Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 20:13

Διότι πάντοτε ο Θεός, όταν αμαρτάνει η ψυχή, τιμωρεί το σώμα. Έτσι έπραξε και στην περίπτωση του Κάιν. Η ψυχή αμάρτησε διαπράττοντας φόνο, και το σώμα του παρέλυσε. Πώς; Άκουσε: «Θα στενάζεις και θα τρέμεις», λέει, «πάνω στη γη». Και περιφερόταν ο Κάιν συνομιλώντας με όλους, βγάζοντας φωνή με τη σιωπή του και διδάσκοντας με την αφωνία του. Η γλώσσα σιωπούσε και τα μέλη του φώναζαν, και εξηγούσε σε όλους γιατί στενάζει, γιατί τρέμει: Σκότωσα τον αδελφό μου, διέπραξα φόνο. Ο Μωυσής αργότερα τα έλεγε αυτά με γράμματα, ενώ εκείνος περιφερόταν λέγοντας σε όλους μέσα από τα ίδια τα γεγονότα: «Ου φονεύσεις». Είδες στόμα που σιωπά και γεγονός που φωνάζει; Είδες έμψυχο νόμο να περιφέρεται; Είδες περιφερόμενη στήλη; Είδες τιμωρία που αποτελεί αφαίρεση της τιμής; Είδες την τιμωρία να γίνεται αφορμή παιδαγωγίας; Είδες ψυχή να αμαρτάνει και τη σάρκα να τιμωρείται; Και πολύ εύλογα. Έτσι ακριβώς και στην περίπτωση του Ιωάννη, η ψυχή αμάρτησε και η γλώσσα δέθηκε· διότι, καθώς το όργανο της γλώσσας είχε πλέον καταστεί άχρηστο, εκείνος που γέννησε τη φωνή, ο Ζαχαρίας, τιμωρούνταν. Έτσι ακριβώς και ο Οζίας χτυπήθηκε από λέπρα στο μέτωπο επειδή αμάρτησε, ώστε να παιδαγωγηθεί ο ίδιος. Και εξήλθε λοιπόν ο βασιλιάς γινόμενος παράδειγμα προς όλους, και το ιερό καθαρίστηκε και ο ίδιος εκδιωκόταν, χωρίς να τον σπρώχνει κανείς, και ενώ ήθελε να οικειοποιηθεί την ιεροσύνη, έχασε και αυτό που ήδη κατείχε.

Διότι δεν έγιναν αυτοί που πράγματι έγιναν από φόβο και κολασμό, ούτε από απειλή και τιμωρία, αλλά από θεία αγάπη και φλογερό πόθο για τον Θεό. Διότι δεν είχαν ανάγκη από προστάγματα, ούτε από εντολές και νόμους, ώστε να επιλέξουν την αρετή και να αποφύγουν την κακία, αλλά σαν ευγενή και ελεύθερα τέκνα, έχοντας επίγνωση της δικής τους αξίας, χωρίς κανέναν απολύτως φόβο και κολασμό, προσήλθαν οικειοθελώς στην αρετή· ενώ όλοι οι υπόλοιποι Ιουδαίοι, επειδή απέκλιναν προς την κακία, είχαν ανάγκη από τον χαλινό του νόμου. Όταν, λοιπόν, κατασκεύασαν το μοσχάρι και προσκύνησαν το γλυπτό, τότε άκουσαν: «Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος»· όταν διέπραξαν φόνους και διέφθειραν τις γυναίκες των πλησίον τους, τότε άκουσαν: «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις», και για όλα τα υπόλοιπα παρομοίως.

Γι' αυτό, και όταν σε άλλη περίπτωση του είπαν ότι: «Κάνεις τον εαυτό σου Θεό», δεν αναίρεσε αυτή την εντύπωση, αλλά και την επιβεβαίωσε λέγοντας: «Για να μάθετε όμως ότι ο Υιός του ανθρώπου έχει εξουσία να συγχωρεί αμαρτίες πάνω στη γη», λέει στον παραλυτικό: «Σήκωσε το κρεβάτι σου και περπάτα». Εκείνο λοιπόν το πρώτο ζήτημα το ενίσχυσε, δηλαδή το ότι καθιστά τον εαυτό του ίσο με τον Θεό, αποδεικνύοντας ότι δεν είναι αντίθεος, αλλά ότι λέει τα ίδια και διδάσκει τα ίδια με Εκείνον. Έπειτα, περνά στο ζήτημα της καταλύσεως του Σαββάτου, λέγοντας: «Δεν σας έχει δώσει ο Μωυσής τον νόμο; Και όμως κανένας από εσάς δεν τηρεί τον νόμο». Σαν να τους έλεγε: «Είπε ο νόμος: Δεν θα φονεύσεις. Εσείς όμως φονεύετε, και κατηγορείτε εμένα ως παραβάτη του νόμου;». Και γιατί είπε «κανένας»; Διότι όλοι ζητούσαν να τον θανατώσουν. «Εγώ, λοιπόν, ακόμη και αν κατέλυσα τον νόμο», λέει, «το έπραξα σώζοντας έναν άνθρωπο· εσείς όμως τον παραβαίνετε με σκοπό το κακό. Η δική μου πράξη, ακόμη και αν θεωρηθεί παράβαση, έγινε για τη σωτηρία, και δεν έπρεπε να κρίνομαι από εσάς, οι οποίοι παραβαίνετε τις σημαντικότερες εντολές του νόμου».

ΟΜΙΛΙΑ ΙΖ΄. Ακούσατε ότι ελέχθη στους αρχαίους: Δεν θα μοιχεύσεις. Εγώ όμως σας λέγω ότι καθένας που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει, ήδη έχει μοιχεύσει μαζί της μέσα στην καρδιά του. α΄. Αφού, λοιπόν, ολοκλήρωσε την προηγούμενη εντολή, και την επέκτεινε στο αποκορύφωμα της φιλοσοφίας, προχωρώντας με μέθοδο και τάξη μεταβαίνει πλέον στη δεύτερη, υπακούοντας και εδώ στον νόμο. Και όμως, λέγει, αυτή δεν είναι η δεύτερη, αλλά η τρίτη. Διότι η πρώτη δεν είναι το «Δεν θα φονεύσεις», αλλά το «Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος». Γι' αυτό και αξίζει να εξετάσουμε για ποιο λόγο δεν ξεκίνησε από εκεί. Για ποιον λόγο, λοιπόν; Επειδή, εάν άρχιζε από εκεί, θα έπρεπε να επεκτείνει και αυτή την εντολή, και να εισαγάγει μαζί και τον Εαυτό Του.

Επειδή και αλλού λέει: «Ίσως λοιπόν να ακούσουν»· ούτε και εκεί βέβαια είχε άγνοια· αλλά, για να μην πουν κάποιοι από τους αγνώμονες ότι η πρόρρησή του υπήρξε αναγκαστική αιτία της παρακοής, γι' αυτόν τον λόγο διατυπώνει έτσι τις λέξεις, λέγοντας «Εάν άραγε» και «Ίσως». Διότι, κι αν ακόμη φέρθηκαν με αγνωμοσύνη απέναντι στους δούλους, έπρεπε να σεβαστούν το αξίωμα του Υιού. Τι έκαναν λοιπόν αυτοί; Ενώ έπρεπε να προστρέξουν, ενώ έπρεπε να ζητήσουν συγγνώμη για τα σφάλματά τους, αυτοί προσθέτουν νέα εγκλήματα στα προηγούμενα, επιδίδονται σε νέα μιάσματα, επισκιάζοντας πάντοτε τα προηγούμενα με τα δεύτερα· αυτό ακριβώς φανέρωνε και ο ίδιος λέγοντας: «Συμπληρώστε το μέτρο των πατέρων σας». Διότι από παλιά οι προφήτες τούς κατηγορούσαν γι' αυτά λέγοντας: «Τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα»· και, «Αναμειγνύουν αίμα με αίμα»· και, «Αυτοί που οικοδομούν τη Σιών με αίματα». Αλλά δεν σωφρονίζονταν· παρόλο που είχαν λάβει ως πρώτη αυτήν την εντολή, το «Ου φονεύσεις», και είχαν διαταχθεί να απέχουν από χιλιάδες άλλα πράγματα εξαιτίας αυτού, και με πολλούς και ποικίλους τρόπους παρακινούνταν στην τήρηση αυτής της εντολής. Αλλά όμως δεν απέβαλαν εκείνη την πονηρή συνήθεια. Αντίθετα, τι λένε βλέποντάς τον; «Ελάτε να τον σκοτώσουμε». Για ποιον λόγο και γιατί; Τι μικρό ή μεγάλο είχαν άραγε να του προσάψουν; Μήπως επειδή σας τίμησε και, όντας Θεός, έγινε άνθρωπος για χάρη σας, και επιτέλεσε εκείνα τα αναρίθμητα θαύματα; Ή μήπως επειδή συγχωρούσε τα αμαρτήματα; Ή μήπως επειδή σας προσκαλούσε στη Βασιλεία;

ΣΤ΄. Αυτά τα λέγω για τους αμαρτωλούς και για όσους έχουν συνείδηση ότι έχουν πράξει πολλά κακά, ώστε ακούγοντάς τα να μην απελπίζονται για τη σωτηρία τους. Διότι είναι γραμμένο: «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις». Επειδή αυτές τις δύο πρώτες εντολές παρέβη.

Δόθηκε λοιπόν νόμος από τον Θεό, διότι αυτός είναι Βασιλιάς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων. Ο νόμος είναι ένα κοινό παράγγελμα για όλους τους ανθρώπους: για άρχοντες και αρχομένους, για δούλους και κυρίους, για πλουσίους και φτωχούς. Ονομάζεται δε έτσι από το ρήμα «νέμειν» (επειδή απονέμει το δίκαιο). Διότι για όλους τους ανθρώπους έχει νομοθετηθεί το εξής: Δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις, δεν θα επιθυμήσεις τον αγρό του πλησίον σου, τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. Το ίδιο επίσης ονομάζεται και εντολή, διότι ο Θεός σάς δίνει την εντολή να πράττετε το αγαθό και να απέχετε από το κακό. Ονομάζονται δε δικαιώματα και κρίματα, επειδή σύμφωνα με αυτά οι δίκαιοι που τηρούν τις εντολές δικαιώνονται ενώπιον του Θεού, ενώ οι αμαρτωλοί που τις παραβαίνουν κατακρίνονται. Ονομάζονται επίσης μαρτύρια, επειδή ο Θεός παραγγέλλει μετ' επιτάσεως (διαμαρτύρεται) μέσω των θείων Του Γραφών, να τηρούμε όλες τις εντολές Του. Διότι όσοι εργάζονται την ανομία δεν πορεύθηκαν στις οδούς Του. Αυτόν τον διαχωρισμό τον έχει κάνει και στον πρώτο ψαλμό. Διότι και εκεί, αφού μακάρισε αυτόν που μελετά τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα, και αφού κατέδειξε τον καρπό αυτής της μελέτης, πρόσθεσε: «Δεν είναι έτσι οι ασεβείς, δεν είναι έτσι».

Γι' αυτό, λοιπόν, ολοκληρώνοντας τον λόγο μας εδώ, και παρέχοντας στους φιλόπονους και τους φιλομαθείς την ευκαιρία, με βάση όσα ειπώθηκαν, να διερευνήσουν και τα υπόλοιπα μέρη της κτίσης, ας στρέψουμε τον λόγο σε ένα άλλο θέμα, το οποίο είναι και αυτό ενδεικτικό της πρόνοιας του Θεού. Ποιο είναι, λοιπόν, το δεύτερο θέμα; Πλάθοντας ο Θεός τον άνθρωπο εξαρχής, ενστάλαξε μέσα του έναν φυσικό νόμο. Και τι είναι άραγε ο φυσικός νόμος; Διαμόρφωσε μέσα μας τη συνείδηση και κατέστησε αυτοδίδακτη τη γνώση των καλών και των μη καλών. Διότι δεν έχουμε ανάγκη να μάθουμε ότι η πορνεία είναι κακό και η σωφροσύνη καλό, αλλά το γνωρίζουμε αυτό εξαρχής. Και για να κατανοήσεις ότι αυτό το γνωρίζουμε εξαρχής, ο νομοθέτης, όταν αργότερα έδωσε τους νόμους και είπε «Οὐ φονεύσεις», δεν πρόσθεσε «διότι ο φόνος είναι κακό», αλλά είπε απλώς «Οὐ φονεύσεις»· διότι απαγόρευσε μόνο την αμαρτία, δεν την εξήγησε διδακτικά. Για ποιον λόγο, λοιπόν, λέγοντας «Οὐ φονεύσεις», δεν πρόσθεσε «ότι ο φόνος είναι κακό»; Επειδή προηγουμένως η συνείδηση μάς το δίδαξε αυτό, και έτσι απευθύνεται σε εμάς σαν σε ανθρώπους που ήδη το γνωρίζουν και το κατανοούν.

Όταν λοιπόν κάνει λόγο για κάποια άλλη εντολή, η οποία δεν μας έχει γίνει γνωστή από τη συνείδηση, δεν απαγορεύει μόνο, αλλά προσθέτει και την αιτία. Νομοθετώντας, για παράδειγμα, για το Σάββατο και λέγοντας, «Την έβδομη ημέρα δεν θα κάνεις κανένα έργο», παρέθεσε και την αιτία της αργίας· και ποια είναι αυτή; «Διότι την έβδομη ημέρα κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα Του, τα οποία άρχισε να δημιουργεί»· και πάλι, «Επειδή ήσουν δούλος στη γη της Αιγύπτου». Για ποιον λόγο, πες μου, στην περίπτωση του Σαββάτου πρόσθεσε την αιτία, ενώ στην περίπτωση του φόνου δεν έκανε τίποτα τέτοιο; Επειδή αυτή η εντολή δεν ήταν από τις πρωταρχικές, ούτε από εκείνες που γνωρίζουμε με ακρίβεια από τη συνείδησή μας, αλλά ήταν μερική και πρόσκαιρη, γι' αυτό και καταργήθηκε αργότερα· ενώ οι αναγκαίες και εκείνες που συγκρατούν τη ζωή μας, είναι οι εξής: «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ου κλέψεις». Γι' αυτό πουθενά εδώ δεν παραθέτει αιτία, ούτε εισάγει διδασκαλία, αλλά αρκείται στην απλή απαγόρευση.

Και όπως ακριβώς ο Μωυσής, προχωρώντας στον ηθικό λόγο, από αυτό πρωτίστως κάνει την αρχή της νομοθεσίας, λέγοντας: «Οὐ φονεύσεις», έτσι βεβαίως πράττει και Αυτός· αλλά Αυτός προχωρά και σε κάτι περισσότερο, εφόσον και τα της ευσέβειας ήταν πλέον περισσότερο γνωστά. Διότι εκείνος μεν αποκόπτει τον φόνο· Αυτός δε αναστέλλει και τη μητέρα του φόνου, την οργή, η οποία αποτελεί τη ρίζα και την πηγή του κακού.

Έτσι λοιπόν και εδώ, αφού μίλησε για τα θαυμαστά γεγονότα, για τα θαύματα και για τα έργα του, στρέφει τον λόγο στο θέμα των εντολών λέγοντας τα εξής: «Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του, στερεωμένες στον αιώνα του αιώνος, καμωμένες με αλήθεια και ευθύτητα». Δεν είπε απλώς «Όλες», αλλά έθεσε αυτήν τη λέξη ανακινώντας ένα μεγάλο πλήθος εντολών. Διότι υπάρχουν και οι εντολές της κτίσεως, τις οποίες τηρεί όλη η κτίση: ο ήλιος και η σελήνη, η ημέρα και η νύχτα, τα άστρα, καθώς και η πορεία της γης και της φύσης. Εντολές είναι και αυτές που δόθηκαν στη φύση εξ αρχής, όταν έπλαθε τον άνθρωπο, για τις οποίες λέει ο απόστολος Παύλος: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως όσα προστάζει ο νόμος, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους». Και πάλι: «Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο». Υπάρχουν επίσης και οι γραπτές εντολές. Και όλες αυτές έχουν παραμείνει σε ισχύ. Αν δε κάποιες καταργήθηκαν, δεν συνέβη προς το χειρότερο, αλλά επειδή μεταρρυθμίστηκαν προς το καλύτερο. Διότι η εντολή «Ου φονεύσεις» δεν καταργήθηκε, αλλά έγινε αυστηρότερη· και η εντολή «Ου μοιχεύσεις» δεν εξαφανίστηκε, αλλά απέκτησε ευρύτερη διάσταση. Γι' αυτό και έλεγε: «Δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να τους εκπληρώσω». Διότι εκείνος που δεν οργίζεται, πολύ περισσότερο θα απέχει από τον φόνο· και εκείνος που δεν κοιτάζει με ακόλαστα μάτια, έχει κατασκηνώσει πολύ μακρύτερα από τη μοιχεία.

Αυτό, λοιπόν, τους κατέτρωγε, το γεγονός δηλαδή ότι, ενώ η εορτή πλησίαζε, όλοι τους εγκατέλειπαν και πήγαιναν στη Βηθανία. Επιχείρησαν, λοιπόν, να τον θανατώσουν, και μάλιστα δεν θεωρούσαν καν ότι αποτολμούσαν κάποια φαύλη πράξη· τόσο φονικοί ήταν. Γι’ αυτό και ο νόμος, ευθύς εξαρχής, ξεκινά από αυτό, λέγοντας: «Ου φονεύσεις». Και ο προφήτης αυτό τους καταμαρτυρεί λέγοντας: «Τα χέρια τους είναι γεμάτα αίμα». Την επομένη ημέρα, το μεγάλο πλήθος που είχε έλθει στην εορτή, όταν άκουσαν ότι ο Ιησούς έρχεται στα Ιεροσόλυμα, πήραν τα κλαδιά των φοινίκων, βγήκαν σε προϋπάντησή του και κραύγαζαν: «Ωσαννά, ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου, ο βασιλεύς του Ισραήλ». Πώς λοιπόν, ενώ δεν κυκλοφορούσε φανερά στην Ιουδαία και είχε αποσυρθεί στην έρημο, εισέρχεται πάλι με παρρησία; Έχοντας κατασιγάσει την οργή τους με την αναχώρησή του, εμφανίζεται μπροστά τους τώρα που είχαν πλέον ηρεμήσει· εξάλλου, το πλήθος που προπορευόταν και εκείνο που ακολουθούσε ήταν αρκετό για να τους προκαλέσει φόβο και αγωνία. Διότι κανένα θαύμα δεν τους είχε προσελκύσει τόσο, όσο αυτό του Λαζάρου. Και ένας άλλος ευαγγελιστής αναφέρει ότι έστρωσαν στα πόδια του τα ενδύματά τους, και ότι όλη η πόλη συγκλονίστηκε· με τόση τιμή εισήλθε. Βρίσκοντας δε ο Ιησούς ένα γαϊδουράκι, κάθισε πάνω του, όπως είναι γεγραμμένο: «Μη φοβάσαι, θυγατέρα της Σιών· ιδού, ο βασιλιάς σου έρχεται καθήμενος πάνω σε πώλο όνου». Αυτό το έπραξε, αφενός για να εκπληρώσει μια προφητεία και αφετέρου για να προτυπώσει μια άλλη· και η ίδια αυτή πράξη αποτελούσε για την πρώτη την αρχή, και για τη δεύτερη το τέλος.

ΠΕΡΙ ΕΙΜΑΡΜΕΝΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ Λόγος Γ'. Γνωρίζω ότι προηγουμένως μίλησα στην αγάπη σας για την ειμαρμένη, αλλά τίποτα δεν εμποδίζει και σήμερα να αναπτύξουμε τον λόγο μας γύρω από το ίδιο θέμα. Όχι επειδή το πάθος είναι ισχυρό, αλλά επειδή η ραθυμία μας είναι απερίγραπτη, η οποία κάνει ακόμη και τα μικρά νοσήματα να φαίνονται μεγάλα. Επειδή είναι εκ φύσεως φανερό ακόμη και σε έναν τυφλό, ότι ο πιστός δεν χρειάζεται ούτε λόγια ούτε διδασκαλία για να αποφύγει αυτό το κακό. Διότι όπως ακριβώς εκείνον που κατοικεί στη δική μας επικράτεια, που πολιτεύεται σύμφωνα με τους δικούς μας νόμους και είναι υποταγμένος στους ίδιους βασιλείς, δεν χρειάζεται να τον πείσουμε ότι δεν πρέπει να εισαγάγει το περσικό πολιτειακό σύστημα στη δική μας πολιτεία, αλλά αρκεί μόνο να του το απαγορεύσουμε· έτσι ακριβώς συμβαίνει και εδώ. Διότι, όσον αφορά τα αμαρτήματα, άλλα έχουν ανάγκη από επιχειρήματα και διδασκαλία, ενώ άλλα είναι τόσο φανερά και ξεκάθαρα, ώστε να αποτρέπονται μόνο με τον φόβο και την τιμωρία. Για παράδειγμα, το να φονεύει, να μοιχεύει, να κλέβει κανείς, δεν χρειάζεται λόγια και εξηγήσεις. Γι' αυτόν τον λόγο και ο νομοθέτης δεν διατύπωσε κάποια διδασκαλία γι' αυτά ώστε να μας πείσει ότι η πράξη είναι πονηρή, επειδή την είχε ήδη αντιληφθεί η λογική μας· αλλά απλώς απαγόρευσε: «Ου μοιχεύσεις, ου φονεύσεις». Όταν όμως μας μιλάει για την περιφρόνηση των χηρών και την κακόβουλη κατακράτηση των παρακαταθηκών, παραθέτει και αιτιολογίες: «Ελέησε τη χήρα», λέει, «και τον προσήλυτο, διότι και εσύ ήσουν προσήλυτος στη γη της Αιγύπτου». «Τίμα το Σάββατο με αργία», λέει· και στη συνέχεια προσθέτει και τη σχετική αιτιολόγηση.

Διότι θηρία αληθινά και πονηρά είναι αυτοί που το έπραξαν αυτό, ή μάλλον και από τα θηρία αγριότεροι, εφόσον συσκέφθηκαν να θανατώσουν τον ίδιο τους τον αδελφό και θέλησαν να διαπράξουν αδελφοκτονία. Αλλά όμως ο μακάριος Ιωσήφ αγωνιζόταν με την υπομονή· ρίχτηκε στον λάκκο, και το υπέμεινε αυτό. Πείτε μου, λοιπόν, ω μιαροί, γιατί επιδείξατε τόση απανθρωπιά προς τον ίδιο σας τον αδελφό; Δεν σας αρκούσε η αφαίρεση του χιτώνα, αλλά τον ρίξατε και στον λάκκο; Δεν αναλογιστήκατε ότι ο Θεός στον ουρανό βλέπει τα πάντα; Δεν έφριξε το σώμα σας; Δεν δείλιασε η καρδιά σας τολμώντας να πράξει κάτι τέτοιο; Δεν γνωρίζετε ότι η πρώτη εντολή του νόμου είναι το «Ου φονεύσεις», και αυτό βιαστήκατε πρώτο απ' όλα να πράξετε, και μάλιστα εις βάρος αδελφού; Έπειτα, αφού έκαναν συμβούλιο, επιχείρησαν να τον πουλήσουν ως δούλο. Κατέβαιναν οι Ισμαηλίτες στην Αίγυπτο· τους είδαν, τον ανέσυραν από τον λάκκο, και πουλούν τον ίδιο τους τον βασιλιά, θεωρώντας πως ένας δούλος δεν πρόκειται ποτέ να βασιλεύσει. Κατέβηκαν στην Αίγυπτο. Και δες πώς ο ένας πειρασμός διαδεχόταν τον άλλον.

«Φανερά είναι τα έργα της σαρκός, τα οποία είναι: μοιχεία, πορνεία, ακαθαρσία, ασέλγεια, ειδωλολατρία, φαρμακεία, έχθρες, έριδες, ζήλιες, θυμοί, εριθείες, διχοστασίες, αιρέσεις, φθόνοι, φόνοι, μέθες, κώμοι και τα παρόμοια με αυτά, για τα οποία σας προειδοποιώ, όπως άλλωστε σας προείπα, ότι όσοι πράττουν τέτοια πράγματα δεν πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού. Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι: αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοσύνη, πίστη, πραότητα, εγκράτεια. Εναντίον τέτοιων πραγμάτων δεν υπάρχει νόμος». Εκείνος που έχει το Πνεύμα όπως πρέπει, μέσω αυτού σβήνει κάθε πονηρή επιθυμία. Όποιος δε έχει απαλλαγεί από αυτές, δεν έχει ανάγκη τη βοήθεια του νόμου, έχοντας γίνει κατά πολύ ανώτερος από την διδασκαλία του. Διότι εκείνος που δεν οργίζεται, πώς έχει ανάγκη να ακούσει το «Ου φονεύσεις»; Και αυτός που δεν κοιτάζει με ακόλαστα μάτια, πώς χρειάζεται εκείνον που τον παιδαγωγεί να μη μοιχεύσει; Διότι ποιος θα μιλήσει για τον καρπό της κακίας σε αυτόν που έχει ξεριζώσει τη ρίζα της;

Επειδή, λοιπόν, δεν μπορούσε πλέον να συγκαλύψει το γεγονός, γράφει επιστολή προς τον στρατηγό, η οποία έλεγε τα εξής: «Πάρε και τοποθέτησε τον Ουρία στο πιο σφοδρό σημείο της μάχης, ώστε να σκοτωθεί». Και του εγχειρίζει την επιστολή, και ο αδικημένος βάσταζε ο ίδιος το ξίφος εναντίον του εαυτού του και μετέφερε επιστολή γεμάτη αίμα. Έπειτα στάθηκε στον πόλεμο, σκοτώθηκε και έπεσε. Ιδού και δεύτερο αμάρτημα: ο φόνος έγινε ο καρπός της μοιχείας. Αυτά τα λέω για τους αμαρτωλούς, και για όσους έχουν τη συνείδηση φορτωμένη με πολλά κακά, ώστε ακούγοντάς τα να μην απελπιστούν για τη σωτηρία τους· διότι είναι γραμμένο: «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις». Και αυτές τις δύο βασικές εντολές τις παρέβη. Μοίχευσε, και έπειτα φόνευσε τον αδικημένο. Βαρύ το έλκος, μεγάλο το τραύμα. Αφού λοιπόν ο Ουρίας πήγε στον πόλεμο και σκοτώθηκε, αμέσως η αμαρτία, έχοντας συγκαλυφθεί, σκίρτησε. Τότε λοιπόν πήγε σε αυτόν ο Νάθαν· ένας προφήτης πηγαίνει σε προφήτη, καίτοι και ο Δαβίδ ήταν προφήτης. Πώς, λοιπόν, δεν θεραπεύει τον εαυτό του;

Διότι ο μεν νόμος του Μωυσή, που δόθηκε παλαιά στους Ισραηλίτες, λέει: «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις». Ο Χριστός όμως λέει ότι «Καθένας που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση· και όποιος τον πει "Μωρέ", θα είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός»· και ότι «Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και εκεί θυμηθείς ότι ο αδελφός σου έχει κάτι εναντίον σου, άφησε εκεί το δώρο σου μπροστά στο θυσιαστήριο, και πήγαινε πρώτα να συμφιλιωθείς με τον αδελφό σου»· και ότι «Καθένας που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της στην καρδιά του», αποκαλώντας έτσι μοιχεία τον μολυσμό της ψυχής και τη συγκατάθεση στο πάθος. Αλλά, και ενώ ο νόμος απαγόρευε την επιορκία, ο Χριστός έδωσε εντολή να μην ορκιζόμαστε καθόλου, παρά μόνο με το «Ναι» και το «Όχι».

Δεν μοιχεύουν, δεν πορνεύουν, δεν ψευδομαρτυρούν, δεν επιθυμούν τα ξένα, τιμούν τον πατέρα και τη μητέρα και αγαπούν τον πλησίον τους, κρίνουν δίκαια, όσα δεν θέλουν να συμβούν στους ίδιους δεν τα κάνουν σε άλλον, παρακαλούν εκείνους που τους αδικούν και τους κάνουν φίλους τους, σπεύδουν να ευεργετούν τους εχθρούς τους, είναι πράοι και επιεικείς, εγκρατεύονται από κάθε άνομη συνουσία και από κάθε ακαθαρσία, δεν περιφρονούν τη χήρα, δεν θλίβουν το ορφανό· όποιος έχει, χορηγεί με αφθονία σε εκείνον που δεν έχει· εάν δουν ξένο, τον περιμαζεύουν κάτω από τη στέγη τους και χαίρονται για αυτόν σαν να είναι αληθινός αδελφός· διότι δεν αποκαλούν ο ένας τον άλλον αδελφό κατά σάρκα, αλλά κατά πνεύμα. Είναι έτοιμοι να προσφέρουν τις ψυχές τους υπέρ του Χριστού· διότι τηρούν πιστά τα προστάγματά του, ζώντας με οσιότητα και δικαιοσύνη, όπως τους πρόσταξε ο Κύριος και Θεός, ευχαριστώντας τον κάθε ώρα για κάθε τροφή και ποτό και για τα λοιπά αγαθά. Όντως, λοιπόν, αυτή είναι η οδός της αληθείας, η οποία καθοδηγεί όσους την πορεύονται στην αιώνια βασιλεία, η οποία έχει επαγγελθεί από τον Χριστό στη μέλλουσα ζωή.

Εάν δε πράξαμε και κακά, πώς θα υπομείνουμε την ημέρα εκείνη, εφόσον βρισκόμαστε σε τέτοια κατάσταση αμέλειας; Άλλωστε, το «ου μοιχεύσεις, ου κλέψεις, ου φονεύσεις» και τα εξής, ειπώθηκαν στους αρχαίους δια του Μωυσέως· ο δε Κύριος, γνωρίζοντας ότι στον Χριστιανό δεν αρκεί η τήρηση μόνο αυτών για την τελείωση, έλεγε: «Αληθινά σας λέω, ότι εάν η δικαιοσύνη σας δεν ξεπεράσει εκείνη των Γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Γι' αυτόν τον λόγο, αδιάκοπα νομοθέτησε τον αγιασμό της ψυχής, δια της οποίας αγιάζεται και το σώμα, καθώς και την ειλικρινή αγάπη προς όλους τους ανθρώπους, μέσα από τα οποία μπορούμε να αποκτήσουμε και την αγάπη προς Αυτόν. Και παρέδωσε σε εμάς ως πρότυπο τον εαυτό Του μέχρι θανάτου, καθώς και τους μαθητές Του, όπως έχει ειπωθεί πολλές φορές.

ΠΣΤ΄. Ορισμένες από τις εντολές του νόμου είναι ανάγκη να τις τηρούμε και σωματικά και πνευματικά, ενώ άλλες μόνο πνευματικά. Για παράδειγμα, το «ου μοιχεύσεις», το «ου φονεύσεις», το «ου κλέψεις» και τα παρόμοια, οφείλουμε να τα τηρούμε και σωματικά και πνευματικά· και μάλιστα πνευματικά με τρεις τρόπους. Η περιτομή όμως, η τήρηση του Σαββάτου, η σφαγή του αμνού, η βρώση των αζύμων με πικρά χόρτα και τα παρόμοια, πρέπει να τηρούνται μόνο πνευματικά.

«Την έχθρα στη σάρκα του»· ονομάζοντας έχθρα την αμαρτία, διότι αυτή μας κατέστησε εχθρούς του Θεού. «Καταργώντας τον νόμο των εντολών με τα δόγματα»· νόμος εντολής είναι το «ου φονεύσεις» και τα υπόλοιπα. Εκείνος όμως που εμβαθύνει στη φύση της εντολής και γνωρίζει τον βαθύτερο λόγο της, γνωρίζει ότι δεν πρέπει να απέχει κανείς μόνο από τον σωματικό φόνο, αλλά και από κάθε πάθος που λυμαίνεται τη φύση. Διότι και ο φθόνος και η καταλαλιά και όλα τα πάθη διαφθείρουν τη φύση. Ο Κύριος, λοιπόν, ερχόμενος κατήργησε τον νόμο με τα δόγματα, δηλαδή τον «έπαυσε», λέγοντας: «Ελέχθη στους αρχαίους “ου φονεύσεις”, εγώ όμως σας λέγω· “καθένας που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος”», και αυτό όχι μόνο το δίδαξε, αλλά και το έκανε πράξη.

Από το Ψαλτήριο: Τα λόγια του Κυρίου είναι λόγια αγνά, ασήμι πυρωμένο, δοκιμασμένο στη γη, καθαρισμένο επταπλασίως. Ονομάζονται αγνά επειδή μας εξαγνίζουν από κάθε κηλίδα αμαρτιών· «ασήμι πυρωμένο» λέγονται εξαιτίας της διαύγειας και της φωτιστικής τους ιδιότητας, όπως συμβαίνει με το ασήμι· αλλά και εξαιτίας της θεϊκής τους ενέργειας που δοκιμάζει τις καρδιές μας· διότι στο Ευαγγέλιο η καρδιά έχει ονομαστεί «γη»· και «καθαρισμένο επταπλασίως» όταν εξαγνίζουμε κάθε εντολή επτά φορές. Είναι καλό να διασαφηνιστεί αυτό που λέγεται με βάση μία εντολή: Ο νόμος προστάζει «ου φονεύσεις». Όποιος, λοιπόν, θέλει να εξαγνίσει αυτή την εντολή επταπλασίως, δεν απέχει μόνο από τον διά χειρός φόνο, αλλά εάν δει κάποιον να πεινά τον τρέφει, εάν δει κάποιον να διψά τον ποτίζει, εάν δει γυμνό τον ντύνει, εάν δει ξένο τον φιλοξενεί, εάν δει άρρωστο δεν τον παραβλέπει, και εάν δει κάποιον στη φυλακή τρέχει κοντά του. Και με απλά λόγια, εκείνος που αμέλησε έστω και ένα από αυτά, διέπραξε φόνο εις βάρος του· διότι επέτρεψε, στο μέτρο που εξαρτιόταν από τον ίδιο, να πεθάνει, ενώ είχε τη δυνατότητα να διασώσει αυτόν που τον είχε ανάγκη.

Συνδέοντας, λοιπόν, κανείς τις έξι εντολές του Κυρίου που απαριθμήθηκαν με την εντολή του Νόμου «ου φονεύσεις», καθαρίζει το λόγιο του Κυρίου επταπλασίως· αυτό δε είναι δυνατόν να εφαρμοστεί και σε κάθε εντολή. Από τις Παροιμίες: σπάνια να κατευθύνεις τα βήματά σου προς τον φίλο σου, μήπως, αφού σε χορτάσει, σε μισήσει.

Γι' αυτό και ο Θεός, παραδίδοντας τη νομοθεσία του Δεκαλόγου, έλεγε: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. —Δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου είδωλο. —Δεν θα προφέρεις το όνομα Κυρίου του Θεού σου μάταια. —Να θυμάσαι την ημέρα των Σαββάτων», δηλαδή της καταπαύσεως. —«Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. —Δεν θα φονεύσεις. —Δεν θα μοιχεύσεις. —Δεν θα κλέψεις. —Δεν θα καταθέσεις ψευδή μαρτυρία εναντίον του πλησίον σου. —Δεν θα επιθυμήσεις την οικία του πλησίον σου, ούτε τον αγρό του, ούτε τη γυναίκα του, ούτε τον δούλο του, ούτε όσα ανήκουν στον πλησίον σου». Και αυτή μεν είναι η θεία νομοθεσία των δέκα εντολών.

Εκεί μεν: «Ου φονεύσεις»· εδώ δε: «Μην οργιστείς εναντίον του αδελφού σου» και «Κανείς δεν έχει μεγαλύτερη αγάπη από αυτή, από το να θυσιάσει την ψυχή του για τον φίλο του». Και εκεί μεν: «Ου μοιχεύσεις»· εδώ δε: «Ούτε να κοιτάξεις με επιθυμία», προαναστέλλοντας έτσι τις αρχές των αμαρτημάτων ως αιτίες των πράξεων. Και παλαιά μεν: «Δεν θα επιθυμήσεις τον αγρό του πλησίον»· τώρα δε: «Πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς». Και δεν σταματά μέχρις εδώ, αλλά προστάζει να σηκώσουμε τον σταυρό και να ακολουθούμε Εκείνον που δίνει την εντολή. Μπορεί δε, όποιος θέλει, να αναλογιστεί και άλλα παρόμοια με αυτά, για να μην μακρηγορούμε επεκτεινόμενοι σε πολλά. Εάν λοιπόν τα νέα υπερέχουν ασυγκρίτως των παλαιών και η διαφορά όσων νομοθετούνται είναι τόσο μεγάλη, πώς δεν είναι εντελώς ασύνετο και ανόητο να μας επιβάλλουν το «δεν θα φτιάξεις ομοίωμα κανενός πράγματος» και όσα σχετίζονται με αυτό; Σε εμάς, των οποίων η πίστη υπερβαίνει τους ουρανούς, και των οποίων η ελπίδα δεν περιορίζεται στα εγκόσμια, αλλά υπεραίρεται των ορωμένων και κατευθύνεται προς τα νοούμενα. Εκείνα ανήκουν στη νηπιότητα, αυτά στην τελειότητα· εκείνα απευθύνονταν προς τον κατά σάρκα Ισραήλ και σε όσους σέρνονταν γύρω από τη γη και τον κόσμο· αυτά απευθύνονται προς τον πνευματικό άνθρωπο και τον νου που βλέπει τον Θεό, ο οποίος έχει καταφρονήσει τόσο πολύ τα μάταια και τα εντελώς αποκρουστικά, που έφτασε σχεδόν στο σημείο να παραδώσει στη λήθη ακόμη και τα ονόματά τους.

Περί της ΣΤ' Εντολής «ΣΤ'. Ου φονεύσεις». Σε αυτήν σφάλλουν εκείνοι που φονεύουν κάποιον σωματικά, είτε με τα ίδια τους τα χέρια είτε μέσω άλλων, είτε με συμβουλή είτε με βοήθεια και παρακίνηση. Εκείνοι που φονεύουν κάποιον ψυχικά, όπως είναι οι αιρετικοί, οι ψευδοδιδάσκαλοι, και όλοι εκείνοι οι Χριστιανοί που προξενούν σκάνδαλο στους άλλους με το παράδειγμα της κακής τους ζωής. Εκείνοι που, σε καιρό πανώλης, γνωρίζοντας ότι είναι μολυσμένοι, συναναστρέφονται με τους άλλους και τους μολύνουν. Εκείνοι που φονεύουν τον εαυτό τους· και γενικώς, όλοι εκείνοι που γίνονται ριψοκίνδυνοι.

Με τον όρο «δόγματα» πιθανώς να εννοεί τις νομικές διατάξεις, όπως εκείνες περί της περιτομής, περί των σαββάτων, περί των θυσιών, περί των νουμηνιών (εορτών της νέας σελήνης) και όσα είναι παρόμοια με αυτά, για να δηλώσει ότι δεν έχει καταργηθεί ολόκληρος ο νόμος των εντολών· διότι δεν καταργήθηκε το «θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου και τον πλησίον σου», ούτε το «δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις» και τα παρόμοια, αλλά καταργήθηκε ο νόμος των εντολών που περιλαμβάνονται σε τέτοιου είδους διατάξεις, οι οποίες θεωρήθηκαν κατάλληλες για εκείνον τον καιρό· ή, διαφορετικά, εννοεί τα δόγματα της πίστεως· διότι η δικαίωση της σωτηρίας μας δεν προήλθε από τα έργα του νόμου, αλλά από την πίστη στον Ιησού Χριστό, αφού ο νόμος των εντολών, η παράβαση του οποίου επέφερε την καταδίκη μας, καταργήθηκε από τον Χριστό μέσω των δογμάτων της πίστεως τα οποία μας δικαιώνουν δωρεάν.

Ο Μωυσής ο νομοθέτης είπε, ή μάλλον ο κοινός Πλάστης και νομοθέτης μέσω αυτού: «ου φονεύσεις», και πάλι: «βάλτε ο καθένας τη ρομφαία του στον μηρό του και περάστε και επιστρέψτε από πύλη σε πύλη μέσα από το στρατόπεδο, και σκοτώστε ο καθένας τον αδελφό του και ο καθένας τον πλησίον του και ο καθένας τον πιο κοντινό του». Πώς λοιπόν αυτοί οι λόγοι δεν αποτελούν ο ένας την αναίρεση του άλλου; Ή είναι φανερό ότι δεν θα φονεύσεις μεν τον αναίτιο, αλλά εκείνον που είναι ένοχος θανάτου και αυτόν που εξύβρισε τους πατρώους νόμους και απέδωσε τον σεβασμό του Πλάστη στα είδωλα, θα τον τιμωρήσεις με θάνατο. Νομίζω ότι θα παραλείψω το «ου μοιχεύσεις» και το «πάρε για τον εαυτό σου γυναίκα πορνείας και τέκνα πορνείας»· διότι αυτό κρύβει κάτι βαθύτερο από το εξεταζόμενο ζήτημα, εκτός του ότι και εδώ η περίσταση καθιστά τη φαινομενική σύγκρουση μη πραγματική. Δεν επιτρέπεται να προσβάλλει κανείς προφήτη του Θεού, ούτε με το χέρι, ούτε με τη γλώσσα, ούτε με κανέναν άλλον τρόπο· και απόδειξη αυτού αποτελούν τα παιδιά που έπαιζαν και περιγελούσαν τον προφήτη, τα οποία αντί για τα σκώμματά τους πλήρωσαν με την καταστροφή των σωμάτων τους. Αλλά θα βρεις και κάποιον, ο οποίος, επειδή ακριβώς δεν χτύπησε το πρόσωπο του προφήτη, υπέστη την εσχάτη τιμωρία· και αυτό που επιτείνει μάλλον την απορία είναι ότι, και εκείνους που παραφέρθηκαν σε ύβρη τους κατασπάραξε θηρίο, και εκείνον που δίστασε να χτυπήσει τον κομμάτιασε άλλο θηρίο. Τι λοιπόν; Δεν είναι αυτά αντίθετα μεταξύ τους;

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΡΓ΄ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΗΡΗΣΕΩΣ ΤΩΝ ΘΕΙΩΝ ΕΝΤΟΛΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΑΣ ΑΠΕΙΛΗΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΟΣΩΝ ΔΙΑΚΕΙΝΤΑΙ ΜΕ ΑΜΕΛΕΙΑ Αδελφοί και πατέρες, ο Θεός που μας έπλασε και μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, μας τοποθέτησε σε τούτο τον βίο σαν σε σχολείο, για να διδαχθούμε το ευαγγέλιο της βασιλείας Του. Γι' αυτό και αποστέλλοντας τους μαθητές στο κήρυγμα τους έδινε την παραγγελία λέγοντας: «Πηγαίνετε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας παρήγγειλα». Ποια είναι όμως αυτά που παρήγγειλε; Κατά μεν την Παλαιά Διαθήκη, για να αναφέρουμε ένα μέρος τους: το «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις»· κατά δε τη Νέα Διαθήκη, υπάρχουν εντολές ακόμη πιο υψηλές και πιο ακριβείς. «Διότι ειπώθηκε», λέγει, «στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις· όποιος όμως φονεύσει θα είναι ένοχος στο δικαστήριο. Εγώ όμως σας λέγω ότι καθένας που οργίζεται αδικαιολόγητα εναντίον του αδελφού του θα είναι ένοχος στο δικαστήριο». Και πάλι, «ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα μοιχεύσεις. Εγώ όμως σας λέγω ότι καθένας που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της στην καρδιά του». Πάλι, «ειπώθηκε: Δεν θα επιορκήσεις.»

«Αποκρίθηκε το πλήθος και είπε: Έχεις δαιμόνιο· ποιος ζητάει να σε σκοτώσει;» Φαίνεται, βέβαια, ότι αυτό που λέει τώρα δεν έχει καμία συνάφεια με τα προηγούμενα· αν όμως τα εξετάσουμε προσεκτικά, διαπιστώνουμε ότι υπάρχει απόλυτη συνάφεια. Διότι, επειδή τον κατηγορούσαν ότι καταπατούσε το Σάββατο και παρέβαινε τον νόμο, σε αυτό αντιτίθεται, αποδεικνύοντας ότι μάλλον αυτοί είναι παραβάτες του νόμου. Διότι ο μεν νόμος λέει: «Μη φονεύσεις»· εσείς όμως ζητάτε να σκοτώσετε.

Διότι αν τον αναγνωρίζατε ως δικό μου Πατέρα, θα τιμούσατε τον Υιό του. Τώρα όμως, εφόσον δεν τιμάτε τον Υιό, είναι ολοφάνερο ότι δεν τον γνωρίζετε ως δικό μου Πατέρα. Αλλά ούτε καν απλώς ως Θεό δεν τον αναγνωρίζετε· διότι αλλιώς θα τρέματε τους λόγους του ως λόγους Θεού. Τώρα όμως τόσο πολύ τον περιφρονείτε, ώστε, ενώ εκείνος νομοθέτησε «Μη φονεύσεις», εσείς επιδιώκετε να με φονεύσετε, και μάλιστα χωρίς να μπορείτε να με ελέγξετε για καμία αμαρτία. Από αυτά, λοιπόν, είναι φανερό ότι τον αγνοείτε παντελώς. Εγώ όμως τον γνωρίζω φυσικώς, έχοντας απόλυτα τη γνώση του. Διότι όπως ακριβώς είμαι εγώ, τέτοιος είναι και ο Πατέρας· επειδή, λοιπόν, γνωρίζω τον εαυτό μου, γνωρίζω και εκείνον. «Αν όμως πω ότι δεν τον γνωρίζω, θα γίνω όμοιός σας, ψεύτης.» Διότι εσείς, ενώ αλαζονεύεστε ότι τον γνωρίζετε, ψεύδεστε· εγώ όμως, που τον γνωρίζω, αν πω ότι δεν τον γνωρίζω, αρνούμαι την αλήθεια. Ποια απόδειξη λοιπόν δίνεις ότι τον γνωρίζεις; Το ότι, λέγει, «τηρώ τον λόγο του», εννοώντας με τη λέξη λόγο τις εντολές του. Διότι ούτε εναντιώνομαι σε εκείνον, ούτε αλαζονεύομαι ως αντίθεος, ούτε καταλύω τις εντολές του. Εσείς όμως, επειδή συλλαμβάνεστε ως παραβάτες των εντολών του, κυριευμένοι από πονηρές επιθυμίες, διψώντας για φόνο και πράττοντας με πάθος τα υπόλοιπα που απαγορεύονται από τον νόμο, γίνεται φανερό ότι τον αγνοείτε. Διότι αν τον γνωρίζατε, θα τηρούσατε τον λόγο του, δηλαδή τις εντολές του.