Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:20

Και μην εκπλήσσεσαι, αγαπητέ, αν από τα ύδατα αναδείχθηκαν λιβάδια ανθέων· διότι ούτε εξαρχής η γη έβγαλε τη βλάστηση των φυτών από τη δική της φύση, αλλά υπακούοντας στο πρόσταγμα του Δεσπότη. Και τα ύδατα επίσης τότε παρήγαγαν κινούμενα ζώα, επειδή άκουσαν: «Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά με ζωντανή ψυχή»· και το πρόσταγμα έγινε έργο· η άψυχη ουσία έβγαλε έμψυχα ζώα. Έτσι και τώρα το ίδιο πρόσταγμα τα δημιούργησε όλα. Τότε είπε: «Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά με ζωντανή ψυχή»· τώρα όμως δεν ανέδωσε ερπετά, αλλά πνευματικά χαρίσματα. Τότε τα ύδατα έβγαλαν άλογους ιχθείς· τώρα όμως γέννησαν για εμάς λογικούς και πνευματικούς ιχθείς, οι οποίοι αλιεύθηκαν από τους αποστόλους. Διότι λέει: «Ελάτε πίσω μου, και θα σας κάνω αλιείς ανθρώπων». Νέος είναι όντως ο τρόπος αυτής της αλιείας. Διότι οι αλιείς βγάζουν τους ιχθείς από τα ύδατα και νεκρώνουν τα αλιευόμενα· εμείς όμως τα ρίχνουμε μέσα στα ύδατα, και οι αλιευόμενοι ζωογονούνται. Υπήρχε βέβαια κάποτε και στους Ιουδαίους κολυμβήθρα ύδατος· αλλά μάθε τι δύναμη είχε, για να γνωρίσεις με ακρίβεια την ιουδαϊκή φτώχεια, και να μπορέσεις να κατανοήσεις τον δικό μας πλούτο.

Διότι, ό,τι είναι η μήτρα για το έμβρυο, αυτό είναι το νερό της κολυμβήθρας για τον πιστό· επειδή μέσα στο νερό διαπλάθεται και μορφοποιείται. Διότι, αρχικά βέβαια ελέχθη: «Ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωσών ψυχών»· αφότου όμως εισήλθε στα ρείθρα του Ιορδάνη ο Δεσπότης, το νερό δεν αναδίδει πλέον ερπετά ζωσών ψυχών, αλλά ψυχές λογικές και πνευματοφόρες. Και εκείνο που έχει λεχθεί για τον ήλιο, ότι δηλαδή είναι «ως νυμφίος που εξέρχεται από τον νυφικό του θάλαμο», αυτό θα ήταν ίσως καταλληλότερο να λεχθεί για τους πιστούς. Διότι εκπέμπουν πολύ πιο λαμπρές ακτίνες από εκείνον. Αλλά ό,τι διαπλάθεται μέσα στη μήτρα χρειάζεται χρόνο· ενώ στο νερό δεν συμβαίνει έτσι, αλλά μέσα σε μία στιγμή γίνονται όλα. Διότι, όπου η ζωή είναι φθαρτή και έχει την αρχή της από σωματική φθορά, αυτό που γεννιέται αναπτύσσεται με βραδύτητα (τέτοια είναι άλλωστε η φύση των σωμάτων· με τον χρόνο προσλαμβάνουν το τέλειο)· στα πνευματικά όμως δεν συμβαίνει έτσι. Γιατί άραγε; Διότι όσα δημιουργούνται, διαμορφώνονται εξαρχής τέλεια. Αλλά, επειδή ο Νικόδημος ακούγοντας αυτά βρισκόταν σε συνεχή ταραχή, δες πώς του αποκαλύπτει σταδιακά το απόρρητο αυτού του μυστηρίου, και καθιστά σαφές αυτό που μέχρι τότε του ήταν ασαφές, λέγοντας: «Εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα· και εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα, είναι πνεύμα». Τον απομακρύνει από όλα τα αισθητά και δεν τον αφήνει να περιεργαστεί τη μυσταγωγία με τούτους τους οφθαλμούς. Διότι δεν συζητούμε για σάρκα, λέει, αλλά για το Πνεύμα, ω Νικόδημε.

Όταν λοιπόν συγχώρησε αμαρτίες, και άνοιξε τον παράδεισο, και εισήγαγε τον ληστή, και κατήργησε τον παλαιό νόμο με μεγάλη υπεροχή, και ανέστησε αμέτρητους νεκρούς, και χαλιναγώγησε τη θάλασσα, και αποκάλυψε τα απόκρυφα των ανθρώπων, και δημιούργησε οφθαλμό, πράγματα τα οποία αποτελούν κατορθώματα μόνο του Θεού και κανενός άλλου, πουθενά δεν φαίνεται να προσεύχεται· όταν όμως έκανε να αναβλύσουν οι άρτοι, πράγμα που ήταν πολύ υποδεέστερο από όλα αυτά, τότε υψώνει το βλέμμα Του στον ουρανό· αφενός μεν για να επιβεβαιώσει όσα προείπα, αφετέρου δε για να μας διδάξει να μην καθόμαστε στο τραπέζι, προτού ευχαριστήσουμε Εκείνον που μας παρέχει αυτήν την τροφή. Και γιατί δεν τα δημιουργεί εκ του μηδενός; Για να φράξει το στόμα του Μαρκίωνα και του Μανιχαίου, οι οποίοι αποξενώνουν την κτίση από Αυτόν, και για να διδάξει μέσω των ίδιων των έργων ότι και όλα τα ορατά είναι δικά Του έργα και κτίσματα, και για να αποδείξει ότι Αυτός είναι που χορηγεί τους καρπούς, Αυτός που είπε εξαρχής: «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι» και «Ας βγάλουν τα ύδατα έμβια όντα». Διότι και τούτο δεν είναι υποδεέστερο από εκείνο. Επειδή, αν και εκείνα έγιναν εκ του μηδενός, εντούτοις προήλθαν από το ύδωρ· και δεν είναι κατώτερο από το να παραγάγει κανείς καρπό από τη γη και έμψυχα όντα από τα ύδατα, το να δημιουργήσει από πέντε άρτους τόσους πολλούς άρτους, και ομοίως από τα ψάρια· γεγονός που αποτελούσε σημείο ότι Αυτός εξουσιάζει και τη γη και τη θάλασσα.

Και εμείς, αδελφοί (διότι αυτά προγράφτηκαν για τη δική μας νουθεσία), θεωρώντας τα πάντα ως μηδέν, ας τηρήσουμε τον νόμο και τις εντολές του Θεού. Θέλοντας δε να δείξει πόσης τιμής έχει αξιωθεί ο άνθρωπος, ψάλλοντας ανέφερε: «Τα χέρια σου με έκαναν και με έπλασαν». Διότι με τον λόγο του συνέστησε τα πάντα ο Θεός, και τα έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Αφού δηλαδή δημιούργησε τον ουρανό και τη γη, είπε: «Ας γίνει φως», και έγινε φως· και, «Ας γίνει στερέωμα, και ας διαχωρίζει ανάμεσα στα ύδατα»· και, «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι»· και, «Ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού»· και, «Ας παραγάγουν τα ύδατα έμβια όντα με ζωντανή ψυχή»· και, «Ας παραγάγει η γη ζωντανή ψυχή, κτήνη, ερπετά και θηρία κατά το είδος τους»· τον άνθρωπο όμως, αφού πήρε χώμα από τη γη, τον έπλασε. Ο προφήτης, λοιπόν, κινούμενος από το θείο Πνεύμα, υπενθυμίζει τη φιλοστοργία του Δημιουργού για την ανθρώπινη φύση. Διότι, ενώ κατασκεύασε τα πάντα με τον λόγο, λέγεται ότι ο ίδιος έπλασε τη φύση των ανθρώπων, όχι χρησιμοποιώντας χέρια (επειδή είναι ασώματος και χωρίς σχήμα· διότι «ο Θεός είναι Πνεύμα», σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου), αλλά επιδεικνύοντας την περισσή εύνοια και οικειότητα προς αυτό το δημιούργημα, την οποία έχουμε εμείς οι άνθρωποι· διότι πλαστήκαμε κατ' εικόνα του· γι' αυτό ακριβώς, από όλα τα έμβια όντα μόνον ο άνθρωπος προικίζεται με σύνεση.

Και πρόσεξε το παράδοξο: δεν είπε «Λάζαρε, ξανάζησε», αλλά τι; «Λάζαρε, βγες έξω», για να διδάξει τους παρισταμένους ότι αυτός είναι εκείνος που καλεί τα μη όντα ως όντα, για να δείξει στους παρόντες ότι αυτός είναι εκείνος, ο Θεός ζώντων και όχι νεκρών, για να επιδείξει την κατάλληλη στιγμή το ανεμπόδιστο του θείου προστάγματος, και να υπενθυμίσει στους παρευρισκόμενους εκείνον που λέει: «Ας γίνει στερέωμα»· «Ας συγκεντρωθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή»· «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι»· «Ας παραγάγουν τα ύδατα έμβια ερπετά»· «Λάζαρε, βγες έξω»· και το έκανε αυτό για μεγαλύτερη και βεβαιότερη πίστη αυτών που είχαν προστρέξει, ώστε το μεν νεκρικό ένδυμα και τα δεσμά να μαρτυρήσουν τη νέκρωση, η δε άμεση υπακοή και ο ανεμπόδιστος φόβος να κηρύξουν τη δεσποτική εξουσία: «Λάζαρε, βγες έξω»· και ο αποσυντεθειμένος ορθωνόταν, και ο σαπισμένος αποκτούσε αισθήσεις· ο νεκρός υπάκουε, και ο δεσμώτης έτρεχε, και εκείνος που θρηνούνταν σκιρτούσε. Για ποιον λόγο όμως ο Σωτήρας χρησιμοποιεί κραυγή τη συγκεκριμένη στιγμή; Διότι, λέει ο ευαγγελιστής, «αφού είπε αυτά, κραύγασε με μεγάλη φωνή: Λάζαρε, βγες έξω». Και ίσως με τη δυνατή φωνή προτύπωνε τη μέλλουσα ανάσταση· διότι, λέει, «θα ηχήσει η σάλπιγγα και οι νεκροί θα αναστηθούν». Αν και έχω πολλά ακόμη να πω, παρασύρομαι στο προκείμενο θέμα και αναγκάζομαι να μεταβώ από τον έναν τάφο στον άλλον.

Στην αρχή, η φύση των υδάτων παρήγαγε κινούμενα ζώα· διότι λέγει: «Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά έμψυχα», και η προσταγή έγινε έργο, και εκείνη η άψυχη ουσία έβγαλε έμψυχα ζώα. Έτσι και τώρα, ας παραγάγουν τα ύδατα, όχι ερπετά έμψυχα, αλλά πνευματικά χαρίσματα. Τότε τα ύδατα παρήγαγαν ιχθύς άλογους και άφωνους, ενώ τώρα έβγαλαν ιχθύς λογικούς και πνευματικούς, ιχθύς που αλιεύθηκαν από τους αποστόλους· διότι λέγει: «Ελάτε, και θα σας κάνω αλιείς ανθρώπων»· αυτήν την αλιεία εννοούσε τότε. Πράγματι, ο τρόπος αυτής της αλιείας είναι καινούργιος· οι αλιείς βγάζουν από τα ύδατα, ενώ εμείς ρίξαμε μέσα στα ύδατα, και με αυτόν τον τρόπο αλιεύσαμε. Υπήρχε κάποτε και στους Ιουδαίους κολυμβήθρα· μάθε ποια δύναμη είχε εκείνη η κολυμβήθρα, για να κατανοήσεις την ιουδαϊκή πτωχεία, για να κατανοήσεις τον πλούτο της Εκκλησίας.

Διότι λέει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Πριν από την πλάση, τιμώμαστε με ιδιαίτερη μέριμνα. Διότι, ενώ παρείχε την ύπαρξη στο καθένα από τα όντα, διατηρούσε την αυθεντία εκείνου που προστάζει, και ολόκληρη την ορατή φύση τη δημιουργούσε με ένα πρόσταγμα, απευθυνόμενος με προστακτικό τρόπο σε όσα δεν υπήρχαν: «Ας γίνει φως»· «ας γίνει στερέωμα»· «ας γίνουν φωστήρες για φωτισμό»· «ας βγάλουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών»· «ας βγάλει η γη τετράποδα κατά το είδος τους»!

Στο νερό, λοιπόν, πρώτα πρόσταξε ο Θεός να παραγάγει ζωντανή ψυχή, επειδή επρόκειτο μέσω του νερού και του Αγίου Πνεύματος, το οποίο στην αρχή φερόταν πάνω στα νερά, να ανακαινίσει τον άνθρωπο· διότι αυτό είπε ο θείος Βασίλειος. Παρήγαγε δε ζώα μικρά και μεγάλα, κήτη, δράκοντες, ψάρια που έρπουν μέσα στα νερά και φτερωτά πτηνά. Μέσω των πτηνών, επομένως, συνδέονται το νερό, η γη και ο αέρας· διότι αυτά δημιουργήθηκαν μεν από τα νερά, αλλά διαβιούν στη γη και πετούν στον αέρα. Κάλλιστο, άλλωστε, στοιχείο είναι το νερό, πολύχρηστο και καθαρτικό των ρύπων· από μόνο του μεν καθαρίζει τους σωματικούς ρύπους, αλλά και τους ψυχικούς, εάν προσλάβει τη χάρη του Πνεύματος.

Μόνος ο άριστος τεχνίτης κατασκευάζει τον άνθρωπο, δηλαδή εμάς, ως την κατεξοχήν λογική και έμψυχη εικόνα του εαυτού Του, πλάθοντάς τον σαν κερί από υγρά και ελάχιστα σπέρματα μέσα στη μήτρα. Διότι ποιος είναι εκείνος που προνοεί ώστε να μην πνίγεται το έμβρυο από το υγρό και να μην εγκλωβίζεται στο εσωτερικό από τη στενότητα των αγγείων; Ή ποιος είναι αυτός που, μετά τη γέννηση και την έλευση στο φως, το μεταβάλλει σε μέγεθος, κάλλος και ρώμη, από αδύναμο και μικρό που ήταν, αν όχι αυτός ο ίδιος ο άριστος τεχνίτης, όπως είπα, ο Θεός, ο οποίος με τη δημιουργική Του δύναμη μετασχηματίζει και αναπλάθει τις μορφές; Ο Θεός είναι αθανασία, και ζωή, και αφθαρσία· ο δε άνθρωπος είναι έργο του Θεού· και κάθε τι που δημιουργείται από την αθανασία, είναι αθάνατο. Γι' αυτό, τον μεν άνθρωπο τον κατασκεύασε ο Ίδιος αυτοπροσώπως· ενώ τα υπόλοιπα γένη των ζώων πρόσταξε τον αέρα, τη γη και το νερό να τα παραγάγουν, λέγοντας: «Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά έμψυχα, και πτηνά που πετούν πάνω από τη γη, προς το στερέωμα του ουρανού». Και, «Ας παραγάγει η γη ζωντανή ψυχή κατά γένος· τετράποδα, και ερπετά, και θηρία της γης κατά γένος». Στην περίπτωση όμως του ανθρώπου δεν λέει πλέον, «Ας παραγάγει», αλλά, «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Και, «Έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη, και τον έπλασε». Σώμα έκτισε ο Θεός, όχι ασθένεια· και ψυχή δημιούργησε ο Θεός, όχι όμως αμαρτία· η δε ψυχή υπέστη το κακό επειδή εξετράπη από την κατά φύση κατάστασή της. Βρισκόταν κάποτε ο Αδάμ ψηλά, όχι κατά τον τόπο, αλλά κατά την προαίρεση.

Ε΄. Του ιδίου, λόγος πέμπτος, για την πέμπτη ημέρα: Περί των ερπετών, των πτηνών και των μεγάλων κητών, τα οποία κατά την πέμπτη ημέρα, με προσταγή του Θεού, παρήγαγαν τα ύδατα κατά είδος. ΣΤ΄. Του ιδίου, λόγος έκτος, για την έκτη ημέρα: Περί της εξάδας των έργων του Θεού, τα οποία παρήγαγε η γη: τετράποδα, ερπετά, θηρία, κτήνη, τον παράδεισο και τον άρχοντα αυτών, τον άνθρωπο.

ΛΟΓΟΣ ΠΕΜΠΤΟΣ Του ιδίου, λόγος πέμπτος, για την πέμπτη ημέρα: Περί των ερπετών, των πτηνών και των μεγάλων κητών, τα οποία κατά την πέμπτη ημέρα με την προσταγή του Θεού εξήγαγαν τα ύδατα κατά γένος. Ευλόγησον, πάτερ.

Διότι ταυτόχρονα με τη θέληση παρουσιάζεται ήδη και το αποτέλεσμα του έργου, ακόμη κι αν βγει φωτιά από χιόνι, ή από πέτρα, σύμφωνα με τον μέγα Ιωάννη, [***] τέκνα στον Αβραάμ. «Και είπε ο Θεός: ας βγάλουν τα νερά ερπετά ζωντανών ψυχών και πτηνά που να πετούν πάνω από τη γη προς το στερέωμα του ουρανού. Και έγινε έτσι. Και δημιούργησε ο Θεός τα μεγάλα κήτη, και κάθε ψυχή ερπετών ζώων, τα οποία έβγαλαν τα νερά σύμφωνα με το είδος τους, και κάθε φτερωτό πτηνό σύμφωνα με το είδος του». Παρατήρησε εδώ την υπερβολή της σοφίας και το μέγεθος της εξουσίας και της δύναμης, πώς, ενώ μία είναι η προσταγή, το «ας βγάλουν τα νερά», είναι πάμπολλα τα είδη που αναδύονται από εκεί, ερπετά, πτηνά, κήτη, δελφίνια, τρυγονοβόες, ξιφίες, γλαναίοι, ερυθραίοι, λισγαραίοι, σκυλόψαρα, χταπόδια, σουπιές, τόνοι, κίχλες, ορθρογόεις, και πάρα πολλά άλλα ομώνυμα και πολυώνυμα, όσα διαβαίνουν στα μονοπάτια των θαλασσών, «μικρά μαζί με μεγάλα, των οποίων δεν υπάρχει αριθμός», όπως μαρτυρεί και ο Δαβίδ.

Ότι τον μεν ουρανό τον εξέτεινε σαν υπερυψωμένη καμάρα και σαν σκηνή, όπως εξήγησαν αργότερα ο Δαβίδ και ο Ησαΐας μετά τον Μωυσή· τη δε γη, αφού την δημιούργησε, τη θεμελίωσε πάνω στα ύδατα, χωρίς να χρειαστεί πολλές ημέρες, ούτε σκέψη, ούτε χρήση μυστριού, ούτε νήματος μετρήματος για την κτίση της. Διότι, αν και λέει στον Ιώβ «ποιος άπλωσε νήμα πάνω της», ωστόσο ανέφερε το νήμα χρησιμοποιώντας ανθρώπινη έκφραση και συνήθεια. Και πώς την έκτισε; Προφανώς είπε: Γενηθήτω γη, και έγινε γη. Όπως ακριβώς είπε: «Γενηθήτω στερέωμα», «ας συναχθεί το ύδωρ», «ας βλαστήσει η γη», «γενηθήτωσαν φωστήρες», «ας εξαγάγουν τα ύδατα» και όλα τα παρόμοια, και έγιναν, έτσι είπε και πριν από όλα αυτά: Γενηθήτω ουρανός, και έγινε αμέσως και εκτάθηκε σαν σκηνή· γενηθήτω γη, και παρήχθη αμέσως και έλαβε ως θεμέλιο τις πηγές των υδάτων, ώστε και από αυτό να θαυμάσουμε απεριόριστα τη θεία και άπειρη σοφία και δύναμη, διότι αυτό το εξαιρετικά ρευστό και απαλότατο στοιχείο έγινε θεμέλιο του πολυφορτωμένου και βαρύτατου.

Είτε λοιπόν πολύ χρόνο είτε λίγο την άφησε αδιαμόρφωτη και αόρατη, κανείς δεν το γνωρίζει. Αλλά ούτε ο θείος Μωυσής δήλωσε κάτι περί τούτου, παρά μόνο ότι «στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη», και ότι είπε «Ας γίνει φως», και αμέσως συστάλθηκε το σκοτάδι και εισήχθη στη θέση του το φως. «Και ονόμασε», λέει, «ο Θεός το φως ημέρα και το σκοτάδι το ονόμασε νύχτα», και τα δύο μαζί τα ονόμασε μία ημέρα· «Έγινε», λέει, «εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα μία». Έπειτα διηγείται τη διακόσμηση των κτισμάτων που ακολούθησε, κινούμενος στο νου και στη γλώσσα από το θείο Πνεύμα, και ότι τη δεύτερη ημέρα πρόσταξε: «Ας γίνει στερέωμα»· την δε τρίτη: «Ας συναχθεί το νερό» και «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι και καρποφόρο δέντρο που να κάνει καρπό»· την δε τέταρτη: «Ας γίνουν φωστήρες»· την δε πέμπτη: «Ας παραγάγουν τα νερά ερπετά» και κήτη και πετεινά· την δε έκτη: <Ας παραγάγει η γη> τετράποδα της ξηράς και θηρία και όλα τα κτήνη· και έγινε έτσι.

Η δε φωνή του Λόγου του Σωτήρα προς τα ζώα υποδήλωσε τη φωνή, την οποία ανερχόμενος προς τον Πατέρα άφησε ως τελευταία προς τους αποστόλους, «πορευθέντες εις τον κόσμον άπαντα, κηρύξατε το ευαγγέλιον πάση τη κτίσει», η οποία όχι μόνο τότε τους κίνησε προς εκείνον τον δρόμο και τον καλό αγώνα, αλλά και συνεργούσε στο έργο του ευαγγελίου και ολοκλήρωνε τον δρόμο, έχοντας μεν ειπωθεί μία φορά από τον Κύριο, αλλά ενεργώντας πάντοτε με τη δύναμη εκείνου που την πρόφερε, όπως ακριβώς η δημιουργική και τελεσιουργός φωνή του Θεού «βλαστησάτω η γη βοτάνην» και «εξαγαγέτω τα ύδατα ερπετά ψυχών ζωσών». Ακόμη δε και το σωτήριο όνομα του Κυρίου, θα μπορούσε να είναι η φωνή του Λόγου, το οποίο διαρκώς κατά το κήρυγμα και συνεχώς ακουγόταν από τους αποστόλους, οι οποίοι πάντοτε επικαλούνταν τον Κύριο. Διότι και όταν δίδασκαν και όταν θαυματουργούσαν και όταν έκαναν όλα τα άλλα, είχαν τον Χριστό στο στόμα τους.

Και πραγματικά τα είδη των ψυχών, σύμφωνα με την πρώτη διαίρεση, θα ήταν το λογικό και το άλογο, εκ των οποίων το μεν λογικό έχει εξ αρχής δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού· γι' αυτό και ονομάστηκε θείο εμφύσημα και εκφωνήθηκε στον ενικό αριθμό ως «ψυχή», εξαιτίας της στενότερης μετοχής του στο θείο· διότι, λέει η Γραφή, «ενεφύσησε ο Θεός στο πρόσωπο του ανθρώπου, και έγινε ο άνθρωπος ζώσα ψυχή»· και ύστερα, μετά την ολίσθησή του, εξαιτίας της αβουλίας, προς την αλογία και τη φθορά, επανέρχεται και πάλι σε εκείνο που υπήρξε εξ αρχής, διαμέσου της χάριτος της θείας οικονομίας· το δε άλογο επιδέχεται διαίρεση σε πολλά είδη. Έτσι λοιπόν, και για την πρώτη δημιουργία των άλογων ζώων ο Δημιουργός έχει πει: «Ας εξαγάγει η γη ζώσα ψυχή κατά γένος, και ας εξαγάγουν τα ύδατα ερπετά ζωσών ψυχών». Διότι, με το να πει «κατά γένος» για τα πιο γήινα όντα, υποδήλωσε τη διαίρεση της άλογης ψυχής σε διάφορα γένη, δηλαδή είδη, ενώ με τη λέξη «ψυχών» για τα ένυδρα επισήμανε πολύ πιο ξεκάθαρα την πρόοδό τους σε πλήθος, τονίζοντας παράλληλα ότι επιθυμεί τα σώματα να ανήκουν στις ψυχές, αλλά όχι και οι ψυχές στα σώματα· και ότι η ένωση και των δύο (το συναμφότερο) πρέπει να ονομάζεται «ψυχή» από το κυριότερο στοιχείο· διότι τα σώματα έχουν πλαστεί ως οικεία και κατάλληλα όργανα για τις ψυχές, προκειμένου να επιτελούνται οι ενέργειες της καθεμίας.