Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΓΑΛΑΤΑΣ 5:22

Και όχι μόνο αυτό, αλλά και η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη είναι αρετές της ψυχής και όχι του σώματος· όπως και εκείνες πάλι που απαριθμεί ο ίδιος ο Απόστολος, λέγοντας ότι «οι καρποί του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοσύνη» και τα λοιπά· διότι αυτές γεννώνται στην ψυχή κατά τη νοερή θέληση και ενέργειά της.

Διότι ο προδότης αγάπησε περισσότερο να λάβει χρυσίο, παρά να έχει βοηθό τον Ιησού. Και ενδυναμώθηκε στη ματαιότητά του. Αντί του: Και ενισχύθηκε για να ικανοποιήσει τη μάταιη καρδιά του, και δεν σταμάτησε μεταμελούμενος για την ασέβειά του. [Αλλά στήριξε την ελπίδα του στο πλήθος του πλούτου του. Ορθά δε αποκάλεσε τον πλούτο και την εξουσία ματαιότητα, κρίνοντας από τα ίδια τα πράγματα· διότι ούτε τον Δωήκ ωφέλησαν ούτε τους Ασσυρίους, όταν η παρουσία ενός μόνο αγγέλου τους εξόντωσε, και κείτονταν άταφοι.] Εγώ δε ως ελαία κατάκαρπος. Διότι είναι αειθαλής η δόξα εκείνων που πιστεύουν στον Χριστό. [Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη και τα εξής. Έχοντας λοιπόν αυτόν τον καρπό μέσα του ο άγιος, έλεγε: Εγώ δε ως ελαία κατάκαρπος· παρομοιάζει δε τον εαυτό του με κατάκαρπη ελιά, επειδή, καθώς κυριαρχούσε μέσα του η ελεημοσύνη, ακολουθούσαν κατόπιν και οι υπόλοιπες αρετές. Έτσι άλλωστε ονομάζουμε τον Ιώβ ανδρείο, και τον Ιωσήφ σώφρονα, και τους υπολοίπους, χαρακτηρίζοντάς τους από την αρετή που επικρατούσε στον καθένα.] Ήλπισα στο έλεος του Θεού εις τον αιώνα.

Τη χώρα σας, ενώπιόν σας, την καταβροχθίζουν ξένοι, όταν, αφού η ψυχή έχει γεμίσει από τον προηγούμενο βίο και την αγαθή πολιτεία με τους καρπούς του Πνεύματος (της αγάπης, της χαράς, της ειρήνης, της μακροθυμίας, της χρηστότητας), επιπέσουν ξένοι λογισμοί και καταναλώσουν όσα με κόπο αποκτήθηκαν προηγουμένως.

Ας σας αρκεί η εν Αυτώ ευφροσύνη. Και φαίνεται πως, όπως ακριβώς εκείνος που αγαλλιά με ευφροσύνη και χαρά για κάτι από τα πολυπόθητα, έτσι αγαλλιά και για Αυτόν. Γι' αυτό, ο λόγος παροτρύνει τους δικαίους να αισθάνονται, έχοντας επίγνωση του αξιώματός τους, ότι αξιώθηκαν να είναι δούλοι ενός τέτοιου Δεσπότη, και να αγαλλιούν για τη δουλεία τους σε Αυτόν με ανείπωτη χαρά και σκιρτήματα, καθώς η καρδιά θαρρείς πως αναπηδά από τον ενθουσιασμό της αγάπης προς το αγαθό. Εάν ποτέ έπεσε στην καρδιά σου κάτι σαν φως και δημιούργησε ξαφνικά την αίσθηση του Θεού, και περιέλαμψε την ψυχή σου, ώστε να αγαπήσεις μεν τον Θεό, να καταφρονήσεις δε τον κόσμο και όλα τα σωματικά, από εκείνη την αμυδρή και σύντομη εικόνα γνώρισε την πλήρη κατάσταση των δικαίων, οι οποίοι ομαλά και αδιάκοπα κατορθώνουν την εν Θεώ ευφροσύνη. Διότι σε εσένα μεν έρχεται σπάνια κάπου-κάπου εκείνη η αγαλλίαση, κατά θεία οικονομία, προκειμένου με μια μικρή γεύση να σου υπενθυμίσει όσα έχεις στερηθεί· στον δίκαιο όμως, η θεία και επουράνια ευφροσύνη είναι διαρκής, επειδή ενοικεί μόνιμα μέσα του το Πνεύμα. Ο δε πρώτος Καρπός του Πνεύματος είναι η αγάπη, η χαρά, η ειρήνη. Αγαλλιάσθε, λοιπόν, οι δίκαιοι, εν Κυρίω.

Λοιπόν, αδελφοί, χαίρετε, να καταρτίζεστε, να παρηγορείστε, να έχετε το ίδιο φρόνημα, να ειρηνεύετε. ΠΡΟΣ ΓΑΛ. Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοσύνη, πίστη, πραότητα, εγκράτεια, αγνεία.

ΕΡΩΤΗΣΗ 16η. Εάν είναι αναγκαίο να εγκρατεύεται εκείνος που πρόκειται να ζήσει με ευσέβεια. ΑΠΑΝΤΗΣΗ. Το ότι είναι αναγκαία η αρχή της εγκράτειας, είναι φανερό· πρώτον μεν, από το γεγονός ότι ο Απόστολος συγκαταλέγει την εγκράτεια μεταξύ των καρπών του Πνεύματος, και έπειτα, από το ότι αναφέρει πως το άμεμπτο της διακονίας κατορθώνεται και μέσω αυτής, εκεί όπου λέει:

Διότι περιέχει μέσα του όλα τα αθάνατα, κάθε νου, κάθε άγγελο, κάθε ψυχή, και ούτε επιζητεί μεταβολή, επειδή βρίσκεται σε άριστη κατάσταση, ούτε να μεταβεί αλλού, αφού έχει τα πάντα μέσα του· αλλά ούτε αύξηση επιζητεί, όντας τελειότατο. Γι' αυτό και σε αυτό όλα είναι τέλεια: αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, σοφία, σύνεση, βουλή, ασφάλεια, ευσέβεια, γνώση, αγιασμός, απολύτρωση, πίστη, ενεργήματα δυνάμεων, χαρίσματα ιαμάτων και όσα είναι παρόμοια με αυτά, χωρίς να έχει μέσα του τίποτα το επίκτητο, αλλά κατέχοντάς τα όλα αϊδίως, ως Πνεύμα του Θεού που έχει προέλθει από Αυτόν, έχοντας τον Ίδιο ως αίτιο και πηγή του και πηγάζοντας από εκεί· αποτελεί όμως και το ίδιο πηγή των προαναφερθέντων αγαθών.

Έπειτα δε, ο Απόστολος παραδίδει πιο εκτενώς μέσω ποιων φρονημάτων γίνεται κάποιος πνεύμα, γράφοντας άλλοτε μεν: «Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία», και τα εξής· έχοντας πει προηγουμένως: «Εάν δε άγεσθε από το Πνεύμα, δεν είστε υπό τον νόμο»· και αλλού: «Εάν ζούμε με το Πνεύμα, με το Πνεύμα και ας στοιχούμε»· άλλοτε δε: «Έχοντας δε χαρίσματα διάφορα, σύμφωνα με τη χάρη του Θεού που μας δόθηκε, είτε προφητεία, σύμφωνα με την αναλογία της πίστεως, είτε διακονία, παραμένοντας στη διακονία», και τα εξής.

Ο ίδιος δε ο Θεός των όλων, ο οποίος μίλησε εν Αγίω Πνεύματι διά των προφητών, ο οποίος το εξαπέστειλε στους αποστόλους την ημέρα της Πεντηκοστής εδώ, είθε ο ίδιος και τώρα να το εξαποστείλει σε εσάς, και δι' αυτού να διαφυλάξει και εμάς, παρέχοντας σε όλους μας κοινή την ευεργεσία, ώστε πάντοτε να αποδίδουμε τους καρπούς του Αγίου Πνεύματος: αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοσύνη, πίστη, πραότητα, εγκράτεια, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, διά του οποίου και μετά του οποίου, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα στον Πατέρα, και νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Β'. ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΕΠΙΣΤΑΤΕΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΜΑΘΗΤΕΣ ΣΤΟ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ. ΠΩΣ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΚΑΘΟΔΗΓΟΥΝ ΤΟΥΣ ΑΔΕΛΦΟΥΣ ΚΑΙ ΠΩΣ ΝΑ ΥΠΟΤΑΣΣΟΝΤΑΙ ΣΤΟΥΣ ΕΠΙΣΤΑΤΕΣ. Εάν είσαι επιστάτης αδελφών, να φροντίζεις γι' αυτούς με αυστηρότητα καρδιάς και με βαθιά ευσπλαχνία, εκπαιδεύοντάς τους με έργα και με λόγια σε αυτά που πρέπει να πράττουν, και περισσότερο με τα έργα, επειδή τα παραδείγματα είναι πιο δραστικά. Αν μεν μπορείς, δίνοντας το παράδειγμα σε αυτούς και στα σωματικά έργα, αν όμως είσαι ασθενής, με την καλή κατάσταση της ψυχής και με τους καρπούς του Πνεύματος που απαριθμεί ο Απόστολος, δηλαδή με αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοσύνη, πίστη, πραότητα και με την εγκράτεια ενάντια σε όλα τα πάθη. Απέναντι δε στα σφάλματα που συμβαίνουν, μην αγανακτείς υπερβολικά, αλλά με αταραξία να υποδεικνύεις τη βλάβη που προέρχεται από το σφάλμα, και αν είναι ανάγκη να επιτιμήσεις, να το κάνεις λαμβάνοντας υπόψη το πρόσωπο και την κατάλληλη στιγμή.

Ελάτε λοιπόν, αδελφοί, ας αποκόψουμε από πάνω μας τη φιλαργυρία, τη ρίζα όλων των κακών, και ας φυτέψουμε μέσα μας την αγάπη, την πρόξενο όλων των αρετών. Διότι ο Απόστολος, απαριθμώντας τους καρπούς του Πνεύματος και θέλοντας να δείξει το μεγαλύτερο δώρο, την αγάπη, έλεγε: ο καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοσύνη, πίστη, πραότητα, εγκράτεια· και πάλι λέει: μένουν η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη δε από όλα είναι η αγάπη. Διότι είπε ότι όλα θα καταργηθούν, και οι γλώσσες και οι προφητείες, αλλά για την πίστη, την ελπίδα και την αγάπη είπε ότι μένουν στον αιώνα. Αντιθέτως, τα σαρκικά φρονήματα που γεννώνται από τη φιλαργυρία, λέει, είναι τα εξής: πορνείες, ακαθαρσίες, ασέλγειες, ειδωλολατρίες, φαρμακείες, έχθρες, ζήλος, θυμοί, ερίθειες, διχοστασίες, καταλαλιές, έριδα, φθόνοι, μέθες, κώμοι και τα παρόμοια με αυτά. Σε όσους δε τα πράττουν αυτά, απείλησε την έκπτωσή τους από τη βασιλεία του Θεού.

Διότι, όπως ακριβώς στη γεωργία, για παράδειγμα της αμπέλου, όλη η φροντίδα και ο κόπος γίνονται για τη μελλοντική απόλαυση των καρπών· εάν όμως δεν βρεθούν καρποί στο αμπέλι, άσκοπα και μάταια έχει γίνει όλος ο κόπος της εργασίας. Έτσι, εάν μέσω της ενέργειας του Πνεύματος δεν διαπιστώσουμε μέσα μας, με πλήρη βεβαιότητα και πνευματική αίσθηση, τους καρπούς της αγάπης, της ειρήνης, της χαράς, της ταπεινώσεως, της μακροθυμίας και της πίστεως, και όλα τα υπόλοιπα όσα ανέφερε ο Απόστολος, τότε άσκοπος αποδεικνύεται ο κόπος της παρθενίας και μάταιος ο αγώνας της προσευχής, της νηστείας και της αγρυπνίας. Διότι αυτοί είναι κόποι της ψυχής και του σώματος που οφείλουν να επιτελούνται με την ελπίδα των πνευματικών καρπών. Η δε καρποφορία του Πνεύματος στις αρετές αποτελεί πνευματική απόλαυση με άφθαρτη ηδονή, η οποία ενεργείται από το Πνεύμα μέσα σε πιστές και ταπεινές καρδιές.

Διότι, όπως ακριβώς στη ζωή εκείνος που ζει με φιληδονία και έχει παραδώσει ολοκληρωτικά τον εαυτό του στην αμαρτία, διαπράττει με πολλή ηδονή τα παρά φύσιν πάθη της ατιμίας· ασωτία και πορνεία, μέθη, πλεονεξία και τα υπόλοιπα έργα της κακίας, τα κατεργάζεται με απόλαυση και πολλή ηδονή σαν να είναι φυσικά, εξαιτίας της μακρόχρονης συνήθειας· έτσι και ο τέλειος Χριστιανός, όλες τις αρετές και όλους τους τέλειους καρπούς του Πνεύματος που ξεπερνούν τη φύση μας, δηλαδή την αληθινή και αμετάβλητη αγάπη και ειρήνη, τη μακροθυμία και αγαθότητα, την πραότητα και υπομονή, την πίστη και ταπεινοφροσύνη, και τα υπόλοιπα έργα της αληθινής αρετής, τα επιτελεί με απόλαυση και πνευματική ηδονή σαν να είναι φυσικά και οικεία, ακούραστα πλέον και εύκολα, χωρίς να πολεμά πια ενάντια στα πάθη της κακίας, εφόσον έχει λυτρωθεί τέλεια από τον Κύριο, έχοντας αξιωθεί να γίνει καθαρό κατοικητήριό Του και ενεργούμενος από τη θεία δύναμη στις αρετές, με αγαλλίαση και ευφροσύνη από το Άγιο και προσκυνητό Πνεύμα, κατέχοντας την τέλεια ειρήνη του Χριστού, η οποία πρυτανεύει στην καρδιά του.

Έτσι και ο Παύλος, η νύμφη, ο οποίος μέσω των αρετών μιμούνταν τον νυμφίο και αποτύπωνε μέσα του, μέσω της ευωδίας, το απρόσιτο κάλλος από τους καρπούς του Πνεύματος –την αγάπη, τη χαρά, την ειρήνη και τις παρόμοιες αρετές–, παρασκευάζοντας σαν μυρεψός αυτήν τη νάρδο, έλεγε ότι ο ίδιος είναι ευωδία Χριστού, επειδή οσφραινόταν μέσα του εκείνη την απρόσιτη και υπερέχουσα χάρη και πρόσφερε τον εαυτό του στους άλλους σαν ένα είδος θυμιάματος, ώστε να τον δέχονται ελεύθερα, και για τους οποίους, ανάλογα με την υπάρχουσα διάθεση του καθενός, η ευωδία γινόταν είτε ζωοποιός είτε θανατηφόρος. Διότι, όπως ακριβώς το ίδιο μύρο, αν τοποθετηθεί σε σκαθάρι και σε περιστέρι, δεν επιφέρει το ίδιο αποτέλεσμα και στα δύο, αλλά το μεν περιστέρι αποκτά μεγαλύτερη ρώμη από την ευωδία του μύρου, ενώ το σκαθάρι καταστρέφεται, έτσι και ο μέγας Παύλος, το θείο εκείνο θυμίαμα, αν κάποιος ήταν περιστέρι, όπως ο Τίτος ή ο Σιλουανός ή ο Τιμόθεος, συμμετείχε μαζί του στην ευωδία του μύρου προκόβοντας σε κάθε τι καλό σύμφωνα με τα υποδείγματά του· αν όμως κάποιος ήταν σαν τον Δημά, τον Αλέξανδρο ή τον Ερμογένη, επειδή δεν άντεχαν το θυμίαμα της εγκράτειας, σαν τα σκαθάρια τρέπονταν σε φυγή εξαιτίας της ευωδίας. Γι' αυτόν τον λόγο, εκείνος που ανέδιδε την οσμή τέτοιων μύρων έλεγε, ότι είμαστε ευωδία Χριστού ανάμεσα σε αυτούς που σώζονται και σε αυτούς που χάνονται, στους μεν οσμή θανάτου που οδηγεί στον θάνατο, στους δε οσμή ζωής που οδηγεί στη ζωή.

Αφού, λοιπόν, απέδωσε τέτοιον έπαινο στο στόμα και τη γλώσσα της νύμφης, προχωρεί πάλι σε μεγαλύτερα εγκώμια λέγοντας: «Η οσμή των ιματίων σου είναι σαν την οσμή του λιβάνου». Ο λόγος αυτός αποτελεί ένα είδος φιλοσοφίας, το οποίο υποδεικνύει στους ανθρώπους πού αποβλέπει ο ενάρετος βίος· διότι ο τελικός σκοπός της ενάρετης ζωής είναι η εξομοίωση με το θείο. Και για τον λόγο αυτόν, τόσο η καθαρότητα της ψυχής όσο και η πλήρης αποχή από κάθε εμπαθή διάθεση κατορθώνονται με επιμέλεια από τους ενάρετους, ώστε να αποτυπωθεί και σε αυτούς ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της υπερκείμενης φύσεως μέσω της πιο ευγενούς ζωής. Επειδή, λοιπόν, η ενάρετη πολιτεία δεν είναι μονοειδής ούτε μονότροπη, αλλά όπως ακριβώς στην κατασκευή των υφασμάτων, όπου με τη χρήση πολλών νημάτων —άλλων τεντωμένων στην ευθεία και άλλων περασμένων πλαγίως— η υφαντική τέχνη δημιουργεί το ένδυμα, έτσι και στην ενάρετη ζωή πρέπει να συνδράμουν πολλά στοιχεία, μέσα από τα οποία εξυφαίνεται ο ανώτερος βίος, όπως ακριβώς απαριθμεί τα νήματα αυτά ο θείος Απόστολος, από τα οποία συγκροτείται η ύφανση των καθαρών έργων, αναφέροντας την αγάπη και τη χαρά και την ειρήνη, τη μακροθυμία και τη χρηστότητα και όλα τα παρόμοια. Με αυτά καταστολίζεται όποιος, αποβάλλοντας τον φθαρτό και γήινο βίο, ενδύεται την ουράνια αφθαρσία· και για τον λόγο αυτόν, επιδοκιμάζει τον ενδυματολογικό στολισμό της νύμφης, ο οποίος παρομοιάζεται με το λιβάνι ως προς την οσμή.

Εάν δε λέγει ότι έχει δεχθεί τραύμα, με τον λόγο της αυτόν φανερώνει το βαθύ σημάδι που της προκάλεσε η θεία ράβδος. Διότι δεν δέχεται την ενέργεια της πνευματικής ράβδου επάνω της επιφανειακά, ώστε να μην αναγνωρίζεται το σημείο όπου δέχθηκε τη ράβδο, αλλά το χτύπημα, για το οποίο καυχάται η νύμφη, καθίσταται ευδιάκριτο μέσω του τραύματος. Αυτό λοιπόν που λέγεται σημαίνει το εξής: Εκείνη η θεία ράβδος και η παρηγορητική βακτηρία, η οποία μέσω του χτυπήματος ενεργεί τη θεραπεία, είναι το Πνεύμα, του οποίου καρπός είναι και όλα τα άλλα αγαθά τα οποία απαρίθμησε ο Παύλος, και μαζί με αυτά η εγκράτεια, που είναι ο παιδαγωγός της ενάρετης πολιτείας. Γι' αυτό και ο Παύλος, ο οποίος έφερε τα στίγματα τέτοιων πληγών, νιώθοντας αγαλλίαση για αυτά τα τραύματα, έλεγε: «Τα στίγματα του Χριστού στο σώμα μου περιφέρω», δείχνοντας την αδυναμία ως προς κάθε κακό, μέσω της οποίας η κατά Χριστόν δύναμη τελειοποιείται μέσα στην αρετή. Συνεπώς, μέσα από τα όσα αναφέραμε, αποδείχθηκε καλό και το τραύμα, χάρη στο οποίο συντελέστηκε η αφαίρεση του θερίστρου της, έτσι ώστε να αποκαλυφθεί το κάλλος της ψυχής, εφόσον το επικάλυμμα δεν την επισκιάζει πλέον.

Μακάριοι λοιπόν οι ειρηνοποιοί, διότι αυτοί θα ονομαστούν υιοί Θεού. Ποιοι είναι αυτοί; Οι μιμητές της θείας φιλανθρωπίας, εκείνοι που φανερώνουν το χαρακτηριστικό της θείας ενέργειας στον δικό τους βίο. Ο ευεργέτης και Κύριος των αγαθών καταργεί εντελώς και οδηγεί στην ανυπαρξία καθετί που είναι ξένο και αλλότριο προς το αγαθό. Αυτήν ακριβώς την ενέργεια ορίζει ως νόμο και για σένα: να αποβάλλεις το μίσος, να καταργείς τον πόλεμο, να αφανίζεις τον φθόνο, να εξορίζεις τη φιλονικία, να εξαλείφεις την υποκρισία, να κατασβήνεις εσωτερικά τη μνησικακία που σιγοκαίει στην καρδιά· και να εισάγεις στη θέση τους όλα όσα εγκαθίστανται με την απομάκρυνση των αντιθέτων τους. Διότι, όπως με την υποχώρηση του σκότους έρχεται το φως, έτσι και στη θέση του καθενός από αυτά, εισέρχεται αντιθέτως ο καρπός του Πνεύματος: αγάπη, χαρά, ειρήνη, χρηστότητα, μακροθυμία, όλο το πλήθος των αγαθών που έχει απαριθμήσει ο Απόστολος. Πώς, λοιπόν, να μην είναι μακάριος ο διανομέας των θείων δωρεών; Ο μιμητής των χαρισμάτων του Θεού; Εκείνος που εξομοιώνει τις δικές του ευεργεσίες με τη θεία μεγαλοδωρία;

Με αυτούς τους καρπούς στολίζεται η προσευχή, αν όμως στερείται αυτών, ο κόπος της είναι μάταιος. Και όχι μόνο η προσευχή, αλλά και κάθε οδός φιλοσοφίας, εφόσον φέρει τέτοια βλάστηση, είναι όντως οδός δικαιοσύνης και οδηγεί στον ορθό σκοπό. Αν όμως στερηθεί αυτών, απομένει ως ένα κενό όνομα και μοιάζει με τις μωρές παρθένους, στις οποίες, την ώρα της ανάγκης, δεν υπήρχε έλαιο στον νυμφώνα. Διότι δεν είχαν μέσα στις ψυχές τους το φως, τον καρπό της αρετής, ούτε τον λύχνο του Πνεύματος μέσα στη διάνοιά τους. Γι' αυτό δικαίως η Γραφή τις ονόμασε μωρές, επειδή η αρετή τους έσβησε πριν έλθει ο νυμφίος, και εξαιτίας αυτού απέκλεισε τις άθλιες από τον άνω νυμφώνα. Διότι δεν τους υπολογίστηκε ο ζήλος της παρθενίας τους, εξαιτίας της απουσίας της ενέργειας του Πνεύματος, και μάλιστα πολύ δικαίως. Διότι ποιο είναι το όφελος μιας αμπέλου που καλλιεργήθηκε με κόπο, όταν απουσιάζουν οι καρποί, για τους οποίους ο γεωργός υπέμεινε τον κόπο; Και ποιο είναι το κέρδος της νηστείας, της προσευχής και της αγρυπνίας, όταν απουσιάζουν η ειρήνη, η χαρά, η αγάπη και οι υπόλοιποι καρποί της χάριτος του Πνεύματος, τους οποίους απαριθμεί ο άγιος απόστολος; Διότι για αυτούς τους καρπούς υφίσταται κάθε κόπο ο εραστής της άνω χαράς, μέσω των οποίων προσελκύει το Πνεύμα, και μετέχοντας στην άνωθεν χάρη καρποφορεί και απολαμβάνει με ευφροσύνη την πνευματική συγκομιδή, την οποία καλλιέργησε η χάρη του Πνεύματος μέσα στην ταπεινοφροσύνη και την επιμέλεια των έργων του.

Αλλά επειδή αυτοί που μας αντιλέγουν ισχυρίζονται ρητά ότι δεν υπάρχουν στον Θεό άκτιστες ενέργειες που να είναι μη ενυπόστατες, τι θα πουν στα λόγια του Μεγάλου Βασιλείου, ο οποίος αναφέρει ότι στο Άγιο Πνεύμα όλα είναι τέλεια: αγάπη, χαρά, ειρήνη, και τα εξής; Συγκεντρώνοντας και απαριθμώντας σχεδόν όλα όσα λέγονται για τον Θεό, όπου κατά την απαρίθμηση των χαρισμάτων ονόμασε τον φόβο ως ασφάλεια, εναρμονιζόμενος θεοπρεπώς με το θείο Πνεύμα, έπειτα επαναλαμβάνοντας γράφει: «Όλα αυτά τα κατέχει αιωνίως το Άγιο Πνεύμα, ως Πνεύμα Θεού και έχοντας φανερωθεί από Αυτόν· αλλά αυτό που πηγάζει από τον Θεό είναι ενυπόστατο, ενώ όσα πηγάζουν από αυτό είναι ενέργειές του». Βλέπεις ότι υπάρχουν και πολλές ενέργειες, και άκτιστες, και μη ενυπόστατες; Διότι αυτά, λέει, τα κατέχει αιωνίως το Πνεύμα, το οποίο είναι το μόνο ενυπόστατο. Και στους συλλογισμούς κατά των Ευνομιανών, απευθυνόμενος σε αυτούς που αποκαλούν τον Υιό ενέργεια του Πατρός, λέει: «Αν ο Υιός είναι ενέργεια και όχι γέννημα, δεν είναι ούτε αυτός που ενέργησε ούτε αυτό που ενεργήθηκε· διότι η ενέργεια είναι κάτι διαφορετικό από αυτά· αλλά είναι και ανυπόστατη· διότι καμία ενέργεια δεν είναι ενυπόστατη, δηλαδή αυθυπόστατη». Αν όμως κάποιος τολμήσει να αποκαλέσει κτίσματα αυτές τις μη ενυπόστατες ενέργειες, ας εξηγήσει πώς κανένα από τα κτίσματα δεν είναι ενυπόστατο, και μάλιστα τη στιγμή που ο Θεός δεν έκτισε μόνο ποιότητες, αλλά πεποιωμένες ουσίες.

Η αγάπη, λοιπόν, και η χαρά, η ειρήνη και η μακροθυμία, και όσα είναι παρόμοια με αυτά, ενυπάρχουν βέβαια και φυσικά, δηλαδή κτιστά, σε όλα τα λογικά όντα, σαν απηχήματα των όντως όντων· γι' αυτό και θα μπορούσε κανείς να τα χρησιμοποιήσει για το κακό, αν προαιρείται να αθετήσει τους θείους νόμους. Υπάρχουν όμως και τα υπερφυή που ανήκουν μόνο στο Πνεύμα, τα οποία ο μέγας Βασίλειος είπε ότι το Πνεύμα τα κατέχει αιώνια. Εκείνοι, λοιπόν, που αξιώθηκαν τη χάρη του Πνεύματος, απολαμβάνουν τους ίδιους τους καρπούς και μετέχουν στο Πνεύμα. Διότι και η σοφία ενυπάρχει μέσα μας εκ φύσεως και προάγεται σε αύξηση με τη μελέτη, ενώ στους αγίους, σύμφωνα με την ευαγγελική επαγγελία, δίδεται η σοφία του Πνεύματος που λαλεί δι' αυτών, η οποία σύμφωνα με το ρητό του Σολομώντα «δεν θα κατοικήσει σε σώμα κατάχρεο στις αμαρτίες»· και αν τυχόν κατοικήσει, εφόσον ο άνθρωπος μεταβληθεί προς το χειρότερο, αναχωρεί· «διότι το άγιο πνεύμα της παιδείας θα απομακρυνθεί από ασύνετους λογισμούς», σύμφωνα πάλι με αυτόν που αξιώθηκε τη σοφία του Θεού και συνέγραψε περί αυτής.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΓ'. «Και οίνος ευφραίνει καρδίαν ανθρώπου». Είναι ολοφάνερο ότι πρόκειται για τον μυστικό οίνο, γι' αυτό δεν ευφραίνει το σώμα, αλλά την καρδιά. Διότι προσφέρει άφεση αμαρτιών, για την οποία κατεξοχήν ευφραίνεται η καρδιά των ανθρώπων, μέσω του χαρίσματος της χορηγίας του Πνεύματος. Επειδή με αυτό γίνονται ιλαρά τα πρόσωπα των πιστών. Διότι ο καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, όπως ακριβώς έγραψε ο Παύλος. Βλέπεις ότι εννοεί τον μυστικό άρτο και οίνο, γι' αυτό και έγραψε ότι το καθένα από αυτά αποτελεί τροφή της καρδιάς. Και πώς την στηρίζει ο μυστικός άρτος, παρά μόνο παρέχοντάς της πεποίθηση; Ότι δηλαδή γινόμαστε και εμείς σώμα του Χριστού με τη μετάληψη του μυστικού σώματος. «Θα χορτάσουν τα δέντρα της πεδιάδας». Από τι θα χορτάσουν; Από τη θεογνωσία, είναι ολοφάνερο. Και πώς χορταίνουν; Με τη μελέτη του λόγου. Γι' αυτόν τον λόγο τους ονόμασε και δέντρα του Κυρίου, επειδή όσοι μελετούν τον νόμο ημέρα και νύχτα, αποκαλούνται δέντρο φυτεμένο κοντά στα τρεχούμενα νερά.

Γι' αυτό έδωσε το βάπτισμα, όχι για να φύγουμε από τη ζωή μόλις το λάβουμε, αλλά για να επιζήσουμε και να επιδείξουμε καρπούς. Πώς θα πεις «Καρποφόρησε» σε αυτόν που αναχωρεί, σε αυτόν που αποκόπτεται από τη ζωή; Δεν άκουσες ότι ο καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη; Πώς λοιπόν συμβαίνουν τα αντίθετα; Διότι και η γυναίκα παραστέκεται πενθώντας, ενώ θα έπρεπε να χαίρεται· τα παιδιά οδύρονται, ενώ θα έπρεπε να συμμερίζονται τη χαρά· ο ίδιος που κείτεται είναι σκοτισμένος, γεμάτος από θόρυβο και ταραχή, ενώ θα έπρεπε να πανηγυρίζει· είναι γεμάτος από πολλή θλίψη, εξαιτίας της ορφάνιας των παιδιών, εξαιτίας της χηρείας της γυναίκας, εξαιτίας της ερήμωσης του σπιτιού. Έτσι προσέρχεται κανείς στα μυστήρια; Πες μου· έτσι αγγίζει την ιερή τράπεζα; Είναι αυτά ανεκτά;

Ποιος είναι, λοιπόν, ο καρπός του Πνεύματος; Ας ακούσουμε τον Παύλο που λέει: Ο καρπός του Πνεύματος, λέει, είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη. Παρατήρησε την ακρίβεια της διατύπωσης, τη συνοχή της διδασκαλίας· έβαλε πρώτη την αγάπη, και έπειτα μνημόνευσε τα επόμενα· έθεσε τη ρίζα, και τότε υπέδειξε τον καρπό· έβαλε το θεμέλιο, και τότε ανήγειρε το οικοδόμημα· άρχισε από την πηγή, και έπειτα προχώρησε στους ποταμούς.

ΠΕΡΙ ΜΕΤΑΝΟΙΑΣ. Ομιλία Η'. α'. Αν και χθες απουσίασα από κοντά σας, δεν το έκανα με τη θέλησή μου, αλλά επειδή αναγκάστηκα· απουσίασα σωματικά, όχι όμως ως προς τη διάθεση· απουσίασα με την απουσία της σάρκας, όχι όμως με τη διάθεση του νου. Διότι σας αγκάλιαζα όλους, όσο μπορούσα, και σας έφερα μέσα στον νου μου. Πάλι, αδελφοί, παραβλέποντας αυτήν την πρόσκαιρη ασθένεια, δείξαμε ακόμη μεγαλύτερη προθυμία για να δούμε το πρόσωπό σας· διότι, παρόλο που έχω ακόμη τα υπολείμματα της αρρώστιας, έτρεξα προς τη δική σας αγάπη. Διότι όσοι αρρωσταίνουν, ζητούν λουτρά και θερμά ιαματικά νερά [μετά την αρρώστια]· εγώ όμως θεώρησα άξιο να αντικρίσω τα ποθητά σας πρόσωπα, και να εκπληρώσω την οφειλόμενη επιθυμία σας για ακρόαση, (βλέποντας) αυτό το μεγάλο πέλαγος που δεν έχει αλμύρα, αυτήν τη θάλασσα που είναι απαλλαγμένη από κύματα. Ήρθα για να δω τον καθαρισμένο αγρό σας. Διότι, ποιο λιμάνι είναι τέτοιο, όπως η Εκκλησία; Ποιος παράδεισος είναι σαν τη δική σας σύναξη; Εδώ δεν υπάρχει φίδι που να επιβουλεύεται, αλλά ο Χριστός που μυσταγωγεί· δεν υπάρχει Εύα που να παρασύρει σε πτώση, αλλά η Εκκλησία που ανορθώνει· δεν υπάρχουν εδώ φύλλα δέντρων, αλλά ο καρπός του Πνεύματος· δεν υπάρχει εδώ φράκτης από αγκάθια, αλλά άμπελος που ευδοκιμεί.

Διότι τα στεφάνια και οι τιμωρίες δεν εξαρτώνται από τη φύση, αλλά από την ελεύθερη προαίρεση. Γι' αυτό άλλωστε και ο Παύλος διατύπωσε αυτές τις απειλές. «Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη». Δεν είπε «το έργο του Πνεύματος», αλλά «ο καρπός». Είναι λοιπόν η ψυχή περιττή; Διότι, αν ο λόγος γίνεται για σάρκα και πνεύμα, πού είναι η ψυχή; Μήπως άραγε μιλάει για άψυχα όντα; Διότι, όταν τα μεν πονηρά προέρχονται από τη σάρκα, ενώ τα ωφέλιμα από το πνεύμα, η ψυχή φαντάζει περιττή. Κάθε άλλο· διότι και η κυριαρχία επί των παθών αποτελεί δικό της έργο και την ίδια αφορά· και καθώς βρίσκεται στο μέσον της κακίας και της αρετής, αν μεν χρησιμοποιήσει το σώμα με τον δέοντα τρόπο, το καθιστά πνευματικό· αν όμως απομακρυνθεί από το πνεύμα και παραδώσει τον εαυτό της στις πονηρές επιθυμίες, κάνει την ίδια περισσότερο γήινη.

Βλέπεις από παντού πώς τώρα ο λόγος του δεν αναφέρεται στην ουσία της σάρκας, αλλά στη μοχθηρή προαίρεση και σε εκείνη που δεν είναι τέτοια; Και γιατί τον ονομάζει καρπό του Πνεύματος; Διότι τα μεν πονηρά έργα προέρχονται μόνο από εμάς· γι' αυτό και τα ονομάζει έργα· ενώ τα καλά δεν έχουν ανάγκη μόνο από τη δική μας προσπάθεια, αλλά και από τη φιλανθρωπία του Θεού. Έπειτα, σκοπεύοντας να τα απαριθμήσει, θέτει πρώτα τη ρίζα των αγαθών, λέγοντας τα εξής: «Αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοεργία, πίστη, πραότητα, εγκράτεια. Εναντίον τέτοιων πραγμάτων δεν υπάρχει νόμος». Διότι τι θα μπορούσε να προστάξει κανείς σε εκείνον που τα έχει όλα μέσα του, και έχει την αγάπη ως τέλειο δάσκαλο της πνευματικής φιλοσοφίας; Όπως ακριβώς εκείνα από τα άλογα που υπακούν στα ηνία και κάνουν τα πάντα από μόνα τους δεν θα είχαν ανάγκη από μαστίγιο, έτσι και η ψυχή που κατορθώνει την αρετή καθοδηγούμενη από το Πνεύμα, δεν έχει ανάγκη από τον νόμο για να τη νουθετεί. Μάλιστα, και εδώ με θαυμαστό τρόπο παραμέρισε τον νόμο, όχι επειδή είναι κακός, αλλά επειδή είναι κατώτερος από τη φιλοσοφία που χαρίζεται από το Πνεύμα. Όσοι δε ανήκουν στον Χριστό, σταύρωσαν τη σάρκα μαζί με τα πάθη και τις επιθυμίες της.

Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη. Αυτόν τον καρπό, λοιπόν, ας τρέφουμε μέσα μας, ώστε και την επίγεια χαρά να απολαύσουμε και τη μέλλουσα βασιλεία να επιτύχουμε, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα, καθώς και στο Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνες των αιώνων.

Διότι το Πνεύμα από πήλινους τους έκανε σιδερένιους, και τους κατέστησε φτερωτούς, και δεν τους άφησε να καταπέσουν σε τίποτε από τα ανθρώπινα. Διότι τέτοια είναι εκείνη η χάρις· κι αν βρει αθυμία, τη διαλύει, κι αν βρει πονηρή επιθυμία, την αναλώνει, κι αν βρει δειλία, την αποβάλλει, και δεν αφήνει πλέον να είναι απλός άνθρωπος εκείνος που μετέχει σε αυτό, αλλά, σαν να έχει μεταστεί στον ίδιο τον ουρανό, τον προετοιμάζει να οραματίζεται όλα όσα βρίσκονται εκεί. Γι' αυτό κανείς δεν έλεγε ότι κάτι από τα υπάρχοντά του ήταν δικό του· αλλά προσκαρτερούσαν στις προσευχές με αγαλλίαση και απλότητα καρδιάς. Διότι αυτό προπαντός ζητά το Άγιο Πνεύμα· επειδή ο καρπός του Πνεύματος είναι χαρά, ειρήνη, πίστη, πραότητα. Και όμως, πολλές φορές θλίβονται και οι πνευματικοί άνθρωποι, θα πει κανείς· αλλά αυτή η λύπη είναι πιο γλυκιά από τη χαρά. Επειδή και ο Κάιν λυπήθηκε, αλλά με τη λύπη του κόσμου· και ο Παύλος λυπήθηκε, αλλά με τη λύπη την κατά Θεόν. Διότι καθετί που είναι πνευματικό, αποφέρει μέγιστο κέρδος· όπως ακριβώς και καθετί κοσμικό επιφέρει έσχατη ζημία. Ας ελκύσουμε, λοιπόν, την ακαταμάχητη βοήθεια του Πνεύματος τηρώντας τις εντολές, και σε τίποτε δεν θα είμαστε κατώτεροι από τους αγγέλους.

Μη γένοιτο· διότι, αν ήθελαν αυτήν, δεν θα κατέφευγαν στις κορυφές των ορέων και στις ερήμους, ούτε θα ενδύονταν με σάκο· αλλά εννοούν εκείνη τη χαρά, η οποία δεν έχει τίποτα το κοινό με τον παρόντα βίο, τη χαρά των αγγέλων, την άνω. Και δεν τη ζητούν απλώς, αλλά με μεγάλη υπερβολή· διότι δεν λένε, «Δώσε», αλλά, «Γέμισε»· και δεν λένε, «Εμάς», αλλά, «Τις καρδιές μας». Διότι αυτή είναι κατεξοχήν η χαρά της καρδιάς· «Επειδή ο καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη».

Όπως λοιπόν τότε, στην αρχή βέβαια, φαινόταν να υπάρχει κάποια διαμάχη και φιλονικία μεταξύ των αποστόλων, όταν όμως ανεβήκαμε εκείνους τους σκοπέλους, είδαμε πια ψηλά τον καρπό του Πνεύματος, την αγάπη, τη χαρά, την ειρήνη, και ο κόπος μας δεν απέβη μάταιος ούτε περιττός, αλλά κατέληξε σε ευφροσύνη· έτσι και σήμερα προσδοκώ, με τις δικές σας προσευχές, ότι, αν διανύσουμε με καρτερία και πολλή υπομονή την οδό που βρίσκεται μπροστά μας, και μπορέσουμε να ανεβούμε στην ίδια την κορυφή, θα τα βρούμε όλα εκεί ισόπεδα, λεία και ομαλά. Ποιο είναι λοιπόν το θέμα που προκείται σε εμάς τώρα; Εκείνο που αναγνώσθηκε σήμερα από τον προφήτη: «Κύριε, η οδός του ανθρώπου δεν εξαρτάται από τον ίδιο, ούτε θα πορευθεί ο άνθρωπος και θα κατευθύνει ο ίδιος την πορεία του». Αυτό είναι το ζήτημα· εσείς όμως, όπως ακριβώς τότε επιδείξατε ζήλο, έτσι και τώρα εντείνετε την προσοχή σας· διότι το ζήτημα αυτό δεν είναι υποδεέστερο από εκείνο, αλλά απαιτεί ακόμη περισσότερη φροντίδα.

Διότι εκεί δεν υπάρχουν σιτάρια και κριθάρια και διάφορα είδη καρπών, αλλά παντού υπάρχει ο καρπός του πνεύματος: αγάπη και χαρά και ευφροσύνη και ειρήνη και αγαθοσύνη και πραότητα σε μεγάλη αφθονία. Δεν υπάρχουν ποίμνια προβάτων και αγέλες βοδιών, αλλά παντού στους ουρανούς μπορεί κανείς να αντικρίσει πνεύματα δικαίων που έχουν φτάσει στην τελειότητα, αρετές ψυχών και ηθικά κατορθώματα. Δεν υπάρχουν ενδύματα και πανωφόρια, αλλά στέφανοι πολυτιμότεροι από κάθε χρυσάφι, βραβεία, έπαθλα, και τα αναρίθμητα αγαθά που είναι αποταμιευμένα για εκείνους που κατορθώνουν την αρετή. Και το πλήθος αυτών που συγκεντρώνονται είναι πολύ πιο σεμνό και πολυπληθέστερο· διότι δεν αποτελείται από κατοίκους της πόλης και της υπαίθρου, αλλά εδώ υπάρχουν μυριάδες αγγέλων, εκεί χιλιάδες αρχαγγέλων, αλλού ομήγυρη προφητών, σε άλλο μέρος χοροί μαρτύρων, τάγματα αποστόλων, σύλλογοι δικαίων, και διάφορες ομάδες όλων εκείνων που ευαρέστησαν τον Θεό. Όντως, θαυμαστή είναι αυτή η πανήγυρη, και το μεγαλύτερο από όλα είναι ότι στο μέσο της πανηγύρεως παρευρίσκεται ο Βασιλιάς όλων αυτών. Διότι, αφού είπε: «σε πανήγυρη μυριάδων αγγέλων», πρόσθεσε: «και στον Θεό που είναι κριτής των πάντων». Ποιος είδε ποτέ βασιλιά να προσέρχεται σε πανήγυρη; Εδώ βέβαια κανείς δεν το είδε ποτέ, εκεί όμως οι παρόντες βλέπουν αδιάκοπα, στον βαθμό που τους είναι δυνατόν να βλέπουν, ότι είναι παρών και ότι στολίζει όλους τους συγκεντρωμένους με τη λαμπρότητα της δικής Του δόξας. Και αυτές μεν οι επίγειες πανηγύρεις συχνά διαλύονται στα μέσα της ημέρας, εκείνη όμως δεν είναι έτσι.

Επειδή, λοιπόν, αποκομίσαμε τόση ωφέλεια από τον προηγούμενο παραλυτικό, ελάτε να προχωρήσουμε και σε έναν άλλον, ο οποίος αναφέρεται στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. Διότι, όπως και στα ορυχεία, όπου τυχόν βρει κανείς χρυσάφι, εκεί ανασκάπτει πάλι περισσότερο· και γνωρίζω βέβαια ότι πολλοί από αυτούς που διαβάζουν επιφανειακά νομίζουν ότι είναι ένας και ο αυτός παραλυτικός που αναφέρεται στους τέσσερις Ευαγγελιστές· αλλά δεν είναι. Γι' αυτό πρέπει να είμαστε σε εγρήγορση και να προσέξουμε με ακρίβεια. Διότι η έρευνά μας δεν γίνεται για τυχαία ζητήματα, αλλά ο λόγος αυτός θα είναι χρήσιμος και προς τους Εθνικούς, και προς τους Ιουδαίους, και προς πολλούς από τους αιρετικούς, εφόσον λάβει την πρέπουσα λύση. Επειδή, κατ' αυτόν τον τρόπο, όλοι τους κατηγορούν τους Ευαγγελιστές ότι συγκρούονται και διαφωνούν μεταξύ τους· δεν συμβαίνει όμως αυτό, μη γένοιτο, αλλά, έστω κι αν τα πρόσωπα είναι διαφορετικά, μία είναι η χάρη του Πνεύματος που κινεί την ψυχή του καθενός· και όπου υπάρχει η χάρη του Πνεύματος, υπάρχει αγάπη, χαρά, ειρήνη· δεν υπάρχει πόλεμος και αμφισβήτηση, ούτε διαμάχη και καμία φιλονικία. Πώς λοιπόν θα κάνουμε φανερό ότι ο παραλυτικός αυτός δεν είναι εκείνος, αλλά διαφορετικός από εκείνον; Από πολλά σημεία: και από τον τόπο, και από τον χρόνο, και από τις περιστάσεις, και από την ημέρα, και από τον τρόπο της θεραπείας, και από την παρουσία του ιατρού, και από την ερημία (έλλειψη βοηθών) αυτού που θεραπεύτηκε. Και τι σημαίνει αυτό; θα πει κάποιος· διότι μήπως δεν διηγήθηκαν με διαφορετικό τρόπο και άλλα θαύματα πολλοί από τους Ευαγγελιστές;

Και βέβαια ο Χριστός δεν χρίσθηκε πουθενά με έλαιο, αλλά με Άγιο Πνεύμα. Γι' αυτό πρόσθεσε το «παρὰ τοὺς μετόχους σου», δηλώνοντας ακριβώς αυτό, ότι κανείς δεν χρίσθηκε όπως αυτός. Διότι πολλοί μεν υπήρξαν κεχρισμένοι πριν από αυτόν, με τέτοιον τρόπο όμως ούτε ένας· όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί αμνοί, αυτός όμως είναι ο εξαιρετικός· έτσι και υπάρχουν πολλοί υιοί, αυτός όμως είναι ο Μονογενής. Διότι τα πάντα σε αυτόν είναι εξαιρετικά, όχι μόνο όσα αφορούν τη θεότητά του, αλλά και εκείνα της θείας οικονομίας· διότι κανείς δεν χρίσθηκε με τέτοιο Πνεύμα. Και αν το ονομάζει έλαιο, μην απορήσεις· επειδή, όντας προφήτης, εκφράζεται περισσότερο αινιγματικά. Και ορθώς προσέθεσε το «αγαλλιάσεως», για να δείξει ότι προσφέρει ευφροσύνη. Διότι ο καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη.

Όλα αυτά, λοιπόν, είναι πρέπον να τα εκριζώσουμε και να αγωνιζόμαστε να αποκτήσουμε τον καρπό του Πνεύματος: αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθωσύνη, πραότητα, εγκράτεια. Εάν με αυτόν τον τρόπο καθαρίσουμε τη διάνοιά μας, γαληνεύοντάς την με τα ευσεβή διδάγματα, θα μπορέσουμε από τώρα κιόλας, προετοιμάζοντας κατάλληλα τον εαυτό μας, να τον καταστήσουμε άξιο και για να υποδεχθεί το μέγεθος της δωρεάς, αλλά και για να διαφυλάξει τα αγαθά που μας παρέχονται.

Διότι αυτές είναι καρπός του Πνεύματος, όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοσύνη, πίστη, πραότητα, εγκράτεια· εναντίον τέτοιων δεν υπάρχει νόμος», λέει. Πολύ σωστά μίλησε έτσι· διότι εκείνοι που ασκούν την αρετή είναι ανώτεροι από τον νόμο και δεν υπόκεινται σε νόμο· «διότι για τον δίκαιο», λέει, «δεν έχει τεθεί νόμος». Έπειτα, αφού μας ανέλυσε τον καρπό του Πνεύματος, πρόσθεσε: «Όσοι δε ανήκουν στον Χριστό σταύρωσαν τη σάρκα μαζί με τα πάθη και τις επιθυμίες της», σαν να έλεγε κανείς ότι την απέδειξαν ανενεργή ως προς την πράξη των κακών, την κατέστησαν άπρακτη, και την καταπολέμησαν με τέτοιο τρόπο, ώστε να καταστεί ανώτερη και από τα πάθη και από τις επιθυμίες. Διότι αυτό υπονόησε λέγοντας «σταύρωσαν». Επειδή, όπως ακριβώς εκείνος που είναι προσηλωμένος στον σταυρό και διαπερασμένος από εκείνα τα καρφιά, ενώ κατακόπτεται από τις οδύνες και κεντρίζεται, ας πούμε, από εδώ και από εκεί, δεν θα μπορούσε ποτέ να ενοχληθεί από κάποια σαρκική επιθυμία, αλλά αντίθετα όλα τα πάθη και κάθε πονηρή επιθυμία τρέπονται σε φυγή, αφού η οδύνη δεν αφήνει κανένα περιθώριο για τα πάθη εκείνα, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και εκείνοι που αφιέρωσαν τους εαυτούς τους στον Χριστό προσηλώθηκαν τόσο πολύ σε Αυτόν και περιφρόνησαν τις σωματικές ανάγκες, σαν να σταύρωσαν τους εαυτούς τους μαζί με τα πάθη και τις επιθυμίες.

«Φανερά είναι τα έργα της σαρκός, τα οποία είναι: μοιχεία, πορνεία, ακαθαρσία, ασέλγεια, ειδωλολατρία, φαρμακεία, έχθρες, έριδες, ζήλιες, θυμοί, εριθείες, διχοστασίες, αιρέσεις, φθόνοι, φόνοι, μέθες, κώμοι και τα παρόμοια με αυτά, για τα οποία σας προειδοποιώ, όπως άλλωστε σας προείπα, ότι όσοι πράττουν τέτοια πράγματα δεν πρόκειται να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού. Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι: αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοσύνη, πίστη, πραότητα, εγκράτεια. Εναντίον τέτοιων πραγμάτων δεν υπάρχει νόμος». Εκείνος που έχει το Πνεύμα όπως πρέπει, μέσω αυτού σβήνει κάθε πονηρή επιθυμία. Όποιος δε έχει απαλλαγεί από αυτές, δεν έχει ανάγκη τη βοήθεια του νόμου, έχοντας γίνει κατά πολύ ανώτερος από την διδασκαλία του. Διότι εκείνος που δεν οργίζεται, πώς έχει ανάγκη να ακούσει το «Ου φονεύσεις»; Και αυτός που δεν κοιτάζει με ακόλαστα μάτια, πώς χρειάζεται εκείνον που τον παιδαγωγεί να μη μοιχεύσει; Διότι ποιος θα μιλήσει για τον καρπό της κακίας σε αυτόν που έχει ξεριζώσει τη ρίζα της;

ΤΙΤΛ. Α΄. — Περί των γνωστικών και πνευματικών ανδρών· και για όσα αγαθά θα τους ακολουθήσουν. «Τα χείλη των δικαίων γνωρίζουν τα υψηλά.» «Ο πνευματικός άνθρωπος ανακρίνει τα πάντα, ο ίδιος όμως από κανέναν δεν ανακρίνεται.» «Σας λέγω: να πορεύεστε σύμφωνα με το Πνεύμα, και μην εκτελείτε τις επιθυμίες της σάρκας. Διότι η σάρκα επιθυμεί εναντίον του Πνεύματος, και το Πνεύμα εναντίον της σάρκας· αυτά αντιτίθενται το ένα στο άλλο. Ο καρπός του Πνεύματος είναι η αγάπη, η χαρά, η ειρήνη, η μακροθυμία, η χρηστότητα, η αγαθοσύνη, η πίστη, η πραότητα, η εγκράτεια· εναντίον τέτοιων πραγμάτων δεν υπάρχει νόμος.» «Εκείνος στον οποίο δεν υπάρχει η γνώση είναι τυφλός, μυωπάζει, και έχει λησμονήσει τον καθαρισμό των παλαιών του αμαρτημάτων.» «Η γνώση προκαλεί έπαρση.» «Εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα· και εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα.»

Και του λέει ο Βαρλαάμ: Άκουσε τι πρέπει να κάνεις μετά το βάπτισμα: αφενός να απέχεις από κάθε αμαρτία και από κάθε πάθος, αφετέρου να οικοδομείς πάνω στο θεμέλιο της ορθόδοξης πίστης την εργασία των αρετών, επειδή η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή, όπως ακριβώς είναι και τα έργα χωρίς την πίστη. Διότι λέει ο Απόστολος: Να ζείτε σύμφωνα με το Πνεύμα, και δεν θα εκπληρώσετε τις επιθυμίες της σάρκας. Φανερά δε είναι τα έργα της σάρκας, τα οποία είναι: μοιχείες, πορνείες, ακαθαρσίες, ασέλγειες, ειδωλολατρίες, μαγείες, έχθρες, έριδες, ζήλιες, θυμοί, φιλονικίες, διχοστασίες, αιρέσεις, φθόνοι, φόνοι, φιλαργυρίες, λοιδορίες, φιληδονίες, μέθες, κραιπάλες, υπερηφάνειες και τα παρόμοια με αυτά· για τα οποία σας προειδοποιώ, όπως και πρωτύτερα σας είπα, ότι όσοι πράττουν τέτοια δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού. Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοσύνη, πίστη, πραότητα, εγκράτεια, αγιασμός ψυχής και σώματος, ταπείνωση της καρδιάς και συντριβή, ελεημοσύνη, αμνησικακία, φιλανθρωπία, αγρυπνία, ακριβής μετάνοια για όλα τα προηγούμενα σφάλματα, δάκρυ κατάνυξης, πένθος τόσο για τις δικές μας αμαρτίες όσο και του πλησίον, και τα παρόμοια με αυτά, τα οποία, σαν κάποιες βαθμίδες και σκάλες που συνέχονται μεταξύ τους και στηρίζονται η μία από την άλλη, ανεβάζουν την ψυχή στον ουρανό.

Και ο Γρηγόριος Νύσσης στο έργο του κατά του Ευνομίου αναφέρει: «Το Άγιο Πνεύμα, αφενός λαμβάνοντας την ύπαρξή του από τον Θεό των όλων, από όπου είναι και ομογενές φως, αφετέρου έχοντας εκλάμψει διαμέσου του αληθινού φωτός, δεν αποκόπτεται ούτε λόγω απόστασης ούτε λόγω ετερότητας της φύσης από τον Πατέρα ή από τον Μονογενή». Εδώ ο διαχωρισμός που γίνεται μέσω των συνδέσμων, μας δίνει να εννοήσουμε ολοκάθαρα ότι στον μεν Πατέρα αποδίδεται η κατά την ύπαρξη πρόοδος του Πνεύματος, στον δε Υιό η φανέρωσή του προς εμάς. Διότι το κείμενο δεν παρουσιάζει ότι και η μία και η άλλη έκφραση σημαίνουν ένα και το αυτό πράγμα, αλλά παριστάνει ότι η μεν σημαίνει το ένα, η δε το άλλο. Και ο μέγας Βασίλειος, γνωρίζοντας αυτή την πρόοδο του Πνεύματος, αναφέρει στους Αντιρρητικούς λόγους προς τον Ευνόμιο: «Το Άγιο Πνεύμα δεν επιζητά αύξηση επειδή είναι τελειότατο, γι' αυτό και σε αυτό όλα είναι τέλεια: αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, σοφία, σύνεση, βουλή, ασφάλεια, ευσέβεια, γνώση, αγιασμός, απολύτρωση, πίστη, ενεργήματα δυνάμεων, χαρίσματα ιαμάτων, και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Δεν έχει τίποτα το επίκτητο μέσα του, αλλά τα κατέχει όλα αϊδίως ως Πνεύμα του Θεού, και έχοντας φανερωθεί από Αυτόν. Έχει ως αίτιό του την πηγή του, και από εκεί πηγάζει, είναι δε και το ίδιο πηγή των προαναφερθέντων αγαθών».

Η αγάπη είναι ρίζα και πηγή και μητέρα όλων των αγαθών· διότι σαν ρίζα βγάζει αμέτρητους κλάδους της αρετής, και σαν πηγή γεννά πολλά νάματα, και σαν μητέρα σφίγγει μέσα στους κόλπους της αυτούς που καταφεύγουν σε αυτήν. Αυτό ακριβώς κατανοώντας και ο μακάριος Παύλος την ονόμασε καρπό του Πνεύματος, λέγοντας τα εξής: «ο καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία» κλπ. Και πρόσεξε σε παρακαλώ την ακρίβεια της λέξης και την ακολουθία της διδασκαλίας: έβαλε πρώτη την αγάπη, και έπειτα μνημόνευσε τα επόμενα. Έθεσε τη ρίζα, και τότε έδειξε τον καρπό· έβαλε το θεμέλιο, και τότε πρόσθεσε την οικοδομή· άρχισε από την πηγή, και τότε προχώρησε στους ποταμούς. Διότι ούτε η χαρά μπορεί να εισέλθει πρωτύτερα, εάν δεν φανεί η ρίζα της αγάπης· ούτε μπορούμε να αγκαλιάσουμε σωστά την ειρήνη, εάν δεν θεωρήσουμε πρώτα δικά μας όλα τα πράγματα του πλησίον. Λοιπόν, τον άκουσες να λέει: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Θλίψη; Ή στενοχώρια; Ή κίνδυνος; Ή μάχαιρα;» και όσα παραθέτει στη συνέχεια; Αφού δανειστείς κι εσύ αυτή τη φωνή, με ευλάβεια και φλεγόμενη καρδιά, πες: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του αδελφού; Θλίψη; Ή στενοχώρια; Ή κίνδυνος; Ή μάχαιρα;». Διότι στο ίδιο και ένα κατάλυμα φέρνουν και οι δύο αυτές οδοί.