Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 4:6

Διότι εξ αρχής το είχε υποσχεθεί στον Αβραάμ: «Επειδή δε είστε υιοί, απέστειλε το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει, Αββά, ο Πατήρ. Ώστε δεν είσαι πλέον δούλος, αλλά υιός. Εάν δε είσαι υιός, είσαι και κληρονόμος του Θεού δια του Χριστού». Συνεχώς τους προβάλλει τον λόγο περί της υιοθεσίας. Και ήδη το απέδειξε στα προηγούμενα με το να πει: «ενδυθήκατε τον Χριστό»· τώρα όμως το αποδεικνύει και με ένα άλλο επιχείρημα, με το να πει ότι δεν θα μπορούσαμε να αποκαλούμε Πατέρα τον Θεό, ούτε να λάβουμε το Πνεύμα του, εάν δεν είχαμε γίνει υιοί του. «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, γίνατε δούλοι σε εκείνους που από τη φύση τους δεν είναι θεοί. Τώρα όμως, αφού γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον αφού γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία, στα οποία θέλετε και πάλι εξ αρχής να γίνετε δούλοι;» Εδώ απευθύνεται προς αυτούς που πίστεψαν προερχόμενοι από τα έθνη· τονίζοντας ότι και η σχολαστική τήρηση των ημερών αποτελεί ένα είδος ειδωλολατρίας. «Παρατηρείτε ημέρες, και μήνες, και εποχές, και έτη». Από αυτά είναι φανερό, ότι εκείνοι δεν κήρυτταν μόνο την περιτομή, αλλά και την τήρηση των εορτών και των Νουμηνιών. «Σας φοβάμαι, μήπως μάταια έχω κοπιάσει για εσάς.» Φοβάμαι, λέει, αλλά όμως δεν έχω απελπιστεί. Διότι εσείς έχετε την εξουσία να τα διορθώσετε όλα. «Γίνετε όπως εγώ, διότι και εγώ έγινα όπως εσείς, αδελφοί, σας παρακαλώ. Σε τίποτα δεν με αδικήσατε.» Αυτά τα λέει προς εκείνους που προέρχονται από τους Ιουδαίους.

Και ο μέγας Αθανάσιος διατυπώνει τα εξής: «Για τον λόγο αυτόν ο Λόγος του Θεού, αφού ενώθηκε με τη σάρκα, έγινε σάρκα, ώστε οι άνθρωποι, αφού ενωθούν με το Πνεύμα, να γίνουν ένα Πνεύμα. Αυτός λοιπόν είναι Θεός σαρκοφόρος, ενώ εμείς είμαστε άνθρωποι πνευματοφόροι. Διότι, αφού έλαβε απαρχή από την ουσία των ανθρώπων, δηλαδή από το σπέρμα του Αβραάμ, το οποίο αποτελεί μορφή δούλου, και αφού έλαβε το ομοίωμα του ανθρώπου, μας έδωσε από την ουσία του Πατέρα την απαρχή του Αγίου Πνεύματος, ώστε να γίνουμε όλοι ένας Υιός Θεού. Αυτός, λοιπόν, ο αληθινός Θεός φέρει όλους εμάς, για να φορέσουμε όλοι εμείς τον Θεό. Όσοι βέβαια είναι πνευματοφόροι, φέρουν φως. Και εκείνοι που φέρουν φως, έχουν ενδυθεί τον Χριστό, και εκείνοι που έχουν ενδυθεί τον Χριστό, έχουν ενδυθεί τον Πατέρα. Διότι πρέπει αυτό το φθαρτό να ενδυθεί την αφθαρσία, και αυτό το θνητό να ενδυθεί την αθανασία. Διότι όσοι φέρουν το Πνεύμα του Θεού, φέρουν την αφθαρσία. Και αφθαρσία είναι ο Θεός. Και αυτή είναι η φιλανθρωπία του Θεού, το ότι δηλαδή εκείνων των οποίων είναι δημιουργός, αυτών γίνεται αργότερα Πατέρας κατά χάριν. Και αυτό συμβαίνει, όταν οι πλασμένοι άνθρωποι λάβουν στις καρδιές τους το Πνεύμα του Θεού, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατέρας. Διότι διαφορετικά δεν θα μπορούσαν να γίνουν Υιοί, όντας εκ φύσεως δημιουργήματα, εάν δεν δέχονταν το Πνεύμα του εκ φύσεως και αληθινού Υιού. Για τον λόγο αυτόν και ο Λόγος έγινε σάρκα, για να καταστήσει το ανθρώπινο στοιχείο δεκτικό της θεότητας».

Και ο θείος Διονύσιος με αυτές ακριβώς τις λέξεις λέει: «η θεία φύση», λέει, «ως προς την ουσία δεν μετέχεται από κανένα από τα όντα, ως προς τις δωρεές όμως μετέχεται από όλα». Και ο θείος Παύλος επιπροσθέτως: «Εκείνος που μας έχρισε είναι ο Θεός, ο οποίος και μας σφράγισε και έδωσε τον αρραβώνα του Πνεύματος στις καρδιές μας»· και πάλι: «έστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές μας»· και ξανά: «η αγάπη του Θεού έχει εκχυθεί στις καρδιές μας δια του Αγίου Πνεύματος που μας δόθηκε»· και πριν από όλα και πάνω από όλα ο εκ φύσεως Κύριός μας και δάσκαλος Ιησούς Χριστός, υπόσχεται τα εξής στους πιστούς δια των αποστόλων: «το Άγιο Πνεύμα, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, διότι δεν το βλέπει ούτε το γνωρίζει· εσείς όμως το γνωρίζετε, διότι μένει κοντά σας και θα είναι μέσα σας»· και πάλι: «εκείνος που έχει τις εντολές μου και τις τηρεί, αυτός είναι που με αγαπά· και εκείνος που με αγαπά, θα αγαπηθεί από τον Πατέρα μου· και εγώ θα τον αγαπήσω και θα του φανερώσω τον εαυτό μου· και εγώ και ο Πατέρας θα έρθουμε και θα κάνουμε κατοικία κοντά του».

Όπως, για παράδειγμα, αυτό που λέει στο όγδοο κεφάλαιο της προς Ρωμαίους επιστολής ο θειότατος Παύλος, το «αν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν»· και αυτό που αναφέρει στο ίδιο κεφάλαιο προς τους ίδιους, «εκείνους που προγνώρισε ο Θεός, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»· και αυτό που γράφει στο τέταρτο κεφάλαιο της προς Γαλάτας, το «επειδή δε είστε Υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: αββά, ο Πατήρ»· και αυτό στη δεύτερη προς Θεσσαλονικείς, το «τον οποίο ο Κύριος Ιησούς θα εξολοθρεύσει με το Πνεύμα του στόματός του»· το «δύναμη εξερχόταν από αυτόν και θεράπευε τους πάντες», όπως αναφέρει ο Λουκάς στο έκτο κεφάλαιο του Ευαγγελίου του· το «αν όμως εγώ με το δάχτυλο του Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια, τότε έφτασε σε εσάς η βασιλεία του Θεού», που λέει ο Κύριος στο ενδέκατο κεφάλαιο του ιδίου Ευαγγελίου· το «όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου»· το «όλα όσα έχει ο Πατήρ είναι δικά μου»· το «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα»· το «εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατήρ μέσα σε εμένα»· το «εμφύσησε και είπε στους μαθητές, λάβετε Πνεύμα Άγιον»· το «εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει»· και το «τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα», τα οποία περιέχονται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Διότι όλα αυτά αποβλέπουν σε έναν σκοπό: να καταδείξουν τη συμφυΐα του Παρακλήτου με τον Υιό, και το ίσο και ταυτόσημο της ουσίας και της ενέργειας που έχει με τον Θεό· και αυτό είναι προφανές από τα παραπάνω χωρία.

Ως προς το χωρίο, «επειδή είστε Υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: αββά ο Πατέρας», εάν κάποιος ισχυρίζεται ότι το όνομα του Πνεύματος ανήκει κατ' ανάγκην στα αναφορικά, και σε εκείνα που δηλώνουν σχέση κατά τέτοιο τρόπο ώστε να αναφέρεται σε αυτόν που το πνέει, όπως ακριβώς ο Υιός προς τον δικό του Πατέρα, επειδή γι' αυτό λέγεται και Πνεύμα Υιού, ότι δηλαδή από αυτόν έχει την υπόσταση, επειδή αυτός το πνέει, ο λόγος αυτός δεν είναι αληθής. Αυτό είναι φανερό από το εξής: όσα από τα ονόματα στην Τριάδα αναφέρονται το ένα στο άλλο σχετικώς ή αναφορικώς ή ως συνδεόμενα μεταξύ τους, αυτά δεν είναι κοινά των τριών. Αντίθετα, το όνομα του Πνεύματος ανήκει στα τρία πρόσωπα, όπως ακριβώς το Άγιος, το Θεός και το Κύριος. Διότι δεν έχει λάβει μόνο ο Παράκλητος την ονομασία του Πνεύματος, αλλά και ο Πατέρας καθ' εαυτόν, και ο Λόγος ιδιαιτέρως. Επιπρόσθετα, και ολόκληρη η Τριάδα κατ' εξοχήν, καθότι αυτή περιεκτικότερα και συμμετοχικότερα κατέχει τον όρο. Και το ότι δεν αποκαλούμε Πνεύμα τον Πατέρα ή τον Υιό με διαφορετική έννοια από ό,τι τον Παράκλητο, το αναφέρει ο Μέγας Βασίλειος στο τρίτο βιβλίο του κατά του Ευνομίου: «Δεν είναι μόνο το όνομα της αγιωσύνης κοινό προς τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά και αυτή η ίδια η ονομασία του Πνεύματος». Εάν λοιπόν το Πνεύμα ανήκει στα αναφορικά ονόματα, και αναφέρεται σε αυτόν που το πνέει ως αίτιο, από ποιον πνέεται ολόκληρη η Τριάδα, ή ο Πατέρας ως Πνεύμα; Και σε ποιον αναφέρεται ως προς το αίτιο;

Όπως ακριβώς λοιπόν ο ήλιος, όντας τέλειος, εκπέμπει σε όλους τέλεια, απλή και ίση τη χάρη του, και στη συνέχεια ο καθένας, στον βαθμό που έχει καθαρό το μάτι του, σε ανάλογο βαθμό δέχεται και το ηλιακό φως, έτσι και το Άγιο Πνεύμα κατέστησε όσους πιστεύουν σε αυτό δεκτικούς όλων των ενεργειών και των δωρεών από τη στιγμή του βαπτίσματος. Στη συνέχεια όμως, δεν ενεργεί τις δωρεές σε όλους στον ίδιο βαθμό, αλλά στον καθένα σύμφωνα με την αξία του, σε αναλογία με την εφαρμογή των εντολών, σε τέτοιο βαθμό ώστε να δώσει μαρτυρία μέσω των αγαθών έργων, και να φανερώσει το μέτρο της πίστης στον Χριστό. Γι' αυτό λέει: «Εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές μας, το οποίο κράζει:»

Εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές μας. Εάν λοιπόν το να εκπορεύεται εκ του Πατρός ήταν τέτοιας λογής, ώστε να εξυπακούεται ότι εκπορεύεται και εκ του Υιού, δεν θα παρέλειπε να το πει και να το διασαφηνίσει αυτό σε άλλα σημεία Εκείνος που μεριμνά για τη σωτηρία των ανθρώπων, αλλά είτε ο ίδιος οπωσδήποτε είτε μέσω των μαθητών του θα το απεκάλυπτε με σαφήνεια. Επειδή όμως δεν το είπε, είναι φανερό ότι δεν είπε κάτι που δεν υφίσταται.

κ'. Από την Προς Γαλάτας: Και επειδή είστε υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατέρας. κα'. Από την Προς Τίτον: Μας έσωσε διά του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαινίσεως του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε σε εμάς πλουσίως διά του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας.

Διότι, όπως λέει, «όταν εκείνος φανερωθεί, θα γίνουμε όμοιοι με αυτόν». Όσο η ψυχή πραγματοποιεί τη μετάβαση από δύναμη σε δύναμη και από δόξα σε δόξα, δηλαδή την προκοπή από αρετή σε ανώτερη αρετή και την ανάβαση από γνώση σε υψηλότερη γνώση, δεν έπαυσε να παροικεί, σύμφωνα με τον λόγο «πολύ παροίκησε η ψυχή μου». Διότι είναι μεγάλο το διάστημα και το πλήθος των γνώσεων που οφείλει αυτή να διαβεί, μέχρις ότου διέλθει στον τόπο της θαυμαστής σκηνής, έως τον οίκο του Θεού, με φωνή αγαλλιάσεως και δοξολογίας, με ήχο εορταστικό, προσθέτοντας πάντοτε νοερή φωνή στις νοερές φωνές, κατά την προκοπή στα θεία θεωρήματα, μαζί με τη νοερή αγαλλίαση, δηλαδή τη χαρά, για όσα εθεάθησαν, και την ανάλογη ευχαριστία. Διότι τέτοιες εορτές εορτάζουν όλοι όσοι έχουν λάβει το Πνεύμα της χάριτος, το οποίο κράζει μέσα στις καρδιές τους: «Αββά, ο Πατήρ».

Επομένως, αυτό δεν είναι εμφύσημα του Κυρίου ούτε ενέργεια που επιτελείται από αυτόν και τώρα. Αλλά, όπως ακριβώς φαίνεται ορθό και στον θείο Κύριλλο, είναι «ενέργεια φυσική και ουσιώδης και ενυπόστατη», όπως και ο Υιός είναι δύναμη που από τη θεία, δηλαδή την πατρική, ουσία «προέρχεται και παραμένει σε αυτήν και απεργάζεται όλα τα έργα του Θεού». «Αλλά το Πνεύμα», λέει, «ονομάζεται και του Υιού και του Χριστού. Διότι εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές μας. Και πάλι: εάν κάποιος δεν έχει Πνεύμα Χριστού. Πώς λοιπόν, εφόσον είναι του Υιού, δεν θα μπορούσε να λεχθεί ότι είναι και εκ του Υιού;» Θα ήταν βέβαια δυνατόν σε εμάς να απαντήσουμε σε αυτό, ότι εκείνο που απεστάλη στις καρδιές μας και το Πνεύμα που εμείς, οι ανήκοντες στον Χριστό, λάβαμε από τον Χριστό και έχουμε —αυτό που λέγεται ότι κτίζεται και εγκαινιάζεται στα έγκατά μας ως θείο και πνευματικό χάρισμα— δεν είναι ολόκληρο εκείνο το Πνεύμα που εξαιωνίως συνυπάρχει με τον Πατέρα και τον Υιό και το οποίο είναι αχώρητο από όλη την κτίση, αλλά η απορροή και η μετουσία που καταβαίνει από εκεί προς εμάς, σύμφωνα με τη διάκριση που ήδη παραδόθηκε από τον μέγα Αθανάσιο περί αυτού. Και, λέγοντας αυτά, να απαλλαγούμε από περαιτέρω συζητήσεις. Ας υποτεθεί όμως και ας θεωρηθεί δεδομένο ότι το ίδιο το ενυπόστατο Πνεύμα ονομάζεται του Υιού, ώστε, όπως ακριβώς ο Υιός είναι και ονομάζεται ίδιος Λόγος του Πατέρα, έτσι και το Άγιο Πνεύμα ονομάζεται ίδιο Πνεύμα του Υιού.

να'. Όσο βρισκόμαστε υπό τα στοιχεία της άσκησης, προσέχοντας τι φαγητά αγγίζουμε, ή με τι ερχόμαστε σε επαφή, ή μην ατενίσουμε ωραιότητες, ή μην ακούσουμε μελωδίες, ή μην οσφρανθούμε μύρα, βρισκόμαστε υπό την εξουσία επιτρόπων και οικονόμων, σαν να είμαστε ακόμη νήπια, έστω και αν τυγχάνουμε κληρονόμοι και κύριοι όλων όσα ανήκουν στον Πατέρα. Όταν όμως έλθει το πλήρωμα του χρόνου της και ολοκληρωθεί μέσω της απαθείας, τότε γεννιέται ο λόγος μέσα μας από καθαρή διάνοια, και τίθεται υπό τον νόμο του Πνεύματος, για να εξαγοράσει εμάς που βρισκόμαστε υπό τον νόμο του σαρκικού φρονήματος και να μας αποδώσει την υιοθεσία. Όταν δε συμβεί αυτό, τότε κράζει το Πνεύμα στις καρδιές μας, Αββά ο Πατήρ, φανερώνοντας και γνωρίζοντάς μας την υιότητα και την παρρησία προς τον Πατέρα και Θεό. Και επειδή είμαστε υιοί και κληρονόμοι του Θεού μέσω του Χριστού, παραμένει μαζί μας και συνομιλεί με εμάς, εφόσον δεν κυριευόμαστε πλέον από τη δουλεία των αισθήσεων.

Υποδηλώνοντας τον τύπο αυτών, ο Ιακώβ, αφού άλειψε έναν λίθο με λάδι, τον αφιέρωσε στον Θεό, προσφέροντάς τον με αυτό ακριβώς το χρίσμα· είτε αινισσόμενος τη σάρκα του Σωτήρα, τον «ακρογωνιαίο λίθο», πάνω στην οποία έχυσε το μύρο της θεότητας ο αληθινός Ισραήλ, ο μόνος νους που «γνωρίζει τον Πατέρα»· είτε εμάς, που ο ίδιος «εγείρει από τους λίθους ως τέκνα στον Αβραάμ» με το να μας μεταδώσει το χρίσμα. Διότι το Άγιο Πνεύμα, που εκχέεται σε όσους χρίονται, εκτός από τα άλλα, είναι για εμάς και «πνεύμα υιοθεσίας» και «συμμαρτυρεί», λέει, «στο πνεύμα μας ότι είμαστε τέκνα Θεού», «κράζοντας μέσα στις καρδιές μας: Αββά, ο Πατήρ».

Είτε πρόκειται για ανάπλαση, μας ανακαλεί από τον ίδιο του τον εαυτό και από τη δική του σάρκα, και αυτό που έβαλε στη θέση εκείνου που φθάρηκε μέσα μας, ήταν ο ίδιος. Διότι δεν αναπλασθήκαμε από την ίδια ύλη από την οποία αρχικά μας έπλασε. αλλά το πρώτο το έκανε «αφού πήρε χώμα από τη γη», ενώ για το δεύτερο έδωσε το δικό του σώμα. Και ανακτώντας τη ζωή μας, δεν κάνει απλώς καλύτερη την ψυχή που παραμένει στα όρια της φύσης της, αλλά εγχέοντας το αίμα του στις καρδιές των μυημένων, ανατέλλει μέσα τους τη δική του ζωή. Διότι τότε μεν, λέει, «ενεφύσησε πνοή ζωής», ενώ τώρα μας κάνει κοινωνούς του δικού του Πνεύματος. Διότι: «Εξαπέστειλε», λέει, «ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές μας, το οποίο κράζει: Αββά ο Πατήρ». Επειδή μάλιστα υπήρξε ανάγκη και από φως, τότε μεν είπε: «Γενηθήτω φως, και εγένετο φως», αυτό το δούλο (κτιστό) φως. τώρα όμως ο ίδιος ο Δεσπότης «έλαμψε στις καρδιές μας, αυτός που τότε είπε να λάμψει το φως μέσα από το σκοτάδι», όπως λέει η φωνή του Παύλου.

Γι' αυτόν τον λόγο, για όσους ζουν εν Χριστώ, το να διατηρούν την ψυχή τους εντελώς καθαρή από κάθε μέριμνα θεωρείται κάτι πολύ σπουδαίο. Και αν ακόμη εισέλθει στη σκέψη τους κάτι από εκείνα που θεωρούνται αναγκαία, δεν αποσπάται ο λογισμός τους, όπως ακριβώς και ο Πέτρος δεν ενδιαφέρθηκε καθόλου για όσα είχε στα χέρια του, όταν άκουσε τον Σωτήρα να τον καλεί. Διότι και αυτοί καλούνται με μια συνεχή και αδιάκοπη κλήση μέσω της χάριτος που έχει σφραγιστεί στην ψυχή από τα μυστήρια, η οποία είναι, όπως είπε ο Παύλος, «το Πνεύμα του Υιού του Θεού μέσα στις καρδιές τους, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ».

Λαμβάνει λοιπόν και ο Υιός από τον Πατέρα, αλλά δεν εκπορεύεται· διότι αυτό είναι ίδιον του Πνεύματος· λαμβάνουν επίσης και από τον Χριστό οι Απόστολοι την εξουσία να πατούν επάνω σε φίδια και σκορπιούς, και μέσω του εμφυσήματος τη χάρη του Πνεύματος· Και από το πλήρωμά του, λέει ο ευαγγελιστής, εμείς όλοι λάβαμε· αλλά βεβαίως για όσους λαμβάνουν αυτά, ακριβώς επειδή τα λαμβάνουν από τον Υιό, δεν θα μπορούσε να λεχθεί ότι και εκπορεύονται από τον Υιό· συνεπώς ούτε το Πνεύμα, εάν ελέγετο ότι λαμβάνει από τον Υιό, θα εκπορευόταν από αυτόν. μγ. Αλλά το να επικαλούνται τον Απόστολο που λέει «το Πνεύμα του Υιού»· «Διότι εξαπέστειλε», λέει, «ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει, Αββά ο πατήρ»· και από αυτό να νομίζουν ότι έχουν και αυτόν συνήγορο υπέρ της εκπορεύσεως του Πνεύματος από τον Υιό, με το σκεπτικό ότι, όταν λέγεται «το Πνεύμα του Υιού», υπονοείται συγχρόνως και ότι εκπορεύεται από τον Υιό, αυτό προέρχεται από την ίδια ανοησία.

Ακούω δε αυτούς που αυθαδιάζουν εναντίον του Παύλου και εναντίον του κοινού Δεσπότου και Διδασκάλου, να προβάλλουν τον θείο Παύλο προς υπεράσπιση της δικής τους αιρέσεως. Διότι λένε: «είπε ότι εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του, το οποίο κράζει μέσα στις καρδιές μας: Αββά, ο Πατήρ». Αλλά εκείνοι που νομίζουν ότι αυτό το ρητό ενισχύει τη δική τους αμάθεια, ας γνωρίζουν τούτο: ότι σε εκείνα τα ρητά του Παύλου στα οποία νομίζουν ότι στηρίζονται, ελέγχουν μάλλον τους εαυτούς τους ως σφάλλοντες. Διότι δεν τους μεμφόμαστε για εκείνα που κηρύττει ο Παύλος, αλλά τους κατηγορούμε για τον τρόπο με τον οποίο παραχαράσσουν τις θεόπνευστες φωνές του. Και επειδή αυτά που ούτε ο ίδιος είπε ούτε ποτέ διανοήθηκε, δεν ντρέπονται να τα προβάλλουν εις βάρος του, γι' αυτό και συλλαμβάνονται να επιφέρουν οι ίδιοι δίκαιη καταδίκη στον εαυτό τους. Το Πνεύμα λοιπόν του Υιού λέει ο ουράνιος αυτός άνθρωπος ότι έχει αποσταλεί από τον Πατέρα. Επανάλαβε και εσύ τα ίδια λόγια με τον Παύλο: διότι είναι το Πνεύμα του Υιού, επειδή ποτέ δεν φάνηκε ούτε να είναι ξένο, ούτε να αντιλέγει σε αυτόν, ούτε να νομοθετεί αντίθετα, αλλά όπως ακριβώς είναι της ίδιας ουσίας και δυνάμεως, έτσι είναι και της ίδιας βουλής και γνώμης και της ίδιας ομοίως συγκαταθέσεως προς το Ένα, από το οποίο το μεν ένα γεννήθηκε, το δε άλλο εκπορεύθηκε. Είπε ότι είναι το Πνεύμα του Υιού. Έτσι ας λένε και εκείνοι. Κανείς δεν θα τους κατηγορήσει για αίρεση.

Εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατέρας. Εάν λοιπόν ο Παύλος, ο γνώμονας των ορθών δογμάτων, λέει ότι το Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Υιού, πώς εκείνοι που δεν το παραδέχονται αυτό, αποδέχονται τον ίδιο ως μυσταγωγό των επουρανίων; Και ποιος είναι εκείνος που απορρίπτει με κάθε τρόπο τον Παύλο, τον θεατή των απορρήτων; Εκείνος που σπεύδει να τον παρουσιάσει να αντιλέγει προς τον διδάσκαλό του και κοινό Δεσπότη, ή εκείνος που σέβεται και ανυμνεί τη συμφωνία του προς Αυτόν; Διότι, εάν ο Δεσπότης διδάσκει ότι το Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός, ενώ η αίρεση παρουσιάζει τον Παύλο να δογματίζει ότι εκπορεύεται εκ του Υιού, ποιος θα ήταν αυτός που τον απορρίπτει; Μάλλον εκείνος που του καταλογίζει αντίθεση προς τον Δεσπότη και ότι του αξίζει αναπόφευκτη τιμωρία για το τόλμημά του. Βλέπεις πώς έμαθες να μην αποστερείς τον διδάσκαλο της οικουμένης από τα διδασκαλικά του γέρα, πώς τον οδηγό προς την ευσέβεια, αντί να τον αντιμετωπίζεις με αιδώ και σεβασμό, τον δυσφημείς με κατακριτέα γνώμη.

Ν'. Είπε ο Παύλος, αυτός που με την πορεία του θείου κηρύγματος απέδειξε ότι το μέγεθος της οικουμένης είναι μικρότερο από τον ζήλο του: «Το Πνεύμα του Υιού αυτού». Γιατί, λοιπόν, δεν λες κι εσύ αυτό, αλλά δολιεύεσαι και κάνεις τα άνω κάτω και διαστρεβλώνεις τον λόγο του κήρυκα; Και, το χειρότερο, τη δική σου διαστρέβλωση και βλασφημία την αποδίδεις στα λόγια του διδασκάλου;

54. Το Πνεύμα του Υιού αυτού. Κατανόησε, ω άνθρωπε, και μην καθιστάς τη θεόσοφη και σωτήρια φωνή του κήρυκα της αλήθειας αφορμή ολέθριου πάθους για τον εαυτό σου. Δεν είναι κοπιαστική η ανάνηψη, ούτε απαιτείται πιο οξύς νους, ούτε ικανότητα εμβάθυνσης στα πιο απόκρυφα· άλλο σημαίνει το «Το Πνεύμα του Υιού αυτού», και άλλο μυσταγωγεί το «Το Πνεύμα το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα».

56. Είπε ο θείος Παύλος, ο οποίος με το πλάτος του ευαγγελικού κηρύγματος περιόρισε τον γύρο της οικουμένης: «Εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού αυτού»· για όσα μεν είπε και τα επαναλαμβάνεις, δεν σου ζητάμε καμία ευθύνη· για όσα όμως δεν είπε, και εσύ τα δογματίζεις σαν να τα κήρυττε εκείνος, δικαίως σε καταγγέλλουμε ως ένοχο τιμωρίας και ασέβειας. Είπε εκείνος ο ουράνιος άνθρωπος: «Το Πνεύμα του Υιού αυτού»· εσύ όμως, σαν να ανέβηκες ψηλότερα και από τον τρίτο ουρανό και να έγινες αυτήκοος μάρτυρας ακόμη πιο απόρρητων ρημάτων, παραγράφεις μεν τη δική του φωνή ως ατελή και την αποβάλλεις από την πίστη σου, ενώ, θέλοντας να τελειοποιήσεις το δικό του ατελές, αντί να λες «Το Πνεύμα του Υιού αυτού», δογματίζεις (αλίμονο στην ανυπέρβλητη τόλμη!) ότι το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Υιό. Και ενώ σκαρφίζεσαι και βλασφημείς αυτά, δεν ντρέπεσαι καθόλου να επικαλείσαι ως δάσκαλο και συνήγορο εκείνον που βλασφημείται. Πράγματι έδειξες από ποιο πνεύμα ενεργείσαι και πληρούσαι, για να ξεράσεις τόσο μεγάλο δηλητήριο ασέβειας.

ΞΕ'. Βλέπεις τα σοφίσματά σου και την παράχρηση των παραθέσεων, σε τι είδους βόθρο πλάνης και απώλειας σε συνώθησαν· και ότι το «Εκ του εμού λήψεται», και βεβαίως το «Εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού αυτού», όχι μόνο δεν παρέχουν καμία συνηγορία στη βλάσφημη γλώσσα σου, αλλά μάλλον περισσότερο από όλα ελέγχουν τη θρασύτητά της και επιφέρουν αναπόφευκτη την καταδίκη. Αλλά μέχρι πότε πρέπει να ασχολούμαστε με όσα έχουν ήδη αποδειχθεί με ακρίβεια και με πολλούς τρόπους, ενώ οφείλουμε να διασκορπίσουμε και οτιδήποτε άλλο προβάλλεται από την κακόβουλη σκέψη τους;

Και ο προφήτης Ησαΐας από παλαιά προφητεύοντας παρόμοια και αναφέροντας την προφητεία στο πρόσωπο του Χριστού λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για τον λόγο αυτό με έχρισε». Άκουσες ποτέ τους ένδοξους εκείνους, τον Γρηγόριο ή τον Ζαχαρία (διότι ίσως αυτοί διαλύουν περισσότερο την αναίδειά σου μετατρέποντάς την σε αιδώ)· τους άκουσες να λένε: «Το Πνεύμα μένει μέσα στον Υιό»· και πώς δεν ανέτρεξες αμέσως από εκεί στη φωνή του Παύλου, με την οποία λέει, «Το Πνεύμα του Υιού του», και αντί να τερατολογείς περί της εκπορεύσεως, δεν αφυπνίστηκες ώστε να κατανοήσεις ότι, επειδή ακριβώς το Πνεύμα μένει στον Υιό, ευλόγως θα μπορούσε να ονομαστεί Πνεύμα του Υιού; Διότι η παραμονή του Πνεύματος μέσα στον Υιό αποτελεί μια απολύτως προφανή αιτία, η οποία οδηγεί αβίαστα στην πειθώ, για το γιατί ονομάζεται Πνεύμα του Υιού. Άλλωστε, ποιο από τα δύο μας δίνει η αποστολική ρήση να κατανοήσουμε πιο άμεσα, ότι το Πνεύμα μένει στον Υιό ή ότι εκπορεύεται από τον Υιό; Μάλλον όμως και αυτή η ίδια η σύγκριση είναι άτοπη. Διότι το πρώτο το διασαλπίζει ο Βαπτιστής του κοινού Δεσπότη και ο προφήτης το έχει προφητεύσει από παλαιά, και ο ίδιος ο Σωτήρας διαβάζοντας το ρητό το επισφραγίζει. Και η ευσέβεια, λαμβάνοντας από εκεί αυτή τη μυσταγωγία, προβάλλεται ως διδάσκαλος σε όλους τους πιστούς. Εσύ όμως, έχοντας αναδυθεί από τις ζοφερές πύλες της δυσέβειας, αντί να δοξολογείς ότι το Πνεύμα μένει μέσα στον Υιό και επάνω στον Υιό, θεομαχείς λέγοντας ότι εκπορεύεται από τον Υιό.

«Διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε», λέει πάλι η ίδια η πηγή της αληθείας, «αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας που μιλά μέσα σας». Και, ως Πνεύμα του Θεού, ο Ησαΐας αναφωνεί: «Και θα αναπαυθεί επάνω του το Πνεύμα του Θεού». — Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό: ο Παύλος, ο μεγαλόφωνος κήρυκας των ορθών δογμάτων, λέει: «Εσείς όμως δεν λάβατε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό»· και, «Εάν όμως καθοδηγείστε από το Πνεύμα του Θεού, δεν ζείτε κατά σάρκα». — Πνεύμα Κυρίου, ο Ησαΐας αναφωνεί: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, διότι με έχρισε». Πάλι ονομάζεται Πνεύμα του Υιού, Πνεύμα Χριστού, Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού Χριστό, καθώς ο Παύλος πάλι μυσταγωγεί: «Εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατέρας»· και, «Το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού Χριστό κατοικεί μέσα σας»· και, «Εσείς δεν ζείτε κατά σάρκα, εάν βέβαια το Πνεύμα του Χριστού κατοικεί μέσα σας»· και, «Εάν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε αυτόν». Πρόσεξες πάντως ότι το Πνεύμα ονομάζεται του Θεού, και από τον Θεό και Πατέρα, και του Κυρίου, και εκείνου που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς, και Πνεύμα του Πατέρα. Άραγε λοιπόν, όταν λέει Πνεύμα Θεού ή Πατέρα ή Κυρίου ή εκείνου που ανέστησε τον Ιησού Χριστό, ή Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, αυτές οι φράσεις δηλώνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα που σήμαινε η έκφραση που λέει ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα;

Μάλλον δε και η πίστη μας θα καταλυθεί, εάν η Αγία Τριάδα διαιρείται σε προσιτό και απρόσιτο και σε μείζον και έλασσον. Προσέχετε όμως, όταν τα ακούτε αυτά, μήπως, αντλώντας τις εικόνες από τα αισθητά σπίτια και τις πόρτες, αποτυπωθεί εκ των προτέρων κάποιο σωματικό σχήμα στον νου σας, και η ψυχή σας περιπέσει σε αμφιβολία και βλασφημία. Αλλά εάν τα αναλογιστείτε όλα μέσα σας θεοπρεπώς και ορθά, εφόσον βέβαια μπορείτε, σύμφωνα με τον λόγο και τον νόμο της θεωρίας, θα διαπιστώσετε ότι όλα ερμηνεύονται σωστά. Εάν όμως δεν μπορείτε να τα νοήσετε έτσι θεοπρεπώς, να τα δέχεστε μόνο με την πίστη και να μη θελήσετε καθόλου να τα περιεργάζεστε. Διότι κλειδί ονομάζεται το Άγιο Πνεύμα, επειδή δι' αυτού και εν αυτώ αρχικά δεχόμαστε την έλλαμψη στον νου και, αφού καθαρθούμε, φωτιζόμαστε με το φως της γνώσης, βαπτιζόμαστε άνωθεν, αναγεννιόμαστε και ονομαζόμαστε τέκνα Θεού, όπως λέει ο Παύλος: «Το ίδιο το Πνεύμα μεσιτεύει για εμάς με στεναγμούς αλάλητους», και πάλι: «Έστειλε ο Θεός το Πνεύμα του στις καρδιές μας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατέρας.» Αυτό λοιπόν μας δείχνει την πόρτα, ότι δηλαδή είναι φως, και η πόρτα μας διδάσκει ότι αυτός που κατοικεί στην οικία είναι και αυτός φως απρόσιτο. Δεν είναι όμως άλλος ο Θεός που κατοικεί και άλλο φως η οικία του, όπως ακριβώς δεν είναι άλλο το φως της Θεότητας και άλλος ο Θεός. Αλλά είναι ο ίδιος ένας, οικία και ένοικος, όπως ακριβώς είναι ο ίδιος φως και Θεός.

Δεν είναι, τέκνο μου, με κανέναν τρόπο απολύτως δυνατό αυτό. Διότι εγώ είμαι χωρισμένος από όλα τα κτίσματα, επειδή όμως εγώ ο Κτίστης των πάντων έγινα κτίσμα, υπήρξα όμοιος με τους ανθρώπους μόνο κατά τη σάρκα, προσλαμβάνοντας ψυχή και νου ομοίως με αυτούς. Διότι ούτε έκανα τότε όλους τους ανθρώπους ταυτόχρονα θεούς, αλλά εγώ μεν έγινα άνθρωπος, με την πίστη δε και την τήρηση των εντολών μου, αλλά και με το βάπτισμα, στη θεία μετάληψη των φρικτών μυστηρίων μου δωρίζω σε όλους ζωή. Λέγοντας δε ζωή, εννοούσα το θείο μου Πνεύμα. Ας γνωρίζουν όμως τούτο, όπως είπε ο Παύλος, όσοι έχουν το Πνεύμα μου στις καρδιές τους, το έχουν να λάμπει και να κράζει προς τον Πατέρα μου, και μου λέγει μέσω αυτών: αββά, ο Πατέρας μου. Διότι έχουν γίνει τέκνα Θεού, και γνωρίζοντάς με με παρρησία με βλέπουν και με αποκαλούν πατέρα. Λέγει δε και προς καθέναν από αυτούς που το έχουν τώρα μέσα τους απολύτως αληθινά: ω τέκνα, μη φοβάστε, ιδού εγώ, όπως βλέπετε, υπάρχω μέσα σας και είμαι μαζί σας και σας ελευθερώνω οριστικά από τη φθορά και τον θάνατο και σας δείχνω τίνος τέκνα και φίλους σας έχω κάνει, ιδού· να χαίρεστε εν Κυρίω. Αυτό λοιπόν θα είναι αληθινό σημείο για τους ανθρώπους, ότι έχουν γίνει υιοί και κληρονόμοι του Θεού, το ότι δηλαδή λαμβάνοντας έχουν το θείο μου Πνεύμα, και εξ αυτού ονομάζονται πραγματικά χριστιανοί με αλήθεια και με έργα, και όχι μόνο κατ' όνομα.

Ακούγοντας δε ότι απεστάλη, να νοήσεις ότι έχει αποσταλεί όπως η ακτίνα από τον ήλιο, τον Πατέρα. Ή δεν λέμε έτσι, ότι ο ήλιος απέστειλε τις ακτίνες του; Και ότι ο ήλιος έριξε το φως του, αντί του ότι το έστειλε στη γη; Και πουθενά δεν λέμε ότι η ακτίνα είναι διαφορετικής ουσίας ή μεταγενέστερη του ήλιου. Έτσι λοιπόν και ο Υιός απεστάλη στον κόσμο από τον νοητό ήλιο, τον Πατέρα, ως απαύγασμα και ακτίνα και φως, και όπως αλλιώς θα ήθελες, στο μέτρο που επιτρέπεται, να τον ονομάσεις. Δεν είναι άκαιρο δε να πούμε, εφόσον ο λόγος έφτασε εδώ, πώς ο Υιός έχει το Πνεύμα και πώς το Πνεύμα ονομάζεται του Υιού. Διότι λέει και ο Απόστολος: «Το Πνεύμα του Υιού του απέστειλε στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ» και πάλι, «Αν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν είναι δικός του». Διότι οι Λατίνοι, εκλαμβάνοντας αυτά λανθασμένα και παρερμηνεύοντάς τα, ισχυρίζονται ότι το Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Υιού. Εμείς όμως, πρώτον μεν, τους λέμε το εξής, ότι άλλο είναι το να προέρχεται κανείς από κάποιον και άλλο το να είναι κάποιου. Για παράδειγμα, το ότι το Πνεύμα είναι μεν Πνεύμα του Υιού, είναι αναμφίβολο και βεβαιώνεται από ολόκληρη τη Γραφή. Ότι όμως προέρχεται εκ του Υιού, καμία Γραφή δεν το μαρτυρεί, ώστε να μην εισαγάγουμε δύο αίτια του Πνεύματος, δηλαδή και τον Πατέρα και τον Υιό. Ναι, λένε, αλλά φύσηξε στους μαθητές και είπε: «Λάβετε Πνεύμα άγιον». Ω, τι παραφροσύνη!