Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:20

Η΄. Απόδειξη από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη ότι δεν είναι το ίδιο η φύση και το πρόσωπο. Ενώ ο παμβασιλεύς Χριστός ο Θεός προεδρεύει πάνω σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο μέσα στην αγία, καθολική και αποστολική ορθόδοξη Εκκλησία μας, και παρίστανται ενώπιόν του οι ανώτατες από όλες τις αγγελικές δυνάμεις, και συγχρόνως συμπαρίστανται οι άγιοι πατριάρχες, οι προφήτες, οι ευαγγελιστές και οι απόστολοι από όλους τους αιώνες, κρατώντας στα χέρια τους τις ιερές και θείες δέλτους της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, πρώτος απ’ όλους, ως πρώτος, προβάλλει στο μέσο ο Μωυσής, κρατώντας το πρώτο βιβλίο του Νόμου, και, αφού το ξεδιπλώσει, διδάσκει στην αγία Εκκλησία όχι αριστοτελικώς, αλλά θεολογικώς, όσα αφορούν το γένος, δηλαδή τη φύση, λέγοντας: «Και είπε ο Θεός· ας βλαστήσει η γη χορτάρι με βότανα που να σπέρνουν σπόρο κατά γένος και κατά ομοιότητα. Και η γη έβγαλε χορτάρι με βότανα που σπέρνουν σπόρο κατά γένος και κατά ομοιότητα». Και πάλι, λίγο παρακάτω: «Και είπε ο Θεός· ας βγάλουν τα νερά ερπετά, ζωντανές ψυχές, κατά γένος, και πτηνά που πετούν επάνω στη γη, κάτω από το στερέωμα του ουρανού. Και έκανε ο Θεός τα μεγάλα κήτη και κάθε ψυχή ζώων ερπετών, τα οποία έβγαλαν τα νερά κατά τα γένη τους, και κάθε πτερωτό πουλί κατά γένος». Και πάλι: «Και είπε ο Θεός· ας βγάλει η γη ζωντανή ψυχή κατά γένος, τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης κατά γένος. Και έγινε έτσι. Και έκανε ο Θεός τα θηρία της γης κατά γένος, και τα κτήνη κατά γένος, και όλα τα ερπετά της γης κατά τα γένη τους».

Πλάστηκα άνθρωπος κατ' εικόνα του Δημιουργού, και θα γίνω φυγάς σαν το σπουργίτι που δελεάζεται με τον σπόρο; Και ποιος δεν θα γελάσει βλέποντας ένα λιοντάρι να δειλιάζει σαν σπουργίτι; «Ο δίκαιος έχει πεποίθηση σαν το λιοντάρι»· μη μου λέτε: «Να μεταναστεύεις στα όρη σαν το σπουργίτι». Διότι έχω φτερωθεί με λογισμούς, δεν παγιδεύομαι με τα φτερά. Το χέρι του Δημιουργού με έπλασε από πηλό —και πήρε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο— αλλά δεν με δημιούργησε από τα ύδατα με έναν λόγο όπως το σπουργίτι ή το πτηνό· «Ας βγάλουν τα ύδατα ερπετά και πετεινά φτερωτά». Επειδή λοιπόν δημιουργήθηκα με το χέρι του Θεού ως άνθρωπος, και δεν κλήθηκα στην ύπαρξη με τον λόγο Του όπως το σπουργίτι, «πώς θα πείτε στην ψυχή μου: Να μεταναστεύεις στα όρη σαν το σπουργίτι;» Είπα ότι «ο δίκαιος έχει πεποίθηση σαν το λιοντάρι». Είπα: «Αυτοί που ελπίζουν στον Κύριο είναι σαν το όρος Σιών». Εάν λοιπόν λέτε σε εμένα: «Να μεταναστεύεις στα όρη σαν το σπουργίτι», πείτε και στο λιοντάρι να δειλιάσει και να φύγει σαν τον λαγό· πείτε και στο βουνό να πετάξει μακριά σαν μύγα που την διώχνουν. Εάν όμως αυτά είναι άτοπα, πολύ περισσότερο άτοπο είναι να τρέπεται σε φυγή, σαν το σπουργίτι, εκείνος που έχει εναποθέσει την ελπίδα του στον Θεό. «Στον Κύριο έχω ελπίσει· πώς θα πείτε στην ψυχή μου: Να μεταναστεύεις στα όρη σαν το σπουργίτι;» Πείτε μου λοιπόν, εσείς, άραγε τα όρη σώζουν αυτούς που καταφεύγουν σε αυτά;

Την τρίτη, αυτή του εφήβου, ώστε με την αγνεία να ξηράνεις την υγρότητα των παθών. Διότι και την τρίτη ημέρα ο Θεός διαχώρισε την ξηρά από την υγρασία. Την τετάρτη του νέου· φέροντας ως άστρα τις τέσσερις αρετές και φαινόμενος ως φωστήρας μέσα στον κόσμο. Διότι και οι φωστήρες δημιουργήθηκαν την τετάρτη ημέρα. Την πέμπτη ηλικία, αυτή του μεσήλικα· χαλιναγωγώντας τα πέντε ζώα των αισθήσεών σου, για να μην σκιρτήσουν προς την αμαρτία. Διότι και τα ζώα δημιουργήθηκαν την πέμπτη ημέρα. Την έκτη, αυτή του πρεσβύτη· διασφαλίζοντας την αρχική σου κίνηση με τον λόγο ως άνθρωπος και πλάθοντας και ρυθμίζοντας το χώμα και τον πηλό του σώματος με τις αρετές. Διότι και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε την έκτη ημέρα. Την έβδομη, αυτή του γέροντα, με τα λευκά μαλλιά της βιοτής και της ευσέβειας, αναπαυόμενος στη γη, όταν ως λευκοντυμένο στάχυ και ως ώριμος σίτος θα απέλθεις στον τάφο, συγκομιζόμενος στην κατάλληλη εποχή και αναπαυόμενος όπως στην έβδομη ημέρα. Διότι και την έβδομη ημέρα ο Πατέρας κατέπαυσε από τα έργα Του, και ο Υιός αναπαύθηκε από τα δικά Του ευαγγελικά έργα μέσα στον τάφο. Την όγδοη, λοιπόν, να την περιμένεις· την έξοδο από το σκήνωμα, την αναχώρηση από τον τάφο και την εκ νεκρών έγερση. Διότι και την όγδοη ημέρα αναστήθηκε εκ νεκρών ο Κύριος. «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης. Την όγδοη», λέει, «ημέρα θα είναι εορτή εξοδίου· κανένα λατρευτικό έργο δεν θα κάνετε κατ' αυτήν». Και γιατί εμπόδισε την προσφορά λατρείας και θυσιών την όγδοη ημέρα;

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Βιβλίο Α΄. Γένεσις. Το βιβλίο αυτό της Γενέσεως, ο Μωυσής είναι εκείνος που το εξέφρασε και το έγραψε κατόπιν προστάγματος του Κυρίου. Ονομάζεται δε έτσι, επειδή περιέχει τη γένεση των πάντων, του ουρανού και της γης, και των ανθρώπων και όλων αυτών των ορατών δημιουργημάτων, καθώς και την ίδια τη φύτευση του παραδείσου. Εξηγεί δε ότι την μεν πρώτη ημέρα δημιουργήθηκε το φως· τη δεύτερη το στερέωμα, το οποίο ο Θεός ονόμασε ουρανό· την τρίτη συγκεντρώθηκαν τα ύδατα και φάνηκε η ξηρά, και τις μεν συγκεντρώσεις των υδάτων τις ονόμασε θάλασσες, την δε ξηρά την ονόμασε γη, και εβλάστησε η γη χλωρό χόρτο και κάθε είδους δέντρο· την τέταρτη προήλθαν ο ήλιος και η σελήνη και όλος ο χορός των αστέρων· την πέμπτη έγινε η γένεση των πτηνών, των ιχθύων και των κητών που βρίσκονται στα ύδατα· την έκτη των τετραπόδων, των θηρίων, των ερπετών και των κτηνών, καθώς και η πλάση του ανθρώπου κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν· την δε έβδομη κατέπαυσε ο Θεός από τα έργα του και την ευλόγησε. Περιλαμβάνεται επίσης σε αυτό το βιβλίο η παράβαση του Αδάμ και η εκδίωξη από τον παράδεισο, ο φόνος του Άβελ από τον αδελφό του τον Κάιν, η μετάθεση του Ενώχ, η κατασκευή της κιβωτού, ο κατακλυσμός που έγινε επί Νώε, η ανέγερση του πύργου, η διαίρεση των γλωσσών, η διασπορά των εθνών και η έξοδος του Αβραάμ από τους Χαλδαίους.

Αυτή η κληρονομιά είναι αγαθή, μεταβιβαζόμενη από τον πατέρα στα παιδιά. «Και σε κτήμα ορφανών να μην εισέλθεις». Και, «Να μη συνδειπνείς με άνθρωπο βάσκανο». Έχουν λεχθεί αυτά και περί της βασκανίας. Ας προστεθεί δε, για μεγαλύτερη προφύλαξη από το κακό, ότι η βασκανία είναι ένα κατεξοχήν ίδιον πάθος του διαβόλου. Διότι ο διάβολος δεν δημιουργήθηκε εξ αρχής διάβολος, αλλά, αφού έλαβε αγγελική εξουσία, κατέπεσε στη φύση του δαίμονα. Και έγινε πονηρός δαίμονας, χαρακτηριζόμενος από αυτή την πονηρία και αποξενωμένος από την οικειότητα προς τον Θεό, και στράφηκε προς το μέρος της αποστασίας, επειδή είδε τον άνθρωπο ως ένα μικρό μεν πλάσμα, αλλά πιο αξιότιμο από όλη την κτίση. Όντας προγενέστερος του ανθρώπου, είδε ότι όλα τα θαλάσσια πλάσματα δημιουργήθηκαν με τον λόγο. Διότι λέγει: «Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών». Με τον λόγο Του έπλασε τα κήτη που διαβιούν στο Ατλαντικό πέλαγος.

Έχουμε παρατηρήσει, εξάλλου, σε πολλά σημεία ότι ο ορατός χώρος ονομάζεται ουρανός (επειδή η συμπαγής και συνεχής υφή του αέρα υποπίπτει καθαρά στην όρασή μας, και λόγω του ότι οράται, αξιώνεται της ονομασίας του ουρανού), σε χωρία όπου λέγει: «Τα πετεινά του ουρανού». Και πάλι: «Τα πετώμενα κατά το στερέωμα του ουρανού». Τέτοιο είναι και το: «Αναβαίνουν έως των ουρανών». Και ο Μωυσής, ευλογώντας τη φυλή του Ιωσήφ, παρέχει τις ευλογίες από τις ώρες του ουρανού, και τη δροσιά, και από τις τροπές του ηλίου, και τις συνόδους των μηνών, και από τις κορυφές των ορέων και των αέναων βουνών, διότι ο χώρος γύρω από τη γη ευημερεί μέσω της ευταξίας που υπάρχει σε αυτά. Αλλά και στις κατάρες προς τον Ισραήλ, λέγει: «Ο ουρανός πάνω από το κεφάλι σου θα είναι χάλκινος». Τι εννοεί με αυτό; Την παντελή ξηρασία και την έλλειψη των εναέριων υδάτων, μέσω των οποίων υπάρχει στη γη η γονιμότητα των καρπών. Όταν, λοιπόν, λέγει ότι φέρεται από τον ουρανό δροσιά ή υετός (βροχή), εννοούμε εκείνα τα ύδατα τα οποία έχουν διαταχθεί να κατέχουν τον ανώτερο χώρο. Διότι, όταν συγκεντρώνονται οι αναθυμιάσεις στο ύψος, και συμπυκνώνεται ο αέρας από τις συμπιέσεις των ανέμων, όταν πια οι υγρασίες που προηγουμένως ήταν διεσπαρμένες στο νέφος με μορφή λεπτού ατμού ενωθούν μεταξύ τους, γίνονται σταγόνες, οι οποίες, λόγω του βάρους των στοιχείων που ενώθηκαν, φέρονται προς τα κάτω· και αυτή είναι η γένεση του υετού.

ΟΜΙΛΙΑ Ζ΄ Περί ερπετών Και είπε ο Θεός: ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά έμψυχα κατά γένος, και πετεινά που να πετούν προς το στερέωμα του ουρανού κατά γένος. Μετά τη δημιουργία των φωστήρων, γεμίζουν λοιπόν και τα ύδατα με ζώα, ώστε να διακοσμηθεί και αυτός ο χώρος. Διότι η μεν γη έλαβε τον στολισμό από τα δικά της βλαστήματα· ο δε ουρανός έλαβε τα άνθη των άστρων, και διακοσμήθηκε με τη συζυγία των μεγάλων φωστήρων, σαν με τις ακτίνες δίδυμων οφθαλμών. Απέμενε να αποδοθεί και στα ύδατα ο δικός τους στολισμός.

Ήλθε το πρόσταγμα, και αμέσως και οι ποταμοί έγιναν ενεργοί, και οι λίμνες γόνιμες από τα είδη που προσιδιάζουν και είναι σύμφωνα με τη φύση του καθενός. Και η θάλασσα κυοφόρησε τα παντοειδή γένη των υδρόβιων οργανισμών, και ούτε ό,τι βρισκόταν στη λάσπη και στα τέλματα του νερού έμεινε αδρανές, ούτε αμέτοχο στη συμβολή της δημιουργίας. Διότι βάτραχοι και σκνίπες και κουνούπια εξέρχονταν προφανώς από αυτά. Επειδή αυτά που βλέπουμε ακόμη και σήμερα αποτελούν απόδειξη των όσων συνέβησαν στο παρελθόν. Έτσι, κάθε ύδωρ έσπευδε να υπηρετήσει το δημιουργικό πρόσταγμα· και εκείνων των οποίων τα γένη κανείς δεν θα μπορούσε να απαριθμήσει, αυτών τη ζωή αμέσως κατέστησε ενεργή και κινούμενη η μεγάλη και άφατη δύναμη του Θεού, καθώς μαζί με το πρόσταγμα εντέθηκε στα ύδατα η ικανότητα να ζωογονούν. «Εξαγαγέτω τα ύδατα ερπετά ψυχών ζωσών». Τώρα για πρώτη φορά δημιουργείται ζώο έμψυχο που διαθέτει αίσθηση.

Διότι τα φυτά και τα δέντρα, αν και λέγεται ότι ζουν επειδή μετέχουν στη θρεπτική και αυξητική δύναμη, δεν είναι όμως και ζώα, ούτε έμψυχα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, «Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά». Κάθε πλάσμα που κολυμπά, είτε επιπλέει στην επιφάνεια του νερού είτε σχίζει το νερό σε βάθος, ανήκει στη φύση των ερπετών, καθώς σέρνεται πάνω στο σώμα του νερού. Και αν ορισμένα από τα ένυδρα όντα έχουν πόδια και μπορούν να βαδίζουν (μάλιστα τα περισσότερα από αυτά είναι αμφίβια· όπως οι φώκιες, οι κροκόδειλοι, οι ιπποπόταμοι, οι βάτραχοι και οι κάβουρες), εντούτοις το κολύμπι αποτελεί την κύρια ιδιότητά τους. Γι' αυτό, «Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά». Μέσα σε αυτά τα λίγα λόγια ποιο γένος παραλείπεται; Τι δεν συμπεριλαμβάνεται στο πρόσταγμα της δημιουργίας; Μήπως τα ζωοτόκα, όπως οι φώκιες, τα δελφίνια, οι νάρκες και τα παρόμοια με αυτά που ονομάζονται σελάχη; Μήπως τα ωοτόκα, τα οποία αποτελούν σχεδόν όλα τα γένη των ψαριών; Μήπως όσα έχουν λέπια, μήπως όσα έχουν φολίδες, μήπως όσα έχουν πτερύγια και όσα δεν έχουν; Η μεν φωνή του προστάγματος είναι μικρή, ή μάλλον δεν είναι καν φωνή, αλλά μόνο ροπή και ορμή του θελήματος· η ευρύτητα όμως της έννοιας που περιέχεται στο πρόσταγμα είναι τόσο μεγάλη, όσες είναι και οι διαφορές και τα κοινά γνωρίσματα των ψαριών. Το να αναφερθεί κανείς σε όλα αυτά με ακρίβεια ισοδυναμεί με το να απαριθμεί τα κύματα του πελάγους, ή να προσπαθεί να μετρήσει με κύπελλα το νερό της θάλασσας. «Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά».

Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται τα πελαγίσια, τα παράκτια, τα του βυθού, τα των βράχων, τα αγελαία, τα σποραδικά, τα κήτη, τα υπερμεγέθη και τα πιο μικροσκοπικά από τα ψάρια. Διότι με την ίδια δύναμη και με το αυτό πρόσταγμα, τόσο το μεγάλο όσο και το μικρό μετέχουν στην ύπαρξη. «Ας εξαγάγουν τα ύδατα». Σου κατέδειξε τη φυσική συγγένεια των νηκτών πλασμάτων με το νερό, γι' αυτό και τα ψάρια, όταν αποχωριστούν έστω και για λίγο από το νερό, πεθαίνουν. Διότι δεν διαθέτουν αναπνοή ώστε να εισπνέουν αυτόν τον αέρα· τουναντίον, ό,τι ακριβώς είναι ο αέρας για τα χερσαία όντα, αυτό είναι το νερό για το πλωτό γένος.

Γι' αυτόν τον λόγο, κανένα από τα νηκτά δεν δέχεται να εξημερωθεί, ούτε ανέχεται καθόλου την επιβολή του ανθρώπινου χεριού. «Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών κατά γένος». Τώρα προστάζει να προβληθούν οι απαρχές του κάθε γένους, σαν κάποια σπέρματα της φύσεως· ενώ το πλήθος τους αποταμιεύεται για τη μετέπειτα διαδοχή, όταν θα πρέπει αυτά να αυξάνονται και να πληθύνονται. Άλλου γένους είναι τα ονομαζόμενα οστρακόδερμα· όπως οι κόγχες, τα χτένια, οι θαλάσσιοι κοχλίες, οι στρόμβοι και οι μύριες παραλλαγές των οστρακοειδών. Άλλο πάλι γένος, πέραν αυτών, είναι τα ονομαζόμενα μαλακόστρακα, οι καραβίδες, οι κάβουρες και τα παρόμοια με αυτά. Έτερο γένος πέραν αυτών είναι τα ονομαζόμενα μαλάκια, εκείνα δηλαδή των οποίων η σάρκα είναι απαλή και χαλαρή· οι πολύποδες, οι σουπιές και τα όμοια με αυτά. Και σε αυτά πάλι υπάρχουν μύριες διαφορές. Διότι οι νερόφιδα, οι σμέρνες και τα χέλια, που γεννιούνται στους ιλυώδεις ποταμούς και τις λίμνες, προσεγγίζουν ως προς την ομοιότητα της φύσεώς τους περισσότερο τα ιοβόλα ερπετά παρά τα ψάρια. Άλλο γένος είναι αυτό των ωοτόκων και άλλο αυτό των ζωοτόκων.

«Ας εξαγάγουν τα ύδατα». Και τι από τα αναγκαία δεν έγινε; Και τι από τα πολυτελή δεν χαρίστηκε στη ζωή; Άλλα μεν για την εξυπηρέτηση των ανθρώπων, άλλα δε για τη θεωρία του θαύματος της κτίσεως. Άλλα πάλι είναι φοβερά, για να παιδαγωγούν τη ραθυμία μας. Δημιούργησε ο Θεός τα μεγάλα κήτη. Και δεν ονομάστηκαν μεγάλα επειδή είναι μεγαλύτερα από τη γαρίδα και τη μαρίδα, αλλά επειδή με τον όγκο του σώματός τους εξισώνονται με τα μεγαλύτερα όρη· αυτά μάλιστα συχνά δίνουν την εντύπωση νησιών, όταν τυχόν αναδυθούν στην άκρα επιφάνεια του νερού. Αυτά βέβαια, όντας τόσο μεγάλα, δεν συχνάζουν γύρω από ακτές ούτε σε γιαλούς, αλλά κατοικούν στο λεγόμενο Ατλαντικό πέλαγος. Τέτοια είναι τα ζώα που δημιουργήθηκαν για τον δικό μας φόβο και την έκπληξη. Εάν όμως ακούσεις ότι το μικρότατο ψαράκι, η εχενηίδα, ακινητοποιεί τόσο εύκολα τα μεγαλύτερα πλοία, τα οποία πλέουν με ούριο άνεμο και με ανοιχτά τα πανιά, ώστε να διατηρεί το πλοίο ακίνητο για πάρα πολύ χρόνο, σαν να έχει ριζώσει μέσα στο ίδιο το πέλαγος, άραγε δεν λαμβάνεις και μέσα σε αυτό το μικρό πλάσμα την ίδια απόδειξη της δυνάμεως του Κτίστου; Διότι δεν είναι φοβεροί μόνο οι ξιφίες, τα πριονόψαρα, τα σκυλόψαρα, οι φάλαινες και οι ζύγαινες, αλλά και το κεντρί της θαλάσσιας τρυγόνας, και μάλιστα όταν αυτή είναι νεκρή, καθώς και ο θαλάσσιος λαγός, δεν είναι λιγότερο φοβερά, αφού επιφέρουν ταχεία και αναπότρεπτη τη φθορά.

Ομιλία Η΄ Περί πτηνών και ενύδρων. Και είπε ο Θεός, ας εξαγάγει η γη ζωντανή ψυχή κατά γένος, τετράποδα και ερπετά και θηρία κατά γένος. Και έγινε έτσι. Προχώρησε το πρόσταγμα ακολουθώντας την πορεία του, και απέκτησε και η γη τον δικό της στολισμό. Εκεί ειπώθηκε: «Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών»· εδώ: «Ας εξαγάγει η γη ζωντανή ψυχή». Είναι άραγε έμψυχη η γη; Και μήπως βρίσκουν έδαφος οι ματαιόφρονες Μανιχαίοι, που τοποθετούν ψυχή στη γη; Όχι, επειδή είπε «Ας εξαγάγει», δεν σημαίνει ότι η γη έφερε στο φως αυτό που βρισκόταν κρυμμένο μέσα της, αλλά Εκείνος που έδωσε το πρόσταγμα, της χάρισε και τη δύναμη να το εξαγάγει. Διότι, ούτε όταν η γη άκουσε «Ας βλαστήσει χορτάρι και καρποφόρο δέντρο», έβγαλε το χορτάρι επειδή το είχε κρυμμένο μέσα της· ούτε τον φοίνικα, ή τη δρυ, ή το κυπαρίσσι, επειδή τα είχε τάχα κάπου κρυμμένα βαθιά στα σπλάχνα της, τα ανέβασε στην επιφάνεια· αλλά ο θείος λόγος αποτελεί τη φύση όσων δημιουργούνται. «Ας βλαστήσει η γη»· ας μην προβάλει αυτό που ήδη έχει, αλλά ας αποκτήσει αυτό που δεν έχει, καθώς ο Θεός τούς δωρίζει τη δύναμη της ενέργειας. Έτσι και τώρα, το «Ας εξαγάγει η γη ψυχή», δεν αφορά αυτήν που βρισκόταν κρυμμένη μέσα της, αλλά αυτήν που της δόθηκε από τον Θεό μέσω της προσταγής.

Έπειτα, το επιχείρημα θα στραφεί και εναντίον τους. Διότι, εάν η γη παρήγαγε την ψυχή, άφησε τον εαυτό της έρημο από την ψυχή. Αλλά το βδελυρό αυτών των απόψεων είναι από μόνο του προφανές. Για ποιον λόγο όμως, τα μεν ύδατα προστάχθηκαν να εξαγάγουν ερπετά ζωσών ψυχών, ενώ η γη ζώσα ψυχή; Θεωρούμε, λοιπόν, ότι η φύση των νηκτών φαίνεται να μετέχει σε μία κάπως ατελέστερη ζωή, εξαιτίας του ότι διαβιούν μέσα στην πυκνότητα του ύδατος.

Διότι και η ακοή σε αυτά είναι βαριά, και βλέπουν θαμπά καθώς κοιτάζουν μέσα από το νερό, και ούτε υπάρχει σε αυτά καμία μνήμη, ούτε φαντασία, ούτε επίγνωση του οικείου. Γι' αυτόν τον λόγο, κατά κάποιον τρόπο, ο λόγος υποδεικνύει ότι στα ένυδρα η σαρκική ζωή κυριαρχεί επί των ψυχικών κινήσεων· ενώ στα χερσαία, επειδή η ζωή τους είναι τελειότερη, έχει ανατεθεί στην ψυχή όλη η ηγεμονία. Διότι και οι αισθήσεις τους είναι πιο σαφείς· και οι μεν αντιλήψεις των παρόντων είναι οξείες, οι δε μνήμες των παρελθόντων είναι ακριβείς στα περισσότερα από τα τετράποδα. Γι' αυτό, όπως φαίνεται, στην μεν περίπτωση των ένυδρων κτίστηκαν σώματα εμψυχωμένα (διότι ερπετά ζωσών ψυχών παρήχθησαν από τα ύδατα), ενώ στην περίπτωση των χερσαίων προστάχθηκε να δημιουργηθεί ψυχή που να κυβερνά σώματα, καθώς όσα διαβιούν επί της γης έχουν μετάσχει σε μεγαλύτερο βαθμό στη ζωτική δύναμη.

«Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά έμψυχα κατά το είδος τους, και πετεινά που να πετούν πάνω από τη γη προς το στερέωμα του ουρανού». Αναφέραμε τα σχετικά με τα νηκτά ζώα, όσα επέτρεπε ο χρόνος κατά την εσπέρα· σήμερα προχωρήσαμε στην εξέταση των χερσαίων. Όμως στο μεταξύ μας διέφυγαν τα πτηνά. Είναι ανάγκη λοιπόν, όπως συμβαίνει με τους ξεχασιάρηδες οδοιπόρους, οι οποίοι, όταν εγκαταλείψουν κάτι από τα αναγκαία, ακόμη κι αν έχουν προχωρήσει πολύ στον δρόμο, επιστρέφουν πάλι πίσω, υπομένοντας τον κόπο της οδοιπορίας ως δίκαιη τιμωρία για την αμέλειά τους, έτσι και εμείς, όπως φαίνεται, πρέπει να βαδίσουμε πάλι τον ίδιο δρόμο. Διότι κάθε άλλο παρά ευκαταφρόνητο είναι αυτό που παραλείφθηκε, αλλά φαίνεται πως αποτελεί το ένα τρίτο της κτίσεως των ζώων, εφόσον τρία είναι τα γένη των ζώων: το χερσαίο, το πτηνό και το ένυδρο.

«Ας εξαγάγουν», λέγει, «τα ύδατα ερπετά ζωσών ψυχών κατά γένος, και πετεινά που πετούν πάνω από τη γη, στο στερέωμα του ουρανού, κατά γένος». Γιατί έδωσε και στα πτηνά τη γένεσή τους από τα ύδατα; Επειδή υπάρχει κάποια συγγένεια μεταξύ αυτών που πετούν και αυτών που κολυμπούν. Διότι, όπως ακριβώς τα ψάρια σχίζουν το νερό, προχωρώντας προς τα εμπρός με την κίνηση των πτερυγίων, και κατευθύνοντας σαν με πηδάλιο τις περιστροφές και τις ευθείες ορμές τους με την αλλαγή της ουράς, έτσι μπορεί κανείς να δει και τα πτηνά να διασχίζουν σαν να κολυμπούν τον αέρα με τα φτερά τους με παρόμοιο τρόπο. Ώστε, επειδή η κολύμβηση είναι ένα κοινό χαρακτηριστικό και στα δύο είδη, τους δόθηκε κάποια κοινή συγγένεια μέσω της δημιουργίας τους από τα ύδατα. Με τη διαφορά, βέβαια, ότι κανένα από τα πτηνά δεν είναι χωρίς πόδια, επειδή η διατροφή όλων προέρχεται από τη γη, και όλα έχουν απαραιτήτως ανάγκη από την υπηρεσία των ποδιών. Διότι στα μεν αρπακτικά, για το κυνήγι υπάρχουν οι αιχμές των νυχιών· στα δε υπόλοιπα, τόσο για την εξεύρεση της τροφής, όσο και για την περαιτέρω συντήρηση της ζωής, έχει δοθεί ως αναγκαία η υπηρεσία των ποδιών. Λίγα από τα πτηνά έχουν ατελή πόδια, όντας ακατάλληλα είτε να βαδίζουν είτε να κυνηγούν με τα πόδια· όπως είναι τα χελιδόνια, τα οποία δεν μπορούν ούτε να βαδίσουν ούτε να κυνηγήσουν, και οι λεγόμενες δρεπανίδες, για τις οποίες έχει προνοηθεί ώστε η τροφή τους να προέρχεται από τα όντα που κινούνται στον αέρα. Στο χελιδόνι δε, η χαμηλή πτήση κοντά στο έδαφος αναπληρώνει την υπηρεσία των ποδιών.

«Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά έμψυχα που έχουν ζωή, και πετεινά που πετούν πάνω από τη γη, προς το στερέωμα του ουρανού». Διατάχθηκαν να πετούν πάνω από τη γη, επειδή για όλα η τροφή προέρχεται από τη γη. Και προς το στερέωμα του ουρανού, όπως εξηγήσαμε προηγουμένως, διότι εδώ ο αέρας ονομάζεται ουρανός επειδή είναι ορατός· και ονομάζεται στερέωμα, επειδή ο αέρας πάνω από τα κεφάλια μας είναι κάπως πιο πυκνός σε σύγκριση με το αιθέριο σώμα, και περισσότερο συμπιεσμένος από τις αναθυμιάσεις που ανεβαίνουν από κάτω. Έχεις, λοιπόν, τον ουρανό διακοσμημένο, τη γη στολισμένη, τη θάλασσα να βρίθει από τα δικά της γεννήματα, τον αέρα γεμάτο από τα πτηνά που πετούν μέσα σε αυτόν. Όλα παρήχθησαν από το μη ον στο είναι με το πρόσταγμα του Θεού, και όσα παρέλειψε τώρα ο λόγος, αποφεύγοντας την περαιτέρω ενασχόληση με αυτά, για να μη φανεί ότι υπερβαίνει το μέτρο, αφού τα αναλογιστείς μόνος σου εσύ που είσαι φιλόπονος, κατανοώντας τη σοφία του Θεού στα πάντα, να μην πάψεις ποτέ να θαυμάζεις, ούτε να δοξάζεις τον Ποιητή μέσα από ολόκληρη την κτίση. Έχεις στο σκοτάδι τα νυκτόβια είδη των πτηνών· στο φως τα ημερόβια. Διότι οι νυχτερίδες, οι κουκουβάγιες και οι νυχτοκόρακες ανήκουν στα πτηνά της νύχτας. Ώστε κάποτε, σε ώρα που απουσιάζει ο ύπνος, να σου αρκεί η ενασχόληση με αυτά και η εξέταση των ιδιωμάτων τους, για να αναπέμψεις δοξολογία προς τον Ποιητή.

Τα λόγια της Γραφής, όταν διαβάζονται απλώς, είναι μερικές μικρές συλλαβές: «Ας παραγάγουν τα ύδατα πτηνά που πετούν πάνω από τη γη στο στερέωμα του ουρανού»· όταν όμως ερευνηθεί το νόημα που βρίσκεται μέσα σε αυτά τα λόγια, τότε φανερώνεται το μέγα θαύμα της σοφίας του Δημιουργού. Πόσες διαφορές πτηνών προείδε; Πώς τα διαχώρισε μεταξύ τους κατά γένος; Πώς χαρακτήρισε το καθένα με ξεχωριστά ιδιώματα;

Εκείνος που λαμβάνει τόκους, εάν δεχθεί να διαθέσει το άδικο κέρδος στους φτωχούς και στο εξής να απαλλαγεί από το νόσημα της φιλοχρηματίας, γίνεται δεκτός στην ιερωσύνη. Απορώ δε μαζί σου, που απαιτείς γραμματική ακρίβεια στην Αγία Γραφή και θεωρείς ότι είναι βεβιασμένη η λέξη της μετάφρασης όταν αποδίδει το δικό της σαφές νόημα και δεν μεταφέρει αυτό που κυρίως σημαίνει η εβραϊκή λέξη. Επειδή όμως δεν πρέπει να προσπεράσουμε αδιάφορα το ζήτημα που έθεσε ένας ερευνητικός άνθρωπος, τα πετεινά του ουρανού και τα ψάρια της θάλασσας έλαβαν την ίδια προέλευση κατά τη δημιουργία του κόσμου. Διότι και τα δύο γένη προήλθαν από τα ύδατα. Η δε αιτία είναι ότι και τα δύο έχουν το ίδιο ιδίωμα. Διότι τα μεν κολυμπούν μέσα στο νερό, τα δε πλέουν στον αέρα. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, τα μνημόνευσε από κοινού. Το δε σχήμα του λόγου, ως προς μεν τα ψάρια αποδόθηκε ακατάλληλα, ως προς δε όλα όσα διαβιούν στα ύδατα αποδόθηκε με απόλυτη οικειότητα. Διότι τα πετεινά του ουρανού έχουν υποταχθεί στον άνθρωπο, όπως και τα ψάρια της θάλασσας, και όχι μόνο αυτά, αλλά και όλα όσα διασχίζουν τα μονοπάτια των θαλασσών.

Έτσι, λοιπόν, ας προσφέρουμε ως καρπό και εμείς τους ίδιους τους εαυτούς μας, όπως διδάσκει ο άγιος Γρηγόριος· διότι εμάς επιθυμεί ως το πολυτιμότερο κτήμα για τον Θεό. Αληθινά, από όλα τα ορατά κτίσματα το πιο πολύτιμο είναι ο άνθρωπος. Διότι εκείνα μεν τα παρήγαγε ο Δημιουργός με τον λόγο Του, λέγοντας: «Ας γίνει τούτο», και έγινε· και πάλι: «Ας βγάλει η γη τούτο», και έγινε· και: «Ας βγάλουν τα ύδατα»· και όλα τα παρόμοια. Τον άνθρωπο, όμως, τον έπλασε και τον καλλώπισε με τα ίδια Του τα χέρια· και όλα τα άλλα τα έταξε για την εξυπηρέτηση και την ανάπαυση του ανθρώπου, ενώ τον ίδιο τον κατέστησε βασιλιά όλων αυτών και τον έκανε να απολαμβάνει την τρυφή του παραδείσου. Και το πιο θαυμαστό είναι ότι, ακόμη και όταν εξέπεσε από εκεί εξαιτίας της δικής του αμαρτίας, τον ανακάλεσε και πάλι διά του αίματος του μονογενούς Του Υιού, έτσι ώστε από όλα τα ορατά δημιουργήματα ο άνθρωπος να αποτελεί το πολυτιμότερο κτήμα για τον Θεό, και όχι μόνο το πολυτιμότερο, όπως είπε ο άγιος, αλλά και το πιο οικείο.

Τη δεύτερη τετράδα, γέννημα της πρώτης τετράδας, ισχυρίζονται ότι την έχει αναφέρει ως εξής, ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος καθεαυτά, καθώς και το ύδωρ και το πνεύμα που φέρεται πάνω από το ύδωρ. Μετά από αυτήν, μνημονεύοντας τη δεκάδα, αναφέρει το φως και την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, και επιπλέον τη βλάστηση και στη δέκατη θέση το ξύλο (δέντρο)· και έτσι, μέσω των δέκα αυτών ονομάτων, φανέρωσε τους δέκα Αιώνες. Η δε δύναμη της δωδεκάδας υποστηρίζουν ότι έχει απεικονιστεί από αυτόν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο και τη σελήνη, τα άστρα και τους καιρούς, τα έτη (ενιαυτούς) και τα κήτη, καθώς και τα ψάρια και τα ερπετά, τα πετεινά και τα τετράποδα, τα θηρία και, πάνω από όλα αυτά, δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι έχει εκφραστεί η τριακοντάδα από το πνεύμα μέσω του Μωυσή. Αλλά και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, θεωρούν ότι έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή (η οποία είναι εγκατεστημένη στην περιοχή του εγκεφάλου), από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις που ονομάζονται κατ' εικόνα της άνω τετράδας, δηλαδή η όραση, η ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε ογδοάδα ισχυρίζονται ότι φανερώνεται μέσω του ανθρώπου ως εξής: επειδή διαθέτει δύο ακοές (αυτιά) και ισάριθμες οράσεις (μάτια), καθώς και δύο οσφρήσεις (ρουθούνια) και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού.

Διότι, όσον αφορά τα άλλα δημιουργήματα, όσα μεταβάλλονται με τις διαφοροποιήσεις του χρόνου, περνώντας από τη νεότητα στο γήρας, αναφέρεται: «ας εξαγάγουν τα ύδατα έμψυχα ερπετά και πτηνά που πετούν πάνω από τη γη προς το στερέωμα του ουρανού» και «ας εξαγάγει η γη έμψυχα όντα κατά το είδος τους, τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης κατά το είδος τους»· ενώ για τον άνθρωπο δεν ισχύει πλέον το ίδιο με εκείνα, δηλαδή το «ας εξαγάγει η γη» ή «ας εξαγάγουν τα ύδατα» ή «ας δημιουργηθούν φωστήρες», αλλά το «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας, και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πτηνά του ουρανού και όλα τα κτήνη» και το «έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο». 27. Και για να αντιληφθείτε μάλιστα κι εσείς καλύτερα τη διαφορά, ότι δηλαδή ο άνθρωπος διαφέρει καθολοκληρίαν από τα άλλα και συγκαταλέγεται σε δεύτερη τιμή μετά τους αγγέλους, όντας αθάνατος, ελάτε να εξετάσουμε πάλι και αυτό με αληθινό και ορθόδοξο συλλογισμό. Διότι στα μεν άλλα δημιουργήματα δόθηκε η δυνατότητα να εμψυχώνονται και να ζουν από την εισπνοή του αέρα, ενώ στον άνθρωπο από την ίδια την αθάνατη και υπερέχουσα ουσία. Διότι «ενεφύσησε ο Θεός στο πρόσωπό του πνοή ζωής και έγινε ο άνθρωπος ζωντανή ψυχή». Και στα μεν άλλα επιβλήθηκε να υπηρετούν και να εξουσιάζονται, σε αυτόν δε να εξουσιάζει και να κυριαρχεί.

Αυτά τα τέσσερα μέγιστα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την τρίτη ημέρα. Την τέταρτη ημέρα, τον ήλιο, τη σελήνη, τους αστέρες. Αυτά τα τρία μεγάλα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την τέταρτη ημέρα. Την πέμπτη ημέρα, τα μεγάλα κήτη, τους ιχθύες και τα άλλα ερπετά που βρίσκονται στα ύδατα, τα φτερωτά πτηνά. Αυτά τα τρία μεγάλα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την πέμπτη ημέρα. Την έκτη ημέρα, τα θηρία, τα κτήνη, τα ερπετά της γης, τον άνθρωπο. Αυτά τα τέσσερα μεγάλα έργα δημιούργησε ο Θεός κατά την έκτη ημέρα. Και δημιουργήθηκαν συνολικά είκοσι δύο είδη μέσα στις έξι ημέρες. «Και ολοκλήρωσε όλα τα έργα Του την έκτη ημέρα», όσα υπάρχουν στους ουρανούς και στη γη, στις θάλασσες και στις αβύσσους, στο φως και στο σκοτάδι και στα πάντα. Και αναπαύθηκε ο Θεός από όλα τα έργα Του την έβδομη ημέρα και την ευλόγησε και την αγίασε. Και φανέρωσε μέσω αγγέλου στον Μωυσή ότι υπήρξαν και είκοσι δύο κεφαλές από τον Αδάμ μέχρι τον Ιακώβ, ο οποίος είναι και ο Ισραήλ, λέγοντας: «και θα εκλέξω για τον Εαυτό Μου από το σπέρμα του λαό περιούσιο ανάμεσα από όλα τα έθνη». Αυτές δε οι κεφαλές, οι οποίες αποτελούν γενεές, για τις οποίες μίλησε ο Κύριος, είναι οι εξής: Αδάμ, Σηθ, Ενώς, Καϊνάν, Μαλελεήλ, Ιάρεδ, Ενώχ, Μαθουσάλα, Λάμεχ, Νώε, Σημ, Αφραξάδ, Σάλα, Έβερ, Φαλέχ, Ραγαύ (διότι τον Καϊνάν...

«Φωνή Κυρίου επί των υδάτων, ο Θεός της δόξης εβρόντησε· Κύριος επί υδάτων πολλών». Διότι, ενώ επικρατούσε αιθρία στην κορυφή του Καρμήλου, άκουγε βουή πολλών υδάτων. Και γενικά, εάν κάποιος συγκεντρώσει τα αναγραφόμενα στην Παλαιά Διαθήκη σχετικά με τα ύδατα, όπως το: «Πνεύμα Θεού εφέρετο πάνω από το ύδωρ»· και το: «Ας παραγάγουν τα ύδατα έμβια ερπετά και πτηνά που πετούν»· καθώς και τα γεγονότα του κατακλυσμού, πώς δηλαδή, ενώ τα πάντα καταποντίστηκαν, μόνο ο Νώε και όσοι βρίσκονταν μαζί του διασώθηκαν στην κιβωτό· αλλά και τα γεγονότα στην Αίγυπτο, στην Ερυθρά Θάλασσα και στον Ιορδάνη ποταμό, πώς δηλαδή οι υιοί του Ισραήλ πέρασαν απέναντι με αβρεχή πόδια, θα διαπιστώσει του λόγου το αληθές.

Ξεκινώντας από αυτό το σημείο ο προφήτης, και προτάσσοντας τους νόμους για τη φύση των πάντων πριν από την ανθρώπινη νομοθεσία, προέτρεψε πρώτα από όλα να είναι όλοι προσηλωμένοι στον παμβασιλέα Θεό και να μην αμελούν τους νόμους Του, διότι βέβαια και ο ίδιος ο ήλιος, ο ουρανός και το σύμπαν, η γη και όλα όσα βρίσκονται πάνω στη γη, καθώς και όσα θεωρούνται έργα της φύσης, υποτάσσονται στις εντολές και στις διατάξεις Του, στους ιερούς Του νόμους και λόγους. Γι’ αυτό λοιπόν επιβάλλεται ακόμη περισσότερο στο ανθρώπινο γένος, που δεν αποτελεί μικρό μέρος του σύμπαντος, να είναι προσηλωμένο κατά λογική ακολουθία στα θεία διατάγματα και να μην υπολείπεται από τα επιμέρους στοιχεία της φύσης. Διότι, από τη μία, Εκείνος νομοθέτησε στη γη από την αρχή λέγοντας: «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι, που να κάνει σπόρο κατά το είδος του, και δέντρο καρποφόρο που να κάνει καρπό»· και αυτή, επιδεικνύοντας την ευπείθειά της στον νόμο ταυτόχρονα με τον λόγο, δεν έχει παραμελήσει μέχρι και σήμερα τη θεία διάταξη. Έτσι, από την άλλη, και η υγρή ουσία, όταν ο Θεός είπε: «Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά έμψυχα και πτηνά που να πετούν στο στερέωμα του ουρανού», αμέσως με τον λόγο απέδωσε το έργο, και μέχρι σήμερα φαίνεται να προσφέρει την υπακοή της στον νόμο.

ΙΓʹ. ΔΟΞΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΘΕΟΥ, ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΑΙΤΙΑΣ ΤΩΝ ΠΑΝΤΩΝ Ξεκινώντας, λοιπόν, η διδασκαλία τους την αρχή της θεολογίας από την ποιητική και δημιουργική δύναμη των πάντων, την παρουσιάζει όχι με συλλογισμούς ούτε με πιθανολογίες, αλλά με τρόπο πιο δογματικό και διδακτικό, επικαλούμενη το Άγιο Πνεύμα· από το οποίο θεοφορούμενος ο Μωυσής, ξεκίνησε κάπως έτσι τη θεολογία του: «Στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Έπειτα λέει: «Είπε ο Θεός: ας γίνει φως, και έγινε φως». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: ας γίνει στερέωμα, και έγινε». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: ας βλαστήσει η γη χλωρό χορτάρι, που να βγάζει σπόρο κατά το είδος και την ομοιότητά του, και οπωροφόρο δέντρο που να κάνει καρπό, του οποίου ο σπόρος να είναι μέσα του, κατά το είδος του πάνω στη γη, και έγινε». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού, ώστε να φέγγουν πάνω στη γη, και ας χρησιμεύουν για σημάδια και για καιρούς και για ημέρες και για έτη, και έγινε». Και πάλι: «Είπε ο Θεός: Ας βγάλουν τα νερά ερπετά με ζωντανή ψυχή κατά το είδος τους, και όλα τα πετεινά του ουρανού κατά το είδος τους, και έγινε». Και πάλι: «Ας βγάλει η γη τετράποδα και ερπετά και θηρία της γης κατά το είδος τους, και έγινε».

Διότι ο λόγος της Γραφής, με κάποια καταχρηστική χρήση των λέξεων, ονομάζει από τη μία πλευρά ουρανό το όριο του παχυμερέστερου αέρα, μέχρι το οποίο κινούνται τα σύννεφα, οι άνεμοι και η φύση των πτηνών που πετούν ψηλά. Γι' αυτό κάνει λόγο και για «νεφέλες του ουρανού» και για «πετεινά του ουρανού»· και δεν τον ονομάζει αυτόν απλώς ουρανό, αλλά και μαζί με το στερέωμα. Λέει δηλαδή: «Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών, και πετεινά που πετούν πάνω από τη γη κατά το στερέωμα του ουρανού». Έπειτα, ονομάζει ουρανό και στερέωμα ένα άλλο, αυτό που θεωρείται ότι βρίσκεται εσωτερικά, κάτω από την απλανή σφαίρα, μέσα στο οποίο διαπορεύονται οι πλανήτες. Διότι αναφέρει ότι «Έφτιαξε ο Θεός τους μεγάλους φωστήρες, και τους έθεσε στο στερέωμα του ουρανού, ώστε να φέγγουν πάνω στη γη». Είναι δε ολοφάνερο στον καθένα που έχει εξετάσει έστω και λίγο τη διακόσμηση του σύμπαντος, πόσο πιο χαμηλά τοποθετούνται αυτά σε σχέση με την άνω φορά, και το ίδιο το απώτατο όριο του αισθητού κόσμου, το οποίο αποτελεί το μεθόριο της νοητής κτίσεως, το ονομάζει στερέωμα και ουρανό.

Κατ' εικόνα Θεού δημιουργήθηκε ο άνθρωπος. Και ευλόγησε ο Θεός τον άνθρωπο και είπε: Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη. Αυτή είναι και η ευλογία των ιχθύων: Και είπε ο Θεός: Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά με ζωντανή ψυχή· και έγινε έτσι. Έπειτα: Και είπε ο Θεός: Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τα ύδατα. Τι το ξεχωριστό υπάρχει λοιπόν; Αυτά υπήρξαν αναγκαία. Και τα κοινά σου τα χάρισε, και τα ιδιαίτερα δικά σου σε περιμένουν. Διότι αναπτύσσεσαι όπως και τα υπόλοιπα ζώα· ξεκινώντας από μικρός στην αρχή, με τις σταδιακές προσθήκες φθάνεις στην ολοκλήρωση. Έτσι και τα άλογα και οι σκύλοι, έτσι και οι αετοί και οι κύκνοι και όλα όσα θα μπορούσες να αναφέρεις, ξεκινώντας από το μικρό μέγεθος της πρώτης κυοφορίας, με τη σταδιακή προσθήκη φθάνουν στην τέλεια ανάπτυξη και έπειτα πάλι, μέσω της φθοράς, επιστρέφουν στο μικρότερο μέγεθος. Όσα λοιπόν ήταν κοινά στη φύση, τα δώρισε και σε εμάς.

Τέτοια αποδείχθηκε η φύση του πρόσφατου θεού μέσα από την ακολουθία των όσων ειπώθηκαν από τον νέο θεοποιό. Αλλά επικαλείται τα γεγραμμένα και λέει ⟨ότι αυτά τα διακηρύσσει ρητά ο Μωυσής, ότι δηλαδή «είπε ο Θεός», και προσθέτει τα λόγια: «Γενηθήτω φως» και «Γενηθήτω στερέωμα» και «Συναχθήτω τα ύδατα» και «Οφθήτω η ξηρά» και «Βλαστησάτω η γη» και «Εξαγαγέτω τα ύδατα», και όλα όσα έχουν καταγραφεί στη συνέχεια⟩. Ας εξετάσουμε λοιπόν το νόημα αυτών που ειπώθηκαν. Ποιος δεν γνωρίζει, ακόμη και από τα μικρά νήπια, ότι η ακοή και ο λόγος έχουν φυσική σχέση μεταξύ τους, και όπως δεν είναι δυνατόν να ενεργήσει η ακοή χωρίς κάποιος να μιλάει, έτσι ούτε ο λόγος μπορεί να είναι ενεργός αν δεν κατευθύνεται προς την ακοή; Εάν λοιπόν λέει ότι ο Θεός μίλησε, ας μας υποδείξει και την ακοή προς την οποία μίλησε. Ή μήπως θα πει ότι τα έλεγε αυτά στον εαυτό Του; Επομένως, προστάζει τον εαυτό Του δίνοντας εντολές. Και ποιος θα το δεχθεί αυτό, ότι δηλαδή ο Θεός κάθεται και διατάζει τον εαυτό Του για το τι πρέπει να πράξει, και χρησιμοποιεί τον εαυτό Του ως διάκονο και υπηρέτη των δικών Του προσταγμάτων; Εάν όμως υποθέσουμε ότι κάποιος θεωρεί ευσεβές να λέει κάτι τέτοιο, ποιος χρειάστηκε ρήματα και λόγια για τον εαυτό του, έστω κι αν πρόκειται για άνθρωπο; Διότι στον καθένα αρκεί η κίνηση της διάνοιας για να δημιουργήσει την ορμή της προαιρέσεως. Αλλά θα πει, οπωσδήποτε, ότι συνομιλούσε με τον Υιό. Και ποια ανάγκη υπήρχε για φωνή ως προς αυτό;

Τη δύναμη της δωδεκάδας, κατ' αυτόν, την απεικονίζουν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και τις εποχές, τα έτη και τα κήτη, τα ψάρια και τα ερπετά, τα πτηνά και τα τετράποδα, τα θηρία και ως δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι από το πνεύμα διακηρύχθηκε η τριακοντάδα δια μέσου του Μωυσή. Αλλά βεβαίως και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή. Αυτή δε εδράζεται στην περιοχή του εγκεφάλου, από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις, κατ' εικόνα της άνω τετράδας, οι οποίες ονομάζονται: όραση, ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε Ογδοάδα λένε ότι φανερώνεται δια του ανθρώπου ως εξής: επειδή αυτός έχει δύο ακοές, και ισάριθμες οράσεις, και ακόμη δύο οσφρήσεις, και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού. Διδάσκουν δε ότι ολόκληρος ο άνθρωπος φέρει όλη την εικόνα της τριακοντάδας ως εξής: στα μεν χέρια, μέσω των δακτύλων, βαστάζει τη δεκάδα, ενώ σε όλο το σώμα, που διαιρείται σε δώδεκα μέλη, τη δωδεκάδα. Και το διαιρούν αυτό, όπως ακριβώς έχει διαιρεθεί από αυτούς το σώμα της Αλήθειας, για το οποίο μιλήσαμε προηγουμένως. Την δε ογδοάδα, επειδή είναι άρρητη και αόρατη, την εννοούν ως κρυμμένη στα σπλάχνα.

Αυτός είναι ο ήλιος σας, τον οποίο εμπιστεύεστε και του προσφέρετε τη λατρεία σας. Όλα τα έργα του Κυρίου είναι πάρα πολύ καλά, και φοβερά και εξαίσια· όμως έχουν οριστεί για την εξυπηρέτησή μας, όχι για να μας εξουσιάζουν. Πώς εξάλλου και η σελήνη παράχθηκε με το πρόσταγμα του Δημιουργού για τον φωτισμό της νύχτας, και πότε μεν δέχεται αύξηση, πότε δε υφίσταται μείωση, και πότε μεν, λάμποντας, εκπέμπει μαρμαρυγές φωτός, πότε δε, καθώς φθίνει, διαφυλάσσει αμετάβλητα τα μέτρα της μαζί με τους πολυάριθμους χορούς των αστέρων; Αλλά ας προχωρήσουμε στη συνέχεια του λόγου. Και έγινε εσπέρα, και έγινε πρωί, ημέρα τέταρτη. Και είπε ο Θεός: Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών κατά γένος, και πετεινά που να πετούν κατά το στερέωμα του ουρανού.

Ομιλία Ζʹ. Και είπε ο Θεός: Ας παραγάγουν τα ύδατα ζωντανά κινούμενα όντα και πετεινά που να πετούν πάνω στη γη προς το στερέωμα του ουρανού· και έγινε έτσι. Και εποίησε ο Θεός τα μεγάλα κήτη και κάθε ζωντανή ύπαρξη κινούμενων όντων, τα οποία παρήγαγαν τα ύδατα κατά τα γένη τους. αʹ. Αρκετά ελέγξαμε χθες εκείνους που αυτομόλησαν στις ιπποδρομίες, δείχνοντάς τους το μέγεθος της βλάβης που υπέστησαν, εφόσον σκόρπισαν μονομιάς τον πνευματικό πλούτο που είχαν συγκεντρώσει από τη νηστεία, και από την πολλή περιουσία ξαφνικά περιήλθαν σε έσχατη πενία. Ας χρησιμοποιήσουμε λοιπόν σήμερα πιο ήπιο φάρμακο, και σαν να πρόκειται για δικά μας μέλη, έτσι ας επιδέσουμε τα τραύματα της ψυχής τους· διότι και χθες επιθέσαμε αυστηρότερα φάρμακα, όχι απλώς για να τους λυπήσουμε και να αυξήσουμε τον πόνο τους, αλλά για να μπορέσουμε με τη σφοδρότητα να καθαρίσουμε την πληγή σε βάθος. Εξάλλου, και οι ιατροί και οι πατέρες έτσι συνηθίζουν να πράττουν· οι μεν ιατροί επιθέτουν πρώτα τα πιο δραστικά, και όταν ανοίξει η πληγή, τότε προσφέρουν τα φάρμακα που έχουν την ιδιότητα να καταπραΰνουν· οι δε πατέρες, όταν δουν τα παιδιά τους να ατακτούν, πρώτα χρησιμοποιούν σφοδρότερες επιπλήξεις, και έπειτα νουθεσίες και παρακλήσεις.

Τι λέει λοιπόν; «Και είπε ο Θεός: Ας παραγάγουν τα ύδατα έρποντα όντα με ζωντανή ψυχή, και πτηνά που να πετούν πάνω από τη γη κατά το στερέωμα του ουρανού. Και έγινε έτσι». Πρόσεξε τη φιλανθρωπία του Δεσπότη, πώς με ορισμένη τάξη και ακολουθία μάς διδάσκει ολόκληρη τη δημιουργία.

Διότι λέει: «Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά έμψυχα, και πτηνά που να πετούν πάνω από τη γη προς το στερέωμα του ουρανού». Ποιος λόγος, πες μου, θα μπορέσει να συλλάβει το θαύμα; Ποια γλώσσα θα είναι αρκετή για να υμνήσει τον Δημιουργό; Είπε μόνο: «Ας βλαστήσει η γη», και αμέσως την διήγειρε σε ωδίνες τοκετού· τώρα λέει: «Ας εξαγάγουν τα ύδατα». Δες πόσο κατάλληλα είναι τα προστάγματά του· εκεί λέει: «Ας βλαστήσει», εδώ: «Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά έμψυχα». Διότι, όπως ακριβώς για τη γη είπε μόνο «Ας βλαστήσει», και δόθηκε διαφορετική και πολύμορφη ποικιλία ανθέων, βοτάνων και σπερμάτων, και με έναν λόγο παρήχθησαν τα πάντα, έτσι και εδώ είπε: «Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά έμψυχα, και πτηνά που να πετούν πάνω από τη γη προς το στερέωμα του ουρανού», και αθρόα δημιουργήθηκαν τόσα πολλά γένη ερπετών και τόση μεγάλη ποικιλία πτηνών, που δεν είναι δυνατόν ούτε με τον λόγο να απαριθμηθούν. Και το μεν πρόσταγμα ήταν σύντομο, και ήταν ένα μόνο πρόσταγμα, ενώ τα γένη των ζώων ήταν διαφορετικά και ποικίλα. Αλλά μην παραξενεύεσαι, αγαπητέ· διότι ήταν πρόσταγμα Θεού, και ο λόγος του χάρισε την υπόσταση σε όσα δημιουργήθηκαν. Βλέπεις πώς τα παράγει όλα από το μη ον στο είναι; Είδες την ακρίβεια της διδασκαλίας; Είδες τη συγκατάβαση του Δεσπότη, πόσο μεγάλη την επιδεικνύει για το δικό μας γένος;

Αλλά για να μην αφεθεί καμία πρόφαση δικαιολογίας σε όσους θέλουν να είναι αγνώμονες, διαχωρίζει με τόση σαφήνεια και τη σειρά των όσων γίνονται και τον αριθμό των ημερών, και μας τα διδάσκει όλα με πολλή συγκατάβαση, ώστε, αφού μάθουμε ολόκληρη την αλήθεια, να μην προσέχουμε πλέον την πλάνη εκείνων που τα εκφράζουν όλα με βάση τους δικούς τους λογισμούς, αλλά να μπορέσουμε να γνωρίσουμε την άφατη δύναμη του Δημιουργού μας. «Και έγινε», λέει, «έτσι». Είπε: «Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών, και πτηνά που να πετούν πάνω από τη γη κατά το στερέωμα του ουρανού», και υπάκουσε το στοιχείο, και εκπλήρωσε την προσταγή. Και έγινε, λέει, έτσι, όπως διέταξε ο Δεσπότης· «και εποίησε ο Θεός τα μεγάλα κήτη, και κάθε ψυχή ζωντανών ερπετών, τα οποία παρήγαγαν τα ύδατα κατά τα γένη τους, και κάθε φτερωτό πτηνό κατά το γένος του». Και είδε ο Θεός ότι είναι καλά, και τα ευλόγησε ο Θεός, λέγοντας: «Αυξάνεστε, και πληθύνεστε, και γεμίστε τα ύδατα στις θάλασσες, και τα πτηνά ας πληθυνθούν πάνω στη γη». Παρατήρησε πάλι εδώ, πόση είναι η σοφία του Πνεύματος. Διότι, αφού ο μακάριος Μωυσής είπε ότι «Έγινε έτσι», μας διδάσκει λεπτομερώς προσθέτοντας και λέγοντας: «Και εποίησε ο Θεός τα μεγάλα κήτη, και κάθε ψυχή ζωντανών ερπετών, τα οποία παρήγαγαν τα ύδατα κατά τα γένη τους, και κάθε φτερωτό πτηνό κατά το γένος του. Και είδε ο Θεός ότι είναι καλά».

Προχώρησε πάλι στη δημιουργία των δύο μεγάλων φωστήρων και στην ποικιλία των αστέρων, στολίζοντας δι' αυτών την ομορφιά του ουρανού. Έπειτα, αφού παρήγαγε τα έμψυχα ζώα από τα ύδατα και τα πετεινά που πετούν πάνω από τη γη στο στερέωμα του ουρανού, και αφού συμπλήρωσε τον αριθμό των πέντε ημερών, επειδή έπρεπε να δημιουργηθούν και τα ζώα της γης, πρόσταξε να παραχθούν και αυτά: τόσο εκείνα που είναι κατάλληλα για τροφή, όσο και εκείνα που είναι χρήσιμα για υπηρεσία, καθώς και τα θηρία και τα ερπετά. Τότε λοιπόν, επειδή κατεκόσμησε τα πάντα και προσέδωσε την πρέπουσα ευταξία και διάκοσμο στα ορατά, και ετοίμασε την τράπεζα πολυτελή, γεμάτη από ποικίλα και κάθε λογής εδέσματα, η οποία διέθετε πολλή αφθονία και πλούτο, και έκανε τα ανάκτορα, όπως θα μπορούσε να πει κανείς, από παντού λαμπρά, φαιδρύνοντας με ποικίλους τρόπους τα άνω και τα κάτω, τότε λοιπόν δημιουργεί εκείνον που επρόκειτο να τα απολαύσει όλα αυτά. Παραδίδει σε αυτόν την εξουσία όλων των ορατών, δείχνοντας έτσι πόσο πολυτιμότερο από όλα τα δημιουργήματα ήταν το ζωντανό ον που επρόκειτο να πλαστεί, εφόσον προστάζει όλα όσα έγιναν να τεθούν υπό την εξουσία και τη διαχείρισή του.

Εδώ όμως δεν υπάρχει τίποτα τέτοιο, αλλά και ο κόπος είναι μικρότερος, και ο πλούτος απερίγραπτος. Διότι τέτοια είναι όλα τα πνευματικά πράγματα. Ας μη γίνουμε λοιπόν χειρότεροι από εκείνους που έχουν συνεπαρθεί με τα αισθητά, αλλά ας ερευνήσουμε και εμείς αυτόν τον πνευματικό θησαυρό που βρίσκεται αποταμιευμένος σε αυτά τα λόγια, και ας δούμε πρώτα τι το καινούργιο και παράδοξο υπάρχει στα λεγόμενα, και για ποιον λόγο χρησιμοποίησε τέτοια αλλαγή των λέξεων ο μακάριος αυτός προφήτης, ή μάλλον ο φιλάνθρωπος Θεός που ομιλεί μέσω του προφήτη. Και λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση». Διότι προηγουμένως τον ακούγαμε να λέει μετά τη δημιουργία του ουρανού και της γης: «Γενηθήτω φως», και «Γενηθήτω στερέωμα ανάμεσα στο νερό»· και πάλι: «Ας συναχθεί το νερό σε μία σύναξη, και ας φανεί η ξηρά», και «Γενηθήτωσαν φωστήρες», και «Ας βγάλουν τα νερά ερπετά ζωντανών ψυχών». Είδες ότι μόνο με τον λόγο και με το πρόσταγμα δημιουργήθηκε όλη η κτίση μέσα στις πέντε ημέρες; Παρατήρησε σήμερα πόση είναι η διαφορά των λέξεων. Διότι δεν λέει πλέον, «γενηθήτω άνθρωπος», αλλά τι; «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση». Τι είναι αυτό το καινούργιο; Τι είναι αυτό το παράξενο; Ποιος άραγε είναι αυτός που δημιουργείται, ώστε ο Δημιουργός να χρειαστεί τόση βουλή και σκέψη για την κατασκευή του;

Δεν είχε τη δύναμη να αδειάσει το φορτίο, και προσείλκυσε βοηθούς. Διότι, όπως αναφέρει, έκαναν νοήματα στους συνεταίρους τους που βρίσκονταν στο άλλο πλοίο, στο οποίο ήταν ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης, να έλθουν για να τους βοηθήσουν. Έκαναν νοήματα, δεν φώναζαν, αυτοί οι ναύτες που χωρίς κραυγές και θόρυβο δεν έκαναν απολύτως τίποτα. Γιατί; Επειδή το παράδοξο του γεγονότος τούς οδήγησε σε αφωνία. Διότι τι θα μπορούσαν να φωνάξουν, παρά μόνο να κάνουν νοήματα, βλέποντας μπροστά τους ένα θείο μυστήριο; Όταν έσπευσαν και εκείνοι από το άλλο πλοίο, όπου βρίσκονταν ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης, άρχισαν να συλλέγουν τα ψάρια, και όσο τα συγκέντρωναν, τόσο εκείνα πληθύνονταν. Διότι τα ψάρια βιάζονταν ποιο θα υπηρετήσει πρώτο το πρόσταγμα του Δεσπότη· τα μικρά προσπερνούσαν τα μεγάλα, τα μεσαία παραμέριζαν τα μεγαλύτερα, τα μεγάλα υπερπηδούσαν τα μικρά· δεν περίμεναν τα χέρια των αλιέων, αλλά αναπηδούσαν από μόνα τους μέσα στο πλοίο. Ο βυθός της λίμνης έμενε ακίνητος, κανένα από τα ψάρια δεν ανεχόταν να παραμείνει κάτω· διότι γνώριζαν Εκείνον που είχε πει: «Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωσών ψυχών». Τι συνέβη λοιπόν στον Σίμωνα, ο οποίος βρέθηκε ανάμεσα σε δύο καταστάσεις, αυτόν που τη νύχτα κοπίασε και δεν έπιασε τίποτα, και την ημέρα, με τον λόγο του Ιησού, τα αλίευσε όλα;