Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 33:20

Διότι, ποιον τόπο θα καταλάβει κανείς, στον οποίο να μην είναι ο Θεός; Διότι ο Θεός υπάρχει πριν από κάθε τι κτιστό και βρίσκεται παντού. Παράνομος και διεφθαρμένος είναι καθένας που νομίζει ότι ο οφθαλμός του Θεού παραβλέπει το παραμικρό. Τίτλος Γ΄. — Περί του ότι είναι ακατάληπτος ο Θεός, καθώς και τα έργα Του· και ότι δεν πρέπει εμείς να αναζητούμε τα κρυφά, ούτε να τα περιεργαζόμαστε. «Είπε ο Θεός προς τον Μωυσή: Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν υπάρχει περίπτωση να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και να παραμείνει ζωντανός.» «Θαυμαστή στάθηκε η γνώση Σου για εμένα· έγινε κραταιά, και δεν μπορώ να την φτάσω.» «Εκείνος που προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο.» «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, ή με ποιο ομοίωμα Τον συγκρίνατε; Μήπως κατασκεύασε εικόνα Του κάποιος τεχνίτης, ή ο χρυσοχόος χωνεύοντας χρυσάφι Τον περιέντυσε με χρυσό, ή κατασκεύασε κάποιο ομοίωμα για Αυτόν;» «Μωράνθηκε κάθε άνθρωπος από τη γνώση του.» «Οι συλλογισμοί των θνητών είναι δειλοί, και οι επινοήσεις μας επισφαλείς· διότι με δυσκολία εικάζουμε τα επίγεια, και όσα βρίσκονται στα χέρια μας τα ανακαλύπτουμε με κόπο· ποιος, λοιπόν, εξιχνίασε τα επουράνια;» «Μην αναζητάς τα πιο δύσκολα από εσένα, και μην περιεργάζεσαι τα πιο υψηλά από εσένα· όσα σου προστάχθηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι.»

Διότι, όπως ακριβώς ένας έμπειρος ιατρός δεν δίνει πάντοτε το ίδιο είδος σε όλους, αλλά παρέχει στον καθένα το κατάλληλο και πρόσφορο φάρμακο, διακρίνοντας και τον τόπο και την ασθένεια και την εποχή, δηλαδή τον καιρό, καθώς και την κράση και την ηλικία· και στο μεν νήπιο δίνει άλλο, ενώ στον ώριμο σύμφωνα με την ηλικία άλλο· άλλο στον ασθενή και άλλο στον υγιή, και στον καθένα από τους ασθενείς δεν δίνει το ίδιο, αλλά ανάλογα με την κράση και την ασθένεια· και άλλο το καλοκαίρι και άλλο τον χειμώνα, το φθινόπωρο και την άνοιξη, και σε κάθε τόπο σύμφωνα με την καταλληλότητα του τόπου. Έτσι και ο άριστος ιατρός των ψυχών, σε αυτούς που ήταν ακόμη νήπια και νοσούσαν από την ασθένεια της ειδωλολατρίας και θεωρούσαν τα είδωλα θεούς, τα προσκυνούσαν ως θεούς, αθετούσαν την προσκύνηση του Θεού και προσέφεραν τη δόξα Του στην κτίση, απαγόρευσε να κατασκευάζουν εικόνες. Διότι είναι αδύνατον να κατασκευάσει κανείς εικόνα του Θεού, ο Οποίος είναι ασώματος και αόρατος και άυλος και δεν έχει ούτε σχήμα ούτε περιγραφή ούτε κατάληψη· διότι πώς θα εικονιστεί αυτό που δεν έχει θεαθεί; «Τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ· ο μονογενής Υιός, που βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Και «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», είπε ο Θεός.

Και ο ίδιος ο Κύριος, όταν ανέβαινε κατ' ιδίαν στο όρος, προσευχόταν πολλές φορές, μέσω των οποίων εκπαιδεύει και όλους εμάς να φρονούμε τα άνω. Γι' αυτό και ακριβώς τότε, αφού ανέβασε τους τρεις μαθητές στο όρος, «μεταμορφώθηκε μπροστά τους». Γιατί όμως, έξι ημέρες μετά την προαγγελία της θεοσώμου ταφής Του και της ανάστασής Του, πραγματοποιεί τη μεταμόρφωση; Για να μεταμορφώσει οπωσδήποτε από τον θάνατο προς τη ζωή τον άνθρωπο που δημιουργήθηκε από Αυτόν την έκτη ημέρα, τον οποίο ο Κύριος θα αξιώσει της βασιλείας Του μετά τις επτά ημέρες των αιώνων· και μετά από οκτώ ημέρες, ή μάλλον κατά την όγδοη, εκείνη την ανέσπερη ημέρα του μέλλοντος αιώνος, θα μεταμορφώσει υπέρ τον ήλιο εκείνους που Τον αγαπούν. «Και μεταμορφώθηκε», λέει, «μπροστά τους», δηλαδή μπροστά στα μάτια τους απέκρυψε τη μορφή του δούλου που έβλεπαν, και αμυδρά, στο μέτρο που είναι δυνατόν στους ανθρώπους, τους απεκάλυψε τα σημάδια της θείας Του μορφής, επειδή κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να δει το πρόσωπο του Θεού και να ζήσει. Και επειδή οι μύστες δεν μπόρεσαν να αντέξουν ούτε αυτήν τη λάμψη, έπεσαν πρηνείς στο έδαφος, για να εννοήσουμε ότι η δική Του λάμψη τότε ήταν μεγαλύτερη από τη φωτεινότητα του ήλιου, αφού ποτέ κανείς δεν πέφτει κάτω επειδή ατενίζει τον ήλιο.

Εάν, πάλι, κάποιος τολμούσε να ρωτήσει, τι άραγε είναι η θεία φύση του Λόγου του Θεού που είναι ενωμένη με τον Πατέρα και το Πνεύμα, εμείς λέμε τούτο: ότι ακόμη και για τους αγγέλους η θεία αυτή φύση είναι ακατάληπτη και απρόσιτη σε κάθε σκέψη των κτιστών όντων. Και τούτο το φανερώνουν από τη μια τα εξαπτέρυγα, τα οποία, σκεπασμένα με τις δικές τους φτερούγες, αναφωνούν ακατάπαυστα τον τρισάγιο ύμνο, το φανερώνει δε και το «κανένας άνθρωπος δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», καθώς και το «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό» και το «κανείς δεν επιγινώσκει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας» και τα εξής. Διότι, εάν η χωμάτινη φύση μας μπορούσε να αντέξει να δει γυμνή τη θεία φύση, Εκείνος δεν θα καταδεχόταν να περιβληθεί θνητό σώμα. Και τι το παράδοξο υπάρχει στο ότι οι άνθρωποι αγνοούν τη φύση του Θεού, όταν, όπως ελέχθη, αυτή είναι ακατάληπτη ακόμη και στους αγγέλους; Εμείς, άλλωστε, ούτε το ποια είναι η φύση του αγγέλου γνωρίζουμε, ή μάλλον ούτε και την ουσία της δικής μας ψυχής γνωρίζουμε, αν και διόλου δεν βρίσκεται μακριά μας, αλλά μέσω αυτής ζωογονείται το σώμα μας, κυβερνάται και συντηρείται· αλλά παρ' όλα αυτά δεν γνωρίζουμε τη φύση της.

Επομένως, ούτε και ο ίδιος ο Μωυσής, ο οποίος υπηρέτησε τους θείους νόμους, αν και κατεχόταν από τον έρωτα της θείας επιφανείας, δεν αξιώθηκε να δει παρά μόνο τη δόξα του Θεού, η οποία του φανερώθηκε αφού πρώτα είχε περάσει η δεδοξασμένη παρουσία, και αυτό μάλιστα ενώ ήταν καλυμμένος στην πέτρα, ώστε μόλις και μετά βίας να αντικρίσει τα οπίσθια του Θεού· μυσταγωγούμενος ίσως με αυτούς τους τύπους τα μελλοντικά γεγονότα της ένσαρκης θεοφανείας. Διότι τι λέει ο Θεός που δίνει την αποκάλυψη; Δεν θα δει το πρόσωπό μου άνθρωπος και θα ζήσει. Ή μήπως σε κάποιους από τους παλαιούς, όπως διαβάσαμε, οι οποίοι έγραψαν το ακοινώνητο όνομα του Θεού που εξουσιάζει τα πάντα πάνω στα ξόανα που λάτρευαν, και απέδωσαν σε αυτά τη λατρεία που αρμόζει μόνο σε Εκείνον, δεν τους επιπλήττει ο Θεός μέσω της φωνής του μεγάλου Ησαΐα, λέγοντας: Με τι παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα τον ομοιώσατε; Μήπως κατασκεύασε εικόνα τεχνίτης; Ή χρυσοχόος, χωνεύοντας χρυσό, την επιχρύσωσε; Και βεβαίως πολύ δίκαια απειλεί αυτούς που τόλμησαν να πράξουν ανόσια έργα· διότι δεν είναι θεμιτό να θεωρείται ότι υπάρχει κάτι μεταξύ των κτισμάτων με το οποίο θα μπορούσε να παρομοιαστεί ο Θεός κατά τη φύση ή τη δόξα ή τη δύναμη ή ως προς οτιδήποτε άλλο· Διότι τη δόξα μου, λέει, δεν θα τη δώσω σε άλλον, ούτε τις αρετές μου στα γλυπτά.

Υποτίθεται ότι νοεί πως, απευθυνόμενος προς τη θεία ουσία, λέγει αυτά τα πράγματα, και κομπάζει ο άθλιος, όχι διαφορετικά παρά σαν να έχει δει τον Θεό· το οποίο δεν είναι τίποτε άλλο παρά το να δει κανείς τον Θεό απλώς και όπως ακριβώς έχει η φύση Του· υπερβαίνει δε την αξία των αγίων, και υπόσχεται να δει μεγαλύτερα από αυτούς, σαν να είναι τάχα πιο καθαρός και πιο οξυδερκής ως προς την εποπτεία της θείας φύσης, από τους οποίους ο μεν Θεολόγος αποφάνθηκε: «Θεόν ουδείς εώρακε πώποτε»· άλλος πάλι, παραμένοντας πιστός στην ίδια θεολογία: «Τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν είδε, ούτε μπορεί να δει». Αλλά βέβαια και ο κορυφαίος ανάμεσα στους θεόπτες άκουγε: «Δεν θα δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Αλλά ποιος ξεπέρασε με τέτοιο τρόπο την υψηλή διάνοια των θεολόγων; Και τι λέω γι' αυτούς; Μήπως έχει υψωθεί πάνω και από τις υπερκόσμιες δυνάμεις, εγκαταλείποντας τον κόσμο και το σώμα, καταφρονώντας κάθε υλική σχέση και υπερβαίνοντας τα ορώμενα, ώστε να βρεθεί πάνω από την κτίση, και να ανυψωθεί πάνω από τους υπερουράνιους διάκοσμους, και να δει τον Θεό και να κατανοήσει την ουσία Του πώς ακριβώς είναι; Ποιος άλλος από τον Ευσέβιο; Ο οποίος αποτολμά αυθαδώς να ισχυρίζεται ότι θεάθηκε μόνος αυτός, με καθαρά τα μάτια της καρδιάς και απαλλαγμένα από κάθε ανθρώπινη και υλική προσκόλληση, την υπερούσια και αθέατη ακόμη και στα Σεραφείμ ουσία, φουσκώνοντας από υπερηφάνεια με κενές ελπίδες.

Έτσι, λοιπόν, την ονομάζουμε υπερένα, αλλά και ενώ αποκαλούμε κατ' αυτόν τον τρόπο ένα και μία την αιτία όλων των όντων, την ίδια αυτή την ονομάζουμε και τρία και Τριάδα, πιστεύοντας ότι αυτή είναι Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα, χωρίς να διαιρούμε με ανθρώπινους λογισμούς το ένα ή να ενοποιούμε τα τρία, αλλά ακολουθώντας την κατά λέξη διδασκαλία του Ενός της Τριάδος, ο οποίος εκφώνησε στον ενικό το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Και ενώ με το «όνομα» φανέρωσε ότι το ένα είναι κοινό και των τριών, το τι ακριβώς είναι αυτό το διατήρησε κρυφό, καθώς υποδηλώνει την άγνωστη, την απόρρητη και τη μία ουσία. Κι ας είχε πει παλαιότερα στον Μωυσή, όταν του αποκαλυπτόταν: «Εγώ ειμι ο Ων», ανακεφαλαιώνοντας περιληπτικά όλα τα όντα ταυτόχρονα σε ένα, πράγμα που μαθαίνουμε ότι συνιστά και τα «οπίσθια» αυτού. Από αυτά ονόμασε τον εαυτό του και αυτών την επίδειξη έκανε μέσα στην οπή της πέτρας, δηλαδή της πίστεως, δεδομένου ότι το πρόσωπο, δηλαδή αυτήν ακριβώς την ουσία Του, κανένας δεν μπορεί να δει· διότι «κανένας άνθρωπος», λέει, «δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Το μεν πρόσωπο, λοιπόν, της θείας ουσίας είναι κατ' αυτόν τον τρόπο αθέατο, θεατά όμως γίνονται στον θεόπτη τα οπίσθιά της, και μάλιστα σε αυτόν που στέκεται κάτω από την πέτρα, δηλαδή τη στερεή πίστη, και ο οποίος, μέσω αυτής της οπής της αναγωγικής θεωρίας, διαβιβάζει τη νοερή όραση από τα αισθητά σύμβολα στα νοητά θεάματα.

Ο νομοθέτης όμως, όταν άκουσε ότι ο Θεός των όλων δεν θα ανεχόταν πλέον να είναι μαζί τους, αλλά θα τους όριζε έναν άγγελο, ζήτησε αφενός να γνωρίσει αυτόν που θα οριζόταν, και παρακάλεσε αφετέρου να μην τους δώσει ως ηγεμόνα έναν σύνδουλο, αλλά να τους καθοδηγήσει ο Ίδιος. Όταν δε έλαβε και αυτήν την εξουσία, μεθυσμένος από αξιέπαινο έρωτα, αγάπησε σφοδρά τα υπέρ άνθρωπον και επιθύμησε να δει την αθέατη φύση. Αλλά έμαθε ότι αυτό είναι αδύνατον, ενώ τις θείες οικονομίες και ενέργειες (διότι έτσι πρέπει να νοούνται τα οπίσθια του Θεού) είναι δυνατόν να τις θεωρήσουν όσοι είναι σαν τον Μωυσή· και ούτε αυτοί απλώς, αλλά εφόσον έχουν τοποθετηθεί από τον ίδιο τον Θεό μέσα στην πέτρα, η οποία σημαίνει το στερεό και ακράδαντο της πίστεως, και μέσω της οπής της πέτρας, η οποία δηλώνει τον οφθαλμό της πίστεως που θεωρεί αυτά που για τα αισθητά μάτια είναι ανέφικτα και αθέατα.

Διδασκαλία μαζί με θεολογία, στην οποία γίνεται λόγος και για την ιεροσύνη αλλά και για την απαθή θεωρία. Πώς να εκφράσω, Δέσποτα, τα θαυμαστά και παράδοξά σου; Πώς να διηγηθώ με λόγια τα βάθη των κριμάτων σου, τα οποία καθημερινά επιτελείς σε εμάς τους δούλους σου; Πώς παραβλέπεις τα άπειρα πλήθη των σφαλμάτων μου και δεν υπολογίζεις, Δέσποτα, τις κακές μου πράξεις, αλλά με ελεείς και με σκέπεις και με φωτίζεις και με τρέφεις σαν να εκπληρώνω όλες σου τις εντολές, Σωτήρα μου; Και όχι μόνο με ελεείς, αλλά και πέρα από αυτό με καταξιώνεις να παρίσταμαι ενώπιον της δόξας, της δύναμης και της μεγαλωσύνης σου· συνομιλείς μαζί μου και απευθύνεις λόγια αθανασίας σε εμένα τον ασθενή και ταπεινό και ανάξιο να ζω. Πώς λαμπρύνεις την κηλιδωμένη μου ψυχή και την κάνεις φως άχραντο και θείο; Πώς κάνεις λαμπροφόρα τα άθλια χέρια μου, τα οποία αμαρτάνοντας μόλυνα με τους μολυσμούς της αμαρτίας; Πώς αλλοιώνεις τα χείλη μου με την αίγλη της θεότητάς σου, μετατρέποντάς τα από ακάθαρτα σε άγια; Και τη ρυπαρή μου γλώσσα, Χριστέ, πώς την καθαρίζεις και με τη βρώση της σάρκας σου την καθιστάς μέτοχό σου; Πώς με αξιώνεις να σε βλέπω και να με βλέπεις, και να κρατείσαι στα χέρια μου εσύ που κρατάς τα σύμπαντα, εσύ που είσαι αθέατος σε όλους, στις ουράνιες τάξεις, και απρόσιτος στον Μωυσή, τον πρώτο ανάμεσα στους προφήτες; Διότι εκείνος δεν αξιώθηκε να δει το πρόσωπό σου, ούτε κανείς άλλος από τους ανθρώπους, για να μην πεθάνει.