανομούσαν· αλλά, επειδή ήταν πονηροί στον χαρακτήρα τους, φθονούσαν τους μαθητές που σώζονταν και το μόνο που επιθυμούσαν ήταν να επικρατεί η δική τους γνώμη. Αυτοί, επομένως, υφίστανται τα επίχειρα της δικής τους παρανομίας, έχοντας καταστεί ανίεροι και ονομαζόμενοι πλέον «άρχοντες των Σοδόμων και λαός της Γομόρρας».

Και πώς αναφέρει η Γραφή, «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να γίνεις πολυχρόνιος;» Όριο, επομένως, στη ζωή του ανθρώπου είναι το θέλημα του Θεού, και σε όποιον επιθυμεί προσθέτει, και από όπου κρίνει αφαιρεί, πράττοντας τα πάντα προς το συμφέρον του καθενός.

Πράττε τα διατεταγμένα σύμφωνα με τον νόμο, και να αναμένεις την απόλαυση των αγαθών. Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευημερήσεις και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη, την οποία σου δίνει Κύριος ο Θεός σου. —Επιθυμείς τα αγαθά; Πράττε τα διατεταγμένα. Μη ρωτάς τον μάντη για την υγεία σου, αλλά να ακούς τον ιατρό, ο οποίος σου υποδεικνύει όσα συντελούν στην υγεία, για τα οποία εσύ ο ίδιος είσαι κύριος. Γιατί ζητάς να διδαχθείς από άλλον;

«Και εγέρσου, Κύριε ο Θεός μου, σύμφωνα με το πρόσταγμα που έδωσες». Αυτός ο λόγος αφενός μπορεί να αναφέρεται στο μυστήριο της αναστάσεως, καθώς ο Προφήτης παρακαλεί να εγερθεί ο Κριτής για να εκδικήσει κάθε αμάρτημα και να εκπληρωθούν οι εντολές που μας έχουν προδιαταχθεί· αφετέρου μπορεί να εκληφθεί και σύμφωνα με την τότε κατάσταση των πραγμάτων του Προφήτη, ο οποίος παρακαλεί να εγερθεί ο Θεός προς εκδίκηση του προστάγματος που διέταξε. Το δε πρόσταγμα που είχε δοθεί από τον Θεό ήταν το «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα», το οποίο και παρέβη ο γιος του. Γι' αυτό παρακαλεί, τόσο προς επανόρθωση εκείνου όσο και προς σωφρονισμό των πολλών, να μη μακροθυμήσει ο Θεός, αλλά να εγερθεί με οργή, και, αφού αναστεί, να εκδικήσει τη δική Του εντολή. Διότι, λέγει, δεν θα εκδικήσεις εμένα, αλλά το δικό Σου πρόσταγμα που καταφρονήθηκε, το οποίο Εσύ ο ίδιος έδωσες. «Και συναγωγή λαών θα σε κυκλώσει». Είναι δε φανερό ότι, εάν ένας άδικος σωφρονιστεί, πολλοί θα επιστρέψουν. Τιμώρησε λοιπόν τη δική του πονηρία, ώστε μεγάλη συναγωγή λαών να σε κυκλώσει. «Και υπέρ αυτής επίστρεψε στο ύψος». Υπέρ της συναγωγής που σε κυκλώνει, την οποία απέκτησες μέσω της κατά χάριν συγκαταβάσεως και οικονομίας, επίστρεψε στο ύψος της δόξας, την οποία είχες πριν δημιουργηθεί ο κόσμος. Ο Κύριος θα κρίνει λαούς.

ΠΕΡΙ ΤΙΜΗΣ ΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ, ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΓΗΡΑΤΕΙΩΝ ΚΑΙ ΝΕΟΤΗΤΑΣ. ΛΟΓΟΣ ΚΔʹ. Το χωρίο «Εξεγέρθητι, Κύριε ο Θεός μου, σύμφωνα με το πρόσταγμα που έδωσες», δύναται αφενός να αναφέρεται στο μυστήριο της αναστάσεως, καθώς ο Προφήτης παρακαλεί να εγερθεί ο κριτής προς εκδίκηση κάθε αμαρτήματος, και να εκπληρωθούν οι εντολές που μας έχουν προδιαταχθεί· δύναται δε να εκληφθεί και σε σχέση με την τότε κατάσταση των πραγμάτων, καθώς ο προφήτης παρακαλεί να εγερθεί ο κριτής προς υπεράσπιση του προστάγματος το οποίο έδωσε. Το πρόσταγμα αυτό ήταν το «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου», το οποίο δόθηκε από τον Θεό, και το οποίο παρέβη ο υιός του. Γι' αυτό παρακαλεί τον Θεό να μη μακροθυμεί, τόσο για την επανόρθωση εκείνου του ιδίου όσο και για τον σωφρονισμό των πολλών· αλλά να εγερθεί με οργή, και εγειρόμενος να εκδικήσει τη δική Του εντολή. Διότι, λέγει, δεν θα εκδικήσεις εμένα, αλλά το δικό Σου πρόσταγμα που καταφρονήθηκε, το οποίο Εσύ ο ίδιος διέταξες. Είναι άλλωστε φανερό ότι, όταν σωφρονιστεί ένας άδικος, πολλοί θα επιστρέψουν. Καίτοι η πρόνοια που δείχνουν οι πελαργοί προς τους γηραιότερούς τους αρκεί από μόνη της για να καταστήσει τα παιδιά μας φιλοπάτορες, εάν βεβαίως επιθυμούν να δώσουν προσοχή. Διότι ασφαλώς κανείς δεν είναι τόσο ελλιπής ως προς τη φρόνηση, ώστε να μην κρίνει ως άξιο αισχύνης το να υστερεί στην αρετή έναντι των πλέον άλογων πτηνών.

Εσύ, λοιπόν, εάν θέλεις να έχεις βεβαιότητα για τα μέλλοντα, πράττε όσα προστάζει ο νόμος και πρόσμενε την απόλαυση των αγαθών. Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευτυχήσεις και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη, την οποία σου δίνει ο Κύριος ο Θεός σου. Διότι τα ευγνώμονα παιδιά καθιστούν μεγάλα τα εγκώμια των πατέρων τους. «Τα τέκνα να αγαπάτε τους πατέρες σας· οι γονείς μην παροργίζετε τα τέκνα σας», παραινεί ο θείος Απόστολος. Διότι, εάν η λέαινα αγαπά τα γεννήματά της και ο λύκος μάχεται για τα μικρά του, τι μπορεί να πει ο άνθρωπος που και την εντολή παρακούει και τη φύση παραχαράσσει, όταν είτε το παιδί ατιμάζει τα γηρατειά του πατέρα του, είτε ο πατέρας, εξαιτίας δεύτερου γάμου, λησμονεί τα παιδιά του πρώτου του γάμου; Αδικότατος ως προς την ανατροφή των απογόνων του είναι ο αετός. Διότι, ενώ βγάζει δύο νεοσσούς, τον έναν τον ρίχνει καταγής, απωθώντας τον με χτυπήματα των φτερών του, και αφού αναλάβει μόνο τον άλλον, τον περιθάλπει, αποποιούμενος εκείνον που γέννησε, εξαιτίας του κόπου που απαιτεί η εξεύρεση της τροφής. Αλλά η φήνη δεν τον αφήνει να χαθεί· διότι τον περιμαζεύει και τον ανατρέφει μαζί με τους δικούς της νεοσσούς. Τέτοιοι είναι εκείνοι από τους γονείς, οι οποίοι με την πρόφαση της πενίας εγκαταλείπουν τα νήπια, ή που κατά τη διανομή της κληρονομιάς φέρονται με μεγάλη ανισότητα προς τα παιδιά τους. Διότι είναι δίκαιο, όπως ακριβώς τους μετέδωσαν εξίσου την ύπαρξη, έτσι εξίσου και ισότιμα να τους παρέχουν τα εφόδια για τη ζωή.

Γι' αυτόν τον λόγο και σε εμάς ο νομοθέτης διακήρυξε ότι πρέπει να τιμούμε τον πατέρα και τη μητέρα, αλλά και πρόσθεσε γι' αυτό τις κάλλιστες ανταμοιβές, επειδή γνώριζε, νομίζω, ότι αυτό είναι το πιο σημαντικό από όλα και τόσο πολύ απαλλαγμένο από κάθε επίκριση, ώστε να αποτελεί και πρόξενο μακροζωίας. Όπως ακριβώς λοιπόν εμείς, όταν υποτασσόμαστε και υπακούμε στους γονείς μας, δεν γινόμαστε κατά τη φύση κάτι διαφορετικό ως προς αυτούς, αλλά, παραμένοντας αυτό που είναι και εκείνοι, δηλαδή άνθρωποι από ανθρώπους, διαθέτοντας και διατηρώντας ακέραιο τον ορισμό της ανθρωπότητας, επιδεικνύουμε την υπακοή ως εκδήλωση λαμπρής αρετής, το ίδιο θα σκεφτείς και για τον Πατέρα και τον Υιό. Διότι, όντας αυτό που είναι, δηλαδή Θεός από Θεό, τέλειος από τέλειο, αναλλοίωτος χαρακτήρας της ουσίας εκείνου που τον γέννησε, δεν θα σκεφτεί τίποτα άλλο από αυτό που τυχόν θα σκεφτόταν και ο ίδιος, του οποίου είναι η βουλή και ο Λόγος. Και θα θελήσει εξάπαντος τα ίδια με τον Πατέρα, με τους ίδιους, ας πούμε, νόμους της ομοουσιότητας, ταυτιζόμενος απολύτως με τον Πατέρα στο να συν-θέλει όλα τα αγαθά.

Παρατήρησε δε πώς ο νομοθέτης εκφράζεται αποφατικά λέγοντας το «Δεν θα προσκυνήσεις άλλους θεούς»· ενώ θέτοντας τον θεσμό για το Σάββατο δίπλα σε αυτό, λέει «Να θυμάσαι». Και για ποια αιτία; Διότι ο καιρός για το να μην προσκυνούν άλλους θεούς ήταν ήδη παρών. Γι' αυτόν τον λόγο, βέβαια, τους πρόσταζε να τον εφαρμόζουν άμεσα, ενώ μέσω της μνήμης ήταν δυνατόν να διακρίνουν τα μελλοντικά και να προθεωρήσουν με τον νου τους όσα ακόμη απεικονίζονταν μέσω τύπων. Έπειτα, εκτός από αυτό, πρέπει να εξετάσουμε και το εξής: διότι, αφού διευθέτησε πάρα πολύ καλά τα όσα αφορούν τα παθήματα για την πίστη, τοποθετεί αμέσως τη μνήμη της επαγγελίας για το τέλος των αιώνων, και έπειτα λοιπόν καθορίζει τους άλλους νόμους, δηλαδή το «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου» και το «Δεν θα φονεύσεις» και τα υπόλοιπα, για να μη νομίζουμε ότι δικαιωνόμαστε από τα έργα, ούτε να θεωρούμε την άφθονη μεγαλοδωρία του Θεού ως καρπό των δικών μας κόπων, αλλά μάλλον να προσδοκούμε ότι αυτή θα μας δοθεί μέσω της πίστεως. Γι' αυτόν τον λόγο, πριν από τους νόμους της ευσεβούς πολιτείας, η χάρη των ελπιζόμενων αγαθών εισήλθε αμέσως σε άμεση γειτνίαση με την πίστη.

Αλλά, όπως νόμισαν μερικοί από τους ασύνετους, μήπως άραγε ο Χριστός λέει αυτά επειδή αγαπά τη σάρκα; Μακριά από εμάς τέτοια κακή σκέψη· διότι ταιριάζει μόνο σε αυτούς που έχουν παράλυτη διάνοια το να διολισθήσουν σε τέτοια μωρία. Τι το χρήσιμο λοιπόν εργαζόταν μέσα από αυτό ο Χριστός; Πρώτον μεν λέμε εκείνο, ότι ήθελε να στερεώσει μια διδασκαλία που έχει τιμηθεί και από τον νόμο. Διότι τι είπε ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή; «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να πας καλά». Και δεν περιορίστηκε ο λόγος του μόνο στο να μας προτρέψει σε αυτό, αλλά έχει ήδη απειλήσει με την έσχατη τιμωρία αυτούς που δεν επιλέγουν να πράξουν αυτό· έθεσε δηλαδή στο ίδιο επίπεδο το να αμαρτάνει κανείς στον Θεό και το να αμαρτάνει σε αυτούς που τον γέννησαν κατά σάρκα. Διότι τον μεν βλάσφημο ο νόμος διέταξε να υφίσταται την καταδίκη σε θάνατο· «Διότι, λέει, αυτός που προφέρει το όνομα του Κυρίου ας θανατώνεται»· ενώ αυτόν που οπλίζει ακράτητη και αχαλίνωτη γλώσσα εναντίον των γονέων, τον υπέβαλε σε ισάξιες ποινές· «Διότι, λέει, όποιος κακολογεί τον πατέρα ή τη μητέρα, ας θανατώνεται». Έπειτα, εφόσον ο νομοθέτης διάταξε να απονέμεται από εμάς τόση τιμή στους γονείς, πώς δεν έπρεπε να στερεωθεί και με τις αποφάσεις του Σωτήρα αυτή η τόσο σπουδαία εντολή; Και επειδή η μορφή κάθε αγαθού και κάθε αρετής έχει περάσει πρώτα από τον Ίδιο, γιατί να μην συνθέσει και αυτήν μαζί με τις άλλες; Διότι πράγματι, ο πολυτιμότερος τρόπος αρετής είναι η τιμή προς τους γονείς.

Και λοιπόν, πλησίασαν κάποτε οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι τον Σωτήρα λέγοντας: «Γιατί οι μαθητές σου παραβαίνουν την παράδοση των πρεσβυτέρων; Διότι δεν πλένουν τα χέρια τους, όταν τρώνε ψωμί». Εκείνος δε τους απάντησε: «Γιατί και εσείς παραβαίνετε την εντολή του Θεού εξαιτίας της παράδοσής σας; Διότι ο Θεός είπε, Τίμα τον πατέρα και τη μητέρα, και, όποιος κακολογεί τον πατέρα ή τη μητέρα, ας τιμωρείται με θάνατο. Εσείς όμως λέτε, Όποιος πει στον πατέρα ή τη μητέρα, Είναι αφιέρωμα στον Θεό ό,τι θα μπορούσες να ωφεληθείς από εμένα, τότε δεν θα τιμήσει τον πατέρα του ή τη μητέρα του· και έτσι ακυρώσατε την εντολή του Θεού εξαιτίας της παράβασής σας». Βλέπεις σε αυτά ξεκάθαρα τα εγκλήματα της ιουδαϊκής καπηλείας; Διότι, επειδή ήθελαν να ακολουθούν τις δικές τους παραδόσεις, καθιστούσαν άκυρους τους νόμους του Θεού. Υποκρινόμενοι μεν ότι τους ερμηνεύουν, εισάγοντας όμως παραδόσεις παρωχημένες και ψυχρές. Κατηγορεί δε τους άρχοντες, ότι πάσχουν βαριά από απειθαρχία, και υψώνουν τον αυχένα με αλαζονεία, έχοντας επιλέξει να απειθούν.

Επομένως, όσον αφορά το γεγονός ότι είχαν τον νόμο στα χείλη τους, νόμιζαν ότι βρίσκονταν κοντά στον Θεό, επειδή όμως δεν δέχονταν να τον εφαρμόσουν, ελέγχονταν ότι απομακρύνονταν και ότι βρίσκονταν εκτός αυτού. Διότι το ότι ήταν περισσότερο προσηλωμένοι στα προστάγματα των ανθρώπων, γίνεται φανερό και από το εξής: «Πλησίασαν κάποτε τον Σωτήρα οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι λέγοντας: Γιατί οι μαθητές σου παραβαίνουν την παράδοση των πρεσβυτέρων; Επειδή δεν πλένουν τα χέρια τους όταν τρώνε άρτο. Και απέναντι σε αυτό απάντησε ο Κύριος: Γιατί και εσείς παραβαίνετε την εντολή του Θεού; Διότι ο Θεός είπε: Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου· και όποιος κακολογεί πατέρα ή μητέρα, ας τιμωρείται με θάνατο. Εσείς όμως λέτε: Όποιος πει στον πατέρα ή στη μητέρα, Δώρο προς τον Θεό είναι αυτό από το οποίο θα μπορούσες να ωφεληθείς από εμένα, τότε δεν έχει υποχρέωση να τιμήσει τον πατέρα του ή τη μητέρα του· και έτσι ακυρώσατε την εντολή του Θεού εξαιτίας της παράδοσής σας.» Πρόσθεσε δε σε αυτά το υπό εξέταση ρητό· διότι είπε: «Υποκριτές, καλά προφήτευσε για εσάς ο Ησαΐας λέγοντας: Ο λαός αυτός με τιμά με τα χείλη του.» Επομένως, επειδή ατίμασαν τον παιδαγωγό και θεώρησαν ανάξιο οποιουδήποτε λόγου τον νόμο που δόθηκε από τον Θεό και στράφηκαν σε διδασκαλίες και εντολές ανθρώπων, για τον λόγο αυτόν σφραγίστηκε, και μάλιστα πολύ εύλογα, το βιβλίο της θεόπνευστης Γραφής.

Αυτοί ήταν που έκαναν τους ανθρώπους να αμαρτάνουν με τον λόγο τους· διότι, όπως είπα, απομακρύνοντας τους λαούς που βρίσκονταν υπό την εξουσία τους από τον σεβασμό προς τον νόμο, τους προέτρεπαν να αμαρτάνουν, πείθοντάς τους να τηρούν τον δικό τους λόγο, δηλαδή τα δικά τους παραγγέλματα, και κάνοντάς τους να τα θεωρούν αυτά ως νόμο. Και το ακόμη πιο ανόσιο από αυτά, έκαναν εμπόδιο εκείνους που τους ήλεγχαν στις πύλες. Διότι οι μεν άγιοι προφήτες, μεταφέροντας τους άνωθεν λόγους από τον Θεό, ήλεγχαν κάποιες φορές τους Ισραηλίτες, και μάλιστα με παρρησία και όχι κρυφά, αλλά σαν να βρίσκονταν στις πύλες. Εκείνοι όμως, που έλαβαν τον ρόλο του καθοδηγητή στα ποίμνια που τους εμπιστεύθηκαν, και που όφειλαν να διαπαιδαγωγούν σε καθετί ωφέλιμο όσους εξέκλιναν από την ορθή και άμεμπτη οδό, μετέτρεπαν τους ωφέλιμους ελέγχους σε εμπόδιο, αποκαλώντας τους ίσως πλάνους και ψευδολόγους. Διότι σκοπός τους ήταν να διαστρέφουν πάντοτε τη δύναμη του δικαίου με άδικες πράξεις. Διότι αυτό, νομίζω, σημαίνει το χωρίο «διέστρεψαν το δίκαιο με αδικίες», όπως για παράδειγμα, ενώ ο νόμος λέει «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου» και «Εκείνος που κακολογεί τον πατέρα ή τη μητέρα να τιμωρείται με θάνατο», αυτοί δίδασκαν τα παιδιά να λένε στους γονείς τους: «Είναι αφιερωμένο ως δώρο καθετί με το οποίο θα μπορούσες να ωφεληθείς από εμένα». Και αν το πουν αυτό, δεν οφείλουν να τιμήσουν τον πατέρα τους ή τη μητέρα τους. Επιτρέπεται, λέει, να μην τιμούν τον πατέρα ή τη μητέρα.

Ίσως βέβαια να έκανε μνεία μόνο της ευημερίας του παρόντος βίου· διότι έδινε την εντολή να απέχουν από τα αμαρτήματα, αναφωνώντας, «για να μην πεθάνεις πριν από την ώρα σου.» Διακήρυττε δε και στα παιδιά: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα, για να σου πάνε όλα καλά, και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη.» Υποσχόταν δε και αφθονία καρπών, κάποιες φορές, και κατάπαυση του πολέμου, και ευρεία ειρήνη, και την ευθυμία που πηγάζει από αυτήν. Είπε λοιπόν διά φωνής του Ζαχαρία: «Θα κατοικηθεί άφθονα η Ιερουσαλήμ από το πλήθος των ανθρώπων και των κτηνών που θα βρίσκονται σε αυτήν, και εγώ θα γίνω για αυτήν, λέει ο Κύριος, τείχος πυρός ολόγυρα, και θα βρίσκομαι προς δόξαν στο μέσον της.» Και πάλι: «Θα καθίσουν ξανά πρεσβύτεροι στις πλατείες της Ιερουσαλήμ.

«Έτερος» μαθητής, όμως, δεν έρχεται αυτοβούλως όπως ο προηγούμενος, ούτε είναι θρασύς σε υποσχέσεις για ένα τέτοιο έργο, αλλά μάλλον καλείται από τον Χριστό προς αποστολή, καθώς δεν είναι ακατάλληλος γι' αυτό· διότι έχει τιμηθεί με θεία εκλογή. Όμως, δεν γνώριζε ακόμη με σαφήνεια πώς έπρεπε να ανταποκριθεί σε ένα τέτοιο έργο. Διότι ίσως είχε πατέρα βεβαρημένο από τα γηρατειά και θεωρούσε ότι είναι πολύ ευσεβές να προθυμοποιείται να τηρήσει την οφειλόμενη σε αυτόν φροντίδα και αγάπη. Γνώριζε εξάλλου καλά, έχοντας συναντήσει τα λόγια του νόμου, ότι ο Θεός των πάντων μερίμνησε και γι' αυτό· διότι είπε: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να σου πάνε όλα καλά και να μακροημερεύσεις πάνω στη γη.» Επειδή όμως κλήθηκε στην ιερή και ευαγγελική διακονία —διότι αυτό δήλωνε το «Ακολούθει μοι» που του είπε ο Χριστός—, παρασύρθηκε από ανθρώπινο λογισμό και ζητούσε χρονική αναβολή, η οποία να επαρκεί για τη γηροκόμηση του πατέρα του. Και βέβαια δεν ισχυριζόμαστε ότι ζητούσε να θάψει τον πατέρα του, ο οποίος ήδη κειτόταν νεκρός· διότι ο Χριστός δεν θα τον εμπόδιζε να το πράξει. Αλλά το «να θάψω» το λέει αντί του «να τον γηροκομήσω μέχρι την ταφή του».

Τι του είπε λοιπόν ο Σωτήρας; «Άφησε τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς, κι εσύ πήγαινε να διακηρύξεις τη βασιλεία του Θεού». Διότι υπήρχαν βέβαια κάπου και άλλοι φροντιστές και συγγενείς του πατέρα του, αλλά, όπως νομίζω, ήταν «νεκροί» επειδή δεν είχαν ακόμη πιστέψει στον Χριστό και δεν είχαν μπορέσει να λάβουν την αναγέννηση μέσω του Αγίου Πνεύματος προς την άφθαρτη ζωή. Εκείνοι, λέει, «ας θάψουν τους δικούς τους νεκρούς», έχοντας και οι ίδιοι νεκρό τον νου τους, και χωρίς να έχουν ακόμη συναριθμηθεί με αυτούς που έχουν «τη ζωή εν Χριστώ». Όμως από αυτό μπορούμε να μάθουμε ότι πάνω από τον σεβασμό και την αγάπη προς τους γονείς πρέπει να προτάσσεται η ευσέβεια προς τον Θεό. Εξάλλου και ο νόμος του Μωυσή, αφού πρώτα είπε: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου», έθεσε σε δεύτερη θέση τον σεβασμό προς τους γονείς λέγοντας: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου». Ας εξετάσουμε λοιπόν μέσα μας ποια είναι η αιτία για την οποία επιδεικνύουμε τόση σπουδή στην τιμή και την αγάπη προς τους γονείς. «Επειδή μέσω αυτών γεννηθήκαμε», οπωσδήποτε θα έλεγε κάποιος. Αλλά ο Θεός των όλων, ενώ δεν υπήρχαμε καθόλου, μας έφερε στην ύπαρξη, ενώ ο πατέρας και η μητέρα έγιναν απλώς υπηρέτες της μετάβασης στην ύπαρξη για όσους προήλθαν από αυτούς. Δεν πρέπει λοιπόν να αγαπηθεί ο πρώτος ευεργέτης περισσότερο από τους δεύτερους που έρχονται μετά από αυτόν; Πρέπει συνεπώς και η ευσέβεια προς τους γονείς να υποχωρεί μπροστά στην αγάπη προς τον Θεό και τα ανθρώπινα να έρχονται μετά τα θεία.

Παρατήρησε, λοιπόν, πώς ο Χριστός είπε ότι τρεις είναι οι βλάβες, και παρομοίως ισάριθμες με αυτές είναι και οι καρποφορίες. Διότι εκείνα από τα σπέρματα που πέφτουν στον δρόμο, αρπάζονται από τα πουλιά· ενώ εκείνα που βλάστησαν μόνο στα πετρώδη μέρη, δεν αργούν να ξεραθούν. Και εκείνα μέσα στα αγκάθια συμπνίγονται. Η επιθυμητή γη, όμως, γεννά καρπούς, με τρεις, όπως είπα, διαβαθμίσεις: εκατό και εξήντα και τριάντα· διότι, όπως γράφει ο πάνσοφος Παύλος, «καθένας μας έχει δικό του χάρισμα από τον Θεό, άλλος έτσι και άλλος αλλιώς». Διότι δεν βρίσκουμε ότι οι καρποφορίες των αγίων έχουν γίνει πάντοτε και με κάθε τρόπο σε ίσο μέτρο. Εντούτοις, είναι αναγκαίο να επιθυμούμε με ζήλο τα μεγαλύτερα και τα ανώτερα από τα πιο χαμηλά. <Μητέρα μου και αδελφοί μου είναι αυτοί που ακούν τον λόγο του Θεού και τον εφαρμόζουν.> (B f. 79 b) Αυτός που μέσω της νομοθεσίας του Μωυσή είπε: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευημερήσεις»· και που σε εμάς έδωσε την εντολή να αγαπάμε και τους εχθρούς μας, άραγε ο ίδιος παραμελούσε την τιμή προς τη μητέρα του, και απέρριπτε την αγάπη προς τους αδελφούς του; Σε καμία περίπτωση. Τι θέλει, λοιπόν, να διδάξει;

Ενώ λοιπόν ο άρχοντας περίμενε να ακούσει τον Χριστό να λέει: «Απομακρύνσου από τα γραπτά του Μωυσή και προσέγγισε τα δικά μου θεσπίσματα», δεν είπε αυτό, διαβλέποντας με τρόπο θεοπρεπέστατο τον εσωτερικό σκοπό αυτού που τον πείραζε. Αλλά σαν να μην υπήρχαν άλλες εντολές παρά μόνο εκείνες που δόθηκαν μέσω του Μωυσή, παραπέμπει τον άνθρωπο σε αυτές και λέει: «Ξέρεις τις εντολές: Μη μοιχεύσεις, μη φονεύσεις, κ.λπ.» (A f. 246 b) Ο νόμος βέβαια αποκλείει κάθε είδος φαυλότητας και καταδικάζει τους τρόπους της ανοσιότητας. «Διότι δεν θα μοιχεύσεις», λέει, «δεν θα φονεύσεις», και τα υπόλοιπα, απαγορεύοντας ξεκάθαρα ότι ούτε πρέπει να φονεύει κανείς ούτε να επιθυμεί παράφορα τους γάμους των άλλων, καταδικάζοντας επίσης την κλοπή, την επιορκία και την ψευδομαρτυρία, και ορίζοντας ποινές για όσους αμαρτάνουν. Έπειτα, πρόσταξε να είναι επιμελείς στον σεβασμό προς τους γονείς, προβάλλοντας αξιόλογα έπαθλα για όσους θέλουν να ευδοκιμήσουν: «Τίμα», λέει, «τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευτυχήσεις και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη». (A f. 247, D f. 59 b) Νόμισε ο δύστροπος και ικανός στις κακουργίες ότι, αν και ο ερωτώμενος ήταν Θεός, θα τον παρέσυρε χωρίς κόπο να απαντήσει σύμφωνα με το δικό του θέλημα. Ο Χριστός όμως, παρόλο που αυτός ήταν πονηρός, δεν τον απομάκρυνε. «

Περί της γυμνώσεως του Νώε και του Χαμ. Α'. Αφού ολοκληρώθηκαν όλα όσα αφορούσαν την κιβωτό, και αφού παρήλθε ο κατακλυσμός, και ο Νώε ήδη καλλιεργούσε τη γη, ο λόγος μας θα εξετάσει πάλι λεπτομερώς τι ακριβώς έπραξε σε αυτόν ο Χαμ. Διότι θα πείσει αυτούς που θα επέλεγαν να ζουν σύμφωνα με τον νόμο, να μη θεωρούν απολύτως τίποτα ίσο με τον σεβασμό προς τους πατέρες, και να αποφεύγουν σαφώς ως ένα από τα πιο σφαλερά πράγματα το να τους περιγελούν έστω και στο ελάχιστο, ακόμη και αν εκείνοι εκτρέπονταν λίγο από το πρέπον, παρασυρόμενοι από τις αδυναμίες της φύσης. Διότι το ότι το πρόσωπο των γονέων είναι πάντα σεβαστό, μας το διδάσκει και ο ίδιος ο θείος νόμος· αφού πρώτα όρισε ότι πρέπει να αγαπάμε με όλη μας την ψυχή και την καρδιά τον έναν και κατά φύση Θεό, λέει: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να πας καλά, και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη». Διότι οι γονείς θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως εικόνα και μίμηση του Θεού. «Διότι να θυμάσαι», λέει, «ότι μέσω αυτών γεννήθηκες». Γι' αυτό πάλι λέει: «Το μάτι που περιγελά τον πατέρα και ατιμάζει τα γηρατειά της μητέρας, ας το βγάλουν τα κοράκια από τις χαράδρες». Ότι λοιπόν επισύρει κατάρα και τιμωρία το να νομίζει κανείς ότι δεν πρέπει να τιμά τους πατέρες, αλλά αντίθετα ότι πρέπει να τους αξιώνει με κάθε σεβασμό, μπορεί κανείς να το μάθει πολύ εύκολα και μέσω της περίπτωσης του Χαμ. «Διότι ήταν», λέει, «οι γιοι του Νώε που βγήκαν από την κιβωτό, ο Σημ, ο Χαμ και ο Ιάφεθ».

Επομένως, αφού πρώτα έθεσε αναγκαστικά ως ένα είδος θεμελίου την ακριβή θεογνωσία, και αφού εμφύτευσε εκ των προτέρων μέσα τους τη γνώση του νομοθέτη, κατέρχεται στα ανθρώπινα, και δίπλα στον σεβασμό προς τον Θεό τοποθετεί, άμεσα συνδεδεμένο, τον σεβασμό προς τον πατέρα και τη μητέρα, μέσω των οποίων οδηγηθήκαμε στο να είμαστε και να υπάρχουμε εν γένει, με τη συγκατάθεση του Θεού, καθώς αυτοί κατέχουν κατά κάποιον τρόπο μια δεύτερη θέση μετά τον Δημιουργό. Διότι, με τα θεία νεύματα και με μια αυτοδίδακτη τέχνη, η φύση πλάθει ζωντανό μέσα της αυτό που γεννιέται, και αναλαμβάνει κατά κάποιον τρόπο μια δημιουργική δόξα. Και όπως ακριβώς ο Θεός είναι η αρχή και η γένεση των πάντων, καθόσον είναι Ποιητής και Δημιουργός, έτσι και καθένας από εκείνους που έγιναν γονείς αποτελεί για το παιδί που γεννήθηκε από αυτόν σαν μια ρίζα της γενέσεώς του και πηγή της εισόδου του στην ύπαρξη. Συνεπώς, η συμβολή του πατέρα και της μητέρας προς την ύπαρξη αποτελεί έναν τύπο του Δημιουργού των πάντων για όλους τους ανθρώπους πάνω στη γη. Γι' αυτόν τον λόγο, ο νόμος πρόσταξε να τους αποδίδεται τιμή ανώτερη από όλους τους άλλους, χωρίς ούτε να στερεί από τις ανταμοιβές εκείνους που επιλέγουν να τους τιμούν, ούτε να απαλλάσσει από την τιμωρία εκείνους που δεν δέχονται να το πράττουν. Διότι την μεν ευγενή και όσια προαίρεση τη στεφανώνει με τιμές, ενώ εκείνη που δεν είναι τέτοια, την επιβαρύνει με έσχατα δεινά. Διότι λέγει: «Τίμα τον πατέρα σου, για να ευημερήσεις, και να μακροημερεύσεις πάνω στη γη.»

Επιτρέπει βέβαια ο νόμος στους αγιασμένους να μολύνονται χωρίς κατηγορία για τον πατέρα και τη μητέρα, τα παιδιά και τα αδέλφια, και μάλιστα και για τους πολύ στενούς συγγενείς· με το να πλησιάζουν δηλαδή τα άψυχα σώματα, από σεβασμό προς τη φύση, παραβλέποντας τα τυπικά παραπτώματα, ώστε οι οικείοι του Θεού να μη φανούν σκληροί, αλαζόνες και άσπλαχνοι· άλλωστε ο νόμος λέει ξεκάθαρα: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευτυχήσεις». Και κατά διαφορετικό τρόπο και λόγο, λέμε ότι οι αγιασμένοι έχουν αποτραπεί από το να πρέπει να πενθούν· διότι, όντας ιερουργοί της ζωής και προσφέροντας τα ιερά στον Θεό για την κατάργηση του θανάτου (αφού κατάργηση του θανάτου είναι ο θάνατος του Χριστού, ο οποίος προτυπώνεται μέσα από τα πρόβατα και τα μοσχάρια), πώς θα ήταν λογικό να καταβαρύνονται με τις λύπες του θανάτου; Έτσι και ο θεσπέσιος Παύλος σε όσους έχουν βαπτιστεί στον Χριστό με την ελπίδα της ζωής και της αναστάσεως γράφει σαφώς: «Αυτό το λέω, για να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα. Διότι, αν πιστεύουμε ότι ο Ιησούς πέθανε και αναστήθηκε, έτσι και ο Θεός αυτούς που κοιμήθηκαν δια του Ιησού θα τους φέρει μαζί Του, και θα τους αναστήσει μαζί μας». Επέτρεψε, λοιπόν, ο νόμος στους αγιασμένους να πλησιάζουν τους πολύ στενούς συγγενείς που έχουν πεθάνει. Όμως, θέτει μέτρο σε αυτό το πράγμα, και δεν τους αφήνει να παραμελούν αυτό που κατεξοχήν τους αρμόζει με περιττές και υπερβολικές πράξεις, ώστε να μην προσβάλλεται το σεπτό αξίωμα της ιεροσύνης.

Τιμώντας δε τον επουράνιο πατέρα, ας τιμήσουμε και τους κατά σάρκα πατέρες μας· επειδή ο ίδιος ο Κύριος το όρισε σαφώς στον Νόμο και στους προφήτες, λέγοντας: Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να πας καλά και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη. Και αυτή την παραγγελία ας την ακούσουν ιδιαίτερα από τους παρόντες όσοι έχουν πατέρα και μητέρα. Τα παιδιά να υπακούτε στους γονείς σας σε όλα· διότι αυτό είναι ευάρεστο στον Κύριο. Διότι ο Κύριος δεν είπε: Όποιος αγαπά πατέρα ή μητέρα δεν είναι άξιός μου, ώστε να μην εκλάβεις εσύ εσφαλμένα από άγνοια αυτό που έχει γραφτεί σωστά· αλλά πρόσθεσε το «περισσότερο από εμένα».

Κυρία μου, και προς τον Θεό μου ακοίμητη και ακαταίσχυντη προστασία μου. Δες την πίστη μου και τον ένθεο πόθο μου, και επειδή έχεις τη συμπάθεια και τη δύναμη, ως Μητέρα του Θεού, του μόνου αγαθού και ελεήμονος, δέξου την πανάθλια ψυχή μου και αξίωσέ την, διά της μεσιτείας και της προστασίας σου, να σταθεί στα δεξιά του μονογενούς σου Υιού και να βρει ανάπαυση μαζί με τους εκλεκτούς και τους αγίους του, διότι δεν έχω άλλον βοηθό ούτε προστάτη εκτός από σένα. Ελπίζοντας σε σένα, ας μην αποτύχω. Σε σένα καυχώμαι· μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα τον ανάξιο δούλο σου εξαιτίας των πολλών μου αμαρτιών και ανομιών· διότι έχεις και τη θέληση και τη δύναμη, ως εκείνη που γέννησε με τρόπο άρρητο τον έναν της Τριάδος. Έχεις τα μέσα για να πείσεις, για να παρακαλέσεις θερμά: τα χέρια, με τα οποία τον βάσταξες με άρρητο τρόπο, τους μαστούς, με τους οποίους τον θήλασες· θύμισέ του τα σπάργανα, την υπόλοιπη ανατροφή του από βρέφος. Ένωσε τα δικά σου με τα δικά του: τον σταυρό, το αίμα, τα τραύματα, διά των οποίων σωθήκαμε, διά των οποίων δοξαστήκαμε. Μην απομακρύνεις, λοιπόν, από εμένα την προστασία σου, αλλά βοήθα, και σκέπαζε, και διέσωζέ με παντοτινά· <διότι ευφραίνεται με τις παρακλήσεις σου ο μονογενής σου Υιός>· τον έχεις υπόχρεο, αφού είπε: τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου· και πολύ περισσότερο αυτός, που επέλεξε να συγκαταλεχθεί ανάμεσα στους δούλους, θα διαφυλάξει τη χάρη, σύμφωνα με τη δική του εντολή, σε εσένα που υπηρέτησες την απόρρητη γέννησή του.

Διότι, επειδή αυτοί δεν μπορούσαν να τηρήσουν το θέλημα του Θεού, εφόσον δεν τους επιτρεπόταν να αποπέμπουν τις γυναίκες τους, με τις οποίες μερικοί από αυτούς συζούσαν με δυσφορία και εξαιτίας αυτού κινδύνευαν να εκτραπούν ακόμη περισσότερο στην αδικία και από αυτήν στην απώλεια, ο Μωυσής, θέλοντας να αποκόψει αυτήν τους τη δυσφορία, εξαιτίας της οποίας μάλιστα κινδύνευαν να χαθούν, προσφέροντας μια δεύτερη λύση, ανταλλάσσοντας δηλαδή κατά περίσταση το μεγαλύτερο κακό με ένα μικρότερο, νομοθέτησε γι' αυτούς από μόνος του τον νόμο του αποστασίου. Αυτό το έπραξε ώστε, αν δεν μπορούν να τηρήσουν εκείνον τον νόμο του Θεού, να τηρήσουν τουλάχιστον αυτόν και να μην εκτραπούν σε αδικίες και κακίες, από τις οποίες θα επακολουθούσε γι' αυτούς ολοκληρωτική απώλεια. Αυτό, λοιπόν, ήταν το σκεπτικό του, σύμφωνα με το οποίο διαπιστώνεται να νομοθετεί αντίθετα προς τον Θεό. Πάντως, το γεγονός ότι ο νόμος του ίδιου του Μωυσή αποδεικνύεται εδώ ότι είναι διαφορετικός από τον νόμο του Θεού είναι αναμφισβήτητο, έστω κι αν προς το παρόν το έχουμε αποδείξει μέσω ενός μόνο παραδείγματος. Το ότι, εξάλλου, υπάρχουν και κάποιες παραδόσεις των πρεσβυτέρων συνυφασμένες μέσα στον νόμο, το φανερώνει και αυτό ο Σωτήρας. «Διότι ο Θεός», λέει, «είπε: Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευημερήσεις. Εσείς όμως, λέει, απευθυνόμενος στους πρεσβυτέρους, είπατε: Είναι δώρο προς τον Θεό ό,τι θα μπορούσες να ωφεληθείς από εμένα, και ακυρώσατε τον νόμο του Θεού εξαιτίας της παράδοσης των πρεσβυτέρων σας. Αυτό άλλωστε διακήρυξε ο Ησαΐας λέγοντας: Αυτός ο λαός με τιμά με τα χείλη, η καρδιά τους όμως απέχει πολύ μακριά από εμένα».

Αν, λοιπόν, επιστήσουμε την προσοχή μας με καλή προαίρεση, θα διαπιστώσουμε ότι αυτός άλλοτε μεν αναφέρει τα παραγγέλματα στο δικό του πρόσωπο, όπως όταν λέει: «δεν θα εμφανισθείς ενώπιόν μου με κενά χέρια»· και «θα μου κατασκευάσετε θυσιαστήριο από χώμα»· και «θα έλθω προς εσένα και θα σε ευλογήσω»· άλλοτε πάλι να ομιλεί σαν να πρόκειται για κάποιον άλλον Κύριο, δηλαδή για τον Θεό και Πατέρα του, όπως στον Δεκάλογο, όταν αναφέρει: «Δεν θα προφέρεις το όνομα του Κυρίου του Θεού σου επί ματαίω»· και «η έβδομη ημέρα είναι Σάββατο αφιερωμένο στον Κύριο τον Θεό σου»· «διότι σε έξι ημέρες δημιούργησε ο Κύριος τον ουρανό και τη γη· και ευλόγησε ο Κύριος την έβδομη ημέρα»· και πάλι: «τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευτυχήσεις, και να μακροημερεύσεις επί της γης που σου δίνει ο Κύριος ο Θεός σου». Διότι, εφόσον είναι παραδεκτό ότι αυτά τα έχει πει στον Δεκάλογο όχι μέσω κάποιου αγγέλου, αλλά ο ίδιος ο Κύριος αυτοπροσώπως, πώς δεν θα καθίστατο ολοφάνερο ότι διδάσκει τον λαό τα σχετικά με την ευσέβεια προς τον ύψιστο Πατέρα του και Θεό των συμπάντων;

ΛΣΤ΄. ΠΕΡΙ ΤΙΜΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΓΟΝΕΙΣ Πάλι, εφόσον ο Μωυσής αναφέρει στους νόμους: «Ο καθένας ας σέβεται τον πατέρα του και τη μητέρα του» και: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευημερήσεις», έτσι και ο Πλάτων, παρόμοια με τον Μωυσή, σχετικά με την τιμή και τον σεβασμό λέει περίπου τα εξής στο έργο του Νόμοι: «Κάθε συνετός άνθρωπος σέβεται και τιμά τις ευχές των γονέων, γνωρίζοντας ότι σε πολλούς και πολλές φορές αυτές έχουν εκπληρωθεί». Και πάλι, σε άλλο σημείο αναφέρει: «Ο καθένας μας ας τρέφει σεβασμό για τον μεγαλύτερό του, τόσο με έργα όσο και με λόγια. Όποιον δε προηγείται στην ηλικία κατά είκοσι έτη, είτε άνδρα είτε γυναίκα, ας τον ευλαβείται βαθύτατα θεωρώντας τον ως πατέρα ή μητέρα».

Ποτέ να μην επικαλείσαι ματαίως τον μεγάλο Θεό. Να τηρείς όλα τα Σάββατα, τα υψηλά και τα σκιώδη. Μακάριος θα είσαι, εάν αποδίδεις στους γονείς σου την ευγνωμοσύνη που τους αρμόζει. Να αποφεύγεις το δολοφονικό μίασμα των χεριών, την ξένη κλίνη, την κακόβουλη κλοπή, την ψευδή μαρτυρία, καθώς και την επιθυμία για τα ξένα αγαθά, η οποία αποτελεί σπινθήρα του ολέθρου.

Η ιεροσυλία, σύμφωνα με την αρχαία Γραφή, δεν θεωρήθηκε καθόλου ελαφρύτερη από την καταδίκη για φόνο. Διότι, παρομοίως, τόσο εκείνος που συλλαμβανόταν για φόνο, όσο και εκείνος που υπεξαιρούσε τα αφιερωμένα στον Θεό, υφίσταντο την τιμωρία του λιθοβολισμού. Στην εκκλησιαστική πρακτική, όμως, δεν γνωρίζω πώς υπήρξε κάποια συγκατάβαση και επιείκεια, ώστε να θεωρηθεί πιο ανεκτό το μέσο καθαρμού αυτής της νόσου· διότι η παράδοση των Πατέρων όρισε το επιτίμιο για τέτοιου είδους παραπτώματα σε μικρότερο χρονικό διάστημα σε σύγκριση με τη μοιχεία. Παντού και σε κάθε είδος παραπτώματος οφείλει κανείς προπάντων να εξετάζει τούτο: ποια είναι η διάθεση αυτού που θεραπεύεται, και να μην νομίζει ότι ο χρόνος επαρκεί για τη θεραπεία —διότι ποια ίαση θα μπορούσε να προέλθει μόνο από τον χρόνο;— αλλά (να εξετάζει) την προαίρεση εκείνου που θεραπεύει τον εαυτό του διά της επιστροφής. Αυτά, ω άνθρωπε του Θεού, τα συνθέσαμε με πολλή βιασύνη από τα πρόχειρα, επειδή οφείλουμε να υπακούμε στα προστάγματα των αδελφών, και με βιασύνη σου τα αποστείλαμε. Εσύ όμως μην παραλείπεις να αναπέμπεις στον Θεό τις συνήθεις προσευχές σου για εμάς. Διότι χρωστάς, ως ευγνώμων υιός σε εκείνον που σε γέννησε κατά Θεόν, τη γηροκομία μέσω των προσευχών, σύμφωνα με την εντολή που προστάζει να τιμάς τους γονείς σου, για να ευημερήσεις και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη. Είναι δε προφανές ότι θα δεχθείς αυτήν την επιστολή ως ιερατικό σύμβολο και δεν θα περιφρονήσεις το δώρο, έστω κι αν υπολείπεται της δικής σου μεγαλοφυΐας.

ε'. Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου· διότι μέσω αυτών σε έφερε στη ζωή ο Θεός και αυτοί είναι, μετά τον Θεό, οι αίτιοι της υπάρξεώς σου. Επομένως, και εσύ, μετά τον Θεό, θα τους τιμάς και θα τους αγαπάς, εφόσον και η αγάπη προς αυτούς συνεργεί στην αγάπη προς τον Θεό.

Διότι τίποτα δεν είναι πιο μεγαλόπρεπο από τον άγιο, ούτε προφήτης, ούτε ιερέας, ούτε βασιλιάς, επειδή ο Θεός, όντας άγιος, αναπαύεται στους αγίους. Γι' αυτό και δεν τους έχει ενώπιόν του όπως αυτούς που εξομολογούνται, αλλά τους προσέλαβε στο δικό του αγιαστήριο και τους έκανε ομόσκηνους και κοινωνούς της δικής του δόξας και βασιλείας. Να κατανοήσεις ότι προς αυτούς έχουν ειπωθεί τα επόμενα: Φέρτε στον Κύριο οι πατριές των εθνών, φέρτε στον Κύριο δόξα και τιμή, φέρτε στον Κύριο δόξα για το όνομά του. Όχι άδικα έδωσε εντολή να ψάλλουν καινούργιο άσμα στα προοίμια της ψαλμωδίας· αλλά επειδή είναι καινούργια η κλήση του παρόντος ψαλμού, καινούργιο είναι και το κήρυγμα σε αυτόν. Διότι καθώς βλέπεις αυτά τα έθνη να καλούνται, απαιτούμε λογική προσφορά, όχι μοσχάρια, ή κριάρια, ή κάποιες άλλες τέτοιες θυσίες, αλλά δόξα και τιμή, δόξα ως προς Θεό. Διότι σε αυτόν ανήκει το να δοξάζεται. Γι' αυτό και τα Χερουβίμ τέτοια υμνωδία του προσφέρουν: Ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο της. Τιμή δε ως προς Πατέρα. Διότι «τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου», έχει οριστεί από τον νόμο.

Γι' αυτόν τον λόγο, μας έχουν προταθεί μεγαλύτεροι άθλοι και έπαθλα από τα παλαιά. Διότι δεν θέλει να είμαστε καθαροί μόνο από τον φόνο, αλλά και από την οργή, ούτε μόνο από τη μοιχεία και την πορνεία, αλλά και από την ακόλαστη ματιά, ούτε από την ψευδορκία, αλλά και από τον ίδιο τον όρκο. Και μαζί με τους φίλους, προστάζει να αγαπάμε και τους εχθρούς. Και σε όλα τα υπόλοιπα έκανε τον στίβο του αγώνα πιο μακρύ. Και σε όσους δεν υπακούουν απείλησε με άσβεστο πυρ, δείχνοντας ότι αυτά δεν επαφίενται απλώς στη φιλοτιμία αυτών που αγωνίζονται, όπως η ακτημοσύνη και η παρθενία. Διότι εκεί προέτρεψε: «Αν θέλεις να είσαι τέλειος», και, «Όποιος μπορεί να το χωρέσει, ας το χωρέσει». Όμως αυτά θέλει οπωσδήποτε να εκπληρωθούν, διότι συγκαταλέγονται στα αναγκαία. Γι' αυτό και είπε αυτό το οποίο θέλησες να μάθεις: «Αν δεν περισσέψει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων», δηλαδή, αν δεν ξεπεράσετε τόσο πολύ εκείνους που διακρίθηκαν στην Παλαιά Διαθήκη - διότι τώρα δεν μιλώ για εκείνους που θα τιμωρηθούν - όσο διαφέρει ο ουρανός από τη γη, «δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Διότι είναι φυσικό τα έπαθλα να ακολουθούν τους άθλους. Επειδή εκείνοι, αφού έζησαν μια πολιτεία με περιορισμένα μέτρα, έλαβαν ως αμοιβή τη γη και τη μακροζωία. «Τίμα», λέει, «τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευτυχήσεις, και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη την οποία σου δίνει Κύριος ο Θεός σου».

Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα. «Δεν θα επιορκήσεις. Δεν θα επιθυμήσεις όσα ανήκουν στον πλησίον σου», και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Αν όμως προχωρήσεις και στα ευαγγελικά παραγγέλματα, πάλι το ίδιο θα βρεις: Διότι «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι πράοι, οι ελεήμονες, αυτοί που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, οι καθαροί στην καρδιά, οι ειρηνοποιοί», και όλα τα παρόμοια. Και αυτό που έχει λεχθεί περί αγαμίας και αγνείας, έχει λεχθεί και για τα δύο φύλα, έστω και αν έχει διατυπωθεί σε αρσενικό γένος, για λόγους ευπρέπειας του θείου λόγου και επειδή ο άνδρας είναι το ηγεμονικότερο ον. Διότι «όποιος μπορεί να το χωρέσει, ας το χωρέσει». Και τούτο είναι φανερό από το γεγονός ότι πολλές γυναίκες και το εχώρεσαν και το κατόρθωσαν.

εʹ. Γι' αυτό, παρακαλώ, ας μην διαπομπεύουμε τα σφάλματα των πλησίον μας, και όταν τα μαθαίνουμε από άλλους, ας μην βιαζόμαστε να δούμε τη γύμνια τους. Απεναντίας, όπως ακριβώς αυτά τα ευγνώμονα τέκνα, ας τα συγκαλύπτουμε, ας τα σκεπάζουμε, και με την παραίνεση και τις συμβουλές ας φροντίζουμε να ανορθώσουμε την καταπεσμένη ψυχή, διδάσκοντας το μέγεθος της φιλανθρωπίας του Θεού, την υπέρμετρη αγαθότητά Του και το άμετρο της ευσπλαχνίας Του. Έτσι, θα απολαύσουμε μεγαλύτερη ευλογία από ό,τι αυτοί, από τον Θεό των όλων, ο Οποίος θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας, και ο Οποίος δεν θέλει τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει. «Και τη γύμνια», λέγει, «του πατέρα τους δεν είδαν». Πρόσεξε πώς, αυτά που νομοθετήθηκαν άνωθεν και εξαρχής στον γραπτό νόμο για τη διδασκαλία του ανθρωπίνου γένους, εκείνοι, προλαβαίνοντας, τα εκπλήρωσαν με βάση τον νόμο που είναι εγγεγραμμένος στη φύση. Και αυτό που έλεγε ο νόμος: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευημερήσεις»· και, «Όποιος κακολογεί τον πατέρα ή τη μητέρα του, ας θανατώνεται»· αυτό ήδη εκπληρωνόταν μέσω των έργων τους. Είδες πώς η φύση, η οποία προηγήθηκε, παρείχε επαρκή διδασκαλία;

Βλέπεις ότι, όταν υπάρχουν τα πνευματικά, ακολουθούν και τα σαρκικά; Θέλεις να είναι ο υιός σου πειθήνιος; Από την αρχή να τον ανατρέφεις με την παιδεία και τη νουθεσία του Κυρίου. Μη νομίσεις ότι είναι περιττό να ακούει αυτός τις θείες Γραφές· διότι εκεί αυτό πρώτα από όλα θα ακούσει: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου». Ώστε αυτό γίνεται προς όφελός σου. Μην πεις: «Αυτό ταιριάζει στους μοναχούς· μήπως πρόκειται να τον κάνω μοναχό;». Δεν είναι ανάγκη να γίνει μοναχός. Γιατί κυριεύεσαι από έναν φόβο που είναι γεμάτος από μεγάλο κέρδος; Κάνε τον Χριστιανό. Διότι κυρίως στους ανθρώπους του κόσμου είναι αναγκαίο να γνωρίζουν τα διδάγματα που προέρχονται από εκεί, και προπαντός στα παιδιά. Επειδή είναι πολλή η απερισκεψία σε εκείνη την ηλικία· και σε αυτή την απερισκεψία προστίθενται και όσα προέρχονται από την κοσμική παιδεία, όταν μαθαίνουν εκεί για τους ήρωες που θαυμάζονται από αυτούς, ότι είναι δούλοι των παθών και δειλοί απέναντι στον θάνατο· όπως για παράδειγμα ο Αχιλλέας, όταν μετανοεί, όταν πεθαίνει για μία παλλακίδα, όταν κάποιος άλλος μεθά, και πολλά άλλα παρόμοια. Έχει ανάγκη, επομένως, από αυτά εδώ τα φάρμακα.

Να επιορκείς, να ψεύδεσαι, να ορκίζεσαι, να κατηγορείς, να συκοφαντείς, κι αν χρειαστεί να ριχτείς στη φωτιά, μην το αποφύγεις, κι αν χρειαστεί να υποστείς μύριους θανάτους, κι αν χρειαστεί να εξοντωθείς από την πείνα, κι αν χρειαστεί να παλέψεις με ασθένειες. Ή μήπως δεν νομοθετεί αυτά η φιλαργυρία; Γίνε ιταμός και αναίσχυντος, αδιάντροπος και θρασύς, μιαρός και μοχθηρός, αγνώμων, αναίσθητος, άφιλος, άσπονδος, άστοργος, πατροκτόνος, θηρίο μάλλον παρά άνθρωπος. Ξεπέρασε κάθε φίδι στην πικρία, κάθε λύκο στην αρπαγή, υπερπήδησε και τη θηριωδία της ίδιας της φύσης· κι αν χρειαστεί να φτάσεις στη δαιμονική κακία, μην αρνηθείς· αγνόησε τον ευεργέτη. Δεν τα λέει άραγε αυτά, και μάλιστα εισακούγεται; Ο Θεός όμως προστάζει τα αντίθετα: Να είσαι φίλος προς όλους, να είσαι επιεικής, να αγαπιέσαι από όλους, να μην συγκρούεσαι με κανέναν άσκοπα και μάταια, τίμα τον πατέρα, τίμα τη μητέρα, να απολαμβάνεις καλή φήμη, μην είσαι απλώς άνθρωπος, αλλά άγγελος· μην πεις τίποτα το αναίσχυντο, τίποτα το ψευδές, αλλά ούτε καν να το σκεφτείς· βοήθα όσους έχουν ανάγκη, μην περιπλέκεις τον εαυτό σου σε προβλήματα διαπράττοντας αρπαγές, μην είσαι υβριστής ούτε θρασύς· και όμως δεν υπάρχει κανείς που να ακούει. Άραγε, δεν είναι δίκαιη η γέεννα; Δεν είναι εύλογο το πυρ; Ο ατελεύτητος σκώληκας;

Και φαίνεται μεν να επιπλήττει αυτούς που παρουσιάστηκαν, καταφέρεται όμως εναντίον εκείνων που τα νομοθέτησαν αυτά· χωρίς να μνημονεύει πουθενά τους πρεσβυτέρους, αλλά μέσω της κατηγορίας προς αυτούς καταρρίπτει και εκείνους, αποδεικνύοντας ότι το αμάρτημα είναι διπλό, επειδή και στον Θεό δεν υπακούουν και το πράττουν αυτό εξαιτίας ανθρώπων. Είναι σαν να έλεγε: Διότι αυτό σας οδήγησε στην απώλεια, το να υπακούτε στα πάντα στους πρεσβυτέρους. Αλλά δεν εκφράζεται έτσι, ωστόσο αυτό ακριβώς αφήνει να εννοηθεί, δίνοντάς τους την εξής απόκριση: «Γιατί και εσείς παραβαίνετε την εντολή του Θεού εξαιτίας της παράδοσής σας; Διότι ο Θεός ενετείλατο: Τίμα τον πατέρα και τη μητέρα· και, Όποιος κακολογεί πατέρα ή μητέρα, να τιμωρείται με θάνατο. Εσείς όμως λέτε: Όποιος πει στον πατέρα ή στη μητέρα, "Είναι αφιερωμένο στον Θεό ως δώρο οτιδήποτε από εμένα θα μπορούσε να σε ωφελήσει", τότε δεν έχει υποχρέωση να τιμήσει τον πατέρα και τη μητέρα του. Και ακυρώσατε την εντολή του Θεού εξαιτίας της παράδοσής σας».

β΄. Και δεν είπε, «Των πρεσβυτέρων», αλλά, «Τη δική σας»· και, «Εσείς λέτε», και δεν είπε, «Οι πρεσβύτεροι», ώστε να καταστήσει τον λόγο του λιγότερο βαρύ. Επειδή δηλαδή θέλησαν να παρουσιάσουν τους μαθητές ως παραβάτες του νόμου, αποδεικνύει ότι εκείνοι πράττουν την παρανομία, ενώ τους μαθητές τους απαλλάσσει από την κατηγορία. Διότι βέβαια δεν αποτελεί νόμο αυτό που διατάχθηκε από ανθρώπους (γι' αυτό και το ονομάζει παράδοση), και μάλιστα από ανθρώπους παράνομους. Και επειδή το να προστάζουν το πλύσιμο των χεριών δεν ήταν αντίθετο στον νόμο, φέρνει στο προσκήνιο μια άλλη παράδοση, η οποία αντιτίθεται στον νόμο. Και αυτό που λέει σημαίνει το εξής: Εκπαίδευσαν τους νέους με το πρόσχημα της ευσέβειας να καταφρονούν τους πατέρες τους. Πώς και με ποιον τρόπο; Αν κάποιος από τους γονείς έλεγε στο παιδί του: «Δώσε μου αυτό το πρόβατο που έχεις, ή το μοσχάρι, ή οτιδήποτε άλλο παρόμοιο», εκείνοι απαντούσαν: «Είναι δώρο αφιερωμένο στον Θεό αυτό από το οποίο επιθυμείς να ωφεληθείς από εμένα, και δεν μπορείς να το λάβεις». Και από αυτό προέκυπτε διπλό κακό. Διότι ούτε στον Θεό το προσέφεραν, και τους γονείς τους στερούσαν στο όνομα της προσφοράς, υβρίζοντας και τους γονείς εξαιτίας του Θεού, και τον Θεό εξαιτίας των γονέων. Αλλά δεν το λέει αυτό αμέσως, παρά πρώτα αναγινώσκει τον νόμο, μέσω του οποίου αποδεικνύει ότι επιθυμεί σφόδρα να τιμώνται οι γονείς. Διότι λέει: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη»· και πάλι: «Όποιος κακολογεί τον πατέρα ή τη μητέρα του, ας τιμωρείται με θάνατο».

Διότι, εάν ο Θεός είπε, «Τίμα τον πατέρα και την μητέρα», πώς δεν είναι φυτεία του Θεού αυτό που ελέχθη υπό του Θεού;

Δόθηκε λοιπόν νόμος από τον Θεό, διότι αυτός είναι Βασιλιάς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων. Ο νόμος είναι ένα κοινό παράγγελμα για όλους τους ανθρώπους: για άρχοντες και αρχομένους, για δούλους και κυρίους, για πλουσίους και φτωχούς. Ονομάζεται δε έτσι από το ρήμα «νέμειν» (επειδή απονέμει το δίκαιο). Διότι για όλους τους ανθρώπους έχει νομοθετηθεί το εξής: Δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις, δεν θα επιθυμήσεις τον αγρό του πλησίον σου, τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. Το ίδιο επίσης ονομάζεται και εντολή, διότι ο Θεός σάς δίνει την εντολή να πράττετε το αγαθό και να απέχετε από το κακό. Ονομάζονται δε δικαιώματα και κρίματα, επειδή σύμφωνα με αυτά οι δίκαιοι που τηρούν τις εντολές δικαιώνονται ενώπιον του Θεού, ενώ οι αμαρτωλοί που τις παραβαίνουν κατακρίνονται. Ονομάζονται επίσης μαρτύρια, επειδή ο Θεός παραγγέλλει μετ' επιτάσεως (διαμαρτύρεται) μέσω των θείων Του Γραφών, να τηρούμε όλες τις εντολές Του. Διότι όσοι εργάζονται την ανομία δεν πορεύθηκαν στις οδούς Του. Αυτόν τον διαχωρισμό τον έχει κάνει και στον πρώτο ψαλμό. Διότι και εκεί, αφού μακάρισε αυτόν που μελετά τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα, και αφού κατέδειξε τον καρπό αυτής της μελέτης, πρόσθεσε: «Δεν είναι έτσι οι ασεβείς, δεν είναι έτσι».

Το να κρίνει, όμως, κανείς και να διορθώνει με αγάπη, και να ελευθερώνει τον αδικούμενο από το χέρι αυτού που τον αδικεί, και να γίνεται πατέρας των αδυνάτων, και μάτι για τους τυφλούς, και πόδι για τους χωλούς, όπως έχει ειπωθεί, είναι πράξη ευσεβής και δίκαιη όταν γίνεται με την πρέπουσα νουθεσία και παραίνεση· όπως λέει ο μακάριος Απόστολος: «Επί τρία χρόνια, νύχτα και μέρα, δεν σταμάτησα να νουθετώ με δάκρυα τον καθένα από εσάς». Ο Χριστιανός, εξάλλου, πρέπει να αποφεύγει τα αισχρά κέρδη, να είναι περισσότερο ευλαβής και όσιος, και να δίνει προσοχή στην ανάγνωση, στην παράκληση, στη νουθεσία και στη διδασκαλία σύμφωνα με τα γραφόμενα: «Διδάσκοντας και νουθετώντας τους εαυτούς σας με ψαλμούς και ύμνους και ωδές πνευματικές, ψάλλοντας με χάρη μέσα στην καρδιά σας προς τον Κύριο»· να τιμούμε και εκείνους που μας γέννησαν, για να ζήσουμε πολλά χρόνια πάνω στη γη, και να μην κακολογούμε τον πατέρα ή τη μητέρα μας, αλλά να προνοούμε για τους δικούς μας, και μάλιστα για τους οικείους της πίστεως. Και αυτός που δεν απουσιάζει από τις εκκλησιαστικές συγκεντρώσεις, δηλαδή από τις κοινές συνάξεις και προσευχές, αλλά και δημόσια, ενώπιον όλου του λαού, αναπέμπει τις προσευχές του στον Θεό, και δεν περιφρονεί τις σοφές παραινέσεις ή τα θεοσεβή διδάγματα, ούτε θεωρεί απίστευτα ή αδύνατα τα θαύματα και τα έργα του Θεού που ενεργούνται σε κάθε γενεά, δεν κάνει τέτοιους συλλογισμούς.

Διότι Αυτός νομοθέτησε να αποδίδουν τα τέκνα την οφειλή στους γονείς· «Τίμα», λέει, «τον πατέρα και τη μητέρα σου». Το ότι δε αυτό είναι αληθές, είναι προφανές στον καθένα που είναι έστω και λίγο μυημένος στα θεία λόγια της Αγίας Γραφής. Διότι εάν, όπως λέει η Θεία Γραφή, οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Κυρίου, δεν εναποθέτει πολύ περισσότερο αυτή την ψυχή της στα χέρια του Υιού και Θεού της; Αληθινός είναι ο λόγος και ανώτερος από κάθε αντίλογο.