Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:26

Διότι είναι γραμμένο: «Στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη· η δε γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη». Και στη συνέχεια, εξηγώντας με ακρίβεια όλα τα υπόλοιπα έργα της δημιουργίας του Θεού, αφού είπε: «Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα πέμπτη», πρόσθεσε: «Και είπε ο Θεός: ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσίν μας, και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πτηνά του ουρανού και τα κτήνη και ολόκληρη τη γη και όλα τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη. Και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον δημιούργησε, άρρενα και θήλυ τους δημιούργησε». Λέει δε άρρενα και θήλυ, όχι επειδή είχε ήδη πλαστεί η Εύα, αλλά επειδή υπήρχε μέσα στην πλευρά του Αδάμ και βρισκόταν μαζί του· και αυτό θα το κατανοήσετε σαφέστερα αργότερα. «Και τους ευλόγησε ο Θεός λέγοντας: αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη και κατακυριεύστε την και εξουσιάζετε τα ψάρια της θάλασσας και τα πτηνά του ουρανού και όλα τα κτήνη και όλη τη γη και όλα τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη». Βλέπεις πώς ολόκληρον αυτόν τον κόσμο, σαν έναν παράδεισο, τον έδωσε ο Θεός στον άνθρωπο από την αρχή; Διότι για ποια άλλη γη κάνει λόγο, εάν όχι για τούτη στην οποία και τώρα, όπως ελέχθη, κατοικούμε εμείς, και για καμία άλλη;

Όμως εκείνο δεν είναι όπως τα ορατά, αλλά είναι ασυγκρίτως και ανεκφράστως ανώτερο από όλα τα ορατά. Ούτε βρίσκεται χωριστά ως ένα, όπως καθένα από αυτά, αλλά παραμένοντας αναλλοίωτα ένα και το αυτό, είναι πανάγαθο και υπεράνω κάθε αγαθού. Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, έχει τιμηθεί και ο ίδιος ο άνθρωπος που πλάστηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, έχοντας μία αίσθηση μέσα σε μία ψυχή και νου και λόγο, αν και μερίζεται με πενταπλό τρόπο για τις φυσικές ανάγκες του σώματος. Καθώς ως προς τα σωματικά διαιρείται αδιαίρετα μέσω των πέντε αισθήσεων, η οποία μάλιστα, αλλοιούμενη αναλλοίωτα, φανερώνει την ενέργειά της, εφόσον δεν βλέπει αυτή η ίδια, αλλά η ψυχή μέσω αυτής, και ομοίως ακούει και οσφραίνεται και γεύεται και διακρίνει με την αφή. Στα πνευματικά όμως δεν αναγκάζεται πλέον να διαιρείται από τις θύρες των αισθήσεων, δεν αναζητά πλέον να ανοίξουν τα μάτια της για να δει ή να αντικρίσει κάτι από τα όντα, ούτε τα αυτιά της για να δεχθούν λόγο, ούτε να καθαρίσει την όσφρηση για να οσφραίνεται εντόνως. Ούτε χρειάζεται χείλη ή γλώσσα για τη γεύση και ταυτόχρονα διάκριση του γλυκού ή του πικρού, ούτε χέρια για να ψηλαφίζει και να γνωρίζει μέσω αυτών το τραχύ και το λείο και το ομαλό.

Αποδείχθηκε λοιπόν ότι, όπως ακριβώς στον Πατέρα, στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα προσκυνείται ένας Θεός, ασυγχύτως και αδιαιρέτως, έτσι πάλι με την ένωση Θεού, ψυχής και σώματος, αδιαιρέτως και ασυγχύτως, ο άνθρωπος γίνεται θεός κατά χάριν, χωρίς ούτε το σώμα να μεταβάλλεται σε ψυχή, ούτε η ψυχή να μετατρέπεται σε θεότητα, ούτε ο Θεός να συγχέεται με την ψυχή, ούτε η ψυχή να μετατρέπεται συμπαγώς σε σάρκα, αλλά παραμένοντας ο Θεός ως Θεός που είναι, και η ψυχή σύμφωνα με τη φύση της, και το σώμα όπως πλάστηκε, δηλαδή πηλός. Εκείνος που τα συνέδεσε παραδόξως και ανέμειξε το νοερό και το άυλο με τον πηλό, Αυτός ενώνεται ασυγχύτως και με τα δύο αυτά, και εγώ γίνομαι κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, όπως απέδειξε ο Λόγος. Αλλά πάλι, αν φαίνεται καλό, ας επαναλάβουμε τα ίδια· διότι, κινούμενος από αγαλλίαση και χαρά, επιθυμώ να παραμείνω ακόμη στα όσα ειπώθηκαν, για να αναπτύξω το νόημα αυτών των πραγμάτων με μεγαλύτερη σαφήνεια. Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα, ένας Θεός τον οποίο λατρεύουμε. Θεός, ψυχή και σώμα, ο κατ' εικόνα του Θεού πλασμένος άνθρωπος που καταξιώνεται να είναι θεός.

Γιατί λοιπόν τα λέω αυτά, και προς τι ειπώθηκαν με τόση λεπτομέρεια, και γιατί εξέτεινα τόσο πολύ τον λόγο, παρά για να ντραπούν, ή μάλλον για να αποκτήσουν επίγνωση του εαυτού τους όσοι δεν διατηρούν το κατ' εικόνα, και για να κλάψουν τον εαυτό τους εκείνοι που είναι χωρισμένοι από τον Θεό, και να γνωρίσουν τι έχουν στερηθεί, και ακούγοντας τον λόγο να διακρίνουν από ποιους κυριεύονται, και να κατανοήσουν τι σκοτάδι τους κατακαλύπτει, και να τρομάξουν να διδάσκουν τον Θεό; Ή μάλλον, για να μιλήσω πιο συγκαταβατικά, για να φρίξουν να αντιλέγουν σε εκείνους που έχουν μέσα τους τη χάρη του Θεού και διδάσκονται τα πάντα μέσω αυτής και κατορθώνουν τα πάντα εν αυτή, και να πάψουν να λένε ότι δεν είναι δυνατόν κάποιος από αυτούς που ζουν κατά Θεόν, συναναστρεφόμενος μέσα στον κόσμο και τρώγοντας μαζί με γυναίκες ή συνομιλώντας με αυτές, να παραμένει αμόλυντος και νοητά και αισθητά. Ο Θεός είναι απαθής και δεν παρασύρεται σε πάθη από αυτά που βλέπει. Και γνωρίζω πάλι ότι εκείνοι που δεν μπορούν να δουν με τα μάτια της ψυχής ούτε να αισθανθούν με τα αισθητήριά της, μην έχοντας κατανοήσει τη δύναμη των λεγομένων, θα απαντήσουν κάπως έτσι: «Ότι βέβαια ο Θεός», θα πουν, «είναι απαθής, το γνωρίζουμε· αλλά εμείς δεν αμφιβάλλουμε για τον Θεό, αλλά οπωσδήποτε για τον άνθρωπο.» Αλλά γι' αυτό ακριβώς ο λόγος μας προκαταβολικά τους έκλεισε τα στόματα, ονομάζοντας και τον άνθρωπο θεό κατά χάριν, δηλαδή μέσω της δωρεάς του Παναγίου Πνεύματος.

Διότι εκείνος που το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» είτε το διεφύλαξε στον εαυτό του εξαρχής, είτε το αναζήτησε και το ανέκτησε, απέκτησε πάλι και τη φυσική ικανότητα της οράσεως. Γι' αυτό λοιπόν, ο άνθρωπος αυτός περπατά με ευπρέπεια σαν να είναι ημέρα, βλέπει όλα τα πράγματα όπως πραγματικά είναι εκ φύσεως· δεν θαυμάζει τα χρώματα και τις λάμψεις τους, αλλά διακρίνοντας την ουσία και την ποιότητά τους, παραμένει ασάλευτος, δίνοντας προσοχή μόνο στα σταθερά και τα μόνιμα. Βλέπει τον χρυσό και δεν προσέχει τη λαμπρότητά του, αλλά κατανοεί την ύλη του, ότι δηλαδή προέρχεται από τη γη και είναι χώμα ή πέτρα, και ότι ποτέ δεν μπορεί να μεταβληθεί σε κάτι άλλο.

Διότι αυτόν που δημιούργησε με τα ίδια του τα αόρατα χέρια κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του, θέλησε, όταν εξέπεσε, να τον αναστήσει όχι μέσω κάποιου άλλου, αλλά ο ίδιος, ώστε να τιμήσει και να δοξάσει ακόμη περισσότερο το γένος μας με το να εξομοιωθεί ο ίδιος κατά πάντα με εμάς και να γίνει ίσος ως προς την ανθρώπινη φύση. Ω της άφατης φιλανθρωπίας και αγαθότητας, διότι όχι μόνο δεν μας τιμώρησε όταν παραβήκαμε τις εντολές και αμαρτήσαμε, αλλά καταδέχτηκε να γίνει και ο ίδιος τέτοιος ακριβώς όπως γίναμε εμείς εξαιτίας της παραβάσεως, δηλαδή έγινε άνθρωπος φθαρτός από φθαρτό άνθρωπο, θνητός από θνητό, γενόμενος αμαρτία από αμαρτωλό, αυτός που είναι άφθαρτος, αθάνατος και αναμάρτητος, και εμφανίστηκε στον κόσμο μόνο με θεωμένη σάρκα, και όχι με την ίδια τη γυμνή θεότητα. Για ποιον λόγο; Διότι δεν ήλθε για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σώσει τον κόσμο, όπως λέει ο ίδιος στα ευαγγέλιά του.

Αλλά βέβαια, αυτά δεν περιορίζονται μόνο στα όσα ειπώθηκαν, αλλά ενέχουν και μια άλλη διάσταση πνευματικής διδασκαλίας. Διότι, αν ο Θεός στόλισε και δόξασε με τέτοια ευωδία τα άψυχα, πολύ περισσότερο θα καταστολίσει εσένα, εφόσον το επιθυμείς, με τις μορφές των αρετών και θα σε δοξάσει με την ευωδία του Αγίου Πνεύματος, εσένα που σε έκτισε σύμφωνα με τη δική Του εικόνα και ομοίωση.

Εάν η ψυχή δεν επανέλθει στην υγεία της —για την οποία υγεία ο Θεός έγινε άνθρωπος—, ο χριστιανός δεν είναι πιστός. Η υγεία δε της ψυχής επιτελείται μόνο μέσω της θεϊκής ελλάμψεως και δυνάμεως, η οποία χαρίζεται σε αυτήν από τον Χριστό και εξαιτίας Του μέσω της πίστεως. Διότι, όταν η ψυχή αγιάσει τις πέντε σωματικές αισθήσεις, μέσω των οποίων φανερώνονται οι ενέργειες αυτής που είναι αφανής και αόρατη, ο άνθρωπος, το λογικό ον, καθίσταται κυρίως λογικό ον, ζώντας σύμφωνα με τη φύση που του ταιριάζει και η οποία είναι ανώτερη από τα άλογα όντα, και έτσι αναγνωρίζεται ως βασιλιάς των επί γης, καθώς βασιλεύεται άνωθεν· διότι έτσι, και όχι διαφορετικά, θα αναγνωριστεί η μία βασιλεία του Θεού. Διότι εάν ο άνθρωπος, ο βασιλιάς των επιγείων, δεν βασιλεύεται από τον βασιλιά των ουρανών και όλης της ορατής και αόρατης κτίσης, δεν μπορεί να είναι κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, ακόμη και αν αποκτήσει την επιστήμη κάθε σοφίας και εξακριβώσει τη γνώση όλων των όντων, αλλά ένας τέτοιος άνθρωπος έχει παραβληθεί με τα ανόητα κτήνη και έχει ομοιωθεί με αυτά, αποτελώντας ατιμία και βλασφημία για τον Θεό, όπως είναι γραμμένο: «Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται μεταξύ των εθνών». Λένε σε αυτούς ότι, αν ο Θεός τους ήταν αληθινός Θεός, δεν θα ζούσαν όπως εμείς, αλλά μάλλον κάποιοι από αυτούς φαίνονται και χειρότεροι από εμάς σε ασέλγειες και αδικίες.

ΞΔ'. Όταν σου συμβούν αυτά, μοναχέ, και βρεις μεγάλο ζήλο και πόθο τελειότητας στην ψυχή σου, ώστε να επιθυμείς να εκπληρώσεις κάθε εντολή του Θεού και να μην παραπέσεις και αμαρτήσεις ούτε καν με έναν αργό λόγο, και να μην υστερήσεις σε τίποτα από τους παλαιούς αγίους ως προς την πράξη, τη γνώση και τη θεωρία, βλέπεις όμως τον εαυτό σου να εμποδίζεται από εκείνον που σπέρνει κρυφά τα ζιζάνια της αθυμίας να φτάσει σε τόσο μεγάλο ύψος αγιοσύνης, με το να σου υποβάλλει λογισμούς και να σου λέει: «Είναι αδύνατο για σένα να σωθείς μέσα στον κόσμο και να φυλάξεις όλες τις εντολές του Θεού ανελλιπώς», τότε εσύ, αφού καθίσεις μόνος σου σε μια γωνία, συμμαζέψου, συγκέντρωσε τον λογισμό σου και δώσε καλή συμβουλή στην ψυχή σου, λέγοντας: «Γιατί είσαι περίλυπη, ψυχή μου, και γιατί με ταράζεις; Έλπισε στον Θεό, διότι θα Τον δοξολογήσω. Διότι η σωτηρία του προσώπου μου δεν είναι τα έργα μου, αλλά ο Θεός μου». Διότι ποιος θα δικαιωθεί από τα έργα του νόμου; Διότι κανένας ζωντανός δεν θα δικαιωθεί ενώπιόν Σου. Αλλά από την πίστη στον ίδιο τον Θεό μου ελπίζω να σωθώ, μέσω της ανέκφραστης ευσπλαχνίας Του δωρεάν. «Ύπαγε οπίσω μου, Σατανά», τον Κύριο τον Θεό μου προσκυνώ και Αυτόν λατρεύω από τη νεότητά μου, Αυτόν που δύναται να με σώσει μόνο με το έλεός Του. Απομακρύνσου λοιπόν από εμένα. «Ο Θεός που με δημιούργησε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του θα σε καταργήσει».

Από αυτά, λοιπόν, και από τα παρόμοια πληροφορούμαστε και βεβαιωνόμαστε ότι αυτός είναι ο Θεός που δημιούργησε τα πάντα, ο οποίος και μας έφερε στην ύπαρξη λαμβάνοντας χώμα από τη γη, ο οποίος μας χάρισε νου και λόγο και νοερή ψυχή, ο οποίος μας έπλασε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του και απομάκρυνε από εμάς το σκοτάδι της άγνοιας. Και αυτός είναι που καταδέχτηκε να μας υποδείξει κάπως αμυδρά, σαν σε σκιά, τα υπέρτερα από εμάς μέσα από τα καθ' ημάς, από τα οποία και μάθαμε, μέσω των οποίων και βλέπουμε, από τα οποία και πιστεύουμε ότι, όπως ακριβώς παρήγαγε ταυτόχρονα κατά την πλάση του σώματός μας τον νου μας και την ψυχή και αυτόν τον ίδιο τον ενδιάθετο λόγο μας —διότι το να πει ότι «έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο, λαμβάνοντας χώμα από τη γη, και εμφύσησε στο πρόσωπό του πνοή ζωής και έγινε ο άνθρωπος ζώσα ψυχή» δείχνει ότι ο νους μας και ο λόγος συνυπήρχαν με την ψυχή, χωρίς κάποιο από αυτά να προϋπάρχει ούτε να έχει προϋποσταθεί, εφόσον και τα τρία είναι ταυτόχρονα ένα και δόθηκαν σε εμάς σε ένα πνεύμα ζωής— όπως λοιπόν σε αυτά δεν προϋπήρξε το ένα ούτε προϋπέστη το ένα έναντι του άλλου, όντας μιας ουσίας και φύσεως, έτσι ούτε στην αγία και ομοούσια και ομότιμη Τριάδα προϋπήρξε το ένα έναντι του άλλου. Διότι ο Ποιητής της εικόνας Θεός, όντας τρισυπόστατος, δεν είχε ποτέ κάποιο από τα τρία προϋποστάν, αλλά ταυτόχρονα τα τρία είναι ένας Θεός και το ένα ομοίως πάντοτε τρία.

Διότι παντού υπήρχα μέσα στο παν ως υπερπλήρης και γεμίζω τα πάντα έχοντάς τα κτίσει. Νόησε αυτά που σου λέω: δεν άλλαξα τόπο όταν έκτισα ούτε ενώθηκα με τα κτιστά. Αφού λοιπόν είμαι απερίγραπτος, πού θα πεις ότι βρίσκομαι; Δεν σου μιλώ σωματικά, αλλά νοερά να με κατανοείς. Αναζητώντας με πνευματικά θα με βρεις απερίγραπτο, πουθενά πάλι σύμφωνα με αυτό, ούτε μέσα ούτε έξω, αν και βρίσκομαι παντού και μέσα σε όλα απαθώς και ασυγχύτως. Και σύμφωνα με αυτό βρίσκομαι έξω από όλα, διότι ήμουν και πριν από όλα. Αλλά ας αφήσουμε όλη αυτή την κτίση, την οποία βλέπεις, διότι δεν μετέχει στον λόγο και δικαίως δεν έχει οικειότητα με τον Λόγο, επειδή στερείται κάθε νου. Ας αναζητήσουμε λοιπόν ένα ζωντανό ον οικείο προς τον λόγο της σοφίας, ώστε ως νους προς τη σοφία και ως λόγος προς τον Λόγο, έχοντας συγγένεια και οικειότητα, να αποκτήσει ορθά και κοινωνία το κτιστό με τον Κτίστη, εφόσον υπάρχει κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση του Κτίστη. Ποιο είναι αυτό το ζωντανό ον που λέω; Τον άνθρωπο σου είπα οπωσδήποτε, το λογικό ον ανάμεσα στα άλογα, ως διπλό από τα δύο, τα αισθητά και τα νοητά. Αυτός, ανάμεσα στα κτίσματα, μόνος γνωρίζει τον Θεό, από αυτόν και μόνο ο Θεός γίνεται ληπτός κατά τον νου αλήπτως, καθοράται αοράτως και κρατείται ακρατήτως. Πώς ληπτώς και πώς αλήπτως, πώς μικτώς και αμίκτως; Πώς; Πες μου, εξήγησέ τα αυτά. Πώς να σου εξηγήσω τα ανέκφραστα; Πώς να σου πω τα άρρητα;

(διότι όποιος αγαπά τον κόσμο καθίσταται εχθρός του Θεού·) αλλά τον άνθρωπο, τον οποίο ο Ίδιος έπλασε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του, εμείς τον ονομάζουμε «κόσμο», επειδή κοσμείται με αρετές, εξουσιάζει τα επίγεια, όπως ακριβώς Εκείνος έχει την εξουσία των πάντων, και κυριαρχεί στα πάθη (αυτό σημαίνει το «κατ' εικόνα»), και υποτάσσει τους δαίμονες, τους δημιουργούς της κακίας, και καταπατά τον δράκοντα, τον αρχαίο, τον μέγα, σαν να είναι ένα ευτελές σπουργίτι. Και πώς γίνεται αυτό, άκουσέ το, τέκνο μου: αυτός ο άρχοντας που έπεσε, λόγω της στέρησης του φωτός, βρέθηκε αμέσως στο σκοτάδι και παραμένει μέσα στο σκοτάδι, μαζί με όλους όσους έπεσαν μαζί του από τον ουρανό, και βασιλεύει μέσα σε αυτό –στο σκοτάδι εννοώ βεβαίως– στους δαίμονες και στους ανθρώπους που κρατούνται σε αυτό. Κάθε ψυχή που δεν βλέπει το φως της ζωής, το οποίο λάμπει και την ημέρα και τη νύχτα, τιμωρείται, πληγώνεται, δαμάζεται, παρασύρεται και δένεται από αυτόν, και καθημερινά κεντρίζεται με τα βέλη των ηδονών, έστω κι αν νομίζει ότι αντιστέκεται, έστω κι αν νομίζει ότι δεν πέφτει. Αλλά παρόλα αυτά, με πολύ ιδρώτα, κόπο, πόνο και μόχθο διεξάγει πάντοτε τον ασυμβίβαστο πόλεμο εναντίον του.

δ'. Δεν θα αποκτήσεις δούλο. Ούτε για τις προσωπικές σου ανάγκες, ούτε για το δικό σου μοναστήρι, ούτε για τα χωράφια, τον άνθρωπο που έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα Θεού· διότι αυτό έχει επιτραπεί μόνο σε όσους ζουν στον κόσμο, όπως και ο γάμος. Για εσένα όμως είναι χρέος να προσφέρεις τον εαυτό σου ως δούλο στους ομόψυχους αδελφούς σου με την προαίρεσή σου, έστω κι αν στην εξωτερική εμφάνιση θεωρείσαι Δεσπότης και δάσκαλος.

Για τη διακονία εκείνων που στερούνται φροντίδας. Επειδή ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, είναι αναγκαίο για την ανθρώπινη φύση, στο μέτρο του δυνατού, ως εικόνα, να φέρει μέσα της τα χαρακτηριστικά του αρχετύπου. Επειδή, λοιπόν, το Θείο εκτείνει σε όλα τα δημιουργήματα την πρόνοια της δικής του αγαθότητας, θα ήταν δίκαιο η ανθρώπινη φύση να μιμείται, όσο είναι δυνατόν, την προνοητική διοίκηση της άρρητης σοφίας. Γι' αυτό και εμείς, οι ταπεινοί και ελάχιστοι, αποβλέποντας με ευλάβεια στο Θείο και αποκτώντας αγαπητική διάθεση προς τους συνανθρώπους μας, αφιερώσαμε τους εαυτούς μας σε αυτή την ευσεβή αδελφότητα, όπως παρατίθεται παρακάτω, μεριμνώντας για τα σκηνώματα εκείνων που στερούνται φροντίδας, δηλαδή των νεκρών, οι οποίοι λόγω φτώχειας ή ξενιτιάς δεν έχουν τον τρόπο να μεταφερθούν και να ενταφιαστούν σε αυτήν εδώ τη βασιλεύουσα των πόλεων.

Αυτά, λοιπόν, ως προς αυτό το ζήτημα. Όσο για το «δια» και το «ανά» που αναφέρονται από τον Μέγα Βασίλειο, είναι προφανές ότι, καθώς οι προθέσεις αυτές χρησιμοποιούνται σε σχέση με την εικόνα, δεν θεωρώ πως διατυπώθηκαν από τον άγιο με τον έναν και με τον άλλον τρόπο, αλλά ότι το σφάλμα προέρχεται από την αντιγραφή. Παρόλα αυτά, και τα δύο οδηγούν στο ίδιο νόημα. Για παράδειγμα: η τιμή της εικόνας μεταβαίνει προς το πρωτότυπο. Και αυτό αληθεύει τόσο για τη φυσική εικόνα όσο και για την τεχνητή, καθώς η ανάβαση (η μεταβίβαση της τιμής) δεν δηλώνει τίποτε άλλο παρά το γεγονός ότι η τιμή είναι η ίδια, παρά την ετερότητα της ουσίας όσον αφορά τις τεχνητές εικόνες, ενώ στις φυσικές υφίσταται η ίδια τιμή λόγω και της ταυτότητας της ουσίας και των δύο. Εξάλλου, η ίδια η Αλήθεια έχει πει: «όποιος αθετεί εσάς, αθετεί εμένα, και όποιος αθετεί εμένα, αθετεί εκείνον που με έστειλε». Φυσική εικόνα, λοιπόν, του Θεού και Πατρός είναι ο Υιός, ενώ τεχνητή εικόνα του Υιού, όπως και του Πατρός, είμαστε εμείς, δηλαδή ως δημιουργήματα. Διότι ο Θεός ονομάζεται ποιητής και τεχνίτης των πάντων. Ο Άγιος Βασίλειος χρησιμοποίησε τον όρο «τεχνητό» αναφερόμενος στις εικόνες που ζωγραφίζονται σε πίνακες, και είναι το ίδιο πράγμα να συμπεριλάβουμε στην έννοια του τεχνητού εμάς, που έχουμε πλαστεί κατ' εικόνα Θεού, και την εικόνα που φιλοτεχνείται από εμάς σε πίνακα.

Αλλά ποιος από τον πνευματικό πλούτο επιζητεί να καταλήξει στη σαρκική φτώχεια; Αλλά ποιος προτιμά να χάσει τη βασιλεία των ουρανών, κερδίζοντας πυρ και σκοτάδι και τα άλλα αιώνια βάσανα; Αυτό δεν είναι πράξη συνετών ανθρώπων, ούτε έργο όσων διαθέτουν λογική. Είναι μάλλον έργο παράλογων και αναίσθητων. Μακάρι όσοι ενεργούν με αυτόν τον τρόπο να γίνονταν [σαν τα άλογα ζώα], παρά, ενώ πλάστηκαν κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού για την κληρονομιά των αιώνιων αγαθών, να καταποντίζονται εξαιτίας της άλογης προσκόλλησής τους στα πάθη μέσα στα ταμεία του άδη της αιώνιας κρίσης. Αλλά ας ανανήψουμε όσοι δεν είμαστε νηφάλιοι, εάν τυχόν κάποιος νυστάζει· ας αναβλέψουμε εμείς που δεν ακούμε, εάν τυχόν κάποιος κωφεύει· ας ανακτήσουμε τις δυνάμεις μας, εάν τυχόν κάποιος έχει χαλαρώσει τον τόνο της ανδρείας του· ας μοχθήσουμε και ας επιδιώξουμε τον σκοπό μας, ώστε, μέσω της αγαθοεργίας, αφού αποκτήσουμε την έξη του καλού, να πράττουμε με γλυκύτητα και ευκολία τα θεία και σωτήρια.

Διότι ο Θεός μάς καλλώπισε, στην αρχή βέβαια, στον παράδεισο μέσω του αξιώματος του κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν. Και αν και σε μεγάλο βαθμό, εξαιτίας της παρακοής, σκοτεινιάσαμε τους εαυτούς μας και τους ταράξαμε, πάλι μας καλλώπισε με τη χάρη μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας και της ανακαίνισης του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εξέχεε πάνω μας πλουσιοπάροχα μέσω του Ιησού Χριστού του Σωτήρα μας. Αλλά όμως, επειδή και εκεί αχρειωθήκαμε, για τρίτη φορά μάς καλλώπισε με την υπόσχεση της παρθενίας, χαρίζοντάς μας άφεση για όλα τα παραπτώματα και εξαλείφοντας το εναντίον μας χειρόγραφο με τον σταυροφόρο βίο, εξίσου με το βάπτισμα. Επομένως, ας παραμείνει η ψυχή μας στο δικό της κάλλος, ώστε να αξιωθεί να ακούσει: «Είσαι όλη ωραία, αγαπημένη μου, και δεν υπάρχει κανένα ψεγάδι σε σένα». Εάν όμως συμβεί να αποκτήσει ψεγάδι, επειδή είμαστε υποκείμενοι στην τροπή και κανείς δεν είναι καθαρός από ρύπο, ούτε μπορεί κανείς να καυχηθεί ότι έχει αγνή την καρδιά, ας καθαριζόμαστε με τα δάκρυα. Διότι λέει: «Θα με πλύνεις, και θα γίνω λευκότερος από το χιόνι». Και πάλι:

Τι λοιπόν, αδελφοί, να πούμε γι' αυτά; Παρά μόνο να κινούμε ακατάπαυστα τη γλώσσα μας για να ανοίγουμε τα αυτιά σας· να λέμε τούτο και εκείνο, να αναλογιζόμαστε το πρέπον και το αρμόζον, ώστε η ψυχή μας, συγκρατούμενη από τη συνέχεια του λόγου, να μπορέσει κάπως να λυτρωθεί από τις πολυμήχανες παγίδες του διαβόλου. Γι' αυτό, σας παρακαλώ, ας τα υπενθυμίσουμε και τώρα αυτά· ας κατανοήσουμε, ας αναλογιστούμε, ας εξετάσουμε προσεκτικά τι είμαστε και γιατί υπάρχουμε, πού βρισκόμαστε, και πού πάλι πρόκειται να πορευτούμε. Είμαστε, λοιπόν, πλάσματα του Θεού, έργο των χειρών Του, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση του Δημιουργού, έχοντας την κυριαρχία επί όλων όσων βρίσκονται κάτω από τον ουρανό. Διότι τα πάντα έχουν υποταχθεί κάτω από τα πόδια μας, όπως είναι γεγραμμένο, όντας δεύτεροι μετά τους αγγέλους, καθώς εκείνοι είναι της πρώτης φύσεως. Και για ποιο λόγο υπάρχουμε; Παρά μόνο για να υπάρχουμε προς δόξαν της μεγαλοσύνης Του, ισάξια με τους αγγέλους, μέσω της απόλυτης τήρησης των εντολών Του; Διότι ελαττωθήκαμε λίγο σε σχέση με τους αγγέλους, όπως πάλι έχει γραφτεί· ή μάλλον ούτε καν λίγο, όταν, αποβάλλοντας τη φθορά, θα προχωρήσουμε προς την αφθαρσία.

Τι λοιπόν, αδελφοί, να πούμε για αυτά; Τίποτε άλλο παρά να κινούμε αδιάκοπα τη γλώσσα μας, να ανοίγουμε τα αυτιά μας, να μιλάμε για το ένα και το άλλο, να αναλογιζόμαστε το πρέπον και το αρμόζον, ώστε η ψυχή μας, ασχολούμενη συνεχώς με τον λόγο, να μπορέσει κάπως να λυτρωθεί από τους πολυμήχανους πειρασμούς του διαβόλου. Γι' αυτό και τώρα ας θυμηθούμε, παρακαλώ, ας σκεφτούμε, ας αναλογιστούμε, ας εξετάσουμε προσεκτικά και ας επιθεωρήσουμε τι είμαστε, γιατί υπάρχουμε, πού βρισκόμαστε και πού πάλι θα πορευτούμε. Είμαστε, λοιπόν, πλάσματα του Θεού, έργο των χειρών Του, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Πλάστη, έχοντας την εξουσία πάνω σε όλα όσα βρίσκονται κάτω από τον ουρανό (διότι τα πάντα έχουν υποταχθεί κάτω από τα πόδια μας, όπως είναι γεγραμμένο), δεύτεροι μετά τους αγγέλους, καθώς εκείνοι ανήκουν στην πρώτη φύση. Και γιατί υπάρχουμε; Για κανέναν άλλον λόγο παρά για να υπάρχουμε προς δόξαν της κυριαρχίας Του, εφάμιλλα με τους αγγέλους, μέσω της τήρησης όλων ανεξαιρέτως των εντολών Του. Διότι ελαττωθήκαμε λίγο σε σχέση με τους αγγέλους, όπως πάλι είναι γεγραμμένο, ή μάλλον ούτε καν λίγο, όταν, αποβάλλοντας τη φθορά, θα προχωρήσουμε προς την αφθαρσία. Αλλά πού βρισκόμαστε;

Ας μην υποβιβάσουμε, λοιπόν, το αξίωμά μας, ω τέκνα· ας μην ξεπουλήσουμε την ελευθερία μας· όντας κύριοι, ας μη γίνουμε δούλοι· ας μη μετατρέψουμε το φως μας σε σκοτάδι, ας μη μεταβάλουμε την ομορφιά μας σε ασχήμια, ας μη στρέψουμε το πρόσωπό μας από τον Θεό προς τη μορφή της κακίας· ας μην απεκδυθούμε τους φωτεινούς χιτώνες των αρετών, ντυνόμενοι τα μελανιασμένα ράκη των ανομιών· ενώ φέρουμε την ιδιότητα των υιών του Θεού, ας μη λάβουμε την ιδιότητα των τέκνων του διαβόλου, και έχοντας γίνει απόγονοι του φωτός, ας μη φανούμε εκτρώματα του σκότους. Διότι, αν αυτά, όταν εκλαμβάνονται σωματικά, είναι πονηρά και δυσάρεστα, πόσο μάλλον πνευματικά δεν είναι ελεεινά και πάρα πολύ σκληρά, και όταν λέγονται και όταν νοούνται; Αλλά ποιος λογικός άνθρωπος επιλέγει τη δουλεία, ενώ είναι κύριος; Αλλά ποιος, έχοντας την υιοθεσία του Θεού, αγαπά να ονομάζεται γέννημα του διαβόλου; Αλλά ποιος, απορρίπτοντας την ανείπωτη ευγένεια της αρετής, θα επέλεγε να αναλάβει την αγένεια της εμπαθούς ζωής; Αλλά ποιος ζητά να φτάσει από τον πνευματικό πλούτο στη φτώχεια της σάρκας; Αλλά ποιος προτιμά να χάσει τη βασιλεία των ουρανών, κερδίζοντας το πυρ και το σκότος και τα άλλα αιώνια βάσανα; Δεν είναι ίδιον σωφρόνων ανθρώπων αυτό το πράγμα, ούτε ανθρώπων που έχουν λογική αυτή η πράξη, αλλά κάποιων παράλογων ή αναίσθητων. Μακάρι όσοι πράττουν έτσι να ήταν εξαρχής έτσι φτιαγμένοι, παρά, ενώ πλάστηκαν κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση του Θεού για την κληρονομιά των αιώνιων αγαθών, να καταβιβαστούν εξαιτίας της άλογης προσκόλλησης στα πάθη στα ταμεία του άδη, σε αιώνια καταδίκη.

Διότι, λέει, «ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Και αμέσως, σύμφωνα με τη θεόλεκτη ερώτηση: «Τίνος είναι η εικόνα αυτή;», εξού και ευλόγως γίνεται η παραλαβή του όρου· με καταχρηστική χρήση των όρων «χαρακτήρας» και «ομοίωμα», αλλά σε καμία απολύτως περίπτωση του όρου «είδωλο», παρόλο που η σημασία τους υποδηλώνει την ίδια ομοιότητα.

Άλλο, στο «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και ομοίωσή μας». 5. Το ότι ο άνθρωπος έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα και ομοίωση του Θεού, δείχνει ότι η πράξη της απεικόνισης είναι κάτι το θείο. Επειδή δε από μια εικόνα αντιγράφεται άλλη εικόνα· ο Χριστός, όντας άνθρωπος αν και είναι Θεός, μπορεί να εικονίζεται, όχι ως προς το πνεύμα, αλλά ως προς το σώμα. Εάν λοιπόν εικονίζεται ως προς το ένα από τα δύο (το σώμα), αυτό σημαίνει ότι έχει και εικόνα παρόμοια με αυτόν προς απόδειξη της ομοιότητάς του.

Όλες μεν οι δεσποτικές εορτές υπενθυμίζουν τα μυστήρια της σωματικής παρουσίας του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού· όπως, το ότι γεννήθηκε, ότι βαπτίστηκε, ότι σταυρώθηκε, ότι ετάφη, ότι αναστήθηκε την τρίτη ημέρα, ότι αναλήφθηκε εν δόξη· η εορτή όμως της Μεταμορφώσεως προδιαγράφει την αποκατάσταση του μέλλοντος αιώνος. Διότι με τον ίδιο τρόπο που «Έλαμψε το πρόσωπό του σαν τον ήλιο, και τα ιμάτιά του έγιναν λευκά σαν το φως», με τον ίδιο ακριβώς τρόπο θα έλθει από τον ουρανό σαν αστραπή με δύναμη και πολλή δόξα για να κρίνει τα σύμπαντα. Και όπως ακριβώς ήταν μαζί του ο Πέτρος, ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης στο άγιο όρος, έτσι θα είναι μαζί του και οι εκλεκτοί στη βασιλεία των ουρανών, απολαμβάνοντας την άρρητη θεοφάνειά του και την ανεκδιήγητη αγαλλίαση. Και για αυτά ποιος είναι ικανός, και ποιος είναι άξιος να φθάσει σε εκείνη τη χαρά; Ποιος άλλος λοιπόν, παρά εκείνος που έχει τον βίο του καθαρό και ακηλίδωτο; Διότι, επειδή ο Θεός μας είναι καθαρός, ή μάλλον το υπέρτατο φως, δέχεται κοντά του τους καθαρούς, και αφού έθεσε μέσα μας ψυχή καθαρή, καθαρή θα την ζητήσει πίσω από εμάς· διότι, εφόσον έχει πλαστεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, είναι προφανές ότι, ως ομοίωμα της θεαρχικής ωραιότητας, συμμετέχει και αυτή στο κάλλος.

Γι' αυτό ας φροντίσουμε να τον κατευθύνουμε πάντοτε ορθά, και να βλέπει καλά θεάματα. Ποια είναι αυτά; Τις αγγελικές και ουράνιες δυνάμεις, τα ανείπωτα και ακατάληπτα κάλλη που υπάρχουν εκεί, τις ολόφωτες σκηνές των αποστόλων, των προφητών, των μαρτύρων και όλων των δικαίων, αυτό το ίδιο το ουράνιο στερέωμα, την ηλιακή ακτίνα, το σεληνιακό φως, τις χοροστασίες των άστρων, και όσα άλλα υποπίπτουν στις αισθήσεις· όχι για να παραμείνει προσκολλημένος σε αυτά, αλλά για να διατηρήσει άφθαρτο το δικό του κάλλος, αναγόμενος μέσω αυτών στη θεωρία του Θεού, του δημιουργού των πάντων. Διότι ο Θεός μας στόλισε με ομορφιά αρχικά στον παράδεισο, μέσω του αξιώματος του «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν».

Διότι, το «Ας κάνουμε άνθρωπο», φανερώνει ότι ειπώθηκε από τον Πατέρα προς τον Υιό. Επίσης, ο Υιός ήταν αυτός που συνομιλούσε με τον Αβραάμ στη σκηνή. Και ο Ιακώβ προφητεύοντας για αυτόν έλεγε: «Δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα, μέχρι να έρθει εκείνος στον οποίο ανήκει». Και ο ίδιος ο Μωυσής: «Ο Κύριος θα αναδείξει προφήτη από τους αδελφούς σας σαν εμένα· αυτόν θα ακούσετε». Και πολλά άλλα προαναγγέλλουν την παρουσία του Χριστού. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, λέει η γυναίκα: «Γνωρίζω ότι έρχεται ο Μεσσίας». Ο Κύριος, λοιπόν, της αποκαλύπτει τον εαυτό Του, καθώς αυτό απαιτούσε η εξέλιξη του λόγου. Εάν, όμως, έλεγε ευθύς εξαρχής ότι «Εγώ είμαι ο Χριστός», ούτε τη γυναίκα θα έπειθε, και θα φαινόταν ότι είναι κάποιος φορτικός και αλαζόνας· τώρα, όμως, αφού την καθοδήγησε σιγά-σιγά στο να θυμηθεί την προσδοκία για τον Χριστό, έτσι πλέον αποκαλύπτει τον εαυτό Του. Για ποιον λόγο, όμως, στους Ιουδαίους που ρωτούσαν συνεχώς, «Πες μας αν εσύ είσαι ο Χριστός», δεν αποκάλυψε τον εαυτό Του, ενώ στη γυναίκα το λέει; Σε εκείνους δεν λέει τίποτα, διότι δεν ρωτούσαν για να μάθουν, αλλά μάλλον για να τον συκοφαντήσουν· σε αυτήν, όμως, επειδή είχε αγαθή προαίρεση, αποκαλύπτει τον εαυτό Του φανερά. Διότι ρωτούσε με απλό φρόνημα και διάνοια, και ποθούσε να μάθει την αλήθεια, κάτι που είναι φανερό από όσα ακολούθησαν. Επειδή, αφού άκουσε, όχι μόνο η ίδια πίστεψε, αλλά προσείλκυσε και άλλους στην πίστη, και παντού η γυναίκα παρουσιάζεται να εξετάζει με ακρίβεια τα πράγματα και να είναι πιστή.

Διότι με τον θάνατο του Χριστού, όλοι όσοι πίστεψαν από το έθνος απαλλάχθηκαν από τη μεγάλη και αιώνια κόλαση. Και δεν πέθανε μόνο για τον ιουδαϊκό λαό, αλλά για να συγκεντρώσει σε ένα και τα υπόλοιπα τέκνα του Θεού, δηλαδή τα έθνη. Και ονομάζει τα έθνη τέκνα Θεού, είτε με βάση αυτό που επρόκειτο να γίνουν (διότι, επειδή επρόκειτο να γίνουν τέκνα Θεού, γι' αυτό τα ονομάζει έτσι, όπως ακριβώς λέει και αλλού: «Και άλλα πρόβατα έχω», αποκαλώντας τα έτσι με βάση το μέλλον), είτε επειδή είναι Πατέρας όλων, έχοντάς μας γεννήσει μέσω της δημιουργίας, και επειδή μας τίμησε, πλάθοντάς μας κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του. Όπως, λοιπόν, λέει και ο Παύλος στις Πράξεις, μιλώντας προς τους Αθηναίους: «Εφόσον, λοιπόν, είμαστε γένος του Θεού». Επειδή, επομένως, ο άνθρωπος είναι ον κυρίαρχο, και κατά τούτο μοιάζει με τον Θεό, ο καθένας ονομάζεται τέκνο του Θεού. Ενώ, λοιπόν, ήμασταν έτσι διασκορπισμένοι (διότι ο Σατανάς με πολλούς τρόπους χώρισε τους ανθρώπους μεταξύ τους και από τον Θεό, κάνοντας τον καθένα να στρέφεται με μανία εναντίον του πλησίον του εξαιτίας της φιλοπλουτίας και της φιλοδοξίας), ο Χριστός μας οδήγησε σε ενότητα, συγκεντρώνοντάς μας σε μία Εκκλησία και σε έναν ζυγό, και κάνοντας όσους βρίσκονταν κοντά και όσους βρίσκονταν μακριά ένα σώμα. Έτσι ώστε αυτός που κάθεται στη Ρώμη να θεωρεί αυτόν που βρίσκεται στην Ινδία ως δικό του μέλος, και όλοι να ομολογούν μία κεφαλή, τον Χριστό.