Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 33:20

Μετάφραση «Ποια και τι λογής και από πού είναι η απόδειξη ότι ο Χριστός είναι Θεός; Γιατί, λέει, ακόμη κι αν επικαλεστείς το ασπόρως γεννηθέν του από Παρθένο, τιμιότερη και παραδοξότερη είναι η γένεση του Αδάμ, ο οποίος πλάστηκε από τον ίδιο τον Θεό με το ίδιο Του το χέρι, εμψυχώθηκε με θεία πνοή και έγινε με τρόπο καθαρότερο από την εννεάμηνη κατοίκηση του Ιησού σε γυναικεία μήτρα, μέσα σε κόπρο, βρωμιά και ρύπο. Κι αν πεις για τα σημεία που έκανε μετά το βάπτισμά του, κι εγώ σου λέω ότι κανείς πάνω στη γη δεν έκανε σημεία και τέρατα επί σαράντα χρόνια, όπως έκανε ο Μωυσής. Κι αν πάλι μου δείξεις τον Ιησού να εγείρει νεκρό, όμως ο προφήτης Ιεζεκιήλ ανέστησε από τα ξερά οστά αμέτρητο πλήθος νεκρών ανθρώπων· και ο ίδιος ο Ιησούς είπε ότι κάποιοι άνθρωποι θα κάνουν σημεία μεγαλύτερα από τα δικά του. Αν δε μας ισχυρίζεστε ότι ο Ιησούς αναλήφθηκε στους ουρανούς ως Θεός, τότε πολύ περισσότερο ο προφήτης Ηλίας αναλήφθηκε ενδοξότερα με πύρινο άρμα και πύρινους ίππους· ώστε μεγαλύτερη από κάθε δική σας βλασφημία είναι το να ονομάζετε τον Ιησού “ουράνιο θεό”. Διότι και ο ίδιος ο Θεός είπε προς τον Μωυσή: “Δεν θα δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και θα ζήσει”. Και η δική σας Γραφή μαρτυρεί ότι “Θεό κανείς δεν είδε ποτέ”, Θεό “τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν είδε ούτε μπορεί να δει”.»

Πώς λοιπόν, εφόσον τα πάντα προήλθαν από την ανυπαρξία και είναι κτίσματα, και ο Υιός, σύμφωνα με αυτούς, είναι ένα από τα κτίσματα και από εκείνα που κάποτε δεν υπήρχαν, αποκαλύπτει αυτός μόνος τον Πατέρα; Και πώς κανείς άλλος εκτός από αυτόν μόνο δεν γνωρίζει τον Πατέρα; Διότι, εάν είναι δυνατόν αυτός, όντας δημιούργημα, να γνωρίζει τον Πατέρα, ας γίνεται γνωστός ο Πατέρας και από όλους, ανάλογα με το μέτρο του καθενός· διότι τα πάντα είναι δημιουργήματα, όπως ακριβώς και αυτός. Εάν όμως δεν είναι δυνατό στα γενητά όντα ούτε να βλέπουν ούτε να γνωρίζουν, αλλά τόσο η θέαση όσο και η γνώση περί αυτού τους υπερβαίνει όλους —διότι και ο ίδιος ο Θεός είπε: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει»· και ο Υιός έχει πει: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός»— τότε ο Λόγος είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από τα γενητά όντα, αφού μόνος αυτός γνωρίζει και μόνος αυτός βλέπει τον Πατέρα, όπως είπε: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Πατέρα»· και: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός»· έστω και αν δεν το εγκρίνει ο Άρειος. Πώς λοιπόν τον γνώρισε μόνος αυτός, αν δεν ήταν ο μόνος οικείος στην ουσία του; Και πώς θα ήταν οικείος του, αν ήταν κτίσμα και όχι Υιός αληθινός, προερχόμενος από αυτόν; Διότι δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε τα ίδια πράγματα πολλές φορές, για χάρη της ευσέβειας.

Διότι, εάν είναι δυνατόν αυτός, όντας δημιούργημα, να γνωρίζει τον Πατέρα, τότε ας γνωρίζεται Εκείνος και από όλους ανάλογα με τα μέτρα του καθενός· διότι όλα είναι δημιουργήματα, όπως ακριβώς και αυτός. Εάν όμως δεν είναι δυνατόν στα κτιστά όντα (τα γενητά) ούτε να Τον βλέπουν ούτε να Τον γνωρίζουν, αλλά υπερβαίνει τους πάντες τόσο η θέαση όσο και η γνώση περί Αυτού (διότι και ο ίδιος ο Θεός είπε: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», και ο Υιός έχει πει: «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός»), τότε ο Λόγος, Αυτός που μόνος γνωρίζει και μόνος βλέπει τον Πατέρα, θα πρέπει να είναι διαφορετικός από τα κτιστά όντα, όπως άλλωστε είπε: «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα παρά μόνο αυτός που προέρχεται από τον Πατέρα», και «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός», έστω και αν αυτό δεν είναι αρεστό στον Άρειο. Πώς, λοιπόν, Τον γνώρισε μόνος Του, εάν δεν ήταν ο μόνος αποκλειστικά οικείος προς Αυτόν; Και πώς θα μπορούσε να είναι οικείος, εάν ήταν κτίσμα και όχι αληθινός Υιός, προερχόμενος από Αυτόν; Διότι, για χάρη της ευσέβειας, δεν πρέπει να διστάζουμε να επαναλαμβάνουμε τα ίδια πράγματα. Είναι, επομένως, ασεβές το να φρονεί κανείς ότι ο Υιός είναι ένα από τα πάντα (μέρος της κτίσης)· βλάσφημο δε και ανόητο το να λέει: «κτίσμα, αλλά όχι σαν ένα από τα κτίσματα· και δημιούργημα, αλλά όχι σαν ένα από τα δημιουργήματα· γέννημα, αλλά όχι σαν ένα από τα γεννήματα». Διότι πώς δεν είναι σαν ένα από αυτά, εάν βεβαίως, σύμφωνα με τα λεγόμενά τους, δεν υπήρχε προτού γεννηθεί;

Γνώριζε, ασύνετε, ότι, λέγοντας παιδίον, υποδεικνύει τον τέλειο άνθρωπο. Εφόσον λοιπόν καταδείχθηκε το τέλειο, ο μέγας ευαγγελιστής Ιωάννης, ο υιός της βροντής, λέγει με απλό λόγο: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος. Ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν. Πάντα δι' αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέν.» Και ο ίδιος ο Κύριος λέγει: «Νυν η ψυχή μου τετάρακται.» Σε ποιον αναφέρεται αυτή η φωνή; Στον Θεό Λόγο; Μη γένοιτο! Ο ατάραχος Θεός Λόγος, που ήλθε για να καταπαύσει την ταραχή, εξέφερε ο ίδιος αυτά τα λόγια; Αλλά μήπως θέλεις μάλλον να πεις για το σώμα, ότι αυτό το είπε; Σφάλλεις, διότι το σώμα καθ' εαυτό είναι ακίνητο, εάν η ψυχή δεν βρισκόταν μέσα του. Δεν άκουσες τον Μωυσή που λέγει: «Φανέρωσέ μου τον εαυτό σου;» Και αμέσως ακούει: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει.» Μετά δε την τοποθέτηση του σώματος στο μνημείο μαζί με τα σώματα, πώς κατέβαινε η θεότητα στον άδη γυμνή, για να σώσει τις ψυχές;

Αν και ούτε οφθαλμοί υπάρχουν χωρίς πρόσωπο, ούτε το πρόσωπο στερείται οφθαλμών. Κανένας άνθρωπος, λοιπόν, δεν θα δει το πρόσωπο του Κυρίου και θα ζήσει· οι άγγελοι όμως των μικρών μέσα στην Εκκλησία βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα μας που είναι στους ουρανούς. Διότι τώρα μάς είναι αδύνατο να αντέξουμε τη θέα της ένδοξης επιφάνειας, εξαιτίας της ασθένειας της σάρκας που μας περιβάλλει. Οι άγγελοι, ωστόσο, επειδή δεν έχουν κανένα τέτοιο προκάλυμμα παρόμοιο με τη δική μας σάρκα, δεν εμποδίζονται από τίποτα στο να ατενίζουν ακατάπαυστα το πρόσωπο της δόξας του Θεού. Ώστε και εμείς, όταν γίνουμε υιοί της αναστάσεως, τότε θα καταξιωθούμε της πρόσωπο με πρόσωπο γνώσεως. Και τότε, οι μεν δίκαιοι θα καταξιωθούν της θέας του προσώπου μέσα σε αγαλλίαση· οι δε αμαρτωλοί μέσα σε κρίση, καθώς πρόκειται να εξολοθρευθεί από τη δίκαιη κρίση του Θεού κάθε αμαρτία.

Και βλέποντας το ομοίωμα της δόξας, και όχι την ίδια τη δόξα, έπεσε στη γη από τον φόβο του. Εάν λοιπόν η θέα του ομοιώματος της δόξας προκαλούσε φόβο και αγωνία στους ανθρώπους, αν κάποιος αντίκριζε τον ίδιο τον Θεό, οπωσδήποτε θα έχανε τη ζωή του, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί: Κανείς δεν θα δει τον Θεό και θα παραμείνει ζωντανός. Γι’ αυτόν τον λόγο, και από τη μέγιστη φιλανθρωπία Του, ο Θεός άπλωσε τον ουρανό ως παραπέτασμα της δικής Του θεότητας, για να μην καταστραφούμε. Δεν είναι δικός μου αυτός ο λόγος, αλλά ένας προφήτης το είπε: Εάν ανοίξεις τον ουρανό, τρόμος θα καταλάβει τα βουνά εξαιτίας Σου, και θα λιώσουν ενώπιόν Σου. Και γιατί απορείς που ο Ιεζεκιήλ, βλέποντας το ομοίωμα της δόξας, έπεσε κάτω; Ο Δανιήλ, βλέποντας έναν δούλο του Κυρίου, έφριξε και έπεσε· και μέχρι που να πιέσει τα μάτια του για να δει κάτι σαν ομοίωμα του Υιού του Θεού, δεν τόλμησε να αποκριθεί. Εάν δε ο Γαβριήλ με την εμφάνισή του προκαλεί τρόμο στους προφήτες, τους ανθρώπους του Θεού, αν ερχόταν όπως ακριβώς ήταν στη φύση του, δεν θα χάνονταν όλοι; Αυτό είναι ολοφάνερο σε όλους. Αν λοιπόν θέλεις να γνωρίσεις με σαφήνεια ότι είναι αδύνατον να κατανοήσεις τη φύση του Θεού, μάθε τι λένε οι τρεις παίδες μέσα στο καμίνι της φωτιάς, υμνώντας τον Θεό: Ευλογημένος είσαι Εσύ, που επιβλέπεις τις αβύσσους, καθήμενος πάνω στα Χερουβίμ. Πες μου, ποια είναι η φύση των Χερουβίμ, και τότε θα κατανοήσεις και Εκείνον που κάθεται πάνω τους.

Επομένως, επειδή δεν ήταν απίθανο ότι αρκετοί από τους πιο αμαθείς θα μας έλεγαν τέτοια πράγματα, αναγκαίως ο μακάριος Ευαγγελιστής σπεύδει να ανακόψει τις προσπάθειές τους λέγοντας: «Θεόν ουδείς εώρακε πώποτε». Διότι ο Μονογενής, ο οποίος είναι ο ίδιος Θεός, και βρίσκεται στους κόλπους του Θεού και Πατρός, έκανε προς εμάς αυτή την εξήγηση: προς μεν τον ιεροφάντη Μωυσή είπε πάρα πολύ καθαρά ότι «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει»· προς δε τους δικούς του μαθητές την κατάλληλη στιγμή είπε: «Όχι ότι έχει δει κάποιος τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που είναι από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Διότι ο Πατέρας είναι ορατός μόνο στον κατά φύσιν Υιό, και με τέτοιον τρόπο που θα μπορούσε κανείς να εικάσει θεοπρεπώς ότι η θεία φύση βλέπει και βλέπεται, σε κανένα απολύτως άλλο ον. Ωστόσο, ο λόγος των αγίων προφητών που διακηρύσσουν ότι έχουν δει τον Κύριο Σαβαώθ δεν διαψεύδεται καθόλου. Διότι δεν ισχυρίζονται ότι έχουν δει κατ' ουσίαν αυτό ακριβώς που είναι η φύση του Θεού, αλλά και οι ίδιοι αναβοούν ρητά λέγοντας: «Αυτό είναι το όραμα του ομοιώματος της δόξας του Κυρίου». Επομένως, το σχήμα της θείας δόξας αναπλάστηκε αινιγματικά μέσα από τα δικά μας ανθρώπινα πράγματα, και ήταν μάλλον μια ομοίωση, σαν σε ζωγραφικό πίνακα που αποτυπώνει τα θεοπρεπή γνωρίσματα, ενώ η αλήθεια αυτών ανέρχεται σε μια υπεροχή που ξεπερνά κάθε νου και λόγο.

Επομένως, για τις αδυναμίες των ανθρώπων εκείνης της εποχής, η μεσιτεία του Μωυσή αναδεικνυόταν ως φάρμακο, καθώς διακονούσε στη συναγωγή όσα είχαν νομοθετηθεί από τον Θεό. Θα μεταφέρεις όμως πάλι τον τύπο στην αλήθεια, και μέσω αυτών θα εννοήσεις ως μεσίτη Θεού και ανθρώπων τον Χριστό, ο οποίος διακονούσε στους πιο ευμαθείς με ανθρώπινη φωνή, όταν γεννήθηκε για εμάς από γυναίκα, το ανέκφραστο θέλημα του Θεού και Πατέρα, το οποίο γνωρίζει ο ίδιος και μόνο αυτός, καθόσον νοείται ως Υιός Του και ως σοφία που γνωρίζει τα πάντα «και τα βάθη του Θεού». Επειδή δηλαδή δεν ήταν δυνατόν με τα μάτια του σώματος να αντικρίσουν άμεσα και καθαρά τη θεία και άρρητη δόξα της ουσίας που βρίσκεται πάνω από τα πάντα· διότι λέγει: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει»· αναγκαίως ο Μονογενής Λόγος του Θεού προσαρμόστηκε στις δικές μας αδυναμίες, έχοντας ενδυθεί αυτό το ανθρώπινο σώμα σύμφωνα με τον άρρητο λόγο της θείας οικονομίας, και έκανε φανερή σε εμάς την άνωθεν βουλή, δηλαδή του Θεού και Πατέρα, λέγοντας: «Όλα όσα άκουσα από τον Πατέρα, αυτά θα σας αναγγείλω»· και πάλι: «Διότι εγώ δεν μίλησα από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που με έστειλε, αυτός μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να μιλήσω».

Διότι ποτέ δεν θα θεωρούσε ότι είναι δυνατόν να αντικρίσει κανείς με τα σωματικά μάτια τη θεία φύση, αν και ο Θεός λέει ρητά: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Διότι, ακόμη κι αν εμφανίστηκε κάποτε στους αγίους, όπως αναφέρει η θεόπνευστη Γραφή, νομίζω πως κανείς δεν θα υποθέσει ποτέ ότι η θεία φύση έγινε ορατή ακριβώς όπως είναι καθαυτήν, αλλά μάλλον ότι διαμορφωνόταν στη μορφή που ήταν πιο ταιριαστή για την κάθε περίσταση. Και γι' αυτό οι προφήτες τον έχουν δει με διαφορετικούς τρόπους, και ο λόγος τους για τον Θεό ποικίλλει. Διότι ο μεν Ησαΐας τον είδε διαφορετικά, ο δε Ιεζεκιήλ πάλι με τρόπο όχι όμοιο προς το θαύμα εκείνου. Έπρεπε λοιπόν να κατανοήσει ο Φίλιππος ότι ήταν εντελώς αδύνατον να μπορέσει να δει τη θεία ουσία, και μάλιστα μέσω της σάρκας, και όχι μαζί με τη σάρκα, αφού δεν ήταν και πολύ συνετό, ενώ βρισκόταν μπροστά του η εικόνα και ο ακριβής χαρακτήρας του Θεού και Πατέρα, να ζητά να μεταβεί στο ίδιο το αρχέτυπο, σαν να μην ήταν ήδη παρόν, και μάλιστα με τον τρόπο που έπρεπε να είχε φανερωθεί. Διότι είναι απολύτως επαρκής η θέα του Χριστού για την παράσταση της ουσίας του Θεού και Πατέρα, καθώς αποκαλύπτει εξαιρετικά και με ακρίβεια το αξιέραστο κάλλος της βασιλικής ουσίας από την οποία προήλθε. Διότι «από τον καρπό γνωρίζεται το δέντρο», σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Σωτήρα.

Να θυμάσαι μάλλον αυτό που έγραψε κάπου ο θεσπέσιος Παύλος: «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία.» Και πάλι, μην τολμήσεις επιπόλαια να πεις ότι το «προέκοπτε σε ηλικία και σοφία και χάρη» θα το αποδώσουμε μόνο στον άνθρωπο. Διότι αυτό, νομίζω, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά το να διαιρέσουμε σε δύο τον ένα Χριστό. Αλλά, όπως είπα προηγουμένως, ενώ ο Υιός είναι προαιώνιος, στους έσχατους καιρούς λέγεται ότι ορίστηκε ως Υιός του Θεού, οικειούμενος οικονομικώς τη γέννηση της δικής του σάρκας. Έτσι, ενώ αποτελεί τη σοφία Εκείνου που τον γέννησε, λέγεται ότι προκόπτει σε σοφία, καίτοι είναι παντέλειος ως Θεός, έχοντας εύλογα αναλάβει στον εαυτό του τα ιδιώματα της ανθρωπότητας λόγω της άκρας ένωσης. Αλλά ίσως πει κάποιος: Τότε πώς η ανθρώπινη φύση χώρεσε τη δύναμη της άρρητης θεότητας; Ενώ ακούω τη φύση του Θεού να λέει ξεκάθαρα στον μακάριο Μωυσή ότι «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει.» Αν λοιπόν η θέα είναι ανυπόφορη και η προσβολή της είναι δυσβάσταχτη, ποια λογική θα μπορούσε να έχει η συνένωση; Σε αυτό εγώ θα απαντούσα ότι το θαύμα ξεπερνά τη λογική, και ο τρόπος της όλης οικονομίας δεν μπορεί να συλληφθεί από τις δικές μας έννοιες.

«Διότι κανείς», λέει, «δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει.» Επειδή, εάν κανείς δεν μπορεί να δεχθεί με τα μάτια του σώματος τη λάμψη των ακτίνων του ήλιου (διότι ανακόπτεται η δύναμη της οπτικής αίσθησης και παραχωρεί τη νίκη στις αφόρητες προσβολές του φωτός), πώς θα ήταν δυνατόν να αντέξουμε τον Υιό, εάν ερχόταν σε εμάς με γυμνή τη δόξα της θεότητάς Του;

Διότι, αν μεταφράσουμε στην ελληνική γλώσσα τη σημασία της λέξης Σεραφείμ, θα διαπιστώσουμε ότι σημαίνει πλήθος γνώσης ή έκχυση σοφίας. Υποδηλώνουν, λοιπόν, με το σχήμα τους και μάλιστα πολύ σαφώς, οι πάνσοφες και ανώτατες δυνάμεις, ότι δεν είναι θεμιτό από κανέναν να αντικρίζει το πρόσωπο του Θεού. Διότι είναι εντελώς αόρατη η φύση που βρίσκεται πάνω από κάθε νου, και κατοικεί σε φως απρόσιτο, σύμφωνα με τα λόγια του μακαρίου Παύλου, και «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπο του Θεού και θα ζήσει», σύμφωνα με αυτό που ορθώς ειπώθηκε από Εκείνον προς τον ιερότατο Μωυσή. Αλλά ούτε και τα ίχνη και τις οδούς Του θα μπορούσε να γνωρίσει κανείς. Διότι είναι γραμμένο: «Ω βάθος πλούτου, και σοφίας, και γνώσης του Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του!». Ψάλλει δε και ο μακάριος Δαβίδ και ανακρούει σοφό μέλος: «Μέσα στη θάλασσα είναι η οδός Σου, και τα μονοπάτια Σου σε πολλά ύδατα, και τα ίχνη Σου δεν θα γίνουν γνωστά». Διότι, όπως ακριβώς δεν θα μπορούσε κανείς να δει ίχνος μέσα στα νερά, είτε από άνθρωπο τυχόν είτε από πλοίο είτε από όσους κολυμπούν σε αυτά, έτσι δεν θα μπορούσε κανείς να διακρίνει τις θείες και απόρρητες οδούς. Των οποίων σύμβολο θα μπορούσαν να είναι τα πόδια. Αν, λοιπόν, υποθέσει κανείς ότι τα άγια Σεραφείμ σκεπάζουν τα ίδια τους τα πρόσωπα και τα πόδια με τις φτερούγες τους, ας κατανοήσουμε ότι δεν είναι θεμιτό να δει κανείς την αρχή ή το τέλος της σοφίας περί του Θεού, δηλαδή της γνώσης Του.

Και το έχει μαρτυρήσει ο ίδιος ο μονογενής Υιός του Θεού, λέγοντας: Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό. Διότι, ακόμη κι αν κάποιος εκλάβει κυριολεκτικά αυτό που είναι γραμμένο στον Ιεζεκιήλ, ότι δηλαδή ο Ιεζεκιήλ είδε τον Θεό, τι λέει όμως η Γραφή; Είδε ομοίωμα της δόξας του Κυρίου, όχι τον ίδιο τον Κύριο, αλλά το ομοίωμα της δόξας, και όχι την ίδια τη δόξα όπως είναι στην πραγματικότητα. Και βλέποντας μόνο το ομοίωμα της δόξας, και όχι την ίδια τη δόξα, έπεσε στη γη από τον φόβο. Αν λοιπόν η θέαση του ομοιώματος της δόξας προκαλούσε φόβο και αγωνία στους προφήτες, εάν κάποιος επιχειρούσε να δει τον ίδιο τον Θεό, οπωσδήποτε θα έχανε και τη ζωή του, σύμφωνα με το ρητό: Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει. Γι' αυτόν τον λόγο, λόγω της μέγιστης φιλανθρωπίας Του, ο Θεός άπλωσε τον ουρανό ως παραπέτασμα της δικής Του θεότητας, για να μην καταστραφούμε. Δεν είναι δικός μου ο λόγος, αλλά ο προφήτης είπε: Εάν ανοίξεις τον ουρανό, τα όρη θα κυριευθούν από τρόμο εξαιτίας Σου και θα λιώσουν. Και γιατί απορείς αν ο Ιεζεκιήλ, βλέποντας το ομοίωμα της δόξας, έπεσε, όταν στον Δανιήλ εμφανίστηκε ο Γαβριήλ, όντας υπηρέτης του Κυρίου, και εκείνος αμέσως τρόμαξε και έπεσε με το πρόσωπο στη γη; Και μέχρι που ο άγγελος προσάρμοσε τον εαυτό του στο ομοίωμα υιού ανθρώπου, δεν τόλμησε ο προφήτης να απαντήσει. Εάν, λοιπόν, ο Γαβριήλ όταν εμφανιζόταν προκαλούσε τρόμο στους προφήτες, αν ο ίδιος ο Θεός εμφανιζόταν σύμφωνα με αυτό που είναι, δεν θα χάνονταν όλοι;

Φανέρωσε τον εαυτό σου σε εμένα, για να σε δω καθαρά. Και Εκείνος απαντά: Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει. Γι' αυτό τον λόγο λοιπόν, επειδή κανείς δεν μπορούσε όσο ζει να δει το πρόσωπο της θεότητας, προσέλαβε το πρόσωπο της ανθρωπότητας, ώστε βλέποντάς το να ζήσουμε.

Θεώρησα δε αναγκαίο να προσθέσω σε αυτά και όσα επιχειρούν να πείσουν, επιλέγοντάς τα από τις Γραφές, σχετικά με τον Προπάτορά τους, ο οποίος ήταν άγνωστος σε όλους πριν από την παρουσία του Χριστού, προκειμένου να αποδείξουν ότι ο Κύριός μας κηρύττει άλλον Πατέρα, διαφορετικό από τον Ποιητή αυτού του σύμπαντος, τον οποίο, όπως προείπαμε, ασεβώντας υποστηρίζουν ότι είναι καρπός του Υστερήματος. Έτσι, όταν ο προφήτης Ησαΐας λέει «ο δε Ισραήλ δεν με γνώρισε και ο λαός δεν με κατανόησε», το παραποιούν ισχυριζόμενοι ότι αυτό ειπώθηκε για την άγνοια του αόρατου Βυθού. Επίσης, εκείνο που ειπώθηκε μέσω του Ωσηέ «δεν υπάρχει σε αυτούς αλήθεια ούτε επίγνωση Θεού», το εκβιάζουν για να κατατείνει στο ίδιο συμπέρασμα, και το «δεν υπάρχει κανείς που να κατανοεί ή να εκζητεί τον Θεό· όλοι εξέκλιναν, μαζί εξαχρειώθηκαν» το αποδίδουν στην άγνοια του Βυθού. Ακόμη και εκείνο που ειπώθηκε μέσω του Μωυσή, «κανείς δεν θα δει τον Θεό και θα ζήσει», πείθουν πως αναφέρεται σε εκείνον. Διότι, λέγοντας ψέματα, ισχυρίζονται αφενός ότι ο Ποιητής θεάθηκε από τους προφήτες, και αφετέρου θέλουν το γεγραμμένο «κανείς δεν θα δει τον Θεό και θα ζήσει» να έχει ειπωθεί για το αόρατο και άγνωστο σε όλους μέγεθος. Και ότι μεν το «κανείς δεν θα δει τον Θεό» έχει ειπωθεί για τον αόρατο Πατέρα και Ποιητή των όλων, είναι φανερό σε όλους μας· το ότι όμως δεν αφορά τον Βυθό, τον οποίο αυτοί επινοούν παραπλανητικά, αλλά τον Δημιουργό, και ότι Αυτός είναι ο αόρατος Θεός, θα αποδειχθεί στη συνέχεια του λόγου.

Και άλλη φορά του είπε, όταν εμφανίστηκε με ανθρώπινο σχήμα: «Δεν θα είναι πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό και δυνατός με τους ανθρώπους». Τότε «ονόμασε και τον τόπο εκείνο Είδος Θεού, λέγοντας: διότι είδα Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Και ο Μωυσής επίσης ικέτευσε τον Θεό που του παρείχε τις αποκαλύψεις, λέγοντας: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου, για να σε δω καθαρά». Και Εκείνος του αποκρίθηκε λέγοντας: «Και αυτόν τον λόγο που είπες θα τον εκπληρώσω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου». Αλλά και ο Ιεζεκιήλ είδε «Εκείνον που κάθεται επί των Χερουβίμ», «σαν όραμα ανθρώπου», «από την οσφύ του και κάτω φωτιά, και από την οσφύ του και πάνω σαν όραμα λαμπερού ήλεκτρου». Από όλα αυτά μαθαίνουμε ότι οι οπτασίες δεν υπήρξαν όμοιες για τα προαναφερθέντα πρόσωπα, αλλά διαφορετικές. Διότι στον μεν Μωυσή ειπώθηκε: «Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν μπορεί να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και να ζήσει»· επειδή το πρόσωπο του Θεού Λόγου και η θεότητα του Μονογενούς Υιού του Θεού δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει καταληπτή από τη θνητή φύση. Και στον Ιεζεκιήλ εξάλλου η δόξα του Λόγου γινόταν ορατή μέσω αινιγμάτων· στον Αβραάμ όμως οράθηκε έχοντας λάβει μορφή ανθρώπου, ώστε και «κάτω από τη δρυ» να βρεθεί, και «τα πόδια του να νιφθούν» και να συμμετάσχει σε τραπέζι.

Τόση δύναμη υπάρχει σε εσένα, για την οποία 〈από την αρχή του αιώνα δεν ακούσαμε〉 ποιος άλλος είναι τέτοιος θεός, ⌜ούτε μπορούμε ψευδομαρτυρώντας να πούμε ότι δήθεν 〈τα μάτια μας〉 είδαν και κάποιον άλλον δημιουργό τέτοιων έργων· ούτε λοιπόν είδαμε άλλον 〈θεό εκτός από εσένα〉 ούτε θεϊκές πράξεις. Και αυτά που παρείχες 〈σε αυτούς που σε προσμένουν〉 να δουν, θεωρούμε ότι έχουν γίνει από άλλον;⌝ Φτάνοντας στο σημείο αυτό, πρόσεξε πώς ο προφητικός λόγος εισάγει τον Θεό ως ορώμενο, λέγοντας εκ μέρους του λαού: 〈ούτε τα μάτια μας είδαν θεό εκτός από εσένα〉. ⌜Και όμως: «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», αλλά φαίνεται ότι μέσω αυτών αινίσσεται τον Χριστό του Θεού, ο οποίος μίλησε στον Μωυσή στην έρημο, και ο οποίος εθεάθη από ολόκληρο τον λαό μέσω της δόξας που εμφανίστηκε σε όλους, για την οποία έχει ειπωθεί: «και όλος ο λαός είδε τη δόξα του Κυρίου».⌝ Στη συνέχεια αυτών προσθέτει: 〈ιδού εσύ οργίστηκες, και εμείς αμαρτήσαμε〉, σαν να έλεγε σαφέστερα, επειδή 〈εμείς αμαρτήσαμε, εσύ οργίστηκες〉, αλλά και 〈πλανηθήκαμε〉, λέει, 〈και γίναμε όλοι εμείς σαν ακάθαρτοι〉. ⌜Εάν δε θεωρήθηκε ότι βρίσκεται σε εμάς κάποια δικαιοσύνη και δίκαιη πράξη, και αυτή έχει αποδειχθεί ρυπαρή και άτιμη.⌝ Γι' αυτό, γίναμε τέτοιοι, σαν ένα άκαρπο δέντρο που απέβαλε τους καρπούς του, αλλά και 〈σαν φύλλα πέσαμε όλοι〉 και σκορπιστήκαμε ‹σαν το χώμα από το πρόσωπο 〈του ανέμου〉›.

Μην αποστραφείς εμένα, τον δούλο σου, επειδή αποτόλμησα τέτοια πράγματα. Διότι δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο που είναι περιβεβλημένος με σάρκα να αξιώνεται τέτοιων δωρεών· γι' αυτό έλεγες στον Μωυσή: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Διότι η θνητή ζωή αδυνατεί να αντέξει τη θέα του προσώπου σου· γι' αυτό γίνε μάλλον βοηθός μου, ώστε να επιτύχω αυτά που ζήτησα. «Μην με αποδιώξεις»· αντί αυτού, ο Σύμμαχος μετέφρασε: «Μην με απορρίψεις», ενώ ο Ακύλας: «Μην με αφήσεις». Έπειτα προσθέτει: «Και μην με εγκαταλείπεις, ο Θεός ο Σωτήρας μου». Διότι, όταν εσύ προσφέρεις τη βοήθειά σου και μου απλώνεις το δεξί σου χέρι, υπάρχει ελπίδα να αποκτήσω όλα τα αγαθά. Επειδή κανένας άλλος δεν παρίσταται στο πλευρό μου ως βοηθός· διότι στις ανθρώπινες ανάγκες κανείς δεν θα μπορούσε να είναι πιο προσφιλής από τον πατέρα και τη μητέρα· όμως και αυτοί οι ίδιοι με έχουν εγκαταλείψει, επειδή έχω απομακρυνθεί από όλα τα δικά τους, για να αφιερωθώ μόνο σε εσένα, τον Θεό.

λέγει ο Κύριος· και καθώς αποκαλύπτεται στον Μωυσή λέγει: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει»,) απευθυνόμενοι και προς τους προαναφερθέντες μαζί και προς όσους προέρχονται από την περιτομή, καθώς και προς αυτούς που δεν αποδέχονται ότι προϋπάρχει η δεύτερη, μετά την αγένητη φύση, θεότητα του Υιού, θα θέσουμε την εξής απορία: πώς, Εκείνος που σύμφωνα με αυτές τις προφητείες είναι αναλλοίωτος και άτρεπτος, και πάλι ως ο μόνος Θεός που λέγει ότι γεμίζει τον ουρανό και τη γη, ο οποίος σαφώς και κατά τον ίδιο τον νόμο δηλώνεται ότι είναι σχεδόν αόρατος, σύμφωνα με το «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», αλλοιωνόταν πάλι, και, σαν να μετέβαλλε την ίδια Του την ουσία, καθίστατο χωρητός σε κάποια μικρά μέρη της γης, και γινόταν ορατός άλλοτε μεν στον Αβραάμ, άλλοτε δε στους άλλους προφήτες;

Ο Μωυσής καταγράφεται να συνομιλεί με τον Θεό με τόσο θάρρος και παρρησία, όση θα επιδείκνυε κάποιος φίλος μιλώντας στον φίλο του. Μέσα από αυτά φανερώνεται η εξαιρετική πνευματική προκοπή του προφήτη. Αλλά, επειδή ο Κύριος του μιλούσε μεν «ενώπιος ενωπίω», χωρίς ωστόσο να του έχει εμφανιστεί με τον ίδιο τρόπο όπως στον Αβραάμ, τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, για τον λόγο αυτόν Τον παρακαλεί λέγοντας: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου, για να σε δω καθαρά». Με αυτό αποδεικνύει ότι ο Θεός δεν πραγματοποιούσε τις εμφανίσεις Του σε αυτόν με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο του μιλούσε. Διότι, αν, όπως θα νόμιζε κανείς, το ότι του είχε μιλήσει ο Θεός «ενώπιος ενωπίω» ταυτίζεται με το να του έχει εμφανιστεί, όπως θα έλεγε κάποιος, «πρόσωπο με πρόσωπο», ποια θέση θα είχε πλέον το αίτημά του που έλεγε: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου, για να σε δω καθαρά»; Και πώς, εάν και προηγουμένως, όπως θα μπορούσε να υποθέσει κανείς, Τον έβλεπε πρόσωπο με πρόσωπο, ο Κύριος προσθέτει λέγοντάς του: «Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν μπορεί άνθρωπος να δει το πρόσωπό μου και να ζήσει»;

«Όταν δε είδε ότι δεν μπορεί να τον κατανικήσει, άγγιξε το πλάτος του μηρού του, και νάρκωσε το πλάτος του μηρού του Ιακώβ καθώς πάλευε μαζί του. Και του είπε: "Άφησέ με να φύγω· διότι ανέτειλε ο όρθρος". Εκείνος δε αποκρίθηκε: "Δεν πρόκειται να σε αφήσω, εάν δεν με ευλογήσεις". Τότε τον ρώτησε: "Ποιο είναι το όνομά σου;" Εκείνος απάντησε: "Ιακώβ". Και του είπε: "Δεν θα ονομάζεται πλέον Ιακώβ το όνομά σου, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου· διότι φάνηκες ισχυρός απέναντι στον Θεό, και απέναντι στους ανθρώπους θα είσαι δυνατός". Ρώτησε δε ο Ιακώβ και είπε: "Ανάγγειλέ μου το όνομά σου". Και εκείνος είπε: "Γιατί ρωτάς το όνομά μου;" Και τον ευλόγησε εκεί, και ονόμασε ο Ιακώβ τον τόπο εκείνο "Είδος Θεού"· διότι "είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου". Ανέτειλε δε γι' αυτόν ο ήλιος, όταν προσπέρασε το Είδος του Θεού.» Στον μεν Μωυσή είχε λεχθεί: «Ουδείς θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», εν τούτοις ο Ιακώβ είδε τον Θεό όχι απλώς, αλλά «πρόσωπο με πρόσωπο», και έχοντας σωθεί όχι ως προς το σώμα αλλά ως προς την ψυχή, αξιώθηκε της προσωνυμίας του Ισραήλ, ονομασία που αρμόζει στις ψυχές, εφόσον το όνομα Ισραήλ ερμηνευόμενο σημαίνει «εκείνος που ορά τον Θεό». Επομένως, δεν έβλεπε τον επί πάντων Θεό· διότι Αυτός είναι αόρατος και άτρεπτος, και επ' ουδενί θα μπορούσε να μεταβληθεί σε άνθρωπο Εκείνος που είναι ανώτερος από κάθε ουσία. Έβλεπε άρα κάποιον άλλον, του οποίου δεν ήταν ακόμη καιρός να φανερώσει το όνομα στον Ιακώβ, παρότι εκείνος ρωτούσε επίμονα.

Έπειτα πρόσθεσε: «Προς την κλίνη μας σύσκιος». Δηλαδή, σε γνώρισε ή πρόκειται να σε γνωρίσει η ανθρώπινη φύση, καθώς έγινες σύσκιος (επισκιασμένος) μέσω της θείας Οικονομίας· διότι ήρθες, λέει, εσύ ο καλός Νυμφίος, ο ωραίος, αφού έγινες σύσκιος προς την κλίνη μας. Διότι, εάν δεν επισκίαζες εσύ ο ίδιος τον εαυτό σου, συγκαλύπτοντας την άκρατη ακτίνα της θεότητας με τη μορφή του δούλου, ποιος θα μπορούσε να αντέξει την εμφάνισή σου; Επειδή κανένας δεν θα δει το πρόσωπο του Κυρίου και θα ζήσει. Ήρθες, λοιπόν, εσύ ο ωραίος, αλλά αφού έγινες τέτοιος, ώστε να μπορούμε να σε χωρέσουμε και να σε δεχτούμε. Ήρθες συσκιάζοντας τις ακτίνες της θεότητας με το περίβλημα του σώματος. Πώς, άλλωστε, θα μπορούσε η θνητή και φθαρτή φύση να συναρμοστεί στην άχραντη και απρόσιτη συζυγία, εάν για εμάς που ζούμε στο σκοτάδι δεν μεσίτευε προς το φως η σκιά του σώματος; Ονομάζει δε «κλίνη» η νύμφη, με την αλληγορική σημασία, ερμηνεύοντας έτσι την ανάκραση (ένωση) της ανθρώπινης φύσης με το θείο, όπως ακριβώς και ο μέγας απόστολος αρμόζει (νυμφεύει) με τον Χριστό την παρθένο, δηλαδή εμάς, και στολίζει νυφικά [την ψυχή], και αναφέρει ότι η προσκόλληση των δύο στην κοινωνία του ενός σώματος είναι το μέγα μυστήριο της ενώσεως του Χριστού με την Εκκλησία. Διότι, αφού είπε ότι «Έσονται οι δύο εις σάρκα μίαν», πρόσθεσε ότι «Το μυστήριον τούτο μέγα εστίν, εγώ δε λέγω εις Χριστόν και εις την Εκκλησίαν». Εξαιτίας αυτού του μυστηρίου, λοιπόν, η παρθένος ψυχή ονόμασε κλίνη την κοινωνία με το θείο.

Διότι δεν θα φανέρωνε τον εαυτό Του στον θεράποντα, εάν το ορώμενο ήταν τέτοιο ώστε να καταπαύσει την επιθυμία του βλέποντος, εφόσον το να δει κανείς αληθινά τον Θεό έγκειται ακριβώς σε τούτο: στο να μην παύσει ποτέ η επιθυμία εκείνου που ατενίζει προς Αυτόν. Διότι λέγει: «Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· επειδή δεν θα δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και θα ζήσει».

Εκείνο δε που νοείται εκ του αντιθέτου προς το αγαθό τίθεται απέναντί του. Διότι η κακία βλέπει την αρετή από την αντίθετη πλευρά. Η αρετή, όμως, δεν αντικρίζει την αρετή κατά πρόσωπο. Ο Μωυσής, επομένως, δεν κοιτάζει κατά πρόσωπο τον Θεό, αλλά βλέπει τα οπίσω Του. Διότι εκείνος που κοιτάζει κατά πρόσωπο δεν θα ζήσει, όπως μαρτυρεί η θεία φωνή, ότι: κανείς δεν θα δει το πρόσωπο του Κυρίου και θα ζήσει.

ΛΟΓΟΣ ΣΤ΄. Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Εκείνο που είναι φυσικό να πάθουν όσοι σκύβουν από κάποια υψηλή βουνοκορφή προς ένα αχανές πέλαγος, το ίδιο έπαθε και ο δικός μου νους, όταν, ακούγοντας την υψηλή φωνή του Κυρίου σαν από κάποια κορυφή βουνού, αντίκρισε το απροσμέτρητο βάθος των νοημάτων. Διότι, όπως σε πολλά παραθαλάσσια μέρη μπορεί κανείς να δει ένα βουνό σαν να είναι κομμένο στη μέση, το οποίο στο παράκτιο τμήμα του είναι κατακόρυφα και κάθετα αποκομμένο από την κορυφή ως τον πυθμένα, και στο επάνω άκρο του μια προεξοχή γέρνει προς τον βυθό· ό,τι λοιπόν είναι φυσικό να πάθει εκείνος που από μια τέτοια σκοπιά, από μεγάλο ύψος, σκύβει για να κοιτάξει τη θάλασσα που βρίσκεται στο βάθος, έτσι ιλιγγιά τώρα και η δική μου ψυχή, ευρισκόμενη μετέωρη εμπρός σε αυτή τη μεγάλη φωνή του Κυρίου: Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Ο Θεός προβάλλεται ως θέαμα σε όσους έχουν καθαρίσει την καρδιά τους. Τον Θεό, όμως, δεν τον έχει δει ποτέ κανείς, όπως λέει ο μέγας Ιωάννης. Αυτό το επικυρώνει και ο υψηλός στη διάνοια Παύλος, λέγοντας: «Τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν είδε, ούτε μπορεί να δει». Αυτός είναι ο λείος και απότομος βράχος, που δεν παρέχει επάνω του καμία απολύτως βάση για τα νοήματα, τον οποίο και ο Μωυσής ομοίως διακήρυξε ως απρόσιτο σύμφωνα με τις διδασκαλίες του, έτσι ώστε να μην μπορεί πουθενά να πατήσει η διάνοιά μας, αφού κάθε δυνατότητα αντίληψης έχει αποξεσθεί μέσω της αρνητικής αποφάνσεως. Διότι, λέει, δεν υπάρχει κανένας που θα δει τον Κύριο και θα ζήσει.

Επειδή λοιπόν είναι πολλά όσα έχουν λεχθεί και το καθένα έχει το δικό του ξεχωριστό νόημα ανάλογα με τη σημασία του, ούτε είναι δυνατόν να ενταχθούν όλα στον ορισμό της ουσίας, για να μη θεωρηθεί το Θείο ως σύμμικτο από διάφορα στοιχεία, ούτε είναι εύκολο να βρεθεί ανάμεσα σε όσα έχουν απαριθμηθεί εκείνο που μπορεί κατεξοχήν να εφαρμοστεί στο προκείμενο. Ο Κύριος είναι η θύρα· «Δι' εμού», λέει, «εάν κάποιος εισέλθει, θα σωθεί, και θα εισέλθει και θα εξέλθει, και θα βρει νομή». Να πούμε άραγε ότι Αυτός εννοεί ως ουσία την είσοδο, ή τη σωτηρία εκείνων που εισέρχονται, ή την έξοδο, ή τη νομή, ή την εύρεση; Διότι το καθένα από αυτά έχει την ιδιαίτερη σημασία του και δεν ταυτίζεται με το άλλο. Αφού το να βρεθεί κάποιος μέσα φαίνεται εκ πρώτης όψεως αντίθετο με το να βγει έξω, και τα υπόλοιπα ομοίως. Διότι κατά τον δικό της ορισμό άλλο πράγμα είναι η νομή, και κάτι διαφορετικό από αυτήν είναι η εύρεση. Τι από όλα αυτά, λοιπόν, θεωρείται ως η ουσία του Πατρός; Διότι, βέβαια, δεν θα μπορούσε κάποιος, αναφέροντας όλα αυτά που δεν συμφωνούν μεταξύ τους ως προς τη σημασία, να φανερώσει την απλή και ασύνθετη ουσία μέσα από ασύμφωνες έννοιες. Και πώς θα ήταν αληθινός ο λόγος ότι «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό», και «Τον Οποίο κανένας από τους ανθρώπους δεν είδε ούτε μπορεί να δει», και ότι «Δεν υπάρχει άνθρωπος που θα δει το πρόσωπο του Κυρίου και θα ζήσει», εάν η ουσία του Πατρός ήταν είτε το εσωτερικό της θύρας, είτε το εξωτερικό, είτε η εύρεση της νομής; Ωστόσο, επειδή δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο, δεν θα υποθέσουμε ότι η ονομασία της θύρας για τον Κύριο είναι άσκοπη και χωρίς σημασία.

ΘΕΟΤ. Με αυτόν τον τρόπο λοιπόν, ω σοφέ Θεόφανη, διακηρύσσεται από τη θεόπνευστη Γραφή ότι το πρόσωπο του Θεού, από τη μία πλευρά, οράται από τους άξιους—διότι «οι άγγελοί μας βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα μας που βρίσκεται στους ουρανούς», με το οποίο αξιώθηκε να συναντηθεί και ο Μωυσής, αλλά και εμείς έχουμε στις υποσχέσεις τη θέα «πρόσωπο με πρόσωπο»—, από την άλλη πλευρά όμως, παραμένει απολύτως αθέατο σε όλους και για πάντα· διότι «κανείς», λέει πάλι ο ίδιος ο Θεός στον ίδιο τον Μωυσή, «δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει».

«Διότι κανείς», λέει, «δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Ο ταλαίπωρος όμως Ακίνδυνος διχοτομεί και τον ίδιο τον Πατέρα σε κτιστά και άκτιστα, λέγοντας ότι η μεν ουσία Του είναι άκτιστη θεότητα, ενώ διαβεβαιώνει ότι η θεοποιός δύναμη και ενέργειά Του είναι κτιστή θεότητα, και κατηγορεί όσους υποστηρίζουν ότι η θεία και θεοποιός δύναμη, χάρη και ενέργεια είναι άκτιστη, και οι οποίοι κατ' αυτόν τον τρόπο προσκυνούν, σε άκτιστη ουσία και ενέργεια, μία θεότητα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Αλλά και το όνομα «Θεός» είναι κοινό και για τη θεία ουσία και για τη θεία δύναμη και ενέργεια και για τις ίδιες τις υποστάσεις. Το να δει όμως κανείς τον Θεό και έχει απαγορευθεί και έχει επαγγελθεί· διότι, λέει, «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό» και «τον οποίο κανένας από τους ανθρώπους δεν είδε ούτε μπορεί να δει», και ο Θεός είπε προς τον Μωυσή: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Αλλά επίσης «από την ομορφιά των κτισμάτων διακρίνεται ο Δημιουργός», και «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό», και «θα δούμε», λέει ο απόστολος, «πρόσωπο με πρόσωπο», και «οι άγγελοι εκείνων που πλησιάζουν τον Θεό βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα τους που είναι στους ουρανούς», και ο Ιακώβ λέει: «είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο και σώθηκε η ψυχή μου». Αυτά όμως δεν είναι αντίθετα μεταξύ τους, αλλά είναι απολύτως σύμφωνα και αρμονικά, καθώς η εναλλαγή στη σημασία των ονομάτων εξασφαλίζει στη θεολογία τη νοηματική συμφωνία.

Και σύμφωνα με τον προφητικό λόγο, «κανείς δεν στάθηκε στο υπόστημα του Θεού» και «κανείς δεν θα δει το πρόσωπο του Θεού και θα ζήσει», και σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, «κανείς ούτε είδε ούτε διακήρυξε τη φύση του Θεού», και σύμφωνα με τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο, «το να νομίζει κανείς ότι έχει ανακαλύψει την ουσία του Θεού, επισκιάζει ακόμη και εκείνον που είπε, 'πάνω από τους ουρανούς θα θέσω τον θρόνο μου'». Το να δει λοιπόν κανείς τον Θεό αποκλείεται από τους θεολόγους, οι οποίοι τον θεωρούν παντελώς ακατάληπτο ως προς την ουσία του. Όταν δε είπαν ότι ο Κτίστης οράται μέσα από τα κτίσματα, δεν δίδασκαν ότι η θεία ουσία οράται από τα κτίσματα —διότι αυτό είναι κάτι που ρητώς απέκλεισαν— αλλά έλεγαν ότι η θεία δύναμη και ενέργεια νοείται μέσα από τα ενεργήματα. «Διότι πώς», λένε, «είναι δυνατόν από τα δημιουργήματα να συμπεραίνουμε αναλογικά τις ουσίες;». Και πάλι, «δεν κατανοούμε την ουσία του τεχνίτη από τα έργα του τεχνίτη, αλλά επιγινώσκουμε τη φύση εκείνου που γέννησε μέσα από το γέννημά του». Και πάλι, «τα ποιήματα είναι ενδεικτικά της σοφίας, της τέχνης και της δύναμης, αλλά όχι της ίδιας της ουσίας, και ούτε παρουσιάζουν κατ' ανάγκην ολόκληρη τη δύναμη του δημιουργού».

Αυτό βέβαια ισχύει κατά μείζονα λόγο. Διότι, λέει, «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», και «κανείς δεν στάθηκε στην υπόσταση και την ουσία του Κυρίου», όπως είναι γραμμένο, και «τη φύση του Θεού κανείς ούτε την είδε ούτε την περιέγραψε». Εάν λοιπόν κανείς δεν θα μπορούσε να αντέξει τη θέα Του, πώς θα άντεχε τη μετοχή; Γι' αυτό τον λόγο, οι θεοφόροι πατέρες αποφάνθηκαν ότι ο Θεός, ως προς την ουσία Του, είναι εντελώς αμέθεκτος και ακατάληπτος.

Αλλά ο υιός της υπακοής Ιακώβ, μήπως δεν αξιώθηκε και το μεγαλύτερο μυστήριο του Σταυρού, εννοώ τη θεοπτία, κατά την οποία ο άνθρωπος σταυρώνεται και πεθαίνει τελειότερα ως προς την αμαρτία, και ζει ως προς την αρετή; Και βέβαια ο ίδιος μαρτυρεί για τον εαυτό του και τη θεωρία και τη σωτηρία: «διότι είδα», λέει, «τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Πού βρίσκονται αυτοί που ακολουθούν ακόμη τις βδελυρές φλυαρίες των κακοδόξων που εμφανίστηκαν στην εποχή μας; Ας ακούσουν ότι ο Ιακώβ είδε το πρόσωπο του Θεού· και όχι μόνο δεν έχασε τη ζωή του, αλλά, όπως ο ίδιος λέει, έχει και σωθεί, παρόλο που ο Θεός λέει ότι κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει. Άραγε λοιπόν υπάρχουν δύο θεοί, ο ένας που έχει πρόσωπο το οποίο υποπίπτει στην όραση των αγίων, και ο άλλος που έχει πρόσωπο το οποίο ξεπερνά κάθε όραση; Μακριά από τέτοια ασέβεια!

Εξάλλου, απευθυνόμενος στον ίδιο τον Μωυσή, ο Θεός λέει: Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει.

Επομένως, σαφώς ο Προφήτης προαναγγέλλει τη μετάβαση του νόμου και των προφητών στα έθνη. «Ας ευφρανθεί η καρδιά εκείνων που ζητούν τον Κύριο». Επιθυμεί να αναλάβει δύναμη στην ψυχή του μέσω της εγκράτειας από τις ηδονές εκείνος που ζητά τον Κύριο. Και λέγοντας πρόσωπο, δεν εννοεί την ουσία (διότι κανείς δεν θα το δει αυτό, λέει προς τον Μωυσή, και θα ζήσει), αλλά πρόσωπο του Θεού είναι η γνώση Του. «Αυτός είναι ο Κύριος ο Θεός μας». Και βέβαια ο νόμος είχε δοθεί στην Ιουδαία, αλλά επειδή, καθώς τα έθνη τον δέχονταν, επρόκειτο να διαδοθεί σε όλη την οικουμένη, ο Προφήτης υπαινίσσεται αυτό που επρόκειτο να γίνει και δείχνει ότι ο ίδιος ο Θεός, ο οποίος τότε είχε δώσει τον νόμο και τους προφήτες μόνο στην Ιουδαία, αργότερα τους φανέρωσε σε όλη τη γη. «Ενθυμήθηκε τη διαθήκη Του εις τον αιώνα». Ως αιώνα και ως χίλιες γενεές εννοεί την παρούσα ζωή. Δεν αριθμεί βεβαίως απόλυτα χίλιες γενεές, αλλά είναι συνήθεια της Αγίας Γραφής να εκλαμβάνει τον αριθμό χίλια ως δήλωση πλήθους, όπως όταν ο Πέτρος λέει: Μία ημέρα παρά Κυρίω είναι ως χίλια έτη. Και πάλι ο Δανιήλ:

Έτσι, όταν ο προφήτης Ησαΐας λέει: «Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός μου δεν με κατάλαβε», αυτοί το παραφράζουν ισχυριζόμενοι ότι αναφέρεται στην άγνοια του αόρατου Βυθού. Και το χωρίο που ειπώθηκε μέσω του Ωσηέ: «Δεν υπάρχει σε αυτούς αλήθεια, ούτε επίγνωση του Θεού», το διαστρέφουν για να τείνει στο ίδιο νόημα. Επίσης το: «Δεν υπάρχει κανείς που να κατανοεί ή να αναζητά τον Θεό· όλοι έχουν παρεκκλίνει, όλοι μαζί έχουν αχρειωθεί», το εντάσσουν στην άγνοια του Βυθού. Και το χωρίο που ειπώθηκε μέσω του Μωυσή: «Κανείς δεν θα δει τον Θεό και θα ζήσει», προσπαθούν να πείσουν ότι αναφέρεται σε εκείνον. Διότι, από τη μια μεριά, ισχυρίζονται ψευδώς ότι ο Δημιουργός θεάθηκε από τους προφήτες, ενώ από την άλλη το «κανείς δεν θα δει τον Θεό και θα ζήσει» θέλουν να έχει ειπωθεί για το αόρατο μεγαλείο που είναι άγνωστο στους πάντες. Και ότι μεν το «κανείς δεν θα δει τον Θεό» έχει ειπωθεί για τον αόρατο Πατέρα και Ποιητή των πάντων, είναι φανερό σε όλους μας· το ότι, όμως, δεν αναφέρεται στον Βυθό που επινοούν αυτοί, αλλά στον Δημιουργό, και ότι αυτός είναι ο αόρατος Θεός, θα αποδειχθεί στη συνέχεια του λόγου. Ισχυρίζονται επίσης ότι και ο Δανιήλ εννοούσε το ίδιο πράγμα, όταν ρωτούσε τον άγγελο για τις λύσεις των παραβολών, σαν να μην εγνώριζε. Και ότι ο άγγελος, αποκρύπτοντας από αυτόν το μέγα μυστήριο του Βυθού, του είπε: «Πήγαινε Δανιήλ· διότι αυτοί οι λόγοι είναι σφραγισμένοι, μέχρι να κατανοήσουν οι συνετοί και να λευκανθούν οι λευκοί»· και καυχώνται ότι οι λευκοί και οι συνετοί είναι οι ίδιοι.

Και στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρεται: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Τι λέει λοιπόν ο Χριστός; Με μεγάλη επιτίμηση: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;» Και δεν είπε, «Δεν με είδες», αλλά, «Δεν με έχεις γνωρίσει». Διότι, θα μπορούσε να πει ο Φίλιππος, μήπως εσένα θέλω να μάθω; Τον Πατέρα σου ζητώ τώρα να δω· και εσύ μου λες, «Δεν με έχεις γνωρίσει»; Ποια λογική ακολουθία έχει αυτό; Πολύ μεγάλη, βεβαίως. Επειδή ακριβώς ο Υιός είναι ό,τι είναι και ο Πατέρας, παραμένοντας Υιός, εύλογα στο πρόσωπό Του φανερώνει Εκείνον που Τον γέννησε. Έπειτα, διακρίνοντας τις υποστάσεις, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», ώστε να μην πει κανείς ότι το ίδιο πρόσωπο είναι και Πατέρας και Υιός. Διότι, εάν ο Ίδιος ήταν ο Πατέρας, δεν θα έλεγε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει Εκείνον». Γιατί όμως δεν του είπε: «Ζητάς πράγματα αδύνατα, που υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση· διότι μόνο σε εμένα είναι δυνατό αυτό»; Επειδή ο Φίλιππος είπε, «Μας αρκεί», νομίζοντας ότι Τον είχε δει [τον Υιό], του αποδεικνύει ότι ούτε Αυτόν τον είχε δει πραγματικά. Διότι θα είχε δει και Εκείνον [τον Πατέρα], εάν είχε μπορέσει να δει Αυτόν. Γι' αυτό λοιπόν έλεγε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Εάν κάποιος είδε εμένα, θα δει και Εκείνον. Αυτό όμως που λέει έχει την εξής σημασία: ότι ούτε εμένα, ούτε Εκείνον είναι δυνατόν να δει κανείς [στη θεία ουσία Του].

Διότι όχι μόνο δεν έλαβε την ιεροσύνη, αλλά αφού έγινε ακάθαρτος, εκδιώχθηκε από τα ανάκτορα και σε όλο τον υπόλοιπο χρόνο της ζωής του κατοικούσε κρυμμένος σε κάποιο σπίτι, μην αντέχοντας την ντροπή. Αλλά και ολόκληρος ο λαός υπέστη μαζί του αυτήν την οργή, διότι περιφρόνησαν τους νόμους του Θεού και δεν υπερασπίστηκαν την ιεροσύνη που υβριζόταν. Πώς λοιπόν υπέστη μαζί του την οργή; Με το να ανασταλεί η προφητεία· διότι ο Θεός, επειδή ήταν οργισμένος μαζί τους, δεν έδινε απολύτως καμία απάντηση σε κανένα ζήτημα. Αλλά δεν το έπραξε αυτό για πάντα, παρά όρισε ως μέτρο της τιμωρίας το μέτρο της ζωής του βασιλιά. Μόλις λοιπόν εκείνος τελείωσε τη ζωή του, και ο Θεός κατέπαυσε την οργή Του και άνοιξε πάλι τις θύρες της προφητείας. Αυτό ακριβώς υπονοώντας ο προφήτης, μας υπενθύμισε τον καιρό του θανάτου του βασιλιά· γι' αυτό και ξεκινά έτσι την προφητεία του, λέγοντας: «Το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται». Αν και βέβαια ο Χριστός λέει: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος Τον φανέρωσε». Και πάλι: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο αυτός που προέρχεται από τον Θεό· αυτός έχει δει τον Πατέρα». Αλλά και προς τον Μωυσή ο Ίδιος λέει: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό Μου και θα ζήσει». Πώς λοιπόν αυτός λέει ότι έχει δει τον Κύριο;

Τόση δόξα αντίκρισες, και τόσο πολύ οικτείρεις τον εαυτό σου; «Ναι», απαντά, «διότι ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη». «Τον βασιλιά, τον Κύριο Σαβαώθ», λες, «είδα με τα μάτια μου», ω προφήτη; Και πώς διακήρυξες αυτή την οπτασία; Αυτός ακριβώς ο βασιλιάς είναι ο Ιησούς, ο Υιός και Λόγος του Θεού. Όταν ο Μωυσής έλεγε στο όρος Σινά: «Δείξε μου τον εαυτό σου, για να σε δω», και απαντώντας σε αυτό το αίτημα ο Θεός και Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός έλεγε: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», εσύ πώς λες: «Είδα με τα μάτια μου»; «Ναι», απαντά, «είδα· όχι στο μέτρο που πραγματικά είναι, αλλά όσο μπόρεσα. Διότι εμένα τον ελάχιστο, λόγω της πολλής Του ευσπλαχνίας, με αξίωσε για αυτή την οπτασία. Επειδή μου εμπιστεύθηκε να κηρύξω και την ένσαρκη παρουσία Του, η οποία υπήρξε λαμπρότερη και εκπληρώθηκε με το θέλημα του Πατέρα και το δικό Του, καθώς και όλα τα θαύματα που επρόκειτο να γίνουν από Αυτόν, μίλησα μέσω της δικής Του χάρης λέγοντας: “Ιδού ο Θεός ανταποδίδει κρίση· ο ίδιος θα έρθει και θα μας σώσει· τότε θα ανοιχτούν τα μάτια των τυφλών και τα αυτιά των κουφών θα ακούσουν”. Την άχραντη και σωτήρια σάρκωση του Σωτήρα από το γένος του Δαβίδ προευαγγελίστηκα λέγοντας: “Θα αναβλαστήσει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί”. Παρομοίως δε, προεσήμανα και το σωτήριο πάθος Του λέγοντας: “Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή”».

Αυτό ακριβώς, λοιπόν, φανερώνοντας πάλι μέσω άλλου προφήτη και πείθοντάς τους ότι δεν είδαν με ακρίβεια την ουσία, έλεγε: «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και στα χέρια των προφητών πήρα διάφορα ομοιώματα». Δεν έδειξα την ίδια μου την ουσία, αλλά έκανα συγκατάβαση, λέει, προς την αδυναμία εκείνων που έβλεπαν. Ο Ιωάννης, ωστόσο, δεν λέει μόνο για τους ανθρώπους ότι «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό». Διότι αυτό ήταν φανερό τόσο από αυτά που ειπώθηκαν, εννοώ δηλαδή από αυτήν την προφητική ρήση που λέει: «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και στα χέρια των προφητών πήρα διάφορα ομοιώματα», όσο και από την απόφαση που ειπώθηκε προς τον Μωυσή. Διότι, όταν εκείνος επιθύμησε να τον δει οφθαλμοφανώς, ο Θεός λέει: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Ώστε αυτό ήταν φανερό σε εμάς και ομολογημένο. Επομένως, το «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό» δεν το λέει μόνο για τη δική μας φύση, αλλά και για τις άνω δυνάμεις. Γι' αυτόν τον λόγο και εισάγει τον μονογενή ως δάσκαλο του δόγματος. Διότι, για να μην πει κάποιος: «Από πού είναι φανερό αυτό;», πρόσθεσε: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, αυτός τον εξήγησε», εισάγοντας έτσι έναν αξιόπιστο μάρτυρα και δάσκαλο του δόγματος.

Αλλά, αφήνοντας εμείς τους εχθρούς της αλήθειας, ας βαδίσουμε την υγιή και ασφαλή οδό της πίστεως, υπακούοντας στον Θεό που λέει: Κανένας άνθρωπος δεν θα μπορέσει να δει το πρόσωπό μου και να ζήσει. Η δύναμη αυτών που ποθούν δεν χωρά τον Ποθούμενο, ούτε αντέχει η θνητή φύση την αθάνατη δύναμη του Δημιουργού και προνοητή των πάντων.