Πατερικές αναφορές στο ΕΞΟΔΟΣ 4:10

Πώς; Ορθ. Επειδή κάθε κτιστή φύση, η οποία είναι λογική, μιλάει και από τον εαυτό της· όπως όταν λέει ο Αβραάμ: «Ας μη θυμώσει ο Κύριος, εάν μιλήσω ακόμη μία φορά»· και ο Μωυσής: «Είμαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος»· και το, «Σε παρακαλώ, Κύριε, διόρισε άλλον»· και όπως ο Ιερεμίας: «Είμαι νέος και δεν μπορώ να προφητεύω»· ώστε να του λέει ο Θεός: «Μη λες ότι εγώ είμαι νέος». Και ο Ιωνάς, αποφασίζοντας από τον εαυτό του, ανέβηκε σε πλοίο, για να φύγει στη Θαρσείς μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου. Το Πνεύμα όμως δεν είναι έτσι· διότι ούτε έχει τέτοια φύση ώστε να έχει διαφορετικό θέλημα, το οποίο να μην είναι του Θεού· αλλά όλα, όσα κι αν λέει, είναι λόγια του Θεού. Και γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του». Διότι και για τον Υιό έχει ειπωθεί το ίδιο· επειδή δεν υπάρχει σε αυτόν κάποιο άλλο θέλημα, το οποίο να μην είναι του Πατρός. Μακεδ. Δεν έχει, λοιπόν, δικό του θέλημα το Πνεύμα; Ορθ. Ξένο προς τον Θεό, μη γένοιτο να το πούμε! Μακεδ. Αλλά πώς δεν έχει δικό του θέλημα; Ορθ. Το θέλημα του Θεού είναι και θέλημα του Πνεύματος. Διότι δεν αγνοεί το θέλημα του Θεού· αλλά ό,τι θέλει ο Πατέρας, αυτό θέλει και το Πνεύμα· διότι γνωρίζει όλα τα του Θεού, όπως το πνεύμα του ανθρώπου τα του ανθρώπου. Μακεδ. Και όμως, και ο Υιός λέει: «Δεν ήρθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε». Ορθ. Και ποιο ήταν το θέλημα εκείνου που τον έστειλε, το οποίο ήρθε να κάνει; Μακεδ.

Είτε, λοιπόν, είσαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος, να φοβηθείς τον Θεό που σε έπλασε· είτε θεωρείς τον εαυτό σου πολύ νέο για το κήρυγμα, να ευλαβείσαι Εκείνον που σε γνώριζε πριν πλαστείς· είτε έχεις δώσει τον λόγο σου (και ο λόγος για τους αγίους ισοδυναμούσε με όρκο), διάβασε όμως τον Ιερεμία, πώς και ο ίδιος, αν και είχε πει: «Δεν θα αναφέρω το όνομα του Κυρίου», ύστερα, επειδή φοβήθηκε το πυρ που άναψε μέσα του, δεν έπραξε πλέον σύμφωνα με αυτά που είχε πει, ούτε κρύφτηκε προφασιζόμενος ότι δεσμευόταν από τον όρκο· αλλά, από ευλάβεια προς Εκείνον που του ανέθεσε το έργο, έφερε εις πέρας την προφητεία.

Είτε λοιπόν έχεις αδύναμη φωνή και είσαι βραδύγλωσσος, να φοβηθείς τον Θεό που σε έπλασε· είτε θεωρείς τον εαυτό σου πολύ νέο για το κήρυγμα, να ευλαβείσαι Εκείνον που σε γνώριζε πριν καν πλαστείς· είτε έχεις δώσει τον λόγο σου (και ο λόγος για τους αγίους ήταν ισοδύναμος με όρκο), διάβασε τον Ιερεμία, πώς και ο ίδιος, αν και είχε πει «δεν θα αναφέρω το όνομα του Κυρίου», αργότερα, επειδή φοβήθηκε τη φωτιά που άναψε μέσα του, δεν έπραξε τελικά σύμφωνα με όσα είχε πει, ούτε κρύφτηκε με τη δικαιολογία ότι είχε δεσμευτεί από τον όρκο του· αλλά, τρέφοντας ευλάβεια προς Εκείνον που του ανέθεσε το έργο, ολοκλήρωσε την προφητεία.

Ανόμ.: Διότι οι προφήτες, δεν θέλουν ό,τι θέλει ο Θεός; Ορθ.: Όχι πάντοτε· διότι υπήρχαν περιπτώσεις που μιλούσαν και από τον εαυτό τους. Ο Μωυσής, για παράδειγμα, πρώτος έλεγε: «Είμαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος, και δεν πρόκειται να με εισακούσει ο Φαραώ»· και το, «Σε παρακαλώ, επίλεξε άλλον», τι άλλο σημαίνει παρά ότι υπήρχε μέσα του ένα άλλο θέλημα, το οποίο και κατέστειλε, προκειμένου να πράξει το θέλημα του Θεού;

Απόκριση Ιωάννη: Οι αδελφοί παραιτήθηκαν εξαιτίας της πολλής ταπείνωσης. Διότι, ενώ είχαν κατά Θεόν την εξουσία να διοικήσουν βάσει της διαθήκης, δεν προέτρεξαν σε αυτό, αλλά αγάπησαν μάλλον την υπακοή. Και πρόθυμα σε εξέλεξαν, προς έλεγχο εκείνων που απαιτούν κληρονομιές και δωρεές, και έχουν το κοσμικό φρόνημα της φιλαργυρίας και προτιμούν τα γήινα από τη βασιλεία των ουρανών. Χαίροντας λοιπόν με την ταπείνωσή τους, τους επιτρέψαμε να παραιτηθούν. Σε σένα όμως επιτρέψαμε να το αποδεχθείς εξαιτίας της κλήσης από τον Θεό, ο Οποίος οικονομεί τα πάντα προς το συμφέρον του καθενός, σύμφωνα με την πρόγνωσή Του. Μη νομίσεις, λοιπόν, ότι αυτό συνέβη από παρακοή τους. Διότι και ο Μωυσής, όταν του ανατέθηκε από τον Θεό η διοίκηση του λαού, είπε: «Έχω ισχνή φωνή και είμαι βραδύγλωσσος», και ο Θεός του το συγχώρησε, γνωρίζοντας ότι το είπε αυτό όχι από αντιλογία αλλά από πολλή ταπείνωση. Το ίδιο έκανε και ο προφήτης Ιερεμίας, λέγοντας: «Δέσποτα Κύριε, ιδού δεν γνωρίζω να μιλώ, διότι είμαι πολύ νέος», και δεν του καταλογίστηκε ως αντιλογία. Το ίδιο έπραξε και ο εκατόνταρχος όταν είπε στον Σωτήρα: «Δεν είμαι άξιος να εισέλθεις κάτω από τη στέγη μου», και θαυμάστηκε η πίστη του, η οποία ήταν συγκερασμένη με την ταπείνωση. Και μην πεις: γιατί λοιπόν ο Ιησούς του Ναυή δεν παραιτήθηκε από την ηγεμονία και οι απόστολοι από το κήρυγμα; Άραγε επειδή δεν είχαν ταπείνωση;

Τι άραγε θα πάθαινε στη θέα αυτού εκείνος ο φτωχός λαός, που μέχρι πρότινος θαύμαζε τα μικρά, δηλαδή εκείνους που υπερείχαν ανάμεσά τους; Δεν θα ντρεπόταν για τη δική του κρίση; Δεν θα περιφρονούσε τα πάντα συγκρίνοντάς τα με το υπέρτερο; Δεν θα απέδιδε δόξα και πλούτο μόνο στον αληθινά πλούσιο; —Έτσι, λοιπόν, όσο αποκρύπτεται το ύψος και το μέγεθος της σοφίας και της δυνάμεως του Θεού, πολλά θα φαίνονται ως υψηλά και μεγάλα σε όσους βρίσκονται σε έσχατη φτώχεια· όταν όμως φανερωθεί το όντως σοφό και το αληθινά δυνατό, κανένας δεν θα λογιστεί ούτε σοφός ούτε δυνατός. —Έτσι κάποτε και ο Μωυσής ομολογούσε τον εαυτό του ισχνόφωνο και βραδύγλωσσο, επειδή άκουσε τον Θεό να του μιλά. Και ο Αβραάμ, όταν είδε τον Θεό, ομολογούσε τον εαυτό του χώμα και στάχτη.

Είπε δε το «Ω, ταλαίπωρος εγώ», έχοντας κατανοήσει διορατικά τη βασιλεία του Θεού, ο Οποίος κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο, και έχει γεμίσει με τη δόξα Του έναν τόσο μεγάλο κόσμο. Διότι, προτού κατανοήσει τον Θεό, δεν φαίνεται να έχει πει το «Ω, ταλαίπωρος εγώ». Επειδή και ο Αβραάμ, όταν του εμφανίστηκε ο Θεός, τότε έχει καταγραφεί ότι είπε το «Εγώ δε είμαι χώμα και στάχτη». Έτσι και ο Μωυσής, ενώ εκπαιδευόταν σε όλη τη σοφία των Αιγυπτίων και, όπως ήταν φυσικό, τους ξεπερνούσε όλους στην ευφυΐα και τη σύνεση, δεν αισθανόταν ότι ο ίδιος ήταν ισχνόφωνος ή βραδύγλωσσος· όταν όμως άκουσε Εκείνον που του απεύθυνε τον θείο λόγο, τότε αντιλήφθηκε την αφωνία του και τη βραδύτητα της γλώσσας του.

Γι' αυτόν τον λόγο, ο Μωυσής, αν και καλείται σε περιφανή θέση και στην προστασία ενός τόσο μεγάλου λαού, αρνείται: «Ποιος είμαι εγώ, για να πορευθώ προς τον Φαραώ, τον βασιλιά της Αιγύπτου, και να εξαγάγω τον λαό από τη γη της Αιγύπτου;». Και πάλι: «Σε παρακαλώ, Κύριε, δεν είμαι ικανός, ούτε από χθες ούτε από προχθές, ούτε αφότου άρχισες να μιλάς στον δούλο σου». Και πάλι: «Σε παρακαλώ, Κύριε, όρισε κάποιον άλλον ικανό, για να τον αποστείλεις». Ο Ησαΐας όμως, χωρίς να ακούσει τίποτα τέτοιο, αλλά έχοντας πληροφορηθεί μόνο την ανάγκη της αποστολής, προσέφερε οικειοθελώς τον εαυτό του και εισήλθε στο μέσο των δεινών εξαιτίας της υπερβολικής του αγάπης, χωρίς να αναλογιστεί καθόλου τα όσα επρόκειτο να του επιφέρει ο λαός.

Φαίνεται δε ότι ο Προφήτης, όταν είδε την ενέργεια των Σεραφείμ, τα οποία δεν έκαναν τίποτε άλλο παρά να αγιάζουν τον Θεό, τότε έφθασε σε συναίσθηση της ακαθαρσίας των δικών του χειλέων, διότι και ανθρώπινα ομιλεί, και μόλυνε πολλές φορές τη γλώσσα του με λόγια περί της ματαιότητος του κόσμου. Αισθανόμενος, λοιπόν, βαθιά συντριβή από τη σύγκριση με εκείνα (και επειδή εκείνα μεν δεν φθέγγονται τίποτε άλλο, παρά εκβοούν τον αγιασμό της θεότητος, ενώ ο ίδιος απασχολεί τη φωνή του ως επί το πλείστον με τα ανθρώπινα πράγματα), γι' αυτό είπε: «Ω, ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, διότι όντας άνθρωπος και έχοντας ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη». —Έτσι και ο Μωυσής, έως τότε δεν αντιλαμβανόταν ότι ήταν ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος, αυτός που είχε εκπαιδευθεί σε όλη τη σοφία των Αιγυπτίων και τους ξεπερνούσε όλους στην ευφυΐα και τη σύνεση· όταν όμως άκουσε Εκείνον που του ομιλούσε, τότε είδε την ασθένειά του. —Και ο Αβραάμ, όταν του εμφανίστηκε ο Θεός, τότε αποκάλεσε τον εαυτό του γη και σποδό.

Και πάλι: «Σας λέω την αλήθεια, σας συμφέρει να αναχωρήσω εγώ· διότι, εάν δεν αναχωρήσω εγώ, ο Παράκλητος δεν θα έρθει σε εσάς, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα». Εάν όμως πουν: «Το Πνεύμα δεν μιλάει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει»· τους απαντούμε: Ούτε ο Υιός μιλάει από τον εαυτό του. Αλλά, λέει, «ο Πατέρας που με έστειλε, Εκείνος μου είπε τι να πω και τι να μιλήσω»· διότι όλα όσα λέει το Πνεύμα και ο Υιός, είναι λόγια του Θεού. Και για τον λόγο αυτόν «Κάθε Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη», επειδή εκφωνήθηκε από το Πνεύμα. Και πράγματι αυτό αποδεικνύει αληθινά ότι το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα, επειδή κάθε λογική κτίση άλλοτε μιλάει από τον εαυτό της και άλλοτε λέει τα του Θεού, όπως όταν λέει ο Παύλος: «Σχετικά με τις παρθένες δεν έχω εντολή του Κυρίου, αλλά δίνω τη γνώμη μου ως ελεημένος από τον Κύριο». Και: «Στους έγγαμους όμως παραγγέλλω, όχι εγώ, αλλά ο Κύριος»· και ο προφήτης: «Ω Κύριε, όμως για τις κρίσεις σου θα διαλεχθώ μαζί σου· γιατί ευοδώνονται οι ασεβείς;»· και πάλι: «Αλίμονό μου, μητέρα μου, σαν ποιον με γέννησες;». Άλλοτε όμως λέει: «Αυτά λέει ο Κύριος». Και άλλοτε ο Μωυσής λέει: «Είμαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος». Και άλλοτε ο ίδιος: «Αυτά λέει ο Κύριος: Εξαπόστειλε τον λαό μου, για να με λατρεύσει». Με το Πνεύμα όμως δεν συμβαίνει έτσι. Διότι δεν λέει άλλοτε τα δικά του και άλλοτε τα του Θεού· διότι αυτό θα ήταν γνώρισμα ενός κτίσματος. Αλλά όλα τα λόγια του Πνεύματος είναι λόγια του Θεού· παρομοίως και τα λόγια του Υιού.

Διότι δεν είπε απλώς, «Δεν θα γίνω αρχηγός», αλλά με την προσθήκη: «Δεν θα γίνω αρχηγός αυτού του λαού»· και πρόσθεσε την αιτία, ότι «Οι γλώσσες τους με ανομία απειθούν προς τον Κύριο». Έπειτα, ο μεν Μωυσής, ενώ καλείται σε περιφάνεια βίου και στην προστασία ενός τόσο μεγάλου λαού, το αρνείται: «Ποιος είμαι εγώ, για να πορευθώ προς τον Φαραώ τον βασιλιά της Αιγύπτου και να εξαγάγω τον λαό από την Αίγυπτο;». Και πάλι: «Σε παρακαλώ, Κύριε, δεν είμαι ικανός ούτε από χθες, ούτε από προχθές, ούτε αφότου άρχισες να μιλάς στον δούλο Σου». Και πάλι: «Σε παρακαλώ, Κύριε, ανάδειξε άλλον ικανό, τον οποίο θα αποστείλεις». Ο δε Κύριος του είπε: «Πορεύσου και οδήγησε αυτόν τον λαό, και τον άγγελό Μου θα τον αποστείλω μπροστά σου». Τι λέει λοιπόν ο Μωυσής; «Σε παρακαλώ, Κύριε, εάν δεν προπορεύεσαι Εσύ ο ίδιος μπροστά μας, μην μας εξαγάγεις από εδώ». Ο Ησαΐας όμως, χωρίς να ακούσει τίποτε τέτοιο, παρά διδασκόμενος μόνο την ανάγκη της αποστολής, οικειοθελώς προσέφερε τον εαυτό του και εισήλθε στο μέσον των δεινών. Ποια είναι λοιπόν η διάνοια αυτών των ανδρών;

Η επιθυμία, λοιπόν, της δοξολογίας του Θεού είναι εκ φύσεως σπαρμένη σε όλα τα λογικά όντα· στο να μιλήσουν, όμως, επάξια γι' Αυτόν, όλοι ομοίως υστερούν. Ως προς την προθυμία για την ευσέβεια, διαφέρουμε ο ένας από τον άλλον. Κανείς ωστόσο δεν έχει τόσο τυφλωθεί και δεν εξαπατά τον εαυτό του, ώστε να νομίζει ότι έχει ανέλθει στο ύψιστο σημείο της κατανοήσεως· απεναντίας, όσο νομίζει κανείς ότι προοδεύει στη γνώση, τόσο περισσότερο θα αισθάνεται την αδυναμία του. Τέτοιος ήταν ο Αβραάμ, τέτοιος ήταν ο Μωυσής. Όταν μπόρεσαν να δουν τον Θεό, στον βαθμό που είναι δυνατόν να Τον δει άνθρωπος, τότε ακριβώς ο καθένας τους ταπείνωνε τον εαυτό του βαθύτατα. Ο μεν Αβραάμ ονομάζοντας τον εαυτό του χώμα και στάχτη, ο δε Μωυσής αποκαλώντας τον εαυτό του ισχνόφωνο και βραδύγλωσσο. Διότι έβλεπε την αδυναμία της γλώσσας του, η οποία δεν μπορούσε να εκφράσει και να υπηρετήσει το μεγαλείο των όσων είχε συλλάβει ο νους του. Πλην όμως, επειδή κάθε ακοή είναι τώρα ανοιχτή στην ακρόαση της θεολογίας και δεν υπάρχει κορεσμός στην Εκκλησία για τέτοιου είδους ακούσματα, επιβεβαιώνοντας τον λόγο του Εκκλησιαστή ότι «δεν θα χορτάσει το αυτί από την ακοή», είναι αναγκαίο να μιλήσουμε στο μέτρο των δυνατοτήτων μας. Θα μιλήσουμε δε, όχι για το πόσο μεγάλος είναι ο Θεός, αλλά για όσο μας είναι εφικτό. Διότι, αν και αδυνατούμε να διατρέξουμε με τα μάτια μας ολόκληρο τον χώρο μεταξύ ουρανού και γης, δεν παραιτούμαστε ωστόσο από το να βλέπουμε όσο μπορούμε· έτσι και τώρα, με φτωχά λόγια ας εκπληρώσουμε το χρέος της ευσέβειας, και ας αναγνωρίσουμε στο μεγαλείο της θείας φύσεως ότι κατέχει τα νικητήρια έναντι παντός λόγου.

Ο Αβραάμ έλαβε μεγάλη μαρτυρία και ονομάστηκε φίλος του Θεού, και λέγει ατενίζοντας τη δόξα του Θεού με ταπεινοφροσύνη: «Εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη.» Επίσης και για τον Ιώβ έχουν γραφτεί τα εξής: «Ο Ιώβ ήταν δίκαιος και άμεμπτος, αληθινός, θεοσεβής, απέχοντας από κάθε κακό.» Αλλά και ο ίδιος κατηγορεί τον εαυτό του λέγοντας: «Κανείς δεν είναι καθαρός από ρύπο, έστω και αν η ζωή του διαρκεί μία μόνο ημέρα.» Ο Μωυσής ονομάστηκε «πιστός σε όλο τον οίκο του», και διαμέσου της υπηρεσίας του έκρινε ο Θεός την Αίγυπτο με τις μάστιγες και τις τιμωρίες τους. Αλλά και εκείνος, αν και δοξάστηκε μεγάλως, δεν μεγαλορρημόνησε, αλλά είπε, όταν του δόθηκε η θεία αποκάλυψη από τη βάτο: «Ποιος είμαι εγώ, ώστε να με στέλνεις; Εγώ είμαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος.» Και πάλι λέγει: «Εγώ είμαι ατμός από χύτρα.» Τι δε να πούμε για τον Δαβίδ, για τον οποίο δόθηκε τέτοια μαρτυρία; Στον οποίο είπε ο Θεός: «Βρήκα άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου, τον Δαβίδ τον γιο του Ιεσσαί. Με αιώνιο έλεος τον έχρισα.» Αλλά και αυτός λέγει προς τον Θεό: «Ελέησέ με, Θεέ, σύμφωνα με το μέγα έλεός σου, και σύμφωνα με το πλήθος των οικτιρμών σου εξάλειψε το ανόμημά μου.»

Πώς κοινώνησε αίμα και σάρκα, αν αυτά δεν έγιναν δικά του, όπως ακριβώς και δικά μας; Ένας, λοιπόν, είναι ο Υιός και Κύριος μέσω της καθ' υπόστασιν ενώσεως, επειδή ο Λόγος συνενώθηκε με το ανθρώπινο στοιχείο, έχοντας κοινωνήσει σάρκα και αίμα, και έχοντας ομοιωθεί σε όλα με τους αδελφούς. <Για να γίνει ελεήμων και πιστός αρχιερέας.> Ο μεν θεσπέσιος Μωυσής διαμέσου τύπου και σκιάς εισήγαγε τον Ισραήλ στη θεογνωσία και του υπέδειξε την οδό της δικαιοσύνης σύμφωνα με τον νόμο, αλλά ήταν ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος. Γι' αυτόν τον λόγο, ο Θεός των όλων ήταν τότε γνωστός μόνο σε εκείνους που βρίσκονταν στην Ιουδαία, και από τη Δαν έως τη Βηρσαβεέ και τον ποταμό και τη θάλασσα. Διότι αυτά ήταν τα όρια της γης των Ιουδαίων· και μεγάλο και πολύ γνωστό ήταν το όνομά Του. Και βλέποντας αυτό ο προφήτης Δαβίδ ψάλλει κάπου και Του λέει σχετικά με εκείνους που προέρχονται από τον Ισραήλ: «Άμπελο από την Αίγυπτο μετέφερες, έδιωξες έθνη και την καταφύτευσες»· και προσθέτει σε αυτά, θέτοντας ως όριο των Ιουδαίων τον ποταμό Ευφράτη και βεβαίως τη θάλασσα προς τον νότο και την Ινδική: «Εξέτεινε τα κλήματά της έως τη θάλασσα και έως τους ποταμούς τις παραφυάδες της». Συνεπώς, το κήρυγμα του πανσόφου Μωυσή φαίνεται ότι ήταν περιορισμένο και εκτεινόταν μόλις σε ένα έθνος, και προσέφερε στους καλεσμένους ως βραβεία για την υπακοή τους και ως αμοιβές για τη ζωή σύμφωνα με τον νόμο, πράγματα πρόσκαιρα και φθαρτά· εννοώ βέβαια αυτό που παντού ονομάζει Γη της Επαγγελίας.

Διότι έπρεπε, έπρεπε εκείνος που καλούσε τον Ισραήλ σε υποταγή και σύνεση μέσω του νόμου που επρόκειτο να θεσπιστεί, να εμφανίζεται ως φωτιστής και ως τιμωρός· και τα δύο αυτά επιτελούνται δια του πυρός. Αλλά και «οι ήχοι, λέει, της σάλπιγγας γίνονταν σταδιακά πάρα πολύ ισχυρότεροι», ώστε πάλι να ξετυλίγεται σε εμάς μια τέτοια δύναμη νοημάτων· διότι εκφωνήθηκε μεν και ο νόμος από τον Θεό, όχι όμως με ένταση στην αρχή εξαιτίας της αδυναμίας εκείνων που παιδαγωγούνταν, αλλά με ισχνή φωνή, για να το πω έτσι, και χωρίς να έχει όλη τη δύναμη εκείνου που σαλπίζει. Γι' αυτό ακριβώς και ο Μωυσής ονόμαζε τον εαυτό του βραδύγλωσσο. Καθώς όμως προχωρούσε ο καιρός, και ανύψωνε εκείνους που πίστευαν στον Χριστό από τη σκιά του γράμματος σε πνευματική λατρεία, πάρα πολύ ισχυρότεροι εξήλθαν οι ήχοι της θείας σάλπιγγας, καθώς το σωτήριο και ευαγγελικό κήρυγμα αντηχούσε κατά κάποιον τρόπο σε όλη την οικουμένη. Διότι, αντίθετα με τον νόμο που είχε λεπτή φωνή και περιορισμένο κήρυγμα, δεν ακούστηκε μόνο στη χώρα των Ιουδαίων, ούτε κηρύχθηκε μόνο από τη Δαν έως τη Βηρσαβεέ, αλλά μάλλον «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους», όπως έχει γραφτεί. Τι ακολουθεί πάλι μετά από αυτά; «Ο Μωυσής μιλούσε, λέει, και ο Θεός του απαντούσε με φωνή». Ας είναι πάλι οξύς ο νους των πιο ευμαθών, και ας παρατηρήσει με ακρίβεια την ασφάλεια που ενυπάρχει στα θεία λόγια.

Και βέβαια έχει σαγηνευτεί ένα όχι μικρό πλήθος· όμως, σε σχέση με ολόκληρο το ιουδαϊκό έθνος, είναι εντελώς ελάχιστοι, και οι σωσμένοι έγιναν δεκτοί σχεδόν ένας-ένας, προφανώς μέσω της πίστης στον Χριστό. <Και κατά την ημέρα εκείνη θα σαλπίσουν με τη μεγάλη σάλπιγγα, και θα έλθουν οι χαμένοι στη χώρα των Ασσυρίων και οι χαμένοι στην Αίγυπτο, και θα προσκυνήσουν τον Κύριο στο άγιο όρος στην Ιερουσαλήμ.> Είναι συνήθεια των αγίων προφητών να αποκρύπτουν τον λόγο τους με κάποια ασάφεια, και επειδή οι Ισραηλίτες γίνονταν αχαλίνωτοι στην οργή, να ακολουθούν μια μέση οδό νοημάτων, ώστε πολλές φορές αυτό που δηλώνεται να είναι ασαφές. Λέει λοιπόν ότι θα σαλπίσουν εκείνον τον καιρό, όχι άλλοι, όπως νομίζω και πάλι, παρά μόνον οι άγιοι μυσταγωγοί, και θα σαλπίσουν όχι απλώς, αλλά με τη μεγάλη σάλπιγγα, δηλαδή, χρησιμοποιώντας τα ευαγγελικά κηρύγματα, σχεδόν να κατηχήσουν και να ανακράξουν κάτι το μεγάλο και εξαίσιο σε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη. «Διότι, πράγματι, αληθινά σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Διότι και ο μέγας Μωυσής είχε χρησιμοποιήσει κατά καιρούς σάλπιγγα, αλλά όχι τη μεγάλη· επειδή ήταν ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος, και η δύναμη των νομικών κηρυγμάτων περιοριζόταν μόνο στη χώρα των Ιουδαίων.

Διότι ο Μωυσής είχε αδύναμη φωνή και ήταν βραδύγλωσσος. Επειδή ο νόμος δεν ακουγόταν παντού, παρά μόνο σε όσους κατοικούσαν αποκλειστικά στην Ιουδαία.

Εξάλλου, λέει, ο Θεός της εγκράτειας δεν θα ήθελε να γίνει κάτι τέτοιο, ώστε ένας τόσο σπουδαίος άνδρας να μολύνεται από τόσο αισχρές και βδελυρές συνευρέσεις, εννοώ με μια γυναίκα, και μάλιστα έκλυτη και πόρνη. Μετατρέποντας, κατά κάποιο τρόπο, το νόημα της ιστορίας σε πνευματικές έννοιες, υποστήριζε ότι η Γόμερ αποτελεί τύπο της ψυχής που έχει επιλέξει να ζει με αισχρότητα και ανηθικότητα. Τον δε προφήτη τον θεωρούσε ως εικόνα του Θεού Λόγου, που προέρχεται άνωθεν και εξ ουρανού, δηλαδή εκ του Πατρός, ο οποίος ενώνεται νοερά με τις δικές μας ψυχές και σπέρνει σε αυτές τα σπέρματα της φιλάρετης ζωής. Αυτά λοιπόν είναι τα ευρήματα της δικής του ευλογοφάνειας. Εγώ όμως έχω απορήσει όχι σε μικρό βαθμό: πρώτον μεν, διότι, αδιαφορώντας για τις αληθινές έννοιες, τόλμησε να πει ότι το γράμμα αποκτείνει· έπειτα, επιπλέον αυτών, ότι παρέθεσε το παράδειγμα του Μωυσή και όσων αναφέραμε προηγουμένως, οι οποίοι αντιμίλησαν στα άνωθεν προστάγματα, αλλά αποσιώπησε εσφαλμένα το γεγονός ότι όσοι τόλμησαν να αντιταχθούν στα θεία θεσπίσματα δεν έμειναν ατιμώρητοι. Διότι, όταν ο ιεροφάντης Μωυσής αρνούνταν, δίσταζε για την αποστολή και προφασιζόταν τη βραδυγλωσσία του, ο Θεός τον ήλεγξε ως ασθενή στην πίστη, λέγοντας τα εξής: «Ποιος έδωσε στόμα στον άνθρωπο; Και ποιος έκανε τον δύσκωφο και τον κωφό, τον βλέποντα και τον τυφλό; Δεν είμαι εγώ ο Κύριος ο Θεός;»

Λήφθηκε λοιπόν ο θεσπέσιος Μωυσής ως τύπος του Χριστού, αλλά δεν θα αποδώσουμε στον Χριστό όλα τα χαρακτηριστικά του Μωυσή, για να μην συλληφθούμε να πράττουμε και να λέμε συγχρόνως άτοπα. Διότι ο Μωυσής ομολογούσε ότι ήταν ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος και ότι ήταν ανίκανος για την αποστολή· διότι έλεγε ότι «Ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος είμαι εγώ· και δεν ήμουν εύλαλος ούτε προχθές ούτε πριν από τρεις ημέρες ούτε αφότου άρχισες να μιλάς στον δούλο σου»· και παρακαλούσε λέγοντας: «Σε παρακαλώ, Κύριε, όρισε άλλον ικανό, τον οποίο θα αποστείλεις». Αλλά ο Χριστός δεν είναι βραδύγλωσσος, ούτε ισχνόφωνος σαν εκείνον, αλλά είναι ο ίδιος η μεγάλη σάλπιγγα. Διότι έτσι τον ονόμαζε ο μακάριος προφήτης Ησαΐας, λέγοντας: «Και κατά την ημέρα εκείνη θα σαλπίσουν με τη μεγάλη σάλπιγγα». Επειδή ο λόγος του Σωτήρος διακηρύσσεται παντού, και έχει γίνει ακουστός σε όλους όσους βρίσκονται κάτω από τον ουρανό. Και γνωρίζοντας αυτό, ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: «Ο Θεός των θεών, ο Κύριος, μίλησε και κάλεσε τη γη από τις ανατολές του ηλίου μέχρι τις δυσμάς». Επομένως, ο Μωυσής μεσιτεύει μεν ως τύπος του Χριστού, αλλά όσον αφορά τη βραδυγλωσσία του δεν εμφανίζει πλέον τον τύπο στον εαυτό του. Ελήφθη πάλι ο μακάριος Ααρών ως προτύπωση του Εμμανουήλ, όντας στεφανωμένος με τα καυχήματα της αρχιερωσύνης, και εισερχόμενος στα Άγια των Αγίων, και ενδεδυμένος εκείνη την ένδοξη και αξιοθαύμαστη στολή.

Λέει λοιπόν πολύ σωστά ότι εκστρατεύει, όχι εναντίον εκείνων που ελκύονται μέσω της πίστεως προς τη δικαίωση, αλλά εναντίον εκείνων που με ανόσιο τρόπο αντιτάχθηκαν στο θείο κήρυγμα, τους οποίους μας υπέδειξε και ο Παύλος λέγοντας: «Διότι μου έχει ανοιχτεί θύρα μεγάλη και ενεργή, και υπάρχουν πολλοί αντίπαλοι». Λέει λοιπόν, ο Κύριος θα σαλπίσει με σάλπιγγα. Διότι ο Χριστός κήρυξε το ευαγγελικό μήνυμα, το οποίο διατρέχει όλη την οικουμένη κάτω από τον ουρανό, καθώς το μυστήριο του Χριστού έχει γίνει ακουστό στους πάντες παντού. Διότι ο Μωυσής ήταν ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος, γι' αυτό και μετά βίας ακουγόταν μόνο μέσα στην Ιουδαία. Καθόλου όμως δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο με τον λόγο του Χριστού. Διότι ήχησε σαν μια σάλπιγγα που ακούγεται μακριά και είναι εξαιρετικά εύηχη, εισάγοντας στις ακοές όλων τον διαπεραστικό της ήχο. Θα πορευθεί σαν μέσα σε θύελλα της απειλής του, και έτσι θα υπερασπιστεί τους δικούς του ακολούθους, ώστε οι αντιτιθέμενοι να καταναλώνονται σαν από φωτιά, και σχεδόν να τους καταχώσουν χτυπώντας τους γενναία με σφενδόνες. Και θα πιουν το αίμα τους, δηλαδή, επιτιθέμενοι σαν θηρία, θα τους καταβάλουν εύκολα και θα τους αφήσουν νεκρούς. Και θα προσφέρουν φιάλες γεμάτες με το αίμα εκείνων που έπεσαν, σαν μια σπονδή πάνω στο θυσιαστήριο.

ΨΑΛΜΟΣ ΜΗ'. <Εἰς τὸ τέλος, τοῖς υἱοῖς Κορέ.> (A f. 269.) Διά του παρόντος ηθικού ψαλμού κηρύττονται σε όλους τους ανθρώπους τα περί του θείου δικαστηρίου, και εκείνη η ημέρα κατά την οποία ο Θεός θα φέρει το δημιούργημά του σε κρίση. Οι δε υιοί Κορέ θα μπορούσαν να αντιπροσωπεύουν το πρόσωπο των αποστόλων που μυσταγώγησαν την υφήλιο· εξού και ακολούθως εδώ, το κήρυγμα του λόγου διαδίδεται σε όλη τη γη· και όπως πριν από τη σύγχυση των γλωσσών υπήρχε μια γλώσσα για όλους και μια φωνή, έτσι και τώρα όλα τα έθνη και όλη η οικουμένη και όλοι οι άνθρωποι γίνονται μια ακοή και μια καρδιά, καθώς ένας λόγος αντηχεί σε όλους. Διότι βραδύγλωσσος μεν, ομολογουμένως, και χωρίς ευφράδεια ήταν ο παλαιός νόμος, ο οποίος, μέσα από μια μακρά κυκλική πορεία σύμφωνα με το γράμμα, σχεδόν μας ψέλλιζε το θέλημα του Θεού. Αντιθέτως, το πλέον καλλίφωνο στόμα του Μωυσή είναι ο Χριστός, ο οποίος μεθιστά τους τύπους στην αλήθεια και προσφέρει έτοιμη παντού τη γνώση των αναγκαίων. Και ενώ ο νόμος παιδαγώγησε μόνο τον κατά σάρκα Ισραήλ, ο Χριστός, απλώνοντας το δίχτυ της πραότητάς του, σαγήνευσε όλη την οικουμένη. Εύλογα, λοιπόν, συμβουλεύει αυτούς που βρίσκονται σε όλη τη γη: «Ακούστε αυτά, όλα τα έθνη», κ.τ.λ. <Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή, θα ανοίξω το πρόβλημά μου με ψαλτήρι.> (I f. 267 b.)

ΨΑΛΜΟΣ ΜΘ΄. <Εκάλεσε τη γη από τις ανατολές του ήλιου μέχρι τις δυσμάς.> (A f. 280 b, B f. 191 b.) Καλούνται από τον Θεό οι άγιοι, όταν, αφού ενανθρώπησε, μίλησε και συγκάλεσε όλη τη γη. Και τι είπε; «Μαθητεύσατε πάντα τα έθνη.» Και το εξής: Πρέπει να κηρυχθεί αυτό το Ευαγγέλιο σε όλη την οικουμένη. Διότι ο Χριστός είναι η μεγάλη και ηχηρά βοώσα σάλπιγγα. Έτσι άλλωστε μνημονεύει τα κηρύγματά Του ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Και θα συμβεί, εκείνη την ημέρα θα σαλπίσουν με τη μεγάλη σάλπιγγα.» Έχει καλέσει, λοιπόν, όχι μόνο τον Ισραήλ, όπως ο ιεροφάντης Μωυσής, αλλά μάλλον άπαντες από τις ανατολές του ήλιου μέχρι τις δυσμάς.—(I f. 275.) Μπορείς να το κατανοήσεις και ως εξής: Ο θεσπέσιος Μωυσής καλούσε μόνο τον Ισραήλ, καθώς είχε την ιδιότητα του δούλου, όντας ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος. Γι' αυτό, σύμφωνα με τη φωνή του Ψαλμωδού, «Γνωστός ήταν στην Ιουδαία ο Θεός, και μεγάλο το όνομά Του στον Ισραήλ.» Ενώ ο Σωτήρας και Κύριος των πάντων, εφόσον υπάρχει ως Θεός από Θεό, φανερώθηκε σε εμάς για να καλέσει όλη την οικουμένη, αυτούς από τις ανατολές του ήλιου και μέχρι τις δυσμάς. Διότι είπε: «Ελάτε προς εμένα, πάντες οι κοπιώντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω.» Έδωσε επίσης εντολή σε όλους τους αγίους μαθητές και αποστόλους λέγοντας: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη.» <Από τη Σιών προέρχεται η ευπρέπεια της ωραιότητός του.> (A f. 280 b, B f. 192, I f. 275.)

Διότι δεν είναι μικρές οι συνέπειες της αμέλειας σε αυτά. Επειδή λέει η Γραφή: «Επικατάρατος είναι εκείνος που εκτελεί τα έργα του Θεού με αμέλεια». Και αυτό μπορεί να το κατανοήσει κανείς με σαφήνεια, εάν αναλογιστεί τον μακάριο Ιωνά και τη θάλασσα που μαίνονταν εναντίον του, καθώς και εκείνο το φοβερό και φρικτό κήτος που κινούνταν εναντίον του. Βρίσκω επίσης ότι και καθένας από τους αγίους φοβόταν το μέγεθος του θείου λειτουργήματος. Διότι ο μεν ιεροφάντης Μωυσής, όταν ο Θεός τον πρόσταξε να εξαποστείλει τον λαό, έχοντας αναμετρήσει τη δύναμη της ανθρώπινης φύσης και βλέποντας ότι η διακονία του κηρύγματος ήταν μεγαλύτερη από αυτήν, έλεγε: «Είμαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος». Σε συμφωνία δε με αυτά, και ο μακάριος Ιερεμίας, όταν αποστελλόταν για να προφητεύσει, αναφωνεί: «Ω, Δέσποτα Κύριε, ιδού, δεν γνωρίζω να μιλώ, διότι είμαι πολύ νέος». Διότι, παρόλο που οι άγιοι αποτελούν για εμάς το ωραιότερο υπόδειγμα ευλάβειας όταν προφέρουν τέτοια λόγια, εντούτοις, ο τρόπος αυτής της δειλίας γεννά στους αδυνάμους έναν όχι μικρό ούτε ακίνδυνο δισταγμό. Γι' αυτό ο Θεός μας νουθετεί και μας προτρέπει να αποβάλλουμε τον φόβο, λέγοντας προς τον Μωυσή: «Ποιος έδωσε στόμα στον άνθρωπο, και ποιος έκανε τον δύσκωφο και τον κωφό, αυτόν που βλέπει και τον τυφλό; Δεν είμαι εγώ ο Κύριος ο Θεός; Και τώρα πήγαινε, και εγώ θα ανοίξω το στόμα σου».

Τι θα μπορούσε να γίνει πιο μεγαλειώδες από τα κατορθώματα του Σωτήρος; Πώς τα θειότερα δεν θα ξεπεράσουν κάθε ανθρώπινο λόγο; Διότι «η δόξα κρύβει τον λόγο», λέει η θεία Γραφή. Ο μακάριος Μωυσής όμως, αν και ήταν τόσο μεγάλος στην αρετή, ώστε να ακούσει τον Θεό να του λέει: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους, και βρήκες χάρη ενώπιόν μου», δεν ντρεπόταν να λέει ότι είναι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος, και ακατάλληλος για τη διακονία του κηρύγματος. Αν λοιπόν, λέγοντας τέτοια πράγματα, απαλλάχθηκε από κάθε ψόγο και αισχρή κατηγορία, αλλά μάλλον θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει τον προφήτη άξιο κάθε επαίνου, πώς δεν θα παραχωρήσουμε ευλόγως στα υπέρ τον νόμο κατορθώματα του Σωτήρος τη δύναμη να υπερισχύουν κάθε λόγου; Επιπλέον, είναι ακόλουθο να πούμε ότι εμείς δεν έχουμε ασκηθεί στους αγώνες των λόγων, ούτε υποσχόμαστε επίδειξη της αττικής γλώσσας. Ας μεριμνούν άλλοι για αυτές τις σπουδές και για την περίλαμπρη ενασχόληση με τους λόγους. Για εμάς, αγαπητοί, ο λόγος είναι σύντομος και το να γράφουμε αποτελεί επιταγή ανάγκης. «Διότι αλίμονό μου, αν δεν ευαγγελίζομαι». Επειδή, αν το κάνω αυτό με τη θέλησή μου, έχω μισθό. Αν όμως το κάνω χωρίς τη θέλησή μου, μου έχει εμπιστευθεί μια οικονόμηση. Γι' αυτό νομίζω ότι κανείς δεν μπορεί να επικρίνει δικαίως τα δικά μου φτωχά λόγια. Όσα λοιπόν η χάρη του Θεού υπαγορεύει στη διάνοια, αυτά και θα καταστήσουμε φανερά σε εσάς, περιορίζοντας την άκαιρη ντροπή με σώφρονα λογισμό.

Μόνος δε από όλους ο θεσπέσιος Ααρών, «μία φορά τον χρόνο», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, «εισερχόταν στα Άγια των αγίων», και όχι χωρίς αίμα, κατά τον νόμο. Αυτό θα μπορούσε να είναι και τύπος του Χριστού, «ο οποίος πέθανε μία φορά για τις αμαρτίες μας», σύμφωνα με τις Γραφές, και εισήλθε στην άνω και ιερότατη σκηνή. Διότι αυτήν την οδό εγκαινίασε για εμάς, αγιάζοντας την Εκκλησία με το δικό Του αίμα. Και ο θεσπέσιος Μωυσής, έχοντας επιλεγεί για αποστολή, παρακαλούσε τον Θεό, λέγοντας: «Παρακαλώ, Κύριε, δεν είμαι εύγλωττος ούτε από χθες, ούτε από προχθές, ούτε αφότου άρχισες να μιλάς στον δούλο σου· έχω ισχνή φωνή και είμαι βραδύγλωσσος.» Και πρόσθετε σε αυτά: «Επίλεξε άλλον ικανό για να αποστείλεις.» Έπειτα ο Θεός των όλων του είπε: «Όχι· ιδού ο Ααρών ο αδελφός σου ο Λευίτης· γνωρίζω ότι αυτός θα μιλήσει για σένα, και ιδού, αυτός θα εξέλθει για να σε συναντήσει. Και όταν σε δει θα χαρεί μέσα του, και θα του μιλήσεις και θα βάλεις τα λόγια μου στο στόμα του, και εγώ θα σας καθοδηγήσω στο τι θα κάνετε, και αυτός θα μιλήσει αντί για σένα στον λαό, και αυτός θα είναι το στόμα σου.»

5. Αλλά, αν και είχαν επιτελεστεί τόσο σεπτά θαύματα, ο Μωυσής αμφιταλαντεύεται, νικιέται από τη δειλία και δεν έχει βρει ακόμη το θάρρος για την αποστολή. Ενώ δηλαδή ο Θεός τον προστάζει να πάει στον Φαραώ και να του αναγγείλει ξεκάθαρα να αφήσει ελεύθερο τον Ισραήλ για να του προσφέρει θυσία στην έρημο, εκείνος φρίττει υπερβολικά μπροστά σε αυτό το έργο και προβάλλει δικαιολογίες λέγοντας φανερά ότι είναι ομολογουμένως αδύναμος στον λόγο και έχει ελάττωμα στη γλώσσα του: «Διότι δεν είμαι εύγλωττος ούτε από χθες, ούτε από προχθές, ούτε αφότου άρχισες να μιλάς στον δούλο σου, αλλά έχω αδύναμη φωνή και είμαι βραδύγλωσσος.» Διαβεβαίωνε επίσης ξεκάθαρα ότι είναι ανίκανος να τους ελευθερώσει από τον ζυγό της δουλείας, λέγοντας: «Σε παρακαλώ, Κύριε, διάλεξε κάποιον άλλον ικανό, τον οποίο θα αποστείλεις.» Και παρόλο που ο Θεός του υποσχόταν ότι θα του χαρίσει ευφράδεια και θα ανοίξει το στόμα του, λέγοντάς του ότι Αυτός είναι ο χορηγός της σοφίας και του λόγου, εκείνος επέμενε περισσότερο στην άρνησή του, λέγοντας ότι πρέπει να αναδειχθεί κάποιος άλλος ικανός. Έτσι, λοιπόν, με αυτή τη στάση προσέκρουσε στον Θεό. «Διότι θύμωσε», λέει, «ο Κύριος με οργή εναντίον του Μωυσή και είπε: Δεν είναι εδώ ο Ααρών, ο αδελφός σου ο Λευίτης; Γνωρίζω ότι αυτός θα μιλήσει για σένα.» Και επιπλέον λέει ότι: «Αυτός θα είναι το στόμα σου, ενώ εσύ θα είσαι για αυτόν ό,τι σχετίζεται με τον Θεό.» Βλέπεις ότι η βραδυγλωσσία του λόγου είχε από παλιά σκιαγραφηθεί στο πρόσωπο του θεσπέσιου Μωυσή;

Αντήχησε δε και η σάλπιγγα, φανερώνοντας την εύηχη φωνή των ευαγγελικών θεσπισμάτων. Και λοιπόν είπε κάπου ο Θεός μέσω της φωνής των προφητών προς τα πλήθη των Ιουδαίων: «Κατέστησα πάνω σας σκοπούς. Ακούστε τη φωνή της σάλπιγγας. Και είπαν: Δεν θα ακούσουμε. Γι' αυτό άκουσαν τα έθνη και εκείνοι που ποιμαίνουν τα ποίμνια ανάμεσά τους. Άκου, γη: Ιδού, εγώ επιφέρω σε αυτόν τον λαό κακά, τον καρπό της αποστασίας τους, διότι δεν πρόσεξαν τον λόγο μου και απέρριψαν τον νόμο μου.» Διότι ήχησε σε αυτούς η σάλπιγγα μέσω των σκοπών του Θεού, δηλαδή των αγίων αποστόλων. Επειδή έχουν χειροτονηθεί ως σκοποί για εμάς. «Αλλά είπαν: Δεν θα ακούσουμε. Γι' αυτό άκουσαν τα έθνη.» Και θα βρούμε ότι οι ίδιοι οι άγιοι μαθητές είναι αυτοί που είπαν ανοιχτά στους λαούς των Ιουδαίων: «Σε εσάς ήταν αναγκαίο να λαληθεί πρώτα ο λόγος του Θεού. Επειδή όμως τον απορρίπτετε και κρίνετε τους εαυτούς σας ανάξιους της αιώνιας ζωής, ιδού, στρεφόμαστε προς τα έθνη. Διότι έτσι μας έχει δώσει εντολή ο Κύριος.» Με σάλπιγγα παρομοιάζει την ευφωνία των κηρυγμάτων του Χριστού και ο μακάριος Ησαΐας, λέγοντας για τον καιρό της παρουσίας Του: «Και θα συμβεί, εκείνη την ημέρα, θα σαλπίσουν με τη μεγάλη σάλπιγγα.» Διότι σάλπιγγα ήταν και ο νόμος, αλλά είχε αδύναμη φωνή και ήταν βραδύγλωσσος. Γι' αυτό και ο Μωυσής, επειδή μόλις και μετά βίας ηχούσε μόνο στην Ιουδαία, όπου και έγινε γνωστός ο Θεός.

Υπηρετούσε, λοιπόν, ο νόμος τις προαναγγελίες περί του Χριστού, όμως από μόνος του δεν είναι απολύτως ικανός να διασώσει κανέναν. Θα μπορούσε κανείς, νομίζω, να δείξει ότι ο Μωυσής το ομολογεί αυτό σαφώς και μέσα από την προκείμενη διήγηση. Διότι, παρόλο που ο Θεός του έλεγε «Εγώ θα είμαι μαζί σου», και τον έπειθε εκ των προτέρων με θαύματα, εκείνος ικέτευε λέγοντας: «Κύριε, δεν είμαι ικανός ούτε από χθες, ούτε από προχθές, ούτε αφότου άρχισες να μιλάς στον δούλο σου».

Διότι φαίνεται ίσως ότι ο Μωυσής είναι πιο κοντά στον Θεό, επειδή ο Εμμανουήλ γεννήθηκε υπό τον νόμο, και υποσχέθηκε να τηρήσει όσα διατάχθηκαν μέσω του πάνσοφου Μωυσή, λέγοντας: «Μη νομίσετε ότι ήλθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήλθα να καταργήσω, αλλά να εκπληρώσω». Ο Χριστός, λοιπόν, είναι σαφής μυσταγωγός, ο οποίος μετέφερε σε καθαρότητα τα του βραδύγλωσσου νόμου, μεταπλάθοντας κατά κάποιον τρόπο την ισχνή φωνή του γράμματος σε μια πολύ εύηχη εξήγηση. Διότι ο νόμος είναι πνευματικός εν Χριστώ, και τα δικά Του κηρύγματα είναι αδελφά προς τα παλαιά· διότι ο Ααρών ήταν αδελφός του Μωυσή. ΠΑΛΛ. Άρα, ο νόμος από μόνος του είναι αδρανής· διότι δεν τελειοποίησε τίποτα. ΚΥΡ. Έτσι είναι, λέω, και κανείς μπορεί να παρατηρήσει το πόσο μικροπρεπής είναι η πολιτεία του και από τα εξής. Διότι είναι γραμμένο: «Πήγε ο Μωυσής και επέστρεψε στον Ιοθόρ, τον πεθερό του, και του είπε: Θα πάω και θα επιστρέψω στους αδελφούς μου που είναι στην Αίγυπτο, και θα δω αν ζουν ακόμη. Και ο Ιοθόρ είπε στον Μωυσή: Πήγαινε στο καλό».

Γι' αυτό ακριβώς και ο σοφότατος Παύλος μάς λέει ότι, εξαιτίας της υπεροχής της γνώσεως του Χριστού, θεωρεί τα πράγματα του κόσμου σκύβαλα, και προτιμά τα πνευματικά. Και αυτό, με πνευματική έννοια, σημαίνει το να φέρνει κανείς κοντά του τον ίδιο τον Ααρών. ΠΑΛΛ. Κατανοώ αυτό που λες· διότι ο λόγος είναι σαφής. ΚΥΡ. «Φέρε, λοιπόν, κοντά σου», λέει, «τον Ααρών τον αδελφό σου», γνωρίζοντας το πράγμα, νομίζω, και με έναν άλλον τρόπο, ότι δεν είναι ανώφελο για την πνευματική ωφέλεια· κατάλαβε όμως τι εννοώ. Διότι αποστελλόταν μεν ο Μωυσής για να απελευθερώσει τον Ισραήλ από την ταλαιπωρία της Αιγύπτου. Έπειτα, βλέποντας ότι το εγχείρημα ξεπερνούσε κατά πολύ την ανθρώπινη δύναμη και βρισκόταν πέρα από τα μέτρα της δικής του ισχύος και ευγλωττίας, ικέτευε λέγοντας: «Ιδού, δεν έχω ευχέρεια λόγου ούτε από χθες ούτε από προχθές, ούτε αφότου άρχισες να μιλάς στον δούλο σου· εγώ έχω αδύναμη φωνή και είμαι βραδύγλωσσος». Και όταν ο Θεός τού απάντησε σε αυτά λέγοντας: «Ποιος έδωσε στόμα στον άνθρωπο; Ποιος έκανε τον βαρύκοο και τον κωφό, τον βλέποντα και τον τυφλό; Όχι εγώ, ο Κύριος ο Θεός; Τώρα, λοιπόν, πήγαινε, και εγώ θα ανοίξω το στόμα σου». Νικημένος από το μέγεθος των όσων έπρεπε να κατορθωθούν, φοβήθηκε πάλι, και μάλιστα έλεγε: «Σε παρακαλώ, Κύριε, εξέλεξε κάποιον άλλον, ικανό, τον οποίο θα αποστείλεις».

Όπως ακριβώς ο Μωυσής ήταν βραδύγλωσσος, έτσι και ο Μωσαϊκός νόμος είναι βραδύγλωσσος στο να διαρθρώσει τον λόγο περί του Όντος και να καταστήσει σαφή τη θεολογία περί της αγίας Τριάδος. Έχει δε και αδύναμη φωνή, καθώς μπορεί να απευθυνθεί σε λίγους. Διότι λίγοι είναι οι Ισραηλίτες σε σχέση με όλα τα έθνη. Γι' αυτό προστίθεται σε αυτόν και ο Ααρών ο αδελφός του, δηλαδή, ο ευαγγελικός νόμος. Διότι, όπως ο Χριστός είναι αδελφός του Μωυσή κατά την ανθρώπινη φύση, έτσι και ο ευαγγελικός νόμος είναι αδελφός και σύμφωνος με τον Μωσαϊκό κατά το πνευματικό και νοούμενο περιεχόμενό του. Ο οποίος και διαλέγεται με όλα τα έθνη, όπως και ο Ααρών με όλο τον λαό. Και ο μεν ευαγγελικός γίνεται στόμα για τον Μωσαϊκό, επειδή και ο Ααρών για τον Μωυσή, και διερμηνεύει όσα εκείνος λέει πνευματικά και ασαφώς, και μεταβάλλει την αδύναμη φωνή του σε πιο εύηχη. «Διότι δεν ήλθα», λέει, «για να καταλύσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω μέσω της προσθήκης εκείνου που λείπει». Ο δε Μωσαϊκός γίνεται για τον ευαγγελικό τα προς τον Θεό· διότι για τον ευαγγελικό νόμο οι αφορμές της θεοσέβειας προήλθαν από τον Μωσαϊκό. «Ο Μωυσής δε», λέει, «ήταν 80 ετών, όταν μίλησε στον Φαραώ. Ο δε Ααρών ήταν 83 ετών»· διότι χρονικά ο Ααρών είναι πρώτος.

Όταν, λοιπόν, οι άγιοι στέλνονταν από τον Θεό προς βοήθεια άλλων, από ταπείνωση δεν το αποδέχονταν. Αλλά ο μεν Μωυσής έλεγε: Σε παρακαλώ να ορίσεις κάποιον άλλον ικανό, διότι εγώ έχω αδύναμη φωνή και είμαι βραδύγλωσσος. Ο δε Ιερεμίας έλεγε: Εγώ είμαι πολύ νέος. Και γενικά ο καθένας από τους αγίους απέκτησε αυτήν την ταπείνωση από την εφαρμογή, όπως αναφέραμε, των εντολών. Αυτήν την ταπείνωση κανένας δεν μπορεί να εξηγήσει με τον λόγο πώς είναι ή πώς δημιουργείται στην ψυχή, εάν δεν την μάθει ο άνθρωπος από προσωπική εμπειρία. μόνο με λόγια, όμως, κανένας δεν μπορεί να τη μάθει.

Εγκώμιον εις την αγίαν Θεοτόκον, του εν αγίοις Πατρός ημών Επιφανίου, επισκόπου της πόλεως Κωνσταντίας, της νήσου Κύπρου. Προσπαθώντας εγώ ο ταλαίπωρος να εκφράσω τις εκτυφλωτικές μαρμαρυγές και τις φοβερές ακτίνες της Θεοτόκου, τις ακατάληπτες δυνάμεις, το μυστήριο του ουρανού και της οικουμένης γης, το θαύμα και το ιλαστήριο, και καθώς ο λογισμός βαθιάς μνήμης που σκίρτησε μέσα στην καρδιά μου αποπειράθηκε να φέρει το θαύμα σε ακριβέστερη κατανόηση και σε υψηλοτάτη θεωρία, με κατέλαβε πολύς τρόμος και φοβερός φόβος, αγαπητοί μου. Διότι η ανάμνηση της φρικτής αυτής θεωρίας, κάνοντας την ψυχή μου έντρομη και την καρδιά μου να φρίττει, δεν με τιμώρησε μετρίως, αλλά με βασάνισε δυνατά. Επειδή η ανάμνηση αυτής της μέγιστης θεωρίας επιπλήττει τον νου μου, καθώς πρόκειται για ακατάληπτο μυστήριο, για το οποίο δεν έχει τη δύναμη να μιλήσει. Διότι ποιος είναι ικανός να εκφράσει τέτοιο μυστήριο; Και ποιο στόμα να το ξεστομίσει, ή ποια γλώσσα να το λαλήσει; Διαφεύγει της ανθρώπινης αντίληψης και αδυνατεί να το εκφράσει. Τώρα όμως θα τολμήσω να μιλήσω για τη μόνη Θεοτόκο, κατά το μέτρο που μπορώ να κατανοήσω· και πάλι όμως φοβάμαι. Δεν διαθέτω γλώσσα για να εκφράσω επάξια τα τόσο μεγάλα μεγαλεία. Επειδή είμαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος, και δεν διαθέτω ευφράδεια, για να μιλήσω, ας πούμε έτσι, περί της μεγαλωνύμου, της οσίας, της απειρογάμου και Θεοτόκου Μαρίας, της Μητέρας του Κυρίου· για την οποία η ανθρώπινη γλώσσα δεν μπορεί να μιλήσει με ευχέρεια. Διότι η γλώσσα καθίσταται αδύναμη ενώπιόν της και συστέλλεται, μη όντας ικανή να μιλήσει επάξια.

Και με άλλον τρόπο θα πεις ότι, όπως ακριβώς ο Μωυσής, όταν άκουσε τη φωνή του Θεού, ομολόγησε ότι ο ίδιος ήταν ισχνόφωνος, λέγοντάς το αυτό σε σύγκριση με τη θεία φωνή· έτσι και ο Δαβίδ, αν και ήταν μεγάλος και πλούσιος και σοφός συγκρινόμενος με τους ανθρώπους, υψώνοντας ωστόσο τα μάτια του προς τον Θεό, βλέπει τον εαυτό του να είναι το μηδέν· και επειδή δεν ήταν ακόμη ικανός να ονομάσει τον Θεό πατέρα, τον αποκαλεί Κύριο, υποδηλώνοντας ότι ο ίδιος επέχει θέση δούλου. Έπειτα, σαν να παραμένει ο ίδιος κάπου κάτω και σε κάποιο βάθος, ενώ ο Θεός βρίσκεται στο ύψος, ικετεύει τον Θεό να κλίνει το αυτί Του· καθώς, εξαιτίας της δικής του αδυναμίας, δεν μπορεί να φωνάξει τόσο δυνατά ώστε να αναπέμψει στο ύψος και να τείνει προς τον Θεό τη φωνή του. Γι' αυτό παρακαλεί τον Θεό να κλίνει το αυτί Του, και η θεία ακοή να συγκαταβεί στη δική του ταπεινότητα.

Λέει δε ο Μωυσής: «Α! Τι σημάδι είναι αυτό από τη βάτο, θαυμαστό και απίστευτο στους θνητούς; Ξαφνικά η βάτος καίγεται με πολλή φωτιά, αλλά ολόκληρος ο βλαστός της παραμένει χλωρός. Τι συμβαίνει άραγε; Θα προχωρήσω για να δω αυτό το μέγιστο θαύμα· διότι δεν μπορεί να γίνει πιστευτό από τους ανθρώπους». Έπειτα ο Θεός τού μιλάει: «Στάσου, άριστε, μην πλησιάζεις, Μωυσή, πριν λύσεις την υπόδεση των ποδιών σου· διότι η γη πάνω στην οποία στέκεσαι είναι άγια, και από τη βάτο εκλάμπει σε σένα ο θείος λόγος. Πάρε θάρρος, παιδί μου, και άκουσε τα λόγια μου· διότι είναι αδύνατον σε θνητό άνθρωπο να δει το πρόσωπό μου, αλλά σου επιτρέπεται να ακούσεις τα λόγια μου, για τα οποία έχω έλθει. Εγώ είμαι ο Θεός των προπατόρων σου, για τους οποίους μιλάς, του Αβραάμ και του Ισαάκ και τρίτου του Ιακώβ. Ενθυμούμενος δε εκείνους και επιπλέον τις δωρεές μου, βρίσκομαι εδώ για να σώσω τον εβραϊκό λαό μου, βλέποντας την κακοπάθεια και τον πόνο των δούλων μου. Αλλά πήγαινε και μετέφερε τα λόγια μου, πρώτα σε όλους μαζί τους Εβραίους, και έπειτα στον βασιλιά αυτά που έχω προστάξει, ώστε να εξαγάγεις τον λαό μου από τη χώρα». Έπειτα, παραλείποντας ορισμένους διαλόγους, ο ίδιος ο Μωυσής λέει: «Δεν είμαι εύγλωττος από τη φύση μου, και η γλώσσα μου δυσκολεύεται στην ομιλία και είναι ισχνή, ώστε να μην μπορούν τα λόγια μου να ειπωθούν ενώπιον του βασιλιά». Έπειτα, σε αυτά ο Θεός του αποκρίνεται: «Θα στείλω γρήγορα τον αδελφό σου, τον Ααρών, στον οποίο θα πεις όλα όσα έχουν λεχθεί από εμένα, και αυτός θα μιλήσει ενώπιον του βασιλιά· εσύ μεν θα απευθύνεσαι σε εμάς, εκείνος δε θα τα λαμβάνει από εσένα».

Τι θαυμαστή φυτεία φύτεψε μέσα μου ο Κύριος! Από αυτήν εξάλλου σχεδόν ολόκληρη η οικουμένη έχει καταφυτευθεί με τις παραφυάδες των κλημάτων που προέρχονται από εδώ, όπως ακριβώς μία άμπελος που ακμάζει και δημιουργεί μέσω του εαυτού της άλλες αμπέλους, ενώ η ίδια παραμένει ανεξάντλητη. Αυτά, λοιπόν, και άλλα παρόμοια φαίνεται πως ευαγγελίζεται η χάρη της σημερινής ημέρας, και ο τόπος της συνάξεως άλλα τέτοια. Όμως τι μπορώ να κάνω μπροστά σε τόσο μεγάλο πλήθος λαού, εγώ που έχω ασθενική φωνή και είμαι βραδύγλωσσος, και με δυσκολία ακούγομαι στους παρισταμένους, καθώς ο θόρυβος υπερκαλύπτει τον λόγο μου;

Είθε να έχω την ευλογία σας σε όλα, εάν βέβαια είμαι άξιος. Διότι, αν και είμαι δεμένος με αλυσίδες, δεν συγκρίνομαι με κανέναν από εσάς που είστε ελεύθεροι. Γνωρίζω ότι δεν υπερηφανεύεστε, διότι έχετε μέσα σας τον Ιησού. Και κυρίως, όταν σας επαινώ, γνωρίζω ότι ντρέπεστε, όπως είναι γραμμένο: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του», και: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς», και: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι», διότι «αυτό που στους ανθρώπους θεωρείται υψηλό, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού»· διότι λέει: «Ο Θεός, σπλαγχνίσου με τον αμαρτωλό». Για τον λόγο αυτόν, οι μεγάλοι εκείνοι, ο Αβραάμ και ο Ιώβ, ονόμαζαν τους εαυτούς τους χώμα και στάχτη ενώπιον του Θεού. Και ο Δαβίδ: «Ποιος είμαι εγώ ενώπιόν σου, Κύριε, που με δόξασες μέχρις αυτού του σημείου;» Και ο Μωυσής, ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, λέει προς τον Θεό: «Είμαι αδύναμος στη φωνή και βραδύγλωσσος». Να έχετε λοιπόν και εσείς ταπεινό φρόνημα, για να υψωθείτε· διότι όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί.

Και το πλέον αξιοθαύμαστο είναι ότι, όταν αποστέλλονταν, δεν έφεραν καμία αντίρρηση, ούτε είπαν ότι είναι ισχνόφωνοι και βραδύγλωσσοι· διότι ο Μωυσής τούς είχε παιδαγωγήσει ως προς αυτό. Δεν είπαν ότι είναι νεότεροι· διότι ο Ιερεμίας τούς είχε συνετίσει.

«Τον δε Τρόφιμο», λέγει, «τον άφησα στη Μίλητο ασθενή». Γιατί λοιπόν δεν τον θεράπευσες, αλλά τον άφησες; Οι απόστολοι δεν είχαν δύναμη για τα πάντα, ούτε οικονομούσαν τα πάντα διά της χάριτος, ώστε να μη σχηματίσει κανείς γι' αυτούς ιδέα ανώτερη από αυτήν που βλέπει. Αυτό βλέπουμε να έχει συμβεί και στους μακάριους δικαίους που υπήρξαν πριν από αυτούς· όπως ακριβώς στην περίπτωση του Μωυσή: ήταν ισχνόφωνος· γιατί δεν μετέβαλε την ισχνότητά του; Πολλές φορές καταβαλλόταν από λύπη και αθυμία· στη γη της επαγγελίας δεν εισήλθε.

Για να δείξει τη δόξα του σταυρού και για να παρηγορήσει τον Πέτρο και εκείνους που φοβούνταν το πάθος, καθώς και για να ανορθώσει το φρόνημά τους. Διότι, όταν παρουσιάστηκαν, δεν σιωπούσαν, αλλά «μιλούσαν», λέει, «για τη δόξα την οποία επρόκειτο να εκπληρώσει στην Ιερουσαλήμ»· δηλαδή το πάθος και τον σταυρό· γιατί έτσι τα ονομάζουν πάντοτε. Και δεν τους ενίσχυε μόνο με αυτό, αλλά και με την ίδια την αρετή των ανδρών αυτών, την οποία κυρίως ζητούσε από εκείνους. Διότι, επειδή είχε πει: «Όποιος θέλει να έρθει οπίσω μου, ας σηκώσει τον σταυρό του και ας με ακολουθήσει», φέρνει στο μέσον εκείνους που πέθαναν αναρίθμητες φορές για όσα είναι αρεστά στον Θεό και για τον λαό που τους είχε εμπιστευθεί. Διότι ο καθένας από αυτούς, χάνοντας τη ζωή του, τη βρήκε. Και γιατί ο καθένας τους μίλησε με παρρησία απέναντι σε τυράννους· ο μεν απέναντι στον Αιγύπτιο, ο δε απέναντι στον Αχαάβ· και μάλιστα υπέρ αχάριστων και απειθών ανθρώπων· και από αυτούς τους ίδιους που σώζονταν χάρη σε αυτούς, οδηγήθηκαν στον έσχατο κίνδυνο. Και καθένας τους επιθυμούσε να τους απαλλάξει από την ειδωλολατρία, αν και καθένας τους ήταν απλός άνθρωπος· διότι ο μεν ήταν βραδύγλωσσος και ισχνόφωνος, ο δε είχε πιο τραχιά και αγροτική ιδιοσυγκρασία. Αλλά και η ακρίβεια της ακτημοσύνης ήταν μεγάλη και στους δύο· διότι ούτε ο Μωυσής είχε αποκτήσει τίποτα, ούτε ο Ηλίας είχε κάτι περισσότερο από τη μηλωτή του. Και αυτά συνέβησαν στην Παλαιά Διαθήκη, χωρίς καν να έχουν λάβει τόσο μεγάλη χάρη θαυμάτων.