Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 20:13

Και οι συγγραφείς και οι ζωγράφοι και οι χαλκουργοί και οι λιθοξόοι και οι δήμοι και οι άρχοντες και οι πόλεις και οι χώρες θαυμάζουν τους νικητές. Κανείς όμως δεν φιλοτέχνησε την εικόνα κάποιου που τρέπεται σε φυγή και δεν πολέμησε, όπως συμβαίνει τώρα με τον Δαβίδ: διότι πρόκειται για «Ψαλμό του Δαβίδ, όταν δραπέτευε από το πρόσωπο του Αβεσσαλώμ του υιού του». Και πότε ένας δραπέτης είναι άξιος εγκωμίων; Και πότε ένας φυγάς αποτελεί θέμα επιγραμμάτων; Τους δραπέτες τους στιγματίζουν με γράμματα, δεν τους θαυμάζουν με επιγράμματα. Αλλά μάθε την αιτία της επιγραφής, αδελφέ, και ασφάλισε την ψυχή σου: ας γίνει σε σένα η ιστορία αυτή διόρθωση του βίου, ας γίνει ο διωγμός του δικαίου στήριγμα της διάνοιάς σου. Μάθε, λοιπόν, γιατί διωκόταν ο Δαβίδ από τον Αβεσσαλώμ, ώστε, βρίσκοντας το γεγονός αυτό ως θεμέλιο, να οικοδομηθείς με τον φόβο του Θεού. Διότι, όπως χωρίς θεμέλιο η οικοδομή είναι σαθρή, έτσι και χωρίς την ανεύρεση του σκοπού, η Γραφή δεν ωφελεί. Ο μακάριος Δαβίδ είχε ως σκοπό, μέσω του προκείμενου ψαλμού, να διαπαιδαγωγήσει τον βίο και να συνετίσει ώστε ποτέ να μην πράττουμε το κακό ούτε να καταφρονούμε τους νόμους του Θεού, προκειμένου να μην πάθει αυτός που αμαρτάνει τέτοια όμοια με αυτά που έπαθε και ο ίδιος. Τράπηκε σε φυγή για να γλιτώσει από τον υιό του ο Δαβίδ, επειδή είχε απομακρυνθεί από την αγνεία· έφυγε από τον υιό του, επειδή πρόσβαλε τον σώφρονα γάμο· έφυγε από τον υιό του, επειδή είχε εγκαταλείψει τον νόμο του Θεού που λέει: «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις».

Και ο Δαβίδ, επειδή, αν και άκουσε «Ου μοιχεύσεις, ου φονεύσεις», παράκουσε, γι' αυτό παιδαγωγήθηκε και ασθένησε. «Διότι βρώμισαν και σάπισαν οι πληγές μου», λέει, «εξαιτίας της αφροσύνης μου». Επειδή, λοιπόν, αυτόν που παιδαγωγείται από ανθρώπους μπορεί να τον γιατρέψει ο Θεός, ενώ αυτόν που παιδαγωγείται από τον Θεό ούτε άνθρωπος ούτε άγγελος, αλλά μόνο ο Θεός τον γιατρεύει και τον θεραπεύει -«διότι εάν αμαρτήσει άνθρωπος σε άνθρωπο, θα προσευχηθούν γι' αυτόν στον Κύριο», και εάν ένας άρχοντας βγάλει θανατική απόφαση, ο βασιλιάς ανατρέπει την απόφαση, αλλά εάν ο βασιλιάς αποφανθεί, κανείς δεν μπορεί να την ανατρέψει- ο Δαβίδ παρακαλεί τον Δεσπότη που τον μαστίγωσε να γίνει γιατρός του: «Γιάτρεψέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου». Οστά, όμως, δεν εννοεί τα οστά του σώματος, αλλά τις ισχυρές δυνάμεις των λογισμών, οι οποίες ταράχτηκαν σαν τα κύματα, κλυδωνιζόμενες από το πνεύμα της πορνείας. Διότι, όπως ακριβώς στη θάλασσα η αρχή και η προετοιμασία των ναυαγίων είναι η ταραχή των κυμάτων, έτσι και στην ψυχή η αρχή της μοιχείας, της πορνείας και της αμαρτίας είναι η βορβορώδης ταραχή των λογισμών της διανοίας. Επειδή πρώτα η ψυχή γεμίζει βόρβορο από τις αισχρές επιθυμίες, και έπειτα περιπίπτει στο ναυάγιο της πορνείας. Από τη μία βλέπει τις ηδονές των παθών, και από την άλλη τις απειλές του Θεού.

Διότι δεν τράπηκα σε φυγή επειδή φοβόμουν τη δική σου ευσέβεια (καθώς γνωρίζω την ανεξικακία και τη φιλανθρωπία σου), αλλά βλέποντας από τα τεκταινόμενα τον θυμό των εχθρών, και αναλογιζόμενος ότι αυτοί, επειδή φοβούνται μήπως ελεγχθούν για όσα έπραξαν αντίθετα προς τη βούληση της δικής σου καλοκαγαθίας, θα κάνουν τα πάντα ώστε ακόμη και να με θανατώσουν. Ιδού, λοιπόν, η δική σου φιλανθρωπία πρόσταξε να εκδιωχθούν οι επίσκοποι μόνο έξω από τις πόλεις και την επαρχία· αυτοί όμως, οι θαυμαστοί, τολμώντας κάτι περισσότερο από τη δική σου προσταγή, εξόρισαν σε απόσταση μεγαλύτερη των τριών επαρχιών, σε τόπους έρημους, αφιλόξενους και φοβερούς, γέροντες ανθρώπους και επισκόπους πολλών ετών. Διότι εκείνοι μεν από τη Λιβύη εστάλησαν στη Μεγάλη Όαση, ενώ εκείνοι από τη Θηβαΐδα στην Αμμωνιακή της Λιβύης. Και πάλι, δεν έφυγα από φόβο μήπως πεθάνω· ας μη με κατακρίνει κανείς τους για δειλία· αλλά διότι αποτελεί και παράγγελμα του Σωτήρος, όταν διωκόμαστε να φεύγουμε, και όταν μας αναζητούν να κρυβόμαστε, και να μην παραδίδουμε τους εαυτούς μας σε ολοφάνερο κίνδυνο, ούτε με την εμφάνισή μας να αναζωπυρώνουμε περισσότερο τον θυμό των διωκτών. Επειδή το να φονεύει κανείς τον εαυτό του ισοδυναμεί με το να τον παραδίδει οικειοθελώς στους εχθρούς για να τον φονεύσουν. Το να διαφεύγει όμως κανείς, όπως παρήγγειλε ο Σωτήρας, σημαίνει να διακρίνει τον κατάλληλο καιρό και να μεριμνά αληθινά για τους ίδιους τους διώκτες, ώστε να μη φτάσουν μέχρι τη χύση αίματος και καταστούν ένοχοι απέναντι στην εντολή «Ου φονεύσεις»· ιδίως μάλιστα επειδή αυτοί που μας διαβάλλουν επιθυμούν ακριβώς το να υποστούμε κακό.

Διότι δεν τράπηκα σε φυγή επειδή φοβήθηκα τη δική σου ευσέβεια (αφού γνωρίζω την ανεξικακία και τη φιλανθρωπία σου), αλλά επειδή έβλεπα από τα τεκταινόμενα τον θυμό των εχθρών, και αναλογιζόμουν ότι, επειδή φοβούνται μήπως ελεγχθούν για όσα έπραξαν παρά τη θέληση της δικής σου καλοκαγαθίας, θα κάνουν τα πάντα ώστε ακόμη και να μας σκοτώσουν. Ιδού λοιπόν, η μεν δική σου φιλανθρωπία διέταξε απλώς να εκδιωχθούν οι επίσκοποι έξω από τις πόλεις και την επαρχία· αυτοί οι αξιοθαύμαστοι όμως, αποτολμώντας κάτι περισσότερο από τη δική σου προσταγή, εξόρισαν πέρα από τρεις επαρχίες, σε τόπους έρημους, αφιλόξενους και φοβερούς, γέροντες ανθρώπους και πολυετείς επισκόπους. Διότι άλλοι μεν από τη Λιβύη στάλθηκαν στη Μεγάλη Όαση, άλλοι δε από τη Θηβαΐδα στην Αμμωνιακή της Λιβύης. Και πάλι, δεν έφυγα επειδή φοβήθηκα τον θάνατο· ας μην με κατακρίνει κανείς από αυτούς για δειλία· αλλά επειδή είναι παράγγελμα και του Σωτήρος, όταν μας καταδιώκουν να φεύγουμε, και όταν μας αναζητούν να κρυβόμαστε, και να μην παραδίδουμε τον εαυτό μας σε ολοφάνερο κίνδυνο, ούτε με την παρουσία μας να αναζωπυρώνουμε περισσότερο τον θυμό εκείνων που μας διώκουν. Διότι είναι ίσο το να φονεύει κανείς τον εαυτό του με το να παραδίδει τον εαυτό του στους εχθρούς για να τον φονεύσουν. Το να φεύγει όμως κανείς, όπως παρήγγειλε ο Σωτήρας, σημαίνει να αναγνωρίζει τον κατάλληλο καιρό και να νοιάζεται αληθινά για αυτούς που τον καταδιώκουν, ώστε να μη φτάσουν μέχρι τη χύση αίματος και γίνουν ένοχοι απέναντι στην εντολή «Ου φονεύσεις»· διότι αυτό που επιθυμούν προπάντων οι συκοφάντες μας είναι να μας δουν να πάσχουμε.

Ανταπόδωσε στον δούλο σου, χάρισέ μου ζωή. Και τι επιθυμεί να του ανταποδοθεί για όσα προσέφερε; Το να φωτιστεί η διάνοιά του, το να γνωρίσει τα θαυμαστά έργα του Θεού. «Αποκάλυψε τους οφθαλμούς μου, και θα κατανοήσω τα θαυμάσια του νόμου σου». Δεν οικειοποιήθηκα, λέει, τη ματαιότητα του βίου· γι' αυτό ζητώ να λάβω γνώση των θείων εντολών. Διότι άλλες μεν είναι γνωστές, άλλες δε άγνωστες. Γνωστές μεν, όπως το «Ου φονεύσεις» και τα υπόλοιπα· άγνωστες δε το για ποιον λόγο περιτέμνονται τα βρέφη την όγδοη ημέρα, ή για ποιον λόγο προσφέρονται θυσίες για τα νεογέννητα.

Αγωνίζονται έχοντας ως γνώμονα το: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα πορνεύσεις, δεν θα διαφθείρεις παιδιά, δεν θα ασκήσεις μαγεία, δεν θα προκαλέσεις διχόνοια.

Κατά την οργή του θυμού σου δεν σε συμφέρει να τηρήσεις όσα ειπώθηκαν με όρκο και να παραβείς την εντολή του Θεού που λέει: «Ου φονεύσεις». Διότι είναι καλύτερο να μετανοήσεις ενώπιον του Θεού για κάτι που υποσχέθηκες με όρκο να πράξεις, και τελικά να μην το πράξεις, ώστε να μην πέσεις στην καταδίκη του Ηρώδη, ο οποίος, για να τηρήσει τον ασεβή όρκο του, απέκοψε το κεφάλι του Ιωάννη του Προδρόμου και εξέπεσε από την αιώνια ζωή και παραδόθηκε στην πικρή και ατελεύτητη κόλαση. Αντιθέτως, συμφέρει περισσότερο να μετανοήσεις και να ζητήσεις συγχώρεση από τον Θεό, ο Οποίος έχει τη δύναμη να την παράσχει. Διότι μακάριος θα ήταν και ο Ηρώδης, εάν είχε πράξει αυτό. Επειδή όμως δεν το έπραξε, έγινε τρισάθλιος και επικατάρατος εις τον αιώνα. Και ο Πέτρος εξάλλου, ο κορυφαίος των αποστόλων, ορκίστηκε τρεις φορές και αναθεμάτισε τον εαυτό του λέγοντας ότι δεν γνωρίζει τον Σωτήρα, αλλά, αφού μετανόησε με πικρότατο κλαυθμό και γνήσια μετάνοια, εξάλειψε την αμαρτία του και έγινε δεκτός από τον φιλάνθρωπο Δεσπότη, Χριστό και Σωτήρα. Και όχι μόνο αξιώθηκε της χαράς, όταν ο άγγελος είπε στις γυναίκες: «Πείτε στους μαθητές του και στον Πέτρο...», αλλά και ο ίδιος ο Κύριος, αντί για τις τρεις αρνήσεις, τρεις φορές τον ρώτησε, λέγοντας: «Με αγαπάς Πέτρε;», δείχνοντάς του ότι, διά της καλής μετάνοιας, θεραπεύθηκε η αμαρτία των τριών αρνήσεών του. Μην ορκιστείς λοιπόν ποτέ ξανά, παραβαίνοντας την εντολή του Θεού. Εάν όμως αμαρτήσεις ως προς αυτό, μη διστάσεις να μετανοήσεις.

Διότι, λέγει, απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό. Με σοφία, λοιπόν, και με τέχνη οδηγώντας μας προς την αρετή, έθεσε την απομάκρυνση από την κακία ως αρχή των καλών έργων. Διότι, εάν σου παρουσίαζε ευθύς εξαρχής τα τέλεια, θα δίσταζες να τα επιχειρήσεις· τώρα όμως σε συνηθίζει στα πιο εύκολα, ώστε να τολμήσεις και τα επόμενα. Θα έλεγα, μάλιστα, ότι η άσκηση της ευσέβειας μοιάζει με κλίμακα· με εκείνη την κλίμακα που είδε κάποτε ο μακάριος Ιακώβ, της οποίας τα μεν πρώτα σκαλοπάτια βρίσκονταν κοντά στη γη και χαμηλά, τα δε άλλα εκτείνονταν ψηλά, πάνω από τον ίδιο τον ουρανό. Ώστε, πρέπει εκείνοι που εισάγονται στον ενάρετο βίο να θέτουν τα ίχνη τους στις πρώτες βαθμίδες, και από εκεί να ανεβαίνουν διαρκώς στις επόμενες, έως ότου φθάσουν στο εφικτό για την ανθρώπινη φύση ύψος μέσα από τη σταδιακή προκοπή. Όπως λοιπόν στην κλίμακα η πρώτη ανάβαση είναι η απομάκρυνση από τη γη, έτσι και στην κατά Θεόν πολιτεία, αρχή της προκοπής είναι ο χωρισμός από το κακό. Γενικότερα δε, κάθε απραξία είναι ευκολότερη ακόμη και από την οποιαδήποτε πράξη· όπως για παράδειγμα: «Δεν θα φονεύσεις· δεν θα μοιχεύσεις· δεν θα κλέψεις». Καθένα από αυτά απαιτεί απραξία και ακινησία. Αντιθέτως, το «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου»· και το «πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς»· και το «εάν κάποιος σε αγγαρέψει να περπατήσεις ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο», αποτελούν πράξεις που αρμόζουν σε αθλητές, και απαιτούν ψυχή ήδη ακμαία προκειμένου να κατορθωθούν.

Ποιος θα παροικήσει και ποιος θα κατασκηνώσει; Εκείνος που ορκίζεται στον πλησίον του και δεν αθετεί τον όρκο του. Εκεί όμως (στο Ευαγγέλιο), λέει: «Εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου». Τι λέμε λοιπόν; Ότι παντού ο Κύριος παραμένει προσηλωμένος στον ίδιο σκοπό, προλαμβάνοντας τα αποτελέσματα των αμαρτημάτων και αποκόπτοντας την πονηρία από την πρώτη της αρχή. Διότι, όπως ακριβώς ο μεν παλαιός νόμος έλεγε: «Δεν θα μοιχεύσεις», ο δε Κύριος: «Ούτε καν να επιθυμήσεις»· και εκείνος μεν έλεγε: «Δεν θα φονεύσεις», ενώ Εκείνος, νομοθετώντας τα τελειότερα, λέει: «Ούτε καν να οργιστείς»· έτσι λοιπόν και εδώ, ο μεν (νόμος) αρκείται στην ευορκία, ενώ Εκείνος κόβει την αφορμή της επιορκίας. Επειδή, αυτός που τηρεί μεν τον όρκο του, ίσως κάποτε και να σφάλει παρά τη θέλησή του· ενώ αυτός που δεν ορκίζεται καθόλου, έχει αποφύγει εντελώς τον κίνδυνο της επιορκίας. Ως όρκο, εξάλλου, σε πολλά σημεία ονομάζει την αμετάκλητη διαβεβαίωση για το κάθε πράγμα· όπως στο: «Ορκίστηκα, και πήρα σταθερή απόφαση να φυλάξω τις κρίσεις της δικαιοσύνης σου»· και στο: «Ορκίστηκε ο Κύριος, και δεν θα μεταμεληθεί». Όχι πως έφερε τον Θεό ως μάρτυρα των όσων ειπώθηκαν για να πιστοποιήσει κάποια αμφιβολία του, αλλά επειδή με αμετάβλητες και ασάλευτες αποφάσεις επιβεβαίωσε στον Δαβίδ τη χάρη της επαγγελίας.

Διότι δεν είναι δυνατόν να πει κανείς στα άλογα ζώα: «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις» και τα εξής. Γι' αυτό, μη στερήσετε από τον εαυτό σας αυτή τη χάρη, εφόσον προσκαλείστε να επανέλθετε στην αρχική σας ευγένεια. Διότι αυτό είναι δυνατόν, εάν εξομοιωθείτε με τον Θεό μέσω των αγαθών πράξεων· και, αφού θεωρηθείτε υιοί Του εξαιτίας αυτής της ομοιότητας, θα μπορέσετε να αποκατασταθείτε ως κυρίαρχοι των πάντων.

Παρατήρησε δε πώς ο νομοθέτης εκφράζεται αποφατικά λέγοντας το «Δεν θα προσκυνήσεις άλλους θεούς»· ενώ θέτοντας τον θεσμό για το Σάββατο δίπλα σε αυτό, λέει «Να θυμάσαι». Και για ποια αιτία; Διότι ο καιρός για το να μην προσκυνούν άλλους θεούς ήταν ήδη παρών. Γι' αυτόν τον λόγο, βέβαια, τους πρόσταζε να τον εφαρμόζουν άμεσα, ενώ μέσω της μνήμης ήταν δυνατόν να διακρίνουν τα μελλοντικά και να προθεωρήσουν με τον νου τους όσα ακόμη απεικονίζονταν μέσω τύπων. Έπειτα, εκτός από αυτό, πρέπει να εξετάσουμε και το εξής: διότι, αφού διευθέτησε πάρα πολύ καλά τα όσα αφορούν τα παθήματα για την πίστη, τοποθετεί αμέσως τη μνήμη της επαγγελίας για το τέλος των αιώνων, και έπειτα λοιπόν καθορίζει τους άλλους νόμους, δηλαδή το «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου» και το «Δεν θα φονεύσεις» και τα υπόλοιπα, για να μη νομίζουμε ότι δικαιωνόμαστε από τα έργα, ούτε να θεωρούμε την άφθονη μεγαλοδωρία του Θεού ως καρπό των δικών μας κόπων, αλλά μάλλον να προσδοκούμε ότι αυτή θα μας δοθεί μέσω της πίστεως. Γι' αυτόν τον λόγο, πριν από τους νόμους της ευσεβούς πολιτείας, η χάρη των ελπιζόμενων αγαθών εισήλθε αμέσως σε άμεση γειτνίαση με την πίστη.

Διότι τι λέγει; «Μάθετε να κάνετε το καλό;» Άραγε λοιπόν, πες μου, θα μπορούσε να πει κανείς ότι απομακρύνει εντελώς από τη νομική εντολή; Δεν επιτρέπει καθόλου να προσηλώνεται κανείς σε όσα θεσπίστηκαν μέσω του Μωυσή; Έπειτα, πώς έλεγε ο Χριστός: «Μη νομίσετε ότι ήρθα να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήρθα να καταργήσω, αλλά να εκπληρώσω»; Και πώς έλεγε και ο Παύλος: «Ώστε ο μεν νόμος είναι άγιος, και η εντολή αγία και δίκαιη και αγαθή»; Προς αυτά λοιπόν πάλι θα πούμε ότι είναι καλός ο νόμος, εάν βέβαια νοείται πνευματικά, και ο Χριστός δεν μας απομακρύνει εντελώς από τον νόμο. Αλλά μάλλον μας ανεβάζει σε κάτι ανώτερο και καλύτερο, έχοντας θέσει προηγουμένως μέσα μας ως ένα είδος υποβάθρου την παιδαγωγία μέσω του νόμου, και παρουσιάζοντας εκ των προτέρων στους αρχαιότερους όσα γίνονταν με σκιές και τύπους σαν ένα είδος προγυμνάσματος της αληθινής λατρείας. Εξάλλου, είναι αναγκαίο να προσθέσουμε σε αυτά και τούτο: Ο μεν νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή, διδάσκει να απέχει κανείς από τη φαυλότητα και την αμαρτία, και υποδεικνύει τα αισχρά. Και γι' αυτό ο Παύλος λέει: «Την αμαρτία δεν θα την γνώριζα παρά μόνο μέσω του νόμου.» Το ευαγγελικό κήρυγμα όμως μας αναδεικνύει επιμελητές κάθε αρετής. Γι' αυτόν τον λόγο θα μπορούσε δικαιολογημένα να ονομαστεί, κυρίως και αληθινά, το καθεαυτό καλό. Διότι το «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις», απομάκρυνε από την αμαρτία όσους παιδαγωγούνταν, χωρίς όμως να φανερώνει ακόμη τέλεια τι ακριβώς είναι το καλό.

Ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή, έχοντας νομοθετηθεί για τους αρχαιοτέρους, πρόσταζε να εφαρμόζεται ίση ανταπόδοση· εμπόδιζε δηλαδή την αδικία, αλλά δεν απαιτούσε να δείχνουν ανεξικακία όσοι είχαν προηγουμένως αδικηθεί, πράγμα που επιδιώκει ο νόμος του Ευαγγελίου. Διότι λέει: «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιορκήσεις». Και επιπλέον αυτών: «Οφθαλμό αντί οφθαλμού, χέρι αντί χεριού, πόδι αντί ποδιού, τραύμα αντί τραύματος, μώλωπα αντί μώλωπος». Με αυτά έδινε εντολή να μην αδικούν τους άλλους· ή τουλάχιστον, εάν είχαν αδικηθεί πρώτοι, να μην επεκτείνουν την οργή τους ενάντια σε αυτόν που τους αδίκησε πέρα από το μέτρο της ίσης ανταπόδοσης.

Ενώ λοιπόν ο άρχοντας περίμενε να ακούσει τον Χριστό να λέει: «Απομακρύνσου από τα γραπτά του Μωυσή και προσέγγισε τα δικά μου θεσπίσματα», δεν είπε αυτό, διαβλέποντας με τρόπο θεοπρεπέστατο τον εσωτερικό σκοπό αυτού που τον πείραζε. Αλλά σαν να μην υπήρχαν άλλες εντολές παρά μόνο εκείνες που δόθηκαν μέσω του Μωυσή, παραπέμπει τον άνθρωπο σε αυτές και λέει: «Ξέρεις τις εντολές: Μη μοιχεύσεις, μη φονεύσεις, κ.λπ.» (A f. 246 b) Ο νόμος βέβαια αποκλείει κάθε είδος φαυλότητας και καταδικάζει τους τρόπους της ανοσιότητας. «Διότι δεν θα μοιχεύσεις», λέει, «δεν θα φονεύσεις», και τα υπόλοιπα, απαγορεύοντας ξεκάθαρα ότι ούτε πρέπει να φονεύει κανείς ούτε να επιθυμεί παράφορα τους γάμους των άλλων, καταδικάζοντας επίσης την κλοπή, την επιορκία και την ψευδομαρτυρία, και ορίζοντας ποινές για όσους αμαρτάνουν. Έπειτα, πρόσταξε να είναι επιμελείς στον σεβασμό προς τους γονείς, προβάλλοντας αξιόλογα έπαθλα για όσους θέλουν να ευδοκιμήσουν: «Τίμα», λέει, «τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευτυχήσεις και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη». (A f. 247, D f. 59 b) Νόμισε ο δύστροπος και ικανός στις κακουργίες ότι, αν και ο ερωτώμενος ήταν Θεός, θα τον παρέσυρε χωρίς κόπο να απαντήσει σύμφωνα με το δικό του θέλημα. Ο Χριστός όμως, παρόλο που αυτός ήταν πονηρός, δεν τον απομάκρυνε. «

Όμως φαίνεται να έχει φροντίσει για το κτήμα και να το έχει στον νου του· διότι δεν υπήρξε κανένα χρονικό διάστημα στο οποίο να μην απεστάλησαν από τον Θεό προφήτες και δίκαιοι για να νουθετήσουν· αλλά, όπως λέει ο Ιερεμίας: «Ιδού, ο λόγος του Κυρίου έγινε σε αυτούς για ονειδισμό· δεν θέλησαν καθόλου να τον ακούσουν». Έγιναν απειθείς, και, αφού ατίμασαν τους απεσταλμένους, τους έδιωξαν με άδεια χέρια. Συλλογίζεται δε μέσα του ο δεσπότης του αμπελώνα, λέγοντας: «Τι να κάνω;». Λέει το «Τι να κάνω;» όχι επειδή είχε έλλειψη από άλλους δούλους· διότι δεν θα του έλειπαν οι διάκονοι των αγίων του θελημάτων· αλλά επειδή είχε εφαρμοστεί κάθε ιατρική μέθοδος, χωρίς όμως να ωφεληθεί εκείνος σε τίποτα. Έπειτα λέει τα εξής: «Θα στείλω τον υιό μου τον αγαπητό· ίσως αυτόν τον σεβαστούν». Αυτοί όμως ανταγωνίζονται στα μιάσματα, καλύπτοντας πάντοτε τα παλαιότερα με τα νεότερα· πράγμα που και ο Ίδιος το φανέρωνε λέγοντας: «Συμπληρώστε το μέτρο των πατέρων σας». Διότι από παλιά οι προφήτες τούς κατηγορούσαν γι' αυτά, λέγοντας: «Τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα». Και: «Αναμειγνύουν αίματα με αίματα». Και: «Αυτοί που οικοδομούν τη Σιών με αίματα». Αλλά δεν συνετίζονταν, αν και είχαν λάβει πρώτη αυτήν την εντολή, το «Ου φονεύσεις», και με πολλούς και ποικίλους τρόπους παρακινούνταν στην τήρηση αυτής της εντολής.

Τώρα όμως, σαν να μας εισάγει σε κάτι μεγάλο και αξιοσπούδαστο, ο νόμος μάς αποτρέπει από κάθε εργασία· και δεν επιτρέπει να βγάζουμε κανένα βάρος από το σπίτι· αλλά ούτε και να απομακρυνόμαστε κάπου μακριά, περνώντας το κατώφλι της πύλης της Ιερουσαλήμ. Προστάζει να προσέρχεται κανείς στο δείπνο και στο τραπέζι χρησιμοποιώντας τροφές όχι από αυτές που βρέθηκαν εκείνη τη στιγμή, αλλά από αυτές που ετοιμάστηκαν εκ των προτέρων με προνοητικότητα, και τιμωρεί με θάνατο τον παραβάτη. Καίτοι κανένα από όσα έχουν παραγγελθεί, εάν γινόταν σε κάποια άλλη περίσταση, δεν θα προσήπτε την κατηγορία της αμαρτίας σε αυτόν που το έπραξε. Και βέβαια, δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος, εφόσον σκέφτεται σωστά, ότι και αυτά κατατάσσονται από τον νόμο στην κατηγορία των παραπτωμάτων, όπως ακριβώς συμβαίνει με τα άλλα, από τα οποία διατάσσει σαφώς ότι πρέπει να απέχουμε παντελώς. Διότι το «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ου κλέψεις, ου ψευδομαρτυρήσεις», και όσα είναι συναφή με αυτά αποβλέποντας στην ίδια κοινή κατεύθυνση, δεν πρέπει να τηρούνται μόνο κατά το Σάββατο από έναν άνθρωπο που δεν επιθυμεί να τιμωρηθεί, αλλά πρέπει να εφαρμόζονται διαρκώς σε κάθε χρόνο. Επομένως, πιστεύω πως θα γίνει απολύτως ξεκάθαρο στους ακροατές ότι τα όσα έχουν απαγορευτεί κατά το Σάββατο δεν είναι αμαρτίες, αλλά μάλλον αναδεικνύουν για εμάς μια εξαιρετικά ωραία εικόνα των πραγμάτων, την οποία, όσο βέβαια μπορώ, δεν θα διστάσω να εξηγήσω για τη δική σου ωφέλεια.

Ούτε να επιθυμήσεις. Ο νόμος είπε: Μη φονεύσεις· εγώ όμως λέγω: Ούτε να οργιστείς. Διότι, εάν επιθυμήσεις, έστω και αν σήμερα δεν μοιχεύσεις, εντούτοις η επιθυμία δεν παύει να σε ενοχλεί εσωτερικά, έως ότου σε ρίξει και στην πράξη. Εάν θυμώνεις και εξάπτεις τον εαυτό σου εναντίον του αδελφού σου, κάποια στιγμή θα πέσεις και στην καταλαλιά, έπειτα στην επιβουλή· και προχωρώντας έτσι λίγο-λίγο, φθάνεις πλέον και στο να φονεύσεις.

Ο άλλος όμως είναι συνυφασμένος με την αδικία, αυτός που έχει τεθεί για την άμυνα και την ανταπόδοση απέναντι σε εκείνους που αδίκησαν πρώτοι, ο οποίος προστάζει να βγάζουν μάτι αντί για μάτι και δόντι αντί για δόντι, και να εκδικούνται τον φόνο με φόνο. Διότι εξίσου αδικεί και εκείνος που αδικεί δεύτερος, διαφέροντας μόνο ως προς τη χρονική σειρά, ενώ πράττει το ίδιο ακριβώς έργο. Αυτό το πρόσταγμα βεβαίως ήταν και είναι δίκαιο με διαφορετικό τρόπο, έχοντας τεθεί εξαιτίας της αδυναμίας εκείνων για τους οποίους νομοθετήθηκε ως παρέκκλιση από τον καθαρό νόμο, είναι όμως ανοίκειο προς τη φύση και την αγαθότητα του Πατέρα των όλων. Ίσως βέβαια αυτό να ήταν κατάλληλο, ή μάλλον αναγκαίο. Διότι Εκείνος που δεν ήθελε να γίνει ούτε ένας φόνος όταν έλεγε «ου φονεύσεις», αφού στη συνέχεια πρόσταξε να θανατώνεται σε αντίποινα ο φονιάς, θεσπίζοντας δεύτερο νόμο και επικυρώνοντας δύο φόνους ενώ είχε απαγορεύσει τον έναν, παρασύρθηκε από την ανάγκη χωρίς να το αντιληφθεί. Γι' αυτό ακριβώς, ο Υιός που προήλθε από Εκείνον κατήργησε αυτό το μέρος του νόμου, μολονότι ομολόγησε ότι και αυτό προέρχεται από τον Θεό, όπως και στα άλλα συγκαταλέγεται στην παλαιά παράδοση και σε εκείνα όπου ανέφερε: «Ο Θεός είπε: όποιος κακολογεί τον πατέρα του ή τη μητέρα του, να θανατώνεται». Υπάρχει δε και το τυπικό μέρος του νόμου, το οποίο έχει τεθεί ως εικόνα των πνευματικών και ανώτερων πραγμάτων, εννοώ αυτά που έχουν νομοθετηθεί σχετικά με τις προσφορές, την περιτομή, το Σάββατο, τη νηστεία, το Πάσχα, τα άζυμα και τα παρόμοια.

Τι ήταν λοιπόν η κατάρα του νόμου; Αλλά κατάρα του νόμου είναι ο σταυρός εξαιτίας των αμαρτιών. Διότι, εάν κάποιος συλληφθεί σε παράπτωμα, έλεγε ο νόμος: «και τον κρεμάσετε επί ξύλου· ας μη δύσει ο ήλιος πάνω στο νεκρό του σώμα, αλλά αφού τον κατεβάσετε, να τον θάψετε πριν από τη δύση του ηλίου, διότι είναι επικατάρατος καθένας που κρέμεται πάνω στο ξύλο». Επειδή λοιπόν η κατάρα είχε οριστεί για τη σταύρωση, όταν ήλθε ο Ίδιος και «σήκωσε τις αμαρτίες μας επί του ξύλου», «προσφέροντας τον εαυτό Του υπέρ ημών», το αίμα Του μας εξαγόρασε, το σώμα Του έλυσε τις κατάρες μας, δηλαδή έλυσε τις αμαρτίες μέσω της μετάνοιας του σταυρού και της δικής Του παρουσίας. Ούτε λοιπόν ο νόμος είναι κατάρα (μη γένοιτο), ούτε το ευαγγέλιο έλαβε την κατάρα ούτε ο Κύριος, αλλά με αφορμή τον δικό Του θάνατο καταλύθηκε ο θάνατος που επιβλήθηκε για την αμαρτία. 80. Έπειτα λέγει ότι ο νόμος «ήταν διακονία του θανάτου». Ήδη όμως για το θέμα αυτό είπαμε πολλά, ότι ο ίδιος δεν ήταν διάκονος του θανάτου. Διότι ούτε έλεγε να φονεύεις, αλλά πρόσταζε λέγοντας: «μη φονεύσεις». Επειδή όμως φόνευσε αυτόν που διαπράττει φόνο, προκειμένου να καταργηθεί μέσω του ενός που θανατώθηκε η πράξη του φόνου, και αφού φοβηθούν πολλοί εξαιτίας του ενός, να συγκρατήσουν την αδικία ώστε να μη φονεύουν πλέον, ήταν διακονία του θανάτου, όχι για να υπηρετήσει τον θάνατο, αλλά για να επιφέρει τον θάνατο στον φονιά, ώστε να μη γίνονται πλέον πολλοί φονιάδες.

Και πάλι: ο μεν παλαιός νόμος παρήγγελλε να λατρεύεται ο Θεός των όλων με θυσίες [σφαγές] ζώων, με προσφορά λιβανιού στη φωτιά και με κάποιους άλλους παρόμοιους καθαρμούς του σώματος· εγώ όμως, παραδίδοντας τα μυστήρια της ψυχής, προστάζω να τιμάται το θείο με καθαρότατη διάνοια και διαυγή νου, με σωφροσύνη και ενάρετο βίο, καθώς και με ορθά και ευσεβή δόγματα. Και πάλι: ο μεν Μωυσής συμβούλευε τους ανθρώπους εκείνης της εποχής να μη φονεύουν, επειδή ήταν μιαιφόνοι· εγώ όμως, για εκείνους που έχουν ήδη προπαιδευτεί σε αυτό και έχουν κατορθώσει να τηρούν την πρώτη εντολή, νομοθετώ την τελειότερη, προστάζοντας να μην κυριεύονται ούτε καν από το πάθος της οργής. Και πάλι: ο μεν Μωυσής διέταζε τους μοιχούς και τους ακόλαστους να μη μοιχεύουν, ούτε να αρσενοκοιτούν, ούτε να επιδιώκουν τις παρά φύση ηδονές, επιβάλλοντας την ποινή του θανάτου στους παραβάτες· εγώ όμως θέλω οι δικοί μου να μην κοιτάζουν καν γυναίκα με ακόλαστη επιθυμία. Και πάλι: εκείνος μεν έλεγε: «Δεν θα επιορκήσεις, αλλά θα εκπληρώσεις προς τον Θεό τους όρκους σου»· εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου, αλλά ο λόγος σας να είναι "ναι ναι", "όχι όχι"· ό,τι δε περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό».

Διότι σε εκείνους μεν που ήταν επιρρεπείς στις ανθρωποκτονίες νομοθέτησε να μη φονεύουν, ομοίως δε και στους πλέον φιλήδονους και ακόλαστους να μη μοιχεύουν, και πάλι στους πλέον δουλοπρεπείς να μην κλέβουν, ενώ στους ίδιους (τους μαθητές Του) όρισε να θεωρούν ότι αυτοί οι νόμοι δεν αρμόζουν πλέον σε αυτούς, αλλά να εκτιμούν πάνω απ' όλα την απάθεια της ψυχής, αποκόπτοντας τα βλαστάρια της κακίας από κάτω, από τα βάθη του ίδιου του νου τους, σαν από τις ρίζες. Τους όρισε να προσπαθούν να κυριαρχούν επί του θυμού και επί κάθε αισχρής επιθυμίας, ή μάλλον να μην οργίζονται καθόλου ένεκα της άκρας απάθειας της ψυχής, ούτε να βλέπουν γυναίκα με ακόλαστη επιθυμία, και αντί να κλέβουν, απεναντίας να προσφέρουν και τα δικά τους υπάρχοντα σε όσους έχουν ανάγκη. Και ούτε να υπερηφανεύονται για το ότι δεν αποστερούν τους άλλους, αλλά για το ότι υπομένουν ανεξίκακα αυτούς που σπεύδουν να τους αποστερήσουν. Και γιατί πρέπει να συγκεντρώσω όλα όσα Εκείνος μεν δίδασκε, και αυτοί δε μάθαιναν; Τους προέτρεπε λοιπόν, εκτός των άλλων, να τηρούν την αλήθεια με τέτοιον τρόπο, ώστε να μην έχουν ανάγκη ούτε την ευορκία –πόσο μάλλον την επιορκία– αλλά να διαμορφώνουν τον τρόπο της ζωής τους έτσι ώστε να φαίνεται πιο αξιόπιστος από κάθε όρκο, περιοριζόμενοι στο «ναι» και στο «όχι», και χρησιμοποιώντας τα λόγια τους με αλήθεια. Πρέπει λοιπόν να διερωτηθούμε, με ποια λογική θα μπορούσε κανείς να υποπτευθεί ότι οι ακροατές τέτοιων διδαγμάτων, οι οποίοι μάλιστα αναδείχθηκαν και διδάσκαλοι των ίδιων αυτών μαθημάτων, έπλασαν ψευδώς όλα όσα μαρτύρησαν ότι έπραξε ο Διδάσκαλος;

Αυτά, λοιπόν, ας θεωρηθεί ότι έχουν εξεταστεί, κάνοντας κατά παραχώρηση δεκτή μια παράλογη αρχή. Διότι το να υποθέσουμε τα αντίθετα από τα όσα έχουν γραφεί, και να ισχυριστούμε ότι ο Ιησούς δεν υπήρξε διδάσκαλος σώφρονων λόγων, αλλά αδικίας, πλεονεξίας και κάθε ακολασίας, και ότι οι μαθητές του, έχοντας διδαχθεί τέτοια πράγματα από αυτόν, έγιναν ικανοί για κάθε κακό και οι πλέον παμπονήροι από όλους τους ανθρώπους που υπήρξαν ποτέ, μας παραχωρήθηκε ως υπόθεση, πράγμα που ήταν το πιο παράλογο από όλα· αυτό είναι παρόμοιο με το να έλεγε κάποιος, συκοφαντώντας και διαβάλλοντας τον Μωυσή —ο οποίος στους νόμους λέει: «δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις»— ότι τα έλεγε αυτά με ειρωνεία και προσποίηση· ότι, δηλαδή, επιθυμούσε οι υπήκοοί του και να φονεύουν και να μοιχεύουν και να πράττουν τα αντίθετα από αυτά που προσποιείται ότι νομοθετεί, και ότι υποκρινόταν και προσποιούνταν τον σεμνό βίο. Με αυτόν τον τρόπο, άλλωστε, θα μπορούσε κάποιος να διαβάλει και τις νουθεσίες των Ελλήνων φιλοσόφων και τον καρτερικό βίο τους και όλους τους λόγους τους, ισχυριζόμενος ότι η διάθεσή τους και ο βίος τους ήταν αντίθετα με τα γραφόμενα, και ότι προσποιήθηκαν υποκριτικά πως επέλεξαν τον φιλοσοφικό βίο. Έτσι, για να το πούμε απλά, θα μπορούσε κάποιος να διαβάλει όλες τις ιστορίες των παλαιών, αναιρώντας την αλήθεια που περιέχουν, και παρερμηνεύοντας προς το αντίθετο τα όσα δηλώνονται σε αυτές.

«Δεν θα μοιχεύσεις», λέει ο νόμος· εσύ όμως, ούτε καν θα επιθυμήσεις, αναφλέγοντας το πάθος από το περίεργο και επίμονο βλέμμα. «Δεν θα φονεύσεις», λέει εκείνος· εσύ όμως, ούτε καν θα ανταποδώσεις το χτύπημα, αλλά και θα προσφέρεις τον εαυτό σου σε εκείνον που σε χτυπά. Πόσο πιο φιλοσοφημένα είναι αυτά από εκείνα!

«Αλλά ούτε και εκείνη λυπάται αυτούς που τρυγούν». Άκουσε: «Πώς δεν γνωρίζεις, ω άριστε, ότι ούτε και για εκείνη είναι ασφαλές το κεντρί; Χτυπά μεν, αλλά η ίδια αμέσως πεθαίνει». Τόσα πολλά φάρμακα έχεις εσύ για το πάθος, και το μεγαλύτερο από όλα όσα ανέφερα είναι η εντολή, η οποία δεν επιτρέπει να εξυβρίζεις ούτε αυτόν που σε χτυπά. Διότι το «Ου φονεύσεις» θεσπίστηκε για τους παλαιούς· σε εσένα όμως έχει παραγγελθεί ούτε καν να οργίζεσαι, πόσο μάλλον να χτυπάς ή βεβαίως να τολμήσεις να διαπράξεις φόνο.

Ποτέ να μην επικαλείσαι ματαίως τον μεγάλο Θεό. Να τηρείς όλα τα Σάββατα, τα υψηλά και τα σκιώδη. Μακάριος θα είσαι, εάν αποδίδεις στους γονείς σου την ευγνωμοσύνη που τους αρμόζει. Να αποφεύγεις το δολοφονικό μίασμα των χεριών, την ξένη κλίνη, την κακόβουλη κλοπή, την ψευδή μαρτυρία, καθώς και την επιθυμία για τα ξένα αγαθά, η οποία αποτελεί σπινθήρα του ολέθρου.

Ζ΄. Δεν θα φονεύσεις, για να μην εκπέσεις από την υιοθεσία Εκείνου που ζωοποιεί και τους νεκρούς, και υιοθετηθείς μέσω των έργων σου από εκείνον που είναι εξ αρχής ανθρωποκτόνος. Επειδή δε ο φόνος προέρχεται από το χτύπημα, το χτύπημα από την ύβρη, η ύβρη από την οργή, και η οργή μάς προκαλείται από τη ζημία, το χτύπημα ή την ύβρη που μας επιφέρουν οι άλλοι, για τον λόγο αυτόν «σε εκείνον που σου παίρνει το πανωφόρι, μην εμποδίσεις να πάρει και το πουκάμισο», είπε ο Χριστός· και αυτόν που σε χτυπά να μην τον ανταποδώσεις με χτύπημα, και να μην ανθυβρίσεις αυτόν που σε υβρίζει. Διότι έτσι και τον εαυτό σου και αυτόν που σε κακοποιεί θα ελευθερώσεις από την πτώση του φόνου. Εσύ βέβαια θα λάβεις συγχώρηση και για όσα έχεις αμαρτήσει προς τον Θεό· διότι «συγχωρείτε», λέει, «και θα συγχωρηθείτε». Εκείνος όμως που κακολογεί και κακοποιεί θα υποστεί ως τιμωρία την αιώνια κόλαση· διότι «εκείνος που θα πει στον αδελφό του "μωρέ", είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός», είπε ο Χριστός. Εάν λοιπόν μπορέσεις να ξεριζώσεις το κακό, εξασφαλίζοντας στην ψυχή σου τη μακαριότητα της πραότητας, δόξασε τον Χριστό, τον δάσκαλο και συνεργό των αρετών, χωρίς τον οποίο, όπως διδάχθηκες, δεν μπορούμε να πράξουμε κανένα αγαθό. Εάν όμως δεν μπορέσεις να παραμείνεις χωρίς οργή, κατάκρινε τον εαυτό σου που οργίζεται και δείξε μετάνοια προς τον Θεό και προς αυτόν που άκουσε κακά λόγια ή έπαθε κάτι κακό από εσένα. Διότι όποιος μετανοεί στις απαρχές της αμαρτίας, δεν φτάνει μέχρι την ολοκλήρωσή της· ενώ όποιος μένει αναίσθητος στα μικρά σφάλματα, εξαιτίας αυτών θα περιπέσει και στα μεγάλα.

Αυτές τις φανερώνει ο νόμος, μέσω του οποίου γνώρισε στον Μωυσή τις οδούς του, δηλαδή τις εντολές, και μέσω αυτού στους γιους του Ισραήλ τα θελήματά του. Διότι θέλημα του Θεού είναι το να μη μοιχεύουμε, να μη φονεύουμε, να μην κλέβουμε, να μην ψευδομαρτυρούμε· επειδή μέσω αυτών σωζόμαστε. «Οικτίρμων και ελεήμων είναι ο Κύριος.» Επομένως, ούτε παντοτινά θα χρησιμοποιεί την οργή (διότι αυτό σημαίνει το «μέχρι τέλους»), ούτε θα χαρίζει το έλεος διαρκώς στους ανάξιους· επειδή πώς αλλιώς είναι ο Θεός κριτής, και δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος; Πώς θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του; Αναμειγνύει, λοιπόν, την οργή με το έλεος, και όταν μεν είναι καιρός ελέους, προβάλλει αυτό· όταν δε είναι καιρός οργής, την επιφέρει κατά την ημέρα της οργής και της δικαιοκρισίας, κατά την οποία, λέει ο Παύλος, θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Γι' αυτό, λέει, δεν θα οργίζεται στον αιώνα, δηλαδή στον παρόντα αιώνα· διότι για τον μέλλοντα φύλαξε την κρίση και την οργή. «Όπως οικτίρει ο πατέρας τους γιους του.» Διότι στο σκοτάδι και στα δεσμά βρίσκονται οι άνθρωποι που ζουν μέσα στις αμαρτίες· όταν όμως απαλλαγούν από τα παραπτώματα, προφανώς μετατίθενται και βρίσκονται στο φως· ώστε εύλογα ονόμασε την απαλλαγή από τα αμαρτήματα μετάβαση από τη δύση προς την ανατολή, θέλοντας συνάμα να διδάξει και εμάς ποια είναι η απόσταση ανάμεσα στην αμαρτία και στη δικαιοσύνη. «Διότι αυτός γνώρισε το πλάσμα μας.»

Εξαιτίας αυτού, ο εχθρός καταπατούσε με αλαζονεία τη ζωή· το «Ου φονεύσεις» χλευαζόταν, το «Ου μοιχεύσεις» περιγελιόταν, το «Ου κλέψεις» είχε καταργηθεί, το «Ου ψευδομαρτυρήσεις» θεωρούνταν ανοησία και μύθος, το «Ουκ επιθυμήσεις όσα τω πλησίον σου εστίν» αποτελούσε μια εντολή εχθρική προς τον τρόπο ζωής, και ο νόμος ήταν ξένος προς την κοινωνία.

Αυτά είναι όσα υποστηρίζουν, για να το πούμε με λίγα λόγια, οι εκπρόσωποι των Σηθιανών διδασκαλιών. Η διδασκαλία τους συντίθεται από λέξεις φυσικές και από άλλες που έχουν ειπωθεί για διαφορετικά θέματα, τις οποίες μεταφέροντας στη δική τους διδασκαλία, τις ερμηνεύουν όπως προείπαμε. Λένε, μάλιστα, ότι και ο Μωυσής συμφωνεί με τη διδασκαλία τους, όταν λέει: «σκοτάδι και γνόφος και θύελλα» — διότι αυτοί, ισχυρίζονται, είναι οι τρεις λόγοι (αρχές)· ή όταν λέει ότι στον παράδεισο δημιουργήθηκαν τρεις: ο Αδάμ, η Εύα, το φίδι· ή όταν αναφέρει τρεις υιούς: τον Κάιν, τον Άβελ, τον Σηθ, και πάλι τρεις: τον Σημ, τον Χαμ, τον Ιάφεθ· ή όταν αναφέρει τρεις πατριάρχες: τον Αβραάμ, τον Ισαάκ, τον Ιακώβ· ή όταν λέει ότι δημιουργήθηκαν τρεις ημέρες πριν από τον ήλιο και τη σελήνη· ή όταν αναφέρει τρεις νόμους: τον απαγορευτικό, τον εφετικό, τον διατιμητικό. Απαγορευτικός νόμος είναι το: «από κάθε δέντρο στον παράδεισο μπορείτε ελεύθερα να φάτε, αλλά από το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού δεν πρέπει να φάτε». Το να λέει: «έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου, και έλα στη γη που θα σου δείξω», αυτός, λέει, είναι ο εφετικός νόμος· διότι σε όποιον το επιθυμεί (επιλέξει) είναι δυνατόν να εξέλθει, ενώ σε όποιον δεν το επιθυμεί, να μείνει. Διατιμητικός δε νόμος είναι αυτός που λέει: «δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις»· διότι έχει καθοριστεί η ποινή για το καθένα από τα αδικήματα.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΘΕΟΓΝΩΣΤΟ 1278. Δεν είναι το ίδιο, αγαπητέ μου, το να προστάζει κανείς και το να επιτρέπει· διότι το πρώτο προστάζεται ως κάτι που οφείλει με κάθε τρόπο να εκπληρωθεί, όπως το «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις» και όσα άλλα είναι παρόμοια· το δεύτερο, όμως, συγχωρείται χάριν κάποιας οικονομίας. Το πρώτο, λοιπόν, θεσπίζεται, ενώ το δεύτερο δεν απαγορεύεται· και αυτό θα το τεκμηριώσω από τις Γραφές.

ΙΓ'. ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ. Γιατί ορισμένες διατάξεις του νόμου έχουν νομοθετηθεί κοινά και για τους άνδρες και για τις γυναίκες, ενώ άλλες ξεχωριστά; Οφείλεις να μελετάς τις Γραφές και να μην ερωτάς για τα πάντα. Διότι, εάν διάβαζες, θα εγνώριζες ότι για μεν τον άνδρα έχουν νομοθετηθεί ορισμένες ειδικές διατάξεις περί σπερματικής εκκρίσεως, για δε τη γυναίκα περί εμμήνου ρύσεως. Επίσης, για μεν τον άνδρα, να μην ανατρέπει τους φυσικούς θεσμούς επιθυμώντας παράφορα άρρενες και παραδιδόμενος σε άκαρπη μανία, για δε τη γυναίκα, περί του ύδατος του ελέγχου, εάν υπάρξει υποψία ότι έχει μοιχεύσει. Και τον μεν άνδρα που υπέστη ονείρωξη, καθώς και τη γυναίκα κατά την έμμηνο ρύση και μετά τη γέννα, τους ονομάζει ακάθαρτους και τους τοποθετεί έξω από τους ιερούς περιβόλους, μέχρι να καθαριστούν. Και κάποια άλλα έχουν νομοθετηθεί ειδικά, τα οποία δεν είναι αναγκαίο να αναφερθούν επί του παρόντος, καθώς μπορείς να κατανοήσεις από όσα ελέχθησαν ότι μόνο σε εκείνα, στα οποία δεν είναι δυνατόν η γυναίκα να πράξει τα του ανδρός, ούτε ο άνδρας τα της γυναικός, θεσπίστηκαν ξεχωριστοί νόμοι. Όλοι δε οι υπόλοιποι νόμοι είναι κοινοί και για τα δύο γένη· όπως το: «Να αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου·» και το: «Ου φονεύσεις. Ου μοιχεύσεις. Ου κλέψεις. Ου ψευδομαρτυρήσεις.»

Στέκεται ο νόμος και ακούει, χωρίς να βοηθά· έδινε προσταγές που καταργούν την τυραννία του διαβόλου, μιλώντας μόνο, αλλά χωρίς να γίνεται σύμμαχος. Διότι, όπως ακριβώς ένας παιδοτρίβης, καθισμένος έξω από το σκάμμα, έβλεπε την αμαρτία να πυγμαχεί με το ανθρώπινο γένος, και έλεγε στον άνθρωπο: «Δεν θα φονεύσεις», του έλεγε: «Δεν θα μοιχεύσεις.» «Είσελθε μέσα, βοήθησε. Γιατί κάθεσαι έξω;» —«Δεν μπορώ.» —«Γιατί;» —«Νόμος είμαι, όχι νομοθέτης· γράμμα είμαι, όχι πνεύμα. Μπορώ να παρέχω το γράμμα· αλλά το γράμμα αποκτείνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί.» —«Εσύ δεν μπορείς; Εμείς οι προφήτες, τι; Εμείς μπορούμε; Όχι. Αλλά τι κάνουμε; Κατηγορούμε μόνο· προτρέπουμε, συμβουλεύουμε.» Η αμαρτία, τι είναι; Φοβερή. Ο διάβολος, τι είναι; Αμείλικτος. Και όπως ακριβώς κάποιος φοβερός που έχει ως δήμιο την αμαρτία, ο θάνατος ακολουθούσε εξολοθρεύοντας τους πάντες. Εισχωρούσε η αμαρτία, πάλευε· ηττάτο ο άνθρωπος· περιφερόταν προσπαθώντας να νικήσει, και βρισκόταν σε αδιέξοδο. Τι έπρεπε να γίνει; Ο νόμος ατονεί, οι προφήτες συμβουλεύουν, η αμαρτία είναι ισχυρή, ο διάβολος φοβερός, ο θάνατος επικείμενος και αμείλικτος. Τι έπρεπε να γίνει;

Διότι, επειδή εξ αρχής ο νόμος έλεγε: «Ου φονεύσεις» (πρόσεχε με ακρίβεια τα λόγια μου· διότι εκφράζω βαθύ νόημα), ο νόμος έλεγε: «Ου φονεύσεις», και η καρδιά και η διάνοια του ανθρώπου λέει: «Ορθώς λέγει ο νόμος». Ο νόμος έλεγε: «Ου μοιχεύσεις», και η διάνοια εκείνου που άκουγε επαινούσε το λεγόμενο [δεν έπραττε όμως το λεγόμενο]· αλλά ο άνθρωπος ήταν μόνο επαινέτης και όχι εκτελεστής. Διότι με τη διάνοια επαινούσε, αλλά την αμαρτία την έπραττε. Και ταυτόχρονα αναταρασσόταν και βρισκόταν σε εσωτερική σύγκρουση· και υπήρχε πόλεμος και μάχη και σχίσμα. Η διάνοια έλεγε: «Ορθώς λέγει ο νόμος»· ο άνθρωπος όμως, βλέποντας μια όμορφη γυναίκα, καθώς η επιθυμία του διεγειρόταν, καθώς η εντολή ηχούσε μέσα του, καθώς η επιθυμία επικρατούσε και η αμαρτία αντιστρατευόταν τον νόμο, παρασυρόταν και πολιορκούνταν, υπό την τυραννία της αμαρτίας. Υπήρχε λοιπόν ανάγκη του ίδιου του Κεραμέα, του ίδιου του Δημιουργού.

Δες πώς περιγράφει αυτήν τη μάχη ο Παύλος: «Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον έσω άνθρωπο (δηλαδή κατά τη διάνοιά μου και τον λογισμό μου συμφωνώ με τον νόμο που λέει: "Μη φονεύσεις"). Βλέπω όμως έναν άλλο νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου (Ποιον; Τον νόμο της επιθυμίας) και να με αιχμαλωτίζει (Πού;) στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Η ψυχή λέει: "Μη μοιχεύσεις", η επιθυμία λέει: "Μοίχευσε". Τυραννιέται η ψυχή, δεν υπερισχύει η διάνοια· κυριαρχεί η επιθυμία, με ελκύει, με παρασύρει. Ταλαίπωρος εγώ άνθρωπος». Είναι λόγια ανθρώπου που σύρεται δέσμιος· που σύρεται δέσμιος και δεν βρίσκει βοήθεια. Ταλαίπωρος εγώ άνθρωπος.

Ώ, τι μεγάλη κιθάρα, που ανακρούει τις ψυχές των ανθρώπων της οικουμένης σαν άλλες χορδές, σε μία ενιαία δοξολογία! Και πώς ένας τέτοιος και τόσο σπουδαίος άνδρας, αυτός που διακοσμεί τα ήθη των ανθρώπων και υπερβαίνει κάθε εγκωμιαστικό λόγο, αυτός που συγκρότησε επί της γης την πολιτεία των αγγέλων και στεφανώνεται στον ουρανό από τους επαίνους των αγγέλων· πώς του παραχωρήθηκε να διολισθήσει στα δύο κεφαλαιώδη αμαρτήματα; Διότι τα κεφαλαιώδη αμαρτήματα είναι: «ου φονεύσεις» και «ου μοιχεύσεις»· και σε αυτά ακριβώς τα δύο κεφαλαιώδη αμαρτήματα του παραχωρήθηκε να καταπέσει.

«Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις»· και φονιάς και μοιχός ο Προφήτης του Θεού; Διότι αυτό το χωρίο σάς αναγνώστηκε σήμερα. Δεν κατηγορώ τον Προφήτη, μη γένοιτο, αλλά διασφαλίζω τη δική σας ζωή, ώστε, όταν κατορθώσεις πολλά, να ασφαλίσεις τον εαυτό σου για να μην πέσεις. Διότι έτσι έλεγε και ο Απόστολος: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται σταθερά, ας προσέχει μήπως πέσει». Γι' αυτόν τον λόγο και ο ίδιος ο Δαβίδ έλεγε πολύ συχνά: «Μέχρι τέλους μην καταστρέψεις»· γι' αυτό και ο ίδιος, προσευχόμενος, έλεγε: «Και έως τα γηρατειά και τα βαθιά γεράματα, Θεέ, μη με εγκαταλείψεις». Για ποιον λόγο, λοιπόν, του επιτράπηκε να περιπέσει σε τόσο μεγάλη αμαρτία; Για τρεις λόγους· το ποιοι είναι αυτοί, το λέω εγώ· εσύ μόνο να προσέχεις με απόλυτη ακρίβεια.

Αφού μίλησε για το πικρό πάθος του θυμού, προχώρησε στο μικρότερο κακό. Διότι, για να καταλάβεις ότι η επιθυμία είναι μικρότερο κακό, άκουσέ το και στον νόμο του Μωυσή, ο οποίος λέει πρώτα: «Οὐ φονεύσεις» (δεν θα φονεύσεις), το οποίο προέρχεται από τον θυμό, και έπειτα: «Οὐ μοιχεύσεις» (δεν θα μοιχεύσεις), το οποίο προέρχεται από την επιθυμία. Επειδή, όπως ακριβώς η πικρία, η κραυγή, κάθε κακία και βλασφημία και όλα τα παρόμοια ανήκουν στο θυμικό, έτσι και η πορνεία, η ακαθαρσία και η πλεονεξία ανήκουν στο επιθυμητικό· διότι με το ίδιο μέρος της ψυχής επιθυμούμε και τα χρήματα και τα σώματα. Αλλά όπως ακριβώς εκεί αφαίρεσε την κραυγή, επειδή αποτελεί όχημα της οργής, έτσι και τώρα αφαιρεί την αισχρολογία και την ευτραπελία, επειδή αποτελούν όχημα της πορνείας. Διότι λέει: «Ούτε αισχρότητα, ούτε μωρολογία, ούτε ευτραπελία, τα οποία δεν αρμόζουν, αλλά μάλλον ευχαριστία». Μην πεις αστεία ούτε αισχρά λόγια, ούτε να τα πράξεις, και θα κατασβέσεις τη φλόγα. «Ούτε καν να αναφέρεται», λέει, «μεταξύ σας»· δηλαδή, πουθενά ούτε καν να εμφανίζεται. Αυτό ακριβώς έλεγε γράφοντας και στους Κορινθίους: «Ακούγεται παντού ότι υπάρχει πορνεία μεταξύ σας».

Βέβαια, ποτέ δεν προστάζει ένας πατέρας παράλογα πράγματα, ακόμη κι αν ο ίδιος είναι παράλογος· παρ' όλα αυτά όμως, εξασφαλίστηκε λέγοντας: «Εν Κυρίω»· δηλαδή, σε εκείνα με τα οποία δεν θα προσκρούσεις στον Θεό. Επομένως, εάν είναι ειδωλολάτρης ή αιρετικός, δεν πρέπει πλέον να υπακούς· διότι η πράξη αυτή δεν είναι εν Κυρίω. Πώς όμως λέει: «Η οποία είναι η πρώτη εντολή»; Αφού πρώτη είναι το «Ου μοιχεύσεις», το «Ου φονεύσεις». Δεν την ονόμασε πρώτη ως προς τη σειρά, αλλά ως προς την υπόσχεση. Διότι για εκείνες δεν έχει οριστεί μισθός, εφόσον αφορούν τα κακά και την απομάκρυνση από αυτά· σε αυτήν όμως, επειδή πρόκειται για τέλεση αγαθών έργων, ορίζεται και υπόσχεση. Και πρόσεξε πώς έθεσε ως θαυμαστό θεμέλιο στον δρόμο της αρετής την τιμή και τον σεβασμό προς τους γονείς· και δικαιολογημένα. Διότι, αφού απομάκρυνε από τις πονηρές πράξεις και επρόκειτο να εισέλθει στα αγαθά, αυτό πρόσταξε πρώτο, εννοώ την τιμή προς τους γονείς, επειδή πριν από όλους, μετά τον Θεό, αυτοί έγιναν οι αίτιοι της ζωής. Ώστε δικαιολογημένα αυτοί θα πρέπει να απολαύσουν πρώτοι τα δικά μας καλά, και έπειτα όλοι οι άλλοι άνθρωποι. Διότι εάν κάποιος δεν έχει αυτό (τον σεβασμό προς τους γονείς), ποτέ δεν πρόκειται να είναι καλός και προς τους ξένους.

ΣΤ΄. Ποια είναι αυτή η αλληλουχία; Μεγίστη και σαφής. Διότι εκείνος που έχει το Πνεύμα, όπως πρέπει, σβήνει μέσω αυτού κάθε πονηρή επιθυμία· και αυτός που έχει απαλλαγεί από αυτές, δεν έχει ανάγκη από τη βοήθεια του νόμου, έχοντας γίνει κατά πολύ ανώτερος από τη δική του προσταγή. Διότι αυτός που δεν οργίζεται, πώς έχει ανάγκη να ακούσει το «Ου φονεύσεις»; Εκείνος που δεν κοιτάζει με ακόλαστα μάτια, πώς χρειάζεται αυτόν που θα τον διδάξει να μη μοιχεύει; Διότι ποιος συζητά περί του καρπού της κακίας με εκείνον που έχει ξεριζώσει την ίδια της τη ρίζα;

Ήλθε, λοιπόν, βρήκε τη φύση μας να νοσεί, έγινε αυτό που είμαι εγώ, χωρίς ωστόσο την αμαρτία· ήλθε στην καλύβα όπου κειτόμουν· είδε σκουλήκια, είδε σήψη, είδε πολλή δυσοσμία, τον νόμο να μη βοηθά, τους προφήτες να κατηγορούν, την αμαρτία να βαραίνει, την επιθυμία του ασθενούς άτακτη, να μη θέλει να εγκρατευθεί, ούτε να ανέχεται τους ιατρούς. «Ου φονεύσεις», αυτός φόνευσε.