Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 20:12

ΤΙΤΛΟΣ ΚΒ'. — Περί των τέκνων: ότι πρέπει αυτά να σέβονται και να τιμούν τους γονείς τους. «Τίμα τον πατέρα σου, για να ευημερήσεις και να μακροημερεύσεις πάνω στη γη». «Ο καθένας ας τρέφει σεβασμό προς τον πατέρα του και τη μητέρα του». «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, με τον τρόπο που σου έδωσε εντολή ο Κύριος ο Θεός σου, για να ευημερήσεις». «Υιέ μου, φύλαγε τον νόμο του πατέρα σου, και μην απορρίπτεις τις διδαχές της μητέρας σου. Διότι θα δεχθείς στο κεφάλι σου στεφάνι χαρίτων, και χρυσό περιδέραιο στον λαιμό σου». «Άκουε αυτόν που σε γέννησε, και μην καταφρονείς τη μητέρα σου επειδή έχει γεράσει». «Ο σοφός υιός δοξάζει τον πατέρα». «Έστησα μπροστά τους μία στάμνα και ποτήρια, και είπα: "Πιείτε κρασί". Και εκείνοι είπαν: "Δεν θα πιούμε κρασί, διότι ο Ιωναδάβ, ο πατέρας μας, μας έδωσε εντολή λέγοντας: Δεν θα πιείτε κρασί εσείς και οι υιοί σας εις τον αιώνα· και σπίτια δεν θα χτίσετε, και σπόρο δεν θα σπείρετε, και αμπελώνα δεν θα αποκτήσετε, διότι σε σκηνές θα κατοικείτε όλες τις ημέρες της ζωής σας, ώστε να ζήσετε πολλές ημέρες πάνω στη γη, στην οποία παρεπιδημείτε. Και υπακούσαμε στη φωνή του Ιωναδάβ στο να μην πιούμε κρασί όλες τις ημέρες της ζωής μας, εμείς και οι γυναίκες μας, και οι υιοί μας, και οι θυγατέρες μας"».

Δεν μοιχεύουν, δεν πορνεύουν, δεν ψευδομαρτυρούν, δεν επιθυμούν τα ξένα, τιμούν τον πατέρα και τη μητέρα και αγαπούν τον πλησίον τους, κρίνουν δίκαια, όσα δεν θέλουν να συμβούν στους ίδιους δεν τα κάνουν σε άλλον, παρακαλούν εκείνους που τους αδικούν και τους κάνουν φίλους τους, σπεύδουν να ευεργετούν τους εχθρούς τους, είναι πράοι και επιεικείς, εγκρατεύονται από κάθε άνομη συνουσία και από κάθε ακαθαρσία, δεν περιφρονούν τη χήρα, δεν θλίβουν το ορφανό· όποιος έχει, χορηγεί με αφθονία σε εκείνον που δεν έχει· εάν δουν ξένο, τον περιμαζεύουν κάτω από τη στέγη τους και χαίρονται για αυτόν σαν να είναι αληθινός αδελφός· διότι δεν αποκαλούν ο ένας τον άλλον αδελφό κατά σάρκα, αλλά κατά πνεύμα. Είναι έτοιμοι να προσφέρουν τις ψυχές τους υπέρ του Χριστού· διότι τηρούν πιστά τα προστάγματά του, ζώντας με οσιότητα και δικαιοσύνη, όπως τους πρόσταξε ο Κύριος και Θεός, ευχαριστώντας τον κάθε ώρα για κάθε τροφή και ποτό και για τα λοιπά αγαθά. Όντως, λοιπόν, αυτή είναι η οδός της αληθείας, η οποία καθοδηγεί όσους την πορεύονται στην αιώνια βασιλεία, η οποία έχει επαγγελθεί από τον Χριστό στη μέλλουσα ζωή.

Γι' αυτό και ο Θεός, παραδίδοντας τη νομοθεσία του Δεκαλόγου, έλεγε: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. —Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο. —Δεν θα προφέρεις το όνομα Κυρίου του Θεού σου μάταια. —Να θυμάσαι την ημέρα των Σαββάτων», δηλαδή της καταπαύσεως. —«Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. —Δεν θα φονεύσεις. —Δεν θα μοιχεύσεις. —Δεν θα κλέψεις. —Δεν θα καταθέσεις ψευδή μαρτυρία εναντίον του πλησίον σου. —Δεν θα επιθυμήσεις την οικία του πλησίον σου, ούτε τον αγρό του, ούτε τη γυναίκα του, ούτε τον δούλο του, ούτε όσα ανήκουν στον πλησίον σου». Και αυτή μεν είναι η θεία νομοθεσία των δέκα εντολών.

«Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να σου γίνει καλό και να μακροημερεύσεις... Και όποιος κακολογεί πατέρα ή μητέρα ας θανατώνεται, πόσο μάλλον ο λόγος θα σας προτρέψει για τους πνευματικούς σας γονείς, να τους τιμάτε και να τους αγαπάτε ως ευεργέτες και πρεσβευτές προς τον Θεό.» Και λίγο πιο κάτω: «Αυτούς να σέβεστε και να τους τιμάτε με κάθε είδους τιμές. Διότι αυτοί έχουν λάβει από τον Θεό εξουσία ζωής και θανάτου, με το να κρίνουν όσους έχουν αμαρτήσει και να τους καταδικάζουν στον θάνατο του αιώνιου πυρός, και να λύνουν από τις αμαρτίες αυτούς που επιστρέφουν και να τους ζωογονούν.» Και όχι μόνο αυτό, αλλά τους δόθηκε άνωθεν από το Πνεύμα και η εξουσία να θέτουν πάλι άλλους κανόνες και να τους λύνουν θαυμαστά.

Αρχίζοντας λοιπόν να ομιλεί, ο σοφός στα θεία Συμεών είπε περίπου τα εξής με παρρησία ψυχής: Ποιος δεν γνωρίζει, ω ιερά σύνοδε, τις γεγραμμένες στα ευαγγέλια φωνές του Χριστού, οι οποίες ρητά διακηρύσσουν τα εξής: «Εκείνος που δέχεται εσάς δέχεται εμένα, και εκείνος που αθετεί εσάς αθετεί εμένα, και εκείνος που αθετεί εμένα αθετεί εκείνον που με απέστειλε»; Και πάλι: «Εκείνος που δέχεται άγιο στο όνομα αγίου, θα λάβει μισθό αγίου, και εκείνος που δέχεται προφήτη στο όνομα προφήτη, θα λάβει μισθό προφήτη». Και τι λένε και οι αυτόπτες του Λόγου στις δικές τους διατάξεις; Δεν είπαν: «Εκείνον που σου λαλεί τον λόγο του Θεού θα τον δοξάζεις, και θα τον θυμάσαι ημέρα και νύχτα, και θα τον τιμάς ως πρόξενο του αγαθού για εσένα»; Διότι, όπου υπάρχει η διδασκαλία του Θεού, εκεί παρίσταται και ο Θεός. Και πάλι: Εάν λοιπόν για τους κατά σάρκα γονείς λέει το ιερό λόγιο: «Τίμα τον πατέρα και τη μητέρα σου, για να ευημερήσεις», και «όποιος κακολογεί πατέρα ή μητέρα ας θανατώνεται», πόσο μάλλον θα μας προτρέψει ο λόγος, όσον αφορά τους πνευματικούς μας γονείς, να τους τιμούμε και να τους αγαπούμε ως ευεργέτες και πρεσβευτές προς τον Θεό;

Περί της Ε' Εντολής «Ε'. Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευημερήσεις και να μακροημερεύσεις επί της γης». Σε αυτήν σφάλλουν όσα παιδιά δεν τιμούν τους γονείς τους με αυτά τα τέσσερα: τιμή, αγάπη, υπακοή και ευγνωμοσύνη. Όπως επίσης και αυτά πρέπει να λαμβάνουν από τους γονείς τα εξής έξι: ανατροφή, καλή συμβουλή με λόγια, καλό παράδειγμα ζωής με τα έργα, προφύλαξη από τις κακές συναναστροφές, εκμάθηση γραμμάτων ή τέχνης σε καλούς δασκάλους και τεχνίτες, και παιδαγωγική τιμωρία προς σωφρονισμό. Όσοι δεν τιμούν τους Πνευματικούς τους Πατέρες, Αρχιερείς, Ιερείς, Δασκάλους, και εκείνους που μέσω του Αγγελικού σχήματος έγιναν Γέροντές τους. Όσοι δούλοι δεν τιμούν τους αφέντες τους. Όσοι υπήκοοι τους βασιλείς και τους Ηγεμόνες τους. Και απλώς, όσοι έχουν ευεργετηθεί και δεν τιμούν τους ευεργέτες τους.

ΚΑΝΟΝΑΣ Η'. Η ιεροσυλία, στην Παλαιά Γραφή, δεν θεωρήθηκε καθόλου πιο ανεκτή από την καταδίκη για φόνο. Διότι ομοίως, τόσο εκείνος που συνελήφθη για φόνο όσο και εκείνος που αφαίρεσε τα αφιερωμένα στον Θεό, υπέστησαν την τιμωρία του λιθοβολισμού. Στην εκκλησιαστική συνήθεια όμως, δεν γνωρίζω πώς υπήρξε κάποια συγκατάβαση και ανοχή, ώστε να θεωρηθεί πιο ανεκτή η κάθαρση αυτής της νόσου· διότι η παράδοση των Πατέρων όρισε για τους τέτοιους επιτίμιο μικρότερης διάρκειας από ό,τι για τη μοιχεία. Σε κάθε είδος αμαρτήματος όμως πρέπει προ πάντων να εξετάζεται τούτο: ποια είναι η διάθεση εκείνου που θεραπεύεται, και να μην νομίζουμε ότι ο χρόνος αρκεί για τη θεραπεία (διότι ποια ίαση θα μπορούσε να προέλθει από τον χρόνο;), αλλά η προαίρεση εκείνου που θεραπεύει τον εαυτό του μέσω της επιστροφής και μετάνοιας. Αυτά, ω άνθρωπε του Θεού, αφού τα συντάξαμε με πολλή σπουδή από τα πρόχειρα, επειδή πρέπει να υπακούμε στα προστάγματα των αδελφών, σου τα αποστείλαμε βιαστικά, εσύ δε, μην παραλείπεις να αναπέμπεις στον Θεό τις συνήθεις προσευχές υπέρ ημών. Διότι οφείλεις, ως ευγνώμων υιός, σε αυτόν που σε γέννησε κατά Θεόν, τη γηροκομία μέσω των προσευχών, σύμφωνα με την εντολή που προστάζει «να τιμάς τους γονείς σου, για να ευτυχήσεις, και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη.» Είναι δε φανερό, ότι θα δεχθείς την επιστολή ως ιερατικό σύμβολο, και δεν θα περιφρονήσεις το δώρο, έστω και αν υπολείπεται της δικής σου μεγαλοφυΐας.

Στον ίδιο. Αυτό που είπε στα Ευαγγέλια ο Σωτήρας: «Ποια είναι η μητέρα μου και ποιοι είναι οι αδελφοί μου;», δεν το λέει, όπως θα μπορούσε κάποιος άφρονα να νομίσει, επειδή ντρέπεται για τις μητρικές ωδίνες ή επειδή αποβάλλει τη μητέρα από το μητρικό κλέος και τα προνόμια. Διότι πώς θα γινόταν αυτό από εκείνον που, ακόμη και πριν από την περίοδο των θαυμάτων, από σεβασμό προς αυτήν, μετέτρεψε το νερό σε κρασί, και κατά την ίδια την ώρα του Πάθους, όταν καταπονούνταν από τα τραύματα, τη λόγχη, τον σταυρό και τα καρφιά, επέδειξε τη μέγιστη δυνατή φροντίδα για εκείνη, και πριν από αυτά, υποτασσόταν όχι μόνο σε αυτήν που τον γέννησε αληθινά, αλλά και στον νομιζόμενο πατέρα του; Διότι, λέει η Γραφή, «ήταν υποτασσόμενος σε αυτούς». Αλλά γιατί τα λέω αυτά; Εκείνος που δεν ντράπηκε να κατοικήσει σε μήτρα και με τη θέλησή του ανέλαβε αυτό το έργο, πώς θα ήταν λογικό να ντρέπεται για την προσωνυμία; Και αυτός που νομοθετεί την τιμή προς τους γονείς αμέσως μετά τον Θεό, πώς θα μπορούσε ο ίδιος να φανεί ένοχος για περιφρόνηση της μητέρας του;

Εφόσον δεν είχε ακόμη τεθεί ο νόμος που διατάζει να τιμάται ο πατέρας και η μητέρα, πώς ο Χαμ κρίνεται ως πατραλοίας; Ο Θεός έχει εναποθέσει στη φύση τους αναγκαίους νόμους. Έτσι κατέκρινε τον Κάιν, επειδή ακριβώς η φύση τον δίδασκε ότι ο φόνος είναι παράνομος· αμέσως λοιπόν, χρησιμοποιώντας τον δόλο ως συνεργό, αφού απομάκρυνε τον αδελφό του μακριά από τους γονείς τους, τον σκότωσε, και όταν ο Θεός τον ρώτησε «πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;», αρνήθηκε, προφανώς επειδή γνώριζε ότι αυτό που τόλμησε να πράξει ήταν κακό, και αφού ελέγχθηκε από τον δίκαιο κριτή, ομολόγησε ότι η αμαρτία του ήταν ασυγχώρητη· διότι λέει «η αμαρτία μου είναι πολύ μεγάλη για να μου συγχωρεθεί». Αλλά και ο Αδάμ, όταν αντιλήφθηκε τη θεία εμφάνιση, προσπάθησε να κρυφτεί, επειδή γνώριζε ότι η κλοπή είναι κακό. Έτσι και ο Χαμ δέχθηκε την κατηγορία του πατραλοία, επειδή παρέβη τον νόμο της φύσης· και το ότι η φύση δίδασκε να τιμώνται οι γονείς, το μαρτυρούν οι αδελφοί του Χαμ, οι οποίοι με πολλή συστολή σκέπασαν τον πατέρα τους.

Σε καμία περίπτωση βέβαια! Αλλά γνωρίζοντας ότι ο Θεός μάς έδωσε την εντολή να απαρνηθούμε πατέρα και μητέρα και γενικά κάθε σαρκική συγγένεια, αλλά και ολόκληρο τον ίδιο μας τον εαυτό, και όχι μόνο αυτό, αλλά επειδή συνάψαμε συμφωνία με τον Θεό, όταν προσήλθαμε στη μοναχική πολιτεία, να τηρήσουμε και αυτή την εντολή μαζί με όλες τις άλλες, επειδή ο δαίμονας δεν μπόρεσε να πετύχει τίποτα εναντίον σου από όλα όσα προαναφέρθηκαν, τι κάνει; Πρώτα ανακινεί και ανανεώνει μέσα μας τη μνήμη των οικείων μας, και έπειτα, για να προκαλέσει σκοτεινή ανατροπή και παράβαση της εντολής, μας προβάλλει χωρία από τις θείες Γραφές που ειπώθηκαν για άλλους και προς άλλους, λέγοντας: «Τίμα τον πατέρα σου, λέει η θεία Γραφή, και τη μητέρα σου, και δεν πρέπει να παραβλέπεις τους συγγενείς σου από το ίδιο αίμα. Διότι αυτός που δεν φροντίζει τους οικείους του, κατά τον θείο απόστολο, έχει αρνηθεί την πίστη», αγνοώντας ο δόλιος, όπως είναι επόμενο, ότι αυτά ειπώθηκαν όχι για να αγαπάμε τους γονείς ή τους συγγενείς μας περισσότερο από τον Θεό και να προτιμούμε αυτούς αντί για την αγάπη Εκείνου, αλλά για να εκπαιδευτούμε στην υπακοή και να μάθουμε ότι, αν η υποταγή και η τιμή είναι αναγκαία προς τους γονείς μας, πόσο μάλλον προς Αυτόν, τον Θεό που δημιούργησε και αυτούς και εμάς;

Στερείται άραγε προσκυνήσεως η τιμή που αποδίδεται στον Πατέρα και τον Υιό; Αλλά είναι ανόητο έστω και να το σκεφτόμαστε αυτό. Και πάλι, όταν ο Θεός των όλων λέει μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Ιδού, τοποθετώ στη Σιών λίθο ακρογωνιαίο, έντιμο»· άραγε, επειδή δεν προστίθεται η λέξη «προσκυνητό», θα στερήσουμε από τον Υιό του Θεού την ιδιότητα του να είναι προσκυνητός; Και πάλι η Γραφή λέει: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευτυχήσεις, και να μακροημερεύσεις πάνω στη γη». Και πάλι: «Εκείνος που τιμά τον πατέρα του θα εξιλεωθεί για τις αμαρτίες του· και σαν αυτόν που θησαυρίζει είναι εκείνος που δοξάζει τη μητέρα του». Μήπως, λοιπόν, ο Θεός δεν προστάζει εδώ να προσκυνούμε τους γονείς, αλλά μόνο να τους τιμούμε; Αυτό δείχνει μεγάλη απερισκεψία. Πάλι ο μέγας Απόστολος λέει: «Τον Θεό να φοβάστε· τον βασιλιά να τιμάτε». Άραγε, λοιπόν, παραγγέλλει μόνο να τον τιμούν ή και να τον προσκυνούν; Και ποιος από τους συνετούς δεν το καταλαβαίνει; Εγώ μάλιστα, ακούγοντας και τον ιερέα, αντιλαμβάνομαι ότι η τιμή είναι ισότιμη και ισοδύναμη με την προσκύνηση: «Διότι σε εσένα πρέπει», λέει, «κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση».

Βλέποντας, λοιπόν, τους μαθητές να περιφρονούν αυτήν την παράδοση, νόμισαν ότι εξευτελίζουν τους πρεσβυτέρους. Τι κάνει, λοιπόν, ο Σωτήρας; Δεν απολογείται καθόλου για αυτό, αλλά αντιστρέφει την κατηγορία εναντίον τους: «Εκείνος δε αποκρίθηκε και τους είπε: Γιατί και εσείς παραβαίνετε την εντολή του Θεού εξαιτίας της παραδόσεώς σας; Διότι ο Θεός έδωσε εντολή λέγοντας: Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου· και όποιος κακολογεί πατέρα ή μητέρα, ας θανατώνεται. Εσείς όμως λέτε:»