Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 20:14

Και οι συγγραφείς και οι ζωγράφοι και οι χαλκουργοί και οι λιθοξόοι και οι δήμοι και οι άρχοντες και οι πόλεις και οι χώρες θαυμάζουν τους νικητές. Κανείς όμως δεν φιλοτέχνησε την εικόνα κάποιου που τρέπεται σε φυγή και δεν πολέμησε, όπως συμβαίνει τώρα με τον Δαβίδ: διότι πρόκειται για «Ψαλμό του Δαβίδ, όταν δραπέτευε από το πρόσωπο του Αβεσσαλώμ του υιού του». Και πότε ένας δραπέτης είναι άξιος εγκωμίων; Και πότε ένας φυγάς αποτελεί θέμα επιγραμμάτων; Τους δραπέτες τους στιγματίζουν με γράμματα, δεν τους θαυμάζουν με επιγράμματα. Αλλά μάθε την αιτία της επιγραφής, αδελφέ, και ασφάλισε την ψυχή σου: ας γίνει σε σένα η ιστορία αυτή διόρθωση του βίου, ας γίνει ο διωγμός του δικαίου στήριγμα της διάνοιάς σου. Μάθε, λοιπόν, γιατί διωκόταν ο Δαβίδ από τον Αβεσσαλώμ, ώστε, βρίσκοντας το γεγονός αυτό ως θεμέλιο, να οικοδομηθείς με τον φόβο του Θεού. Διότι, όπως χωρίς θεμέλιο η οικοδομή είναι σαθρή, έτσι και χωρίς την ανεύρεση του σκοπού, η Γραφή δεν ωφελεί. Ο μακάριος Δαβίδ είχε ως σκοπό, μέσω του προκείμενου ψαλμού, να διαπαιδαγωγήσει τον βίο και να συνετίσει ώστε ποτέ να μην πράττουμε το κακό ούτε να καταφρονούμε τους νόμους του Θεού, προκειμένου να μην πάθει αυτός που αμαρτάνει τέτοια όμοια με αυτά που έπαθε και ο ίδιος. Τράπηκε σε φυγή για να γλιτώσει από τον υιό του ο Δαβίδ, επειδή είχε απομακρυνθεί από την αγνεία· έφυγε από τον υιό του, επειδή πρόσβαλε τον σώφρονα γάμο· έφυγε από τον υιό του, επειδή είχε εγκαταλείψει τον νόμο του Θεού που λέει: «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις».

Και ο Δαβίδ, επειδή, αν και άκουσε «Ου μοιχεύσεις, ου φονεύσεις», παράκουσε, γι' αυτό παιδαγωγήθηκε και ασθένησε. «Διότι βρώμισαν και σάπισαν οι πληγές μου», λέει, «εξαιτίας της αφροσύνης μου». Επειδή, λοιπόν, αυτόν που παιδαγωγείται από ανθρώπους μπορεί να τον γιατρέψει ο Θεός, ενώ αυτόν που παιδαγωγείται από τον Θεό ούτε άνθρωπος ούτε άγγελος, αλλά μόνο ο Θεός τον γιατρεύει και τον θεραπεύει -«διότι εάν αμαρτήσει άνθρωπος σε άνθρωπο, θα προσευχηθούν γι' αυτόν στον Κύριο», και εάν ένας άρχοντας βγάλει θανατική απόφαση, ο βασιλιάς ανατρέπει την απόφαση, αλλά εάν ο βασιλιάς αποφανθεί, κανείς δεν μπορεί να την ανατρέψει- ο Δαβίδ παρακαλεί τον Δεσπότη που τον μαστίγωσε να γίνει γιατρός του: «Γιάτρεψέ με, Κύριε, διότι ταράχτηκαν τα οστά μου». Οστά, όμως, δεν εννοεί τα οστά του σώματος, αλλά τις ισχυρές δυνάμεις των λογισμών, οι οποίες ταράχτηκαν σαν τα κύματα, κλυδωνιζόμενες από το πνεύμα της πορνείας. Διότι, όπως ακριβώς στη θάλασσα η αρχή και η προετοιμασία των ναυαγίων είναι η ταραχή των κυμάτων, έτσι και στην ψυχή η αρχή της μοιχείας, της πορνείας και της αμαρτίας είναι η βορβορώδης ταραχή των λογισμών της διανοίας. Επειδή πρώτα η ψυχή γεμίζει βόρβορο από τις αισχρές επιθυμίες, και έπειτα περιπίπτει στο ναυάγιο της πορνείας. Από τη μία βλέπει τις ηδονές των παθών, και από την άλλη τις απειλές του Θεού.

Αγωνίζονται έχοντας ως γνώμονα το: «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα πορνεύσεις, δεν θα διαφθείρεις παιδιά, δεν θα ασκήσεις μαγεία, δεν θα προκαλέσεις διχόνοια.

Διότι, λέγει, απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό. Με σοφία, λοιπόν, και με τέχνη οδηγώντας μας προς την αρετή, έθεσε την απομάκρυνση από την κακία ως αρχή των καλών έργων. Διότι, εάν σου παρουσίαζε ευθύς εξαρχής τα τέλεια, θα δίσταζες να τα επιχειρήσεις· τώρα όμως σε συνηθίζει στα πιο εύκολα, ώστε να τολμήσεις και τα επόμενα. Θα έλεγα, μάλιστα, ότι η άσκηση της ευσέβειας μοιάζει με κλίμακα· με εκείνη την κλίμακα που είδε κάποτε ο μακάριος Ιακώβ, της οποίας τα μεν πρώτα σκαλοπάτια βρίσκονταν κοντά στη γη και χαμηλά, τα δε άλλα εκτείνονταν ψηλά, πάνω από τον ίδιο τον ουρανό. Ώστε, πρέπει εκείνοι που εισάγονται στον ενάρετο βίο να θέτουν τα ίχνη τους στις πρώτες βαθμίδες, και από εκεί να ανεβαίνουν διαρκώς στις επόμενες, έως ότου φθάσουν στο εφικτό για την ανθρώπινη φύση ύψος μέσα από τη σταδιακή προκοπή. Όπως λοιπόν στην κλίμακα η πρώτη ανάβαση είναι η απομάκρυνση από τη γη, έτσι και στην κατά Θεόν πολιτεία, αρχή της προκοπής είναι ο χωρισμός από το κακό. Γενικότερα δε, κάθε απραξία είναι ευκολότερη ακόμη και από την οποιαδήποτε πράξη· όπως για παράδειγμα: «Δεν θα φονεύσεις· δεν θα μοιχεύσεις· δεν θα κλέψεις». Καθένα από αυτά απαιτεί απραξία και ακινησία. Αντιθέτως, το «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου»· και το «πούλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς»· και το «εάν κάποιος σε αγγαρέψει να περπατήσεις ένα μίλι, πήγαινε μαζί του δύο», αποτελούν πράξεις που αρμόζουν σε αθλητές, και απαιτούν ψυχή ήδη ακμαία προκειμένου να κατορθωθούν.

Ποιος θα παροικήσει και ποιος θα κατασκηνώσει; Εκείνος που ορκίζεται στον πλησίον του και δεν αθετεί τον όρκο του. Εκεί όμως (στο Ευαγγέλιο), λέει: «Εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου». Τι λέμε λοιπόν; Ότι παντού ο Κύριος παραμένει προσηλωμένος στον ίδιο σκοπό, προλαμβάνοντας τα αποτελέσματα των αμαρτημάτων και αποκόπτοντας την πονηρία από την πρώτη της αρχή. Διότι, όπως ακριβώς ο μεν παλαιός νόμος έλεγε: «Δεν θα μοιχεύσεις», ο δε Κύριος: «Ούτε καν να επιθυμήσεις»· και εκείνος μεν έλεγε: «Δεν θα φονεύσεις», ενώ Εκείνος, νομοθετώντας τα τελειότερα, λέει: «Ούτε καν να οργιστείς»· έτσι λοιπόν και εδώ, ο μεν (νόμος) αρκείται στην ευορκία, ενώ Εκείνος κόβει την αφορμή της επιορκίας. Επειδή, αυτός που τηρεί μεν τον όρκο του, ίσως κάποτε και να σφάλει παρά τη θέλησή του· ενώ αυτός που δεν ορκίζεται καθόλου, έχει αποφύγει εντελώς τον κίνδυνο της επιορκίας. Ως όρκο, εξάλλου, σε πολλά σημεία ονομάζει την αμετάκλητη διαβεβαίωση για το κάθε πράγμα· όπως στο: «Ορκίστηκα, και πήρα σταθερή απόφαση να φυλάξω τις κρίσεις της δικαιοσύνης σου»· και στο: «Ορκίστηκε ο Κύριος, και δεν θα μεταμεληθεί». Όχι πως έφερε τον Θεό ως μάρτυρα των όσων ειπώθηκαν για να πιστοποιήσει κάποια αμφιβολία του, αλλά επειδή με αμετάβλητες και ασάλευτες αποφάσεις επιβεβαίωσε στον Δαβίδ τη χάρη της επαγγελίας.

Διότι δεν είναι δυνατόν να πει κανείς στα άλογα ζώα: «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις» και τα εξής. Γι' αυτό, μη στερήσετε από τον εαυτό σας αυτή τη χάρη, εφόσον προσκαλείστε να επανέλθετε στην αρχική σας ευγένεια. Διότι αυτό είναι δυνατόν, εάν εξομοιωθείτε με τον Θεό μέσω των αγαθών πράξεων· και, αφού θεωρηθείτε υιοί Του εξαιτίας αυτής της ομοιότητας, θα μπορέσετε να αποκατασταθείτε ως κυρίαρχοι των πάντων.

Διότι τι λέγει; «Μάθετε να κάνετε το καλό;» Άραγε λοιπόν, πες μου, θα μπορούσε να πει κανείς ότι απομακρύνει εντελώς από τη νομική εντολή; Δεν επιτρέπει καθόλου να προσηλώνεται κανείς σε όσα θεσπίστηκαν μέσω του Μωυσή; Έπειτα, πώς έλεγε ο Χριστός: «Μη νομίσετε ότι ήρθα να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήρθα να καταργήσω, αλλά να εκπληρώσω»; Και πώς έλεγε και ο Παύλος: «Ώστε ο μεν νόμος είναι άγιος, και η εντολή αγία και δίκαιη και αγαθή»; Προς αυτά λοιπόν πάλι θα πούμε ότι είναι καλός ο νόμος, εάν βέβαια νοείται πνευματικά, και ο Χριστός δεν μας απομακρύνει εντελώς από τον νόμο. Αλλά μάλλον μας ανεβάζει σε κάτι ανώτερο και καλύτερο, έχοντας θέσει προηγουμένως μέσα μας ως ένα είδος υποβάθρου την παιδαγωγία μέσω του νόμου, και παρουσιάζοντας εκ των προτέρων στους αρχαιότερους όσα γίνονταν με σκιές και τύπους σαν ένα είδος προγυμνάσματος της αληθινής λατρείας. Εξάλλου, είναι αναγκαίο να προσθέσουμε σε αυτά και τούτο: Ο μεν νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή, διδάσκει να απέχει κανείς από τη φαυλότητα και την αμαρτία, και υποδεικνύει τα αισχρά. Και γι' αυτό ο Παύλος λέει: «Την αμαρτία δεν θα την γνώριζα παρά μόνο μέσω του νόμου.» Το ευαγγελικό κήρυγμα όμως μας αναδεικνύει επιμελητές κάθε αρετής. Γι' αυτόν τον λόγο θα μπορούσε δικαιολογημένα να ονομαστεί, κυρίως και αληθινά, το καθεαυτό καλό. Διότι το «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις», απομάκρυνε από την αμαρτία όσους παιδαγωγούνταν, χωρίς όμως να φανερώνει ακόμη τέλεια τι ακριβώς είναι το καλό.

Ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή, έχοντας νομοθετηθεί για τους αρχαιοτέρους, πρόσταζε να εφαρμόζεται ίση ανταπόδοση· εμπόδιζε δηλαδή την αδικία, αλλά δεν απαιτούσε να δείχνουν ανεξικακία όσοι είχαν προηγουμένως αδικηθεί, πράγμα που επιδιώκει ο νόμος του Ευαγγελίου. Διότι λέει: «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιορκήσεις». Και επιπλέον αυτών: «Οφθαλμό αντί οφθαλμού, χέρι αντί χεριού, πόδι αντί ποδιού, τραύμα αντί τραύματος, μώλωπα αντί μώλωπος». Με αυτά έδινε εντολή να μην αδικούν τους άλλους· ή τουλάχιστον, εάν είχαν αδικηθεί πρώτοι, να μην επεκτείνουν την οργή τους ενάντια σε αυτόν που τους αδίκησε πέρα από το μέτρο της ίσης ανταπόδοσης.

Ενώ λοιπόν ο άρχοντας περίμενε να ακούσει τον Χριστό να λέει: «Απομακρύνσου από τα γραπτά του Μωυσή και προσέγγισε τα δικά μου θεσπίσματα», δεν είπε αυτό, διαβλέποντας με τρόπο θεοπρεπέστατο τον εσωτερικό σκοπό αυτού που τον πείραζε. Αλλά σαν να μην υπήρχαν άλλες εντολές παρά μόνο εκείνες που δόθηκαν μέσω του Μωυσή, παραπέμπει τον άνθρωπο σε αυτές και λέει: «Ξέρεις τις εντολές: Μη μοιχεύσεις, μη φονεύσεις, κ.λπ.» (A f. 246 b) Ο νόμος βέβαια αποκλείει κάθε είδος φαυλότητας και καταδικάζει τους τρόπους της ανοσιότητας. «Διότι δεν θα μοιχεύσεις», λέει, «δεν θα φονεύσεις», και τα υπόλοιπα, απαγορεύοντας ξεκάθαρα ότι ούτε πρέπει να φονεύει κανείς ούτε να επιθυμεί παράφορα τους γάμους των άλλων, καταδικάζοντας επίσης την κλοπή, την επιορκία και την ψευδομαρτυρία, και ορίζοντας ποινές για όσους αμαρτάνουν. Έπειτα, πρόσταξε να είναι επιμελείς στον σεβασμό προς τους γονείς, προβάλλοντας αξιόλογα έπαθλα για όσους θέλουν να ευδοκιμήσουν: «Τίμα», λέει, «τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευτυχήσεις και να ζήσεις πολλά χρόνια πάνω στη γη». (A f. 247, D f. 59 b) Νόμισε ο δύστροπος και ικανός στις κακουργίες ότι, αν και ο ερωτώμενος ήταν Θεός, θα τον παρέσυρε χωρίς κόπο να απαντήσει σύμφωνα με το δικό του θέλημα. Ο Χριστός όμως, παρόλο που αυτός ήταν πονηρός, δεν τον απομάκρυνε. «

Τώρα όμως, σαν να μας εισάγει σε κάτι μεγάλο και αξιοσπούδαστο, ο νόμος μάς αποτρέπει από κάθε εργασία· και δεν επιτρέπει να βγάζουμε κανένα βάρος από το σπίτι· αλλά ούτε και να απομακρυνόμαστε κάπου μακριά, περνώντας το κατώφλι της πύλης της Ιερουσαλήμ. Προστάζει να προσέρχεται κανείς στο δείπνο και στο τραπέζι χρησιμοποιώντας τροφές όχι από αυτές που βρέθηκαν εκείνη τη στιγμή, αλλά από αυτές που ετοιμάστηκαν εκ των προτέρων με προνοητικότητα, και τιμωρεί με θάνατο τον παραβάτη. Καίτοι κανένα από όσα έχουν παραγγελθεί, εάν γινόταν σε κάποια άλλη περίσταση, δεν θα προσήπτε την κατηγορία της αμαρτίας σε αυτόν που το έπραξε. Και βέβαια, δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος, εφόσον σκέφτεται σωστά, ότι και αυτά κατατάσσονται από τον νόμο στην κατηγορία των παραπτωμάτων, όπως ακριβώς συμβαίνει με τα άλλα, από τα οποία διατάσσει σαφώς ότι πρέπει να απέχουμε παντελώς. Διότι το «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ου κλέψεις, ου ψευδομαρτυρήσεις», και όσα είναι συναφή με αυτά αποβλέποντας στην ίδια κοινή κατεύθυνση, δεν πρέπει να τηρούνται μόνο κατά το Σάββατο από έναν άνθρωπο που δεν επιθυμεί να τιμωρηθεί, αλλά πρέπει να εφαρμόζονται διαρκώς σε κάθε χρόνο. Επομένως, πιστεύω πως θα γίνει απολύτως ξεκάθαρο στους ακροατές ότι τα όσα έχουν απαγορευτεί κατά το Σάββατο δεν είναι αμαρτίες, αλλά μάλλον αναδεικνύουν για εμάς μια εξαιρετικά ωραία εικόνα των πραγμάτων, την οποία, όσο βέβαια μπορώ, δεν θα διστάσω να εξηγήσω για τη δική σου ωφέλεια.

Δεύτεροι διάδοχοι της ανθρώπινης γενιάς έγιναν ο Κάιν και ο Άβελ, και ο Κάιν ήταν ο πρώτος ανθρωποκτόνος. Αργότερα ξεχύθηκε κατακλυσμός εξαιτίας της μεγάλης πονηρίας των ανθρώπων. Φωτιά κατέβηκε από τον ουρανό πάνω στους Σοδομίτες εξαιτίας της παρανομίας τους. Μετά από χρόνια, ο Θεός εξέλεξε τον Ισραήλ. Αλλά και αυτός διαστράφηκε και τραυματίστηκε το εκλεκτό γένος. Διότι ο Μωυσής βρισκόταν στο βουνό δίπλα στον Θεό, και αντί του Θεού ο λαός προσκυνούσε ένα μοσχάρι. Επί του νομοθέτη Μωυσή που είπε «Μην μοιχεύσεις», ένας άνδρας, μπαίνοντας στη σκηνή, τόλμησε να ακολαστήσει. Στάλθηκαν προφήτες μετά τον Μωυσή για να θεραπεύσουν τον Ισραήλ. Όμως προσπαθώντας να τον θεραπεύσουν θρηνούσαν, μην μπορώντας να νικήσουν το πάθος, ώστε κάποιος από αυτούς να λέει: «Αλίμονό μου, διότι χάθηκε ο ευσεβής από τη γη, και ο δίκαιος δεν υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους». Και πάλι: «Όλοι παρεξέκλιναν, μαζί αχρειώθηκαν, δεν υπάρχει αυτός που πράττει το καλό, δεν υπάρχει ούτε ένας». Και πάλι: «Κατάρα και κλοπή και μοιχεία και φόνος έχουν ξεχυθεί πάνω στη γη». Τους γιους τους και τις κόρες τους θυσίασαν στα δαιμόνια. Παρατηρούσαν οιωνούς και έκαναν μάγια και μαντείες. Και πάλι: «Δένοντας τα ενδύματά τους με σχοινιά τα έκαναν παραπετάσματα κοντά στο θυσιαστήριο».

Αλλά, και επειδή γνώριζε πάρα πολύ καλά ότι το «να κλαίτε με εκείνους που κλαίνε», το «μακάριοι όσοι κλαίνε, γιατί θα γελάσουν» και το «αν πάσχει ένα μέλος, συμπάσχουν όλα τα μέλη» περιέχονται στα διδάγματα της ευαγγελικής διδασκαλίας, επεδείκνυε φιλανθρωπία προς εκείνους που ταλαιπωρούνταν στη ζωή, λέγοντας: «Εγώ έκλαψα για κάθε αδύναμο· και στέναξα όταν είδα άνθρωπο σε ανάγκη». Έπειτα πάλι, επειδή η ευαγγελική διδασκαλία απαγορεύει τα άσεμνα γέλια, ο μακάριος, προλαμβάνοντας, λέει: «Αν πορεύτηκα με χλευαστές, και αν το πόδι μου έσπευσε σε δόλο, ας ζυγιστώ σε δίκαιη ζυγαριά, και ο Κύριος γνωρίζει την ακακία μου». Και επειδή ο λόγος του Μωυσή νομοθετεί λέγοντας: «δεν θα μοιχεύσεις», και επιβάλλει την ποινή του θανάτου στους μοιχούς, ενώ εκείνος της ευαγγελικής διδασκαλίας, αυστηροποιώντας τον νόμο, λέει: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα μοιχεύσεις· εγώ όμως σας λέω, ούτε καν να επιθυμείτε», σκεφθείτε καλά αυτόν για τον οποίο γίνεται τώρα ο λόγος, ο οποίος, ζώντας σύμφωνα με το ευαγγέλιο του Χριστού, φυλαγόταν ακόμη και από το να κοιτάξει αχαλίνωτα με επιθυμία, για το οποίο και σεμνυνόταν λέγοντας: «Αν η καρδιά μου ακολούθησε το μάτι μου σε γυναίκα άλλου άνδρα». Και παραθέτει τον συλλογισμό του προσθέτοντας στη συνέχεια: «Διότι προκαλεί ακατάσχετη οργή το να μολύνει κανείς γυναίκα άνδρα. Επειδή είναι πυρ που καίει σε όλα τα μέρη, και όπου εισέλθει, καταστρέφει από τις ρίζες».

Και πάλι: ο μεν παλαιός νόμος παρήγγελλε να λατρεύεται ο Θεός των όλων με θυσίες [σφαγές] ζώων, με προσφορά λιβανιού στη φωτιά και με κάποιους άλλους παρόμοιους καθαρμούς του σώματος· εγώ όμως, παραδίδοντας τα μυστήρια της ψυχής, προστάζω να τιμάται το θείο με καθαρότατη διάνοια και διαυγή νου, με σωφροσύνη και ενάρετο βίο, καθώς και με ορθά και ευσεβή δόγματα. Και πάλι: ο μεν Μωυσής συμβούλευε τους ανθρώπους εκείνης της εποχής να μη φονεύουν, επειδή ήταν μιαιφόνοι· εγώ όμως, για εκείνους που έχουν ήδη προπαιδευτεί σε αυτό και έχουν κατορθώσει να τηρούν την πρώτη εντολή, νομοθετώ την τελειότερη, προστάζοντας να μην κυριεύονται ούτε καν από το πάθος της οργής. Και πάλι: ο μεν Μωυσής διέταζε τους μοιχούς και τους ακόλαστους να μη μοιχεύουν, ούτε να αρσενοκοιτούν, ούτε να επιδιώκουν τις παρά φύση ηδονές, επιβάλλοντας την ποινή του θανάτου στους παραβάτες· εγώ όμως θέλω οι δικοί μου να μην κοιτάζουν καν γυναίκα με ακόλαστη επιθυμία. Και πάλι: εκείνος μεν έλεγε: «Δεν θα επιορκήσεις, αλλά θα εκπληρώσεις προς τον Θεό τους όρκους σου»· εγώ όμως σας λέω να μην ορκίζεστε καθόλου, αλλά ο λόγος σας να είναι "ναι ναι", "όχι όχι"· ό,τι δε περισσότερο από αυτά προέρχεται από τον πονηρό».

Διότι σε εκείνους μεν που ήταν επιρρεπείς στις ανθρωποκτονίες νομοθέτησε να μη φονεύουν, ομοίως δε και στους πλέον φιλήδονους και ακόλαστους να μη μοιχεύουν, και πάλι στους πλέον δουλοπρεπείς να μην κλέβουν, ενώ στους ίδιους (τους μαθητές Του) όρισε να θεωρούν ότι αυτοί οι νόμοι δεν αρμόζουν πλέον σε αυτούς, αλλά να εκτιμούν πάνω απ' όλα την απάθεια της ψυχής, αποκόπτοντας τα βλαστάρια της κακίας από κάτω, από τα βάθη του ίδιου του νου τους, σαν από τις ρίζες. Τους όρισε να προσπαθούν να κυριαρχούν επί του θυμού και επί κάθε αισχρής επιθυμίας, ή μάλλον να μην οργίζονται καθόλου ένεκα της άκρας απάθειας της ψυχής, ούτε να βλέπουν γυναίκα με ακόλαστη επιθυμία, και αντί να κλέβουν, απεναντίας να προσφέρουν και τα δικά τους υπάρχοντα σε όσους έχουν ανάγκη. Και ούτε να υπερηφανεύονται για το ότι δεν αποστερούν τους άλλους, αλλά για το ότι υπομένουν ανεξίκακα αυτούς που σπεύδουν να τους αποστερήσουν. Και γιατί πρέπει να συγκεντρώσω όλα όσα Εκείνος μεν δίδασκε, και αυτοί δε μάθαιναν; Τους προέτρεπε λοιπόν, εκτός των άλλων, να τηρούν την αλήθεια με τέτοιον τρόπο, ώστε να μην έχουν ανάγκη ούτε την ευορκία –πόσο μάλλον την επιορκία– αλλά να διαμορφώνουν τον τρόπο της ζωής τους έτσι ώστε να φαίνεται πιο αξιόπιστος από κάθε όρκο, περιοριζόμενοι στο «ναι» και στο «όχι», και χρησιμοποιώντας τα λόγια τους με αλήθεια. Πρέπει λοιπόν να διερωτηθούμε, με ποια λογική θα μπορούσε κανείς να υποπτευθεί ότι οι ακροατές τέτοιων διδαγμάτων, οι οποίοι μάλιστα αναδείχθηκαν και διδάσκαλοι των ίδιων αυτών μαθημάτων, έπλασαν ψευδώς όλα όσα μαρτύρησαν ότι έπραξε ο Διδάσκαλος;

Αυτά, λοιπόν, ας θεωρηθεί ότι έχουν εξεταστεί, κάνοντας κατά παραχώρηση δεκτή μια παράλογη αρχή. Διότι το να υποθέσουμε τα αντίθετα από τα όσα έχουν γραφεί, και να ισχυριστούμε ότι ο Ιησούς δεν υπήρξε διδάσκαλος σώφρονων λόγων, αλλά αδικίας, πλεονεξίας και κάθε ακολασίας, και ότι οι μαθητές του, έχοντας διδαχθεί τέτοια πράγματα από αυτόν, έγιναν ικανοί για κάθε κακό και οι πλέον παμπονήροι από όλους τους ανθρώπους που υπήρξαν ποτέ, μας παραχωρήθηκε ως υπόθεση, πράγμα που ήταν το πιο παράλογο από όλα· αυτό είναι παρόμοιο με το να έλεγε κάποιος, συκοφαντώντας και διαβάλλοντας τον Μωυσή —ο οποίος στους νόμους λέει: «δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις»— ότι τα έλεγε αυτά με ειρωνεία και προσποίηση· ότι, δηλαδή, επιθυμούσε οι υπήκοοί του και να φονεύουν και να μοιχεύουν και να πράττουν τα αντίθετα από αυτά που προσποιείται ότι νομοθετεί, και ότι υποκρινόταν και προσποιούνταν τον σεμνό βίο. Με αυτόν τον τρόπο, άλλωστε, θα μπορούσε κάποιος να διαβάλει και τις νουθεσίες των Ελλήνων φιλοσόφων και τον καρτερικό βίο τους και όλους τους λόγους τους, ισχυριζόμενος ότι η διάθεσή τους και ο βίος τους ήταν αντίθετα με τα γραφόμενα, και ότι προσποιήθηκαν υποκριτικά πως επέλεξαν τον φιλοσοφικό βίο. Έτσι, για να το πούμε απλά, θα μπορούσε κάποιος να διαβάλει όλες τις ιστορίες των παλαιών, αναιρώντας την αλήθεια που περιέχουν, και παρερμηνεύοντας προς το αντίθετο τα όσα δηλώνονται σε αυτές.

«Δεν θα μοιχεύσεις», λέει ο νόμος· εσύ όμως, ούτε καν θα επιθυμήσεις, αναφλέγοντας το πάθος από το περίεργο και επίμονο βλέμμα. «Δεν θα φονεύσεις», λέει εκείνος· εσύ όμως, ούτε καν θα ανταποδώσεις το χτύπημα, αλλά και θα προσφέρεις τον εαυτό σου σε εκείνον που σε χτυπά. Πόσο πιο φιλοσοφημένα είναι αυτά από εκείνα!

Ποτέ να μην επικαλείσαι ματαίως τον μεγάλο Θεό. Να τηρείς όλα τα Σάββατα, τα υψηλά και τα σκιώδη. Μακάριος θα είσαι, εάν αποδίδεις στους γονείς σου την ευγνωμοσύνη που τους αρμόζει. Να αποφεύγεις το δολοφονικό μίασμα των χεριών, την ξένη κλίνη, την κακόβουλη κλοπή, την ψευδή μαρτυρία, καθώς και την επιθυμία για τα ξένα αγαθά, η οποία αποτελεί σπινθήρα του ολέθρου.

«Η εντολή»: Αυτή που λέει: δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις και τα εξής. Διότι αυτή ειπώθηκε φανερά και φωτίζει όσους υπακούουν. «Ο φόβος»: Διότι για όλους όσους καθοδηγούνται από τον φόβο του Θεού, ο μισθός τους παραμένει στον αιώνα. Επειδή ο φόβος του Θεού σώζει τον άνθρωπο. «Τα κρίματα»: Διότι όλοι οι λόγοι του Κυρίου είναι αληθινοί και δίκαιοι. επειδή τίποτα δεν είναι άκριτο παρά τω Θεώ, ως Εκείνου που δικαιώνει. «Επιθυμητά»: Διότι καθόλου δεν ωφελεί τον άνθρωπο ο χρυσός ή οι πολύτιμοι λίθοι, όσο οι λόγοι του Θεού και οι εντολές. Και αυτά επιθυμεί ο κάθε πιστός και σπεύδει να τα αξιωθεί. «Και γλυκύτερα»: Διότι η γλυκύτητα του μελιού είναι πρόσκαιρη, ενώ των λόγων του Θεού αιώνια. «Και γαρ ο δούλος»: Διότι όλοι όσοι υπηρετούν αληθινά τον Θεό τηρούν τις εντολές του, όπως ο Χριστός, ως Υιός του Πατρός, τις εντολές. Διότι δεν ήρθα, λέει, για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε. «Εν τω φυλάσσειν»: Διότι δεν υπόκεινται σε μέτρο όσα ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τηρούν τις εντολές του. «Παραπτώματα»: Διότι όσα αμαρτάνει ο άνθρωπος, ποιος τα γνωρίζει, παρά μόνο ο Θεός ως καρδιογνώστης; «Εκ των κρυφίων»: Από όλα, λέει, όσα γεννά η καρδιά και οι λογισμοί. διότι εσύ τα γνωρίζεις, από αυτά καθάρισέ με. «Και από αλλοτρίων»: Από εκείνα που προέρχονται από αρπαγή και πλεονεξία. διότι αυτά τυγχάνουν ξένα. Αυτά δε τα μισεί ο Θεός [και όσοι υπηρετούν τον Θεό].

Αυτές τις φανερώνει ο νόμος, μέσω του οποίου γνώρισε στον Μωυσή τις οδούς του, δηλαδή τις εντολές, και μέσω αυτού στους γιους του Ισραήλ τα θελήματά του. Διότι θέλημα του Θεού είναι το να μη μοιχεύουμε, να μη φονεύουμε, να μην κλέβουμε, να μην ψευδομαρτυρούμε· επειδή μέσω αυτών σωζόμαστε. «Οικτίρμων και ελεήμων είναι ο Κύριος.» Επομένως, ούτε παντοτινά θα χρησιμοποιεί την οργή (διότι αυτό σημαίνει το «μέχρι τέλους»), ούτε θα χαρίζει το έλεος διαρκώς στους ανάξιους· επειδή πώς αλλιώς είναι ο Θεός κριτής, και δίκαιος, και ισχυρός, και μακρόθυμος; Πώς θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του; Αναμειγνύει, λοιπόν, την οργή με το έλεος, και όταν μεν είναι καιρός ελέους, προβάλλει αυτό· όταν δε είναι καιρός οργής, την επιφέρει κατά την ημέρα της οργής και της δικαιοκρισίας, κατά την οποία, λέει ο Παύλος, θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Γι' αυτό, λέει, δεν θα οργίζεται στον αιώνα, δηλαδή στον παρόντα αιώνα· διότι για τον μέλλοντα φύλαξε την κρίση και την οργή. «Όπως οικτίρει ο πατέρας τους γιους του.» Διότι στο σκοτάδι και στα δεσμά βρίσκονται οι άνθρωποι που ζουν μέσα στις αμαρτίες· όταν όμως απαλλαγούν από τα παραπτώματα, προφανώς μετατίθενται και βρίσκονται στο φως· ώστε εύλογα ονόμασε την απαλλαγή από τα αμαρτήματα μετάβαση από τη δύση προς την ανατολή, θέλοντας συνάμα να διδάξει και εμάς ποια είναι η απόσταση ανάμεσα στην αμαρτία και στη δικαιοσύνη. «Διότι αυτός γνώρισε το πλάσμα μας.»

Εξαιτίας αυτού, ο εχθρός καταπατούσε με αλαζονεία τη ζωή· το «Ου φονεύσεις» χλευαζόταν, το «Ου μοιχεύσεις» περιγελιόταν, το «Ου κλέψεις» είχε καταργηθεί, το «Ου ψευδομαρτυρήσεις» θεωρούνταν ανοησία και μύθος, το «Ουκ επιθυμήσεις όσα τω πλησίον σου εστίν» αποτελούσε μια εντολή εχθρική προς τον τρόπο ζωής, και ο νόμος ήταν ξένος προς την κοινωνία.

Αυτά είναι όσα υποστηρίζουν, για να το πούμε με λίγα λόγια, οι εκπρόσωποι των Σηθιανών διδασκαλιών. Η διδασκαλία τους συντίθεται από λέξεις φυσικές και από άλλες που έχουν ειπωθεί για διαφορετικά θέματα, τις οποίες μεταφέροντας στη δική τους διδασκαλία, τις ερμηνεύουν όπως προείπαμε. Λένε, μάλιστα, ότι και ο Μωυσής συμφωνεί με τη διδασκαλία τους, όταν λέει: «σκοτάδι και γνόφος και θύελλα» — διότι αυτοί, ισχυρίζονται, είναι οι τρεις λόγοι (αρχές)· ή όταν λέει ότι στον παράδεισο δημιουργήθηκαν τρεις: ο Αδάμ, η Εύα, το φίδι· ή όταν αναφέρει τρεις υιούς: τον Κάιν, τον Άβελ, τον Σηθ, και πάλι τρεις: τον Σημ, τον Χαμ, τον Ιάφεθ· ή όταν αναφέρει τρεις πατριάρχες: τον Αβραάμ, τον Ισαάκ, τον Ιακώβ· ή όταν λέει ότι δημιουργήθηκαν τρεις ημέρες πριν από τον ήλιο και τη σελήνη· ή όταν αναφέρει τρεις νόμους: τον απαγορευτικό, τον εφετικό, τον διατιμητικό. Απαγορευτικός νόμος είναι το: «από κάθε δέντρο στον παράδεισο μπορείτε ελεύθερα να φάτε, αλλά από το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού δεν πρέπει να φάτε». Το να λέει: «έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου, και έλα στη γη που θα σου δείξω», αυτός, λέει, είναι ο εφετικός νόμος· διότι σε όποιον το επιθυμεί (επιλέξει) είναι δυνατόν να εξέλθει, ενώ σε όποιον δεν το επιθυμεί, να μείνει. Διατιμητικός δε νόμος είναι αυτός που λέει: «δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις»· διότι έχει καθοριστεί η ποινή για το καθένα από τα αδικήματα.

Αλλά επειδή είπαμε ότι αυτοί χρησιμοποιούν και επωδές τόσο για όσους έχουν δαγκωθεί από σκύλο όσο και για άλλους, θα το αποδείξουμε από τα δικά τους κείμενα. Διότι λέει τα εξής: «Εάν λοιπόν σε κάποιον άνδρα ή γυναίκα ή νέο ή νέα, ένας λυσσασμένος και μανιακός σκύλος —στον οποίο υπάρχει πνεύμα φθοράς— δαγκώσει ή κατασπαράξει ή αγγίξει, την ίδια ακριβώς ώρα ας τρέξει με όλα του τα ρούχα και, κατεβαίνοντας σε ποτάμι ή σε πηγή, όπου υπάρχει βαθύ μέρος, ας βαπτιστεί με όλα του τα ρούχα, και ας προσευχηθεί στον μεγάλο και ύψιστο Θεό με πίστη καρδιάς. Και τότε ας επικαλεστεί για τον εαυτό του τους επτά μάρτυρες, αυτούς που είναι γραμμένοι σε αυτό το βιβλίο: "Ιδού, επικαλούμαι ως μάρτυρες τον ουρανό και το νερό και τα άγια πνεύματα και τους αγγέλους της προσευχής και το έλαιο και το αλάτι και τη γη. Αυτούς τους επτά μάρτυρες επικαλούμαι ότι δεν θα αμαρτήσω πλέον: δεν θα μοιχεύσω, δεν θα κλέψω, δεν θα αδικήσω, δεν θα πλεονεκτήσω, δεν θα μισήσω, δεν θα αθετήσω τον λόγο μου, ούτε θα επιδοκιμάσω κανένα πονηρό έργο". Αφού λοιπόν πει αυτά, ας βαπτιστεί πάλι με όλα του τα ρούχα στο όνομα του μεγάλου και υψίστου Θεού». Και φλυαρεί για πάρα πολλά άλλα, διδάσκοντας να λένε τα ίδια και για τους φθισικούς, και να βαπτίζονται σε κρύο νερό σαράντα φορές για επτά ημέρες, καθώς επίσης και για τους δαιμονισμένους. Ω, τι αμίμητη σοφία και επωδές γεμάτες δύναμη! Διότι ποιος δεν θα εκπλαγεί με τέτοια και τόση δύναμη των λόγων;

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΘΕΟΓΝΩΣΤΟ 1278. Δεν είναι το ίδιο, αγαπητέ μου, το να προστάζει κανείς και το να επιτρέπει· διότι το πρώτο προστάζεται ως κάτι που οφείλει με κάθε τρόπο να εκπληρωθεί, όπως το «Δεν θα φονεύσεις, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις» και όσα άλλα είναι παρόμοια· το δεύτερο, όμως, συγχωρείται χάριν κάποιας οικονομίας. Το πρώτο, λοιπόν, θεσπίζεται, ενώ το δεύτερο δεν απαγορεύεται· και αυτό θα το τεκμηριώσω από τις Γραφές.

Διότι, όπως ακριβώς έχει νομοθετηθεί: «Ου μοιχεύσεις», και δεν τιμωρείται γι' αυτό μόνο ο άνδρας, εάν συλληφθεί, αλλά και η γυναίκα, έτσι ακριβώς συμβαίνει και εδώ. Μάλιστα, επειδή έχει λεχθεί: «Καθένας που βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη μοιχεύσει μαζί της μέσα στην καρδιά του», είναι φανερό σε όλους ότι και κάθε γυναίκα που βλέπει άνδρα με σκοπό να τον επιθυμήσει, έχει ήδη μοιχευθεί από αυτόν μέσα στην καρδιά της.

ΙΓ'. ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ. Γιατί ορισμένες διατάξεις του νόμου έχουν νομοθετηθεί κοινά και για τους άνδρες και για τις γυναίκες, ενώ άλλες ξεχωριστά; Οφείλεις να μελετάς τις Γραφές και να μην ερωτάς για τα πάντα. Διότι, εάν διάβαζες, θα εγνώριζες ότι για μεν τον άνδρα έχουν νομοθετηθεί ορισμένες ειδικές διατάξεις περί σπερματικής εκκρίσεως, για δε τη γυναίκα περί εμμήνου ρύσεως. Επίσης, για μεν τον άνδρα, να μην ανατρέπει τους φυσικούς θεσμούς επιθυμώντας παράφορα άρρενες και παραδιδόμενος σε άκαρπη μανία, για δε τη γυναίκα, περί του ύδατος του ελέγχου, εάν υπάρξει υποψία ότι έχει μοιχεύσει. Και τον μεν άνδρα που υπέστη ονείρωξη, καθώς και τη γυναίκα κατά την έμμηνο ρύση και μετά τη γέννα, τους ονομάζει ακάθαρτους και τους τοποθετεί έξω από τους ιερούς περιβόλους, μέχρι να καθαριστούν. Και κάποια άλλα έχουν νομοθετηθεί ειδικά, τα οποία δεν είναι αναγκαίο να αναφερθούν επί του παρόντος, καθώς μπορείς να κατανοήσεις από όσα ελέχθησαν ότι μόνο σε εκείνα, στα οποία δεν είναι δυνατόν η γυναίκα να πράξει τα του ανδρός, ούτε ο άνδρας τα της γυναικός, θεσπίστηκαν ξεχωριστοί νόμοι. Όλοι δε οι υπόλοιποι νόμοι είναι κοινοί και για τα δύο γένη· όπως το: «Να αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου, και τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου·» και το: «Ου φονεύσεις. Ου μοιχεύσεις. Ου κλέψεις. Ου ψευδομαρτυρήσεις.»

Στέκεται ο νόμος και ακούει, χωρίς να βοηθά· έδινε προσταγές που καταργούν την τυραννία του διαβόλου, μιλώντας μόνο, αλλά χωρίς να γίνεται σύμμαχος. Διότι, όπως ακριβώς ένας παιδοτρίβης, καθισμένος έξω από το σκάμμα, έβλεπε την αμαρτία να πυγμαχεί με το ανθρώπινο γένος, και έλεγε στον άνθρωπο: «Δεν θα φονεύσεις», του έλεγε: «Δεν θα μοιχεύσεις.» «Είσελθε μέσα, βοήθησε. Γιατί κάθεσαι έξω;» —«Δεν μπορώ.» —«Γιατί;» —«Νόμος είμαι, όχι νομοθέτης· γράμμα είμαι, όχι πνεύμα. Μπορώ να παρέχω το γράμμα· αλλά το γράμμα αποκτείνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί.» —«Εσύ δεν μπορείς; Εμείς οι προφήτες, τι; Εμείς μπορούμε; Όχι. Αλλά τι κάνουμε; Κατηγορούμε μόνο· προτρέπουμε, συμβουλεύουμε.» Η αμαρτία, τι είναι; Φοβερή. Ο διάβολος, τι είναι; Αμείλικτος. Και όπως ακριβώς κάποιος φοβερός που έχει ως δήμιο την αμαρτία, ο θάνατος ακολουθούσε εξολοθρεύοντας τους πάντες. Εισχωρούσε η αμαρτία, πάλευε· ηττάτο ο άνθρωπος· περιφερόταν προσπαθώντας να νικήσει, και βρισκόταν σε αδιέξοδο. Τι έπρεπε να γίνει; Ο νόμος ατονεί, οι προφήτες συμβουλεύουν, η αμαρτία είναι ισχυρή, ο διάβολος φοβερός, ο θάνατος επικείμενος και αμείλικτος. Τι έπρεπε να γίνει;

Διότι, επειδή εξ αρχής ο νόμος έλεγε: «Ου φονεύσεις» (πρόσεχε με ακρίβεια τα λόγια μου· διότι εκφράζω βαθύ νόημα), ο νόμος έλεγε: «Ου φονεύσεις», και η καρδιά και η διάνοια του ανθρώπου λέει: «Ορθώς λέγει ο νόμος». Ο νόμος έλεγε: «Ου μοιχεύσεις», και η διάνοια εκείνου που άκουγε επαινούσε το λεγόμενο [δεν έπραττε όμως το λεγόμενο]· αλλά ο άνθρωπος ήταν μόνο επαινέτης και όχι εκτελεστής. Διότι με τη διάνοια επαινούσε, αλλά την αμαρτία την έπραττε. Και ταυτόχρονα αναταρασσόταν και βρισκόταν σε εσωτερική σύγκρουση· και υπήρχε πόλεμος και μάχη και σχίσμα. Η διάνοια έλεγε: «Ορθώς λέγει ο νόμος»· ο άνθρωπος όμως, βλέποντας μια όμορφη γυναίκα, καθώς η επιθυμία του διεγειρόταν, καθώς η εντολή ηχούσε μέσα του, καθώς η επιθυμία επικρατούσε και η αμαρτία αντιστρατευόταν τον νόμο, παρασυρόταν και πολιορκούνταν, υπό την τυραννία της αμαρτίας. Υπήρχε λοιπόν ανάγκη του ίδιου του Κεραμέα, του ίδιου του Δημιουργού.

Δες πώς περιγράφει αυτήν τη μάχη ο Παύλος: «Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον έσω άνθρωπο (δηλαδή κατά τη διάνοιά μου και τον λογισμό μου συμφωνώ με τον νόμο που λέει: "Μη φονεύσεις"). Βλέπω όμως έναν άλλο νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου (Ποιον; Τον νόμο της επιθυμίας) και να με αιχμαλωτίζει (Πού;) στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Η ψυχή λέει: "Μη μοιχεύσεις", η επιθυμία λέει: "Μοίχευσε". Τυραννιέται η ψυχή, δεν υπερισχύει η διάνοια· κυριαρχεί η επιθυμία, με ελκύει, με παρασύρει. Ταλαίπωρος εγώ άνθρωπος». Είναι λόγια ανθρώπου που σύρεται δέσμιος· που σύρεται δέσμιος και δεν βρίσκει βοήθεια. Ταλαίπωρος εγώ άνθρωπος.

Ώ, τι μεγάλη κιθάρα, που ανακρούει τις ψυχές των ανθρώπων της οικουμένης σαν άλλες χορδές, σε μία ενιαία δοξολογία! Και πώς ένας τέτοιος και τόσο σπουδαίος άνδρας, αυτός που διακοσμεί τα ήθη των ανθρώπων και υπερβαίνει κάθε εγκωμιαστικό λόγο, αυτός που συγκρότησε επί της γης την πολιτεία των αγγέλων και στεφανώνεται στον ουρανό από τους επαίνους των αγγέλων· πώς του παραχωρήθηκε να διολισθήσει στα δύο κεφαλαιώδη αμαρτήματα; Διότι τα κεφαλαιώδη αμαρτήματα είναι: «ου φονεύσεις» και «ου μοιχεύσεις»· και σε αυτά ακριβώς τα δύο κεφαλαιώδη αμαρτήματα του παραχωρήθηκε να καταπέσει.

«Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις»· και φονιάς και μοιχός ο Προφήτης του Θεού; Διότι αυτό το χωρίο σάς αναγνώστηκε σήμερα. Δεν κατηγορώ τον Προφήτη, μη γένοιτο, αλλά διασφαλίζω τη δική σας ζωή, ώστε, όταν κατορθώσεις πολλά, να ασφαλίσεις τον εαυτό σου για να μην πέσεις. Διότι έτσι έλεγε και ο Απόστολος: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται σταθερά, ας προσέχει μήπως πέσει». Γι' αυτόν τον λόγο και ο ίδιος ο Δαβίδ έλεγε πολύ συχνά: «Μέχρι τέλους μην καταστρέψεις»· γι' αυτό και ο ίδιος, προσευχόμενος, έλεγε: «Και έως τα γηρατειά και τα βαθιά γεράματα, Θεέ, μη με εγκαταλείψεις». Για ποιον λόγο, λοιπόν, του επιτράπηκε να περιπέσει σε τόσο μεγάλη αμαρτία; Για τρεις λόγους· το ποιοι είναι αυτοί, το λέω εγώ· εσύ μόνο να προσέχεις με απόλυτη ακρίβεια.

Και μην λησμονείτε εκείνον που μόλυνε το νυφικό του ένδυμα με την πορνεία και αποβλήθηκε με αίσχος από τον βασιλικό γάμο, καθώς και το: «Μετανοείτε· διότι έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών». Εσείς οι μοιχοί, φρίξτε στο άκουσμα της θείας φωνής που λέει: «Μη μοιχεύσεις»· και του Αποστόλου που ανακράζει: «Τους πόρνους και τους μοιχούς θα τους κρίνει ο Θεός». Θυμηθείτε ακόμη τον Σολομώντα που λέει: «Ο μοιχός, λόγω έλλειψης συνέσεως, προξενεί την απώλεια της ίδιας του της ψυχής». Ακούστε δε και τον Κύριο που λέει προς τη μοιχαλίδα: «Πήγαινε, και στο εξής μην αμαρτάνεις».

Ε΄. Και πρόσεξε το παράδοξο κήρυγμα της φιλανθρωπίας: Εκείνος που λέει μέσα στον νόμο: «Δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα πορνεύσεις», μεταβάλλοντας τον λόγο Του από φιλανθρωπία, αναφωνεί μέσω του μακαρίου Ιησού: «Η Ραάβ η πόρνη ας ζήσει». Εκείνος ο Ιησούς, ο γιος του Ναυή, που λέει: «Η πόρνη ας ζήσει», αποτελούσε εικόνα του Κυρίου Ιησού, ο οποίος λέει: «Οι πόρνες και οι τελώνες θα προηγηθούν από εσάς στη βασιλεία των ουρανών». Αν πρέπει να ζήσει, γιατί την ονομάζει πόρνη; Αν είναι πόρνη, γιατί να ζήσει; Αναφέρω, λέει, την προηγούμενη κατάσταση, για να θαυμάσεις τη μετέπειτα μεταστροφή. Και τι έκανε, λέει, η Ραάβ που να αποτελεί πρόξενο σωτηρίας; Το ότι δέχθηκε τους κατασκόπους ειρηνικά; Αυτό το κάνει και μια πανδοχέας. Αλλά δεν καρπώνεται τη σωτηρία μόνο από αυτή την εξωτερική πράξη, αλλά πρωτίστως από την πίστη και από τη διάθεσή της προς τον Θεό.

Αφού μίλησε για το πικρό πάθος του θυμού, προχώρησε στο μικρότερο κακό. Διότι, για να καταλάβεις ότι η επιθυμία είναι μικρότερο κακό, άκουσέ το και στον νόμο του Μωυσή, ο οποίος λέει πρώτα: «Οὐ φονεύσεις» (δεν θα φονεύσεις), το οποίο προέρχεται από τον θυμό, και έπειτα: «Οὐ μοιχεύσεις» (δεν θα μοιχεύσεις), το οποίο προέρχεται από την επιθυμία. Επειδή, όπως ακριβώς η πικρία, η κραυγή, κάθε κακία και βλασφημία και όλα τα παρόμοια ανήκουν στο θυμικό, έτσι και η πορνεία, η ακαθαρσία και η πλεονεξία ανήκουν στο επιθυμητικό· διότι με το ίδιο μέρος της ψυχής επιθυμούμε και τα χρήματα και τα σώματα. Αλλά όπως ακριβώς εκεί αφαίρεσε την κραυγή, επειδή αποτελεί όχημα της οργής, έτσι και τώρα αφαιρεί την αισχρολογία και την ευτραπελία, επειδή αποτελούν όχημα της πορνείας. Διότι λέει: «Ούτε αισχρότητα, ούτε μωρολογία, ούτε ευτραπελία, τα οποία δεν αρμόζουν, αλλά μάλλον ευχαριστία». Μην πεις αστεία ούτε αισχρά λόγια, ούτε να τα πράξεις, και θα κατασβέσεις τη φλόγα. «Ούτε καν να αναφέρεται», λέει, «μεταξύ σας»· δηλαδή, πουθενά ούτε καν να εμφανίζεται. Αυτό ακριβώς έλεγε γράφοντας και στους Κορινθίους: «Ακούγεται παντού ότι υπάρχει πορνεία μεταξύ σας».

Βέβαια, ποτέ δεν προστάζει ένας πατέρας παράλογα πράγματα, ακόμη κι αν ο ίδιος είναι παράλογος· παρ' όλα αυτά όμως, εξασφαλίστηκε λέγοντας: «Εν Κυρίω»· δηλαδή, σε εκείνα με τα οποία δεν θα προσκρούσεις στον Θεό. Επομένως, εάν είναι ειδωλολάτρης ή αιρετικός, δεν πρέπει πλέον να υπακούς· διότι η πράξη αυτή δεν είναι εν Κυρίω. Πώς όμως λέει: «Η οποία είναι η πρώτη εντολή»; Αφού πρώτη είναι το «Ου μοιχεύσεις», το «Ου φονεύσεις». Δεν την ονόμασε πρώτη ως προς τη σειρά, αλλά ως προς την υπόσχεση. Διότι για εκείνες δεν έχει οριστεί μισθός, εφόσον αφορούν τα κακά και την απομάκρυνση από αυτά· σε αυτήν όμως, επειδή πρόκειται για τέλεση αγαθών έργων, ορίζεται και υπόσχεση. Και πρόσεξε πώς έθεσε ως θαυμαστό θεμέλιο στον δρόμο της αρετής την τιμή και τον σεβασμό προς τους γονείς· και δικαιολογημένα. Διότι, αφού απομάκρυνε από τις πονηρές πράξεις και επρόκειτο να εισέλθει στα αγαθά, αυτό πρόσταξε πρώτο, εννοώ την τιμή προς τους γονείς, επειδή πριν από όλους, μετά τον Θεό, αυτοί έγιναν οι αίτιοι της ζωής. Ώστε δικαιολογημένα αυτοί θα πρέπει να απολαύσουν πρώτοι τα δικά μας καλά, και έπειτα όλοι οι άλλοι άνθρωποι. Διότι εάν κάποιος δεν έχει αυτό (τον σεβασμό προς τους γονείς), ποτέ δεν πρόκειται να είναι καλός και προς τους ξένους.

ΣΤ΄. Ποια είναι αυτή η αλληλουχία; Μεγίστη και σαφής. Διότι εκείνος που έχει το Πνεύμα, όπως πρέπει, σβήνει μέσω αυτού κάθε πονηρή επιθυμία· και αυτός που έχει απαλλαγεί από αυτές, δεν έχει ανάγκη από τη βοήθεια του νόμου, έχοντας γίνει κατά πολύ ανώτερος από τη δική του προσταγή. Διότι αυτός που δεν οργίζεται, πώς έχει ανάγκη να ακούσει το «Ου φονεύσεις»; Εκείνος που δεν κοιτάζει με ακόλαστα μάτια, πώς χρειάζεται αυτόν που θα τον διδάξει να μη μοιχεύει; Διότι ποιος συζητά περί του καρπού της κακίας με εκείνον που έχει ξεριζώσει την ίδια της τη ρίζα;

Ου μοιχεύσεις. Ο καθένας χλιμίντριζε για τη γυναίκα του πλησίον του· Ου κλέψεις. Η κατάρα και το ψεύδος και η μοιχεία και η κλοπή έχουν εξαπλωθεί πάνω στη γη. Άλλα έλεγε ο ιατρός, και άλλα έπραττε ο άρρωστος. Τι να γίνει; Ο ιατρός πρόσταζε, ο άρρωστος δεν υπάκουε· το νόσημα αυξανόταν, ο ανδραποδιστής διάβολος παρέμενε δίπλα σαν δραπέτης δούλος. Τι θέλεις; Σου δίνω ψυχρά ποτά· τι θέλεις; Σου δίνω κρέατα, σου δίνω αυτά που διαφθείρουν το στομάχι σου, τα αντίθετα από τις εντολές του ιατρού. Ο ιατρός έδινε τις παραγγελίες του και εξήρχετο· ο δραπέτης εισερχόταν κρυφά και του παρείχε τα πάντα. Πορνεία θέλεις; Ψεύδος θέλεις;

Διότι δεν έγιναν αυτοί που πράγματι έγιναν από φόβο και κολασμό, ούτε από απειλή και τιμωρία, αλλά από θεία αγάπη και φλογερό πόθο για τον Θεό. Διότι δεν είχαν ανάγκη από προστάγματα, ούτε από εντολές και νόμους, ώστε να επιλέξουν την αρετή και να αποφύγουν την κακία, αλλά σαν ευγενή και ελεύθερα τέκνα, έχοντας επίγνωση της δικής τους αξίας, χωρίς κανέναν απολύτως φόβο και κολασμό, προσήλθαν οικειοθελώς στην αρετή· ενώ όλοι οι υπόλοιποι Ιουδαίοι, επειδή απέκλιναν προς την κακία, είχαν ανάγκη από τον χαλινό του νόμου. Όταν, λοιπόν, κατασκεύασαν το μοσχάρι και προσκύνησαν το γλυπτό, τότε άκουσαν: «Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος»· όταν διέπραξαν φόνους και διέφθειραν τις γυναίκες των πλησίον τους, τότε άκουσαν: «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις», και για όλα τα υπόλοιπα παρομοίως.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΖ΄. Ακούσατε ότι ελέχθη στους αρχαίους: Δεν θα μοιχεύσεις. Εγώ όμως σας λέγω ότι καθένας που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει, ήδη έχει μοιχεύσει μαζί της μέσα στην καρδιά του. α΄. Αφού, λοιπόν, ολοκλήρωσε την προηγούμενη εντολή, και την επέκτεινε στο αποκορύφωμα της φιλοσοφίας, προχωρώντας με μέθοδο και τάξη μεταβαίνει πλέον στη δεύτερη, υπακούοντας και εδώ στον νόμο. Και όμως, λέγει, αυτή δεν είναι η δεύτερη, αλλά η τρίτη. Διότι η πρώτη δεν είναι το «Δεν θα φονεύσεις», αλλά το «Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος». Γι' αυτό και αξίζει να εξετάσουμε για ποιο λόγο δεν ξεκίνησε από εκεί. Για ποιον λόγο, λοιπόν; Επειδή, εάν άρχιζε από εκεί, θα έπρεπε να επεκτείνει και αυτή την εντολή, και να εισαγάγει μαζί και τον Εαυτό Του.

ΣΤ΄. Αυτά τα λέγω για τους αμαρτωλούς και για όσους έχουν συνείδηση ότι έχουν πράξει πολλά κακά, ώστε ακούγοντάς τα να μην απελπίζονται για τη σωτηρία τους. Διότι είναι γραμμένο: «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις». Επειδή αυτές τις δύο πρώτες εντολές παρέβη.

Δόθηκε λοιπόν νόμος από τον Θεό, διότι αυτός είναι Βασιλιάς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων. Ο νόμος είναι ένα κοινό παράγγελμα για όλους τους ανθρώπους: για άρχοντες και αρχομένους, για δούλους και κυρίους, για πλουσίους και φτωχούς. Ονομάζεται δε έτσι από το ρήμα «νέμειν» (επειδή απονέμει το δίκαιο). Διότι για όλους τους ανθρώπους έχει νομοθετηθεί το εξής: Δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις, δεν θα επιθυμήσεις τον αγρό του πλησίον σου, τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου. Το ίδιο επίσης ονομάζεται και εντολή, διότι ο Θεός σάς δίνει την εντολή να πράττετε το αγαθό και να απέχετε από το κακό. Ονομάζονται δε δικαιώματα και κρίματα, επειδή σύμφωνα με αυτά οι δίκαιοι που τηρούν τις εντολές δικαιώνονται ενώπιον του Θεού, ενώ οι αμαρτωλοί που τις παραβαίνουν κατακρίνονται. Ονομάζονται επίσης μαρτύρια, επειδή ο Θεός παραγγέλλει μετ' επιτάσεως (διαμαρτύρεται) μέσω των θείων Του Γραφών, να τηρούμε όλες τις εντολές Του. Διότι όσοι εργάζονται την ανομία δεν πορεύθηκαν στις οδούς Του. Αυτόν τον διαχωρισμό τον έχει κάνει και στον πρώτο ψαλμό. Διότι και εκεί, αφού μακάρισε αυτόν που μελετά τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα, και αφού κατέδειξε τον καρπό αυτής της μελέτης, πρόσθεσε: «Δεν είναι έτσι οι ασεβείς, δεν είναι έτσι».