Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:26

Β΄. Βλάβη. Β΄. Διότι εσύ με τις αμαρτίες σου φάνηκες αχάριστος δούλος και υιός, σε τέτοιον πανάγαθο Δεσπότη και φιλοστοργότατο Πατέρα σου, ο οποίος σε αγάπησε από τον αιώνα, όχι για κάποια δική σου αξία, αλλά μόνο για τη δική του αγαθότητα, και αποφάσισε στη θεαρχική του βουλή να σε δημιουργήσει, εκεί όπου μπορούσε να δημιουργήσει άλλους αντί για εσένα. Διότι φάνηκες αχάριστος σε τέτοιον Θεό, ο οποίος σου χάρισε το είναι, σε έπλασε κατ' εικόνα του και καθ' ομοίωση, σου έδωσε ένα σώμα με όλες τις αισθήσεις και μια ψυχή με όλες τις δυνάμεις, σε έκανε βασιλιά όλων των επίγειων κτισμάτων, σε προμήθευσε έως τώρα με τροφή, με ενδυμασία, με κατοικία, πρόσταξε όλα τα αισθητά κτίσματα να σε υπηρετούν, σε ελευθέρωσε από τόσους κινδύνους, από τόσες ασθένειες, από τόση φτώχεια, από τα οποία άλλοι υποφέρουν· σου έδωσε έναν Άγγελο, για να στέκεται πάντοτε κοντά σου και να σε φυλάει.

Και για να το καταλάβεις αυτό, πρέπει να σου φανερώσουμε ποια είναι τα αποτελέσματα και οι καρποί της αληθινής μετάνοιας και εξομολόγησης, για να τα έχεις στον εαυτό σου σαν σημάδια· διότι εσύ νομίζεις πως, αφού εξομολογηθείς με κατάνυξη στον Πνευματικό τις αμαρτίες που έπραξες, και αφού σου διαβάσει ο Πνευματικός τη συγχωρητική ευχή, νομίζεις, λέγω, πως είσαι καθαρός, σαν να μην έπραξες ποτέ καμία αμαρτία, και πως φεύγεις από τα πόδια του Πνευματικού σαν να στάθηκες πάντοτε χωρίς μολυσμό· αλλά αυτός ο λογισμός δεν είναι αληθινός. Διότι, όπως το Βάπτισμα, αν και εξαλείφει το προπατορικό και κάθε άλλο προαιρετικό αμάρτημα, δεν εξαλείφει όμως και την άγνοια του νου, την επιθυμία, την έμφυτη κλίση της καρδιάς προς την αμαρτία, και άλλα αποτελέσματα που προξένησε στη φύση των ανθρώπων αυτό το προπατορικό αμάρτημα· διότι αυτά παραμένουν ως ποινή και μετά το Βάπτισμα, για δοκιμασία του αυτεξουσίου, και για αγώνα, νίκη και στέφανο των βαπτισμένων. Έτσι και η εξομολόγηση, όταν γίνει σωστά και όπως πρέπει, αν και εξαλείφει τις αμαρτίες, ωστόσο δεν εξαλείφει (το ότι η εξομολόγηση δεν εξαλείφει τις κακές κλίσεις της καρδιάς) όλο το κακό που προξένησαν στην ψυχή οι αμαρτίες· δηλαδή την τύφλωση και τη σκότιση του νου, τις κακές κλίσεις και διαθέσεις της θέλησης, τις συνήθειες και τις έξεις της καρδιάς, τη φθορά και την αχρειότητα των δυνάμεων και των ενεργειών της φύσης, την ασχήμια του «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν». Διότι η εξομολόγηση δεν αφαιρεί από πάνω μας όλη την ποινή και τον κανόνα που πρέπει να λάβουμε εμείς για τις αμαρτίες μας, ούτε σηκώνει όλη τη δύναμη των κακών έξεων και συνηθειών που αποκτήσαμε κατά την αμαρτία, αν και κάπως τις ελαττώνει.

Επειδή δε την βρήκε να πείθεται και να αποδέχεται την πρόσκληση, όλο το έργο αμέσως ολοκληρώθηκε· και ο Θεός ενδύθηκε τον άνθρωπο, και η Παρθένος έγινε μητέρα του Κτίστη. Και τον μεν Αδάμ, σχετικά με την πλευρά του από την οποία έπρεπε να οικοδομηθεί η Εύα, ο Θεός ούτε τον προειδοποίησε ούτε τον έπεισε, αλλά, αφού του αφαίρεσε την αίσθηση, έτσι του απέσπασε το μέλος· την δε Παρθένο, αφού πρώτα την δίδαξε και περίμενε την πίστη της, έτσι προχώρησε στο έργο. Και σχετικά μεν με τη δημιουργία εκείνου, συνομιλεί με τον Μονογενή λέγοντας: ας κάνουμε άνθρωπο. Επειδή όμως έπρεπε να εισαγάγει στην οικουμένη αυτόν τον Θαυμαστό Σύμβουλο, τον Πρωτότοκο, όπως είπε ο Παύλος, και να πλάσει τον δεύτερο Αδάμ, λαμβάνει την Παρθένο ως κοινωνό της απόφασής Του γι' αυτό. Και αυτήν τη μεγάλη βουλή, όπως λέει ο Ησαΐας, την εξέφρασε μεν ο Θεός, την επικύρωσε όμως η Παρθένος. Και η σάρκωση του Λόγου ήταν έργο όχι μόνο του Πατρός, και της δικής Του δυνάμεως, και του Πνεύματος, με τον μεν Πατέρα να ευδοκεί, το δε Πνεύμα να επιδημεί και τη δύναμη να επισκιάζει, αλλά και της θελήσεως και της πίστεως της Παρθένου.

Ο δε Ωριγένης, λαμβάνοντας από εδώ την αφορμή για τη δική του αίρεση, από την παραδοχή ότι καθετί που προέρχεται από κάτι επιστρέφει σε αυτό από το οποίο έχει προέλθει, δογμάτισε την αποκατάσταση. λβʹ. Κάθε επιστροφή επιτελείται μέσω της ομοιότητας εκείνων που επιστρέφουν προς εκείνο στο οποίο επιστρέφουν ... (36,3- 10) Τα υπερηνωμένα δεν έχουν ανάγκη σύνδεσης· γι' αυτό και δεν είναι όμοια μεταξύ τους· επομένως, ο Υιός δεν είναι όμοιος ούτε ομοιούσιος με τον Πατέρα, αλλά μάλλον ομοούσιος. Εάν δε λέγεται και εικόνα του Πατρός, τούτο λέγεται με την προσθήκη του «απαράλλακτος», ως υπερέχων της ομοιότητας και ευρισκόμενος μάλλον στην ταυτότητα. Ο άνθρωπος, όμως, λέγεται ότι και εξαρχής έχει πλαστεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, και πάλι του επιτρέπεται να επιστρέψει προς τον Θεό μέσω της ομοιότητας· διότι, λέγει, να γίνεστε όμοιοι με τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς.

Όσον αφορά δε τη δημιουργική ενέργεια, μπορεί μεν κανείς να πει απλώς ότι τα όμοια υφίστανται πριν από τα ανόμοια· διότι πριν από τα αισθητά υφίστανται τα νοητά και τα απλά πριν από τα σύνθετα. Μπορεί όμως κανείς κατά κάποιον τρόπο να δει ότι τα περισσότερο ανόμοια προϋφίστανται των πιο όμοιων· και αυτό το μαρτυρεί ο Μωυσής, ο οποίος διδάχθηκε τη γένεση των αισθητών από τη θεία ομιλία, γράφοντας ότι πρώτα δημιουργήθηκαν τα κοσμικά στοιχεία που κατέχουν θέση ύλης, τα οποία ήταν έως τότε αδιάκριτα, άμορφα, χωρίς είδος και παντελώς άψυχα και ακίνητα, υπολειπόμενα εντελώς της θείας ομοιότητας, και ότι μετά τον διαχωρισμό αυτών φύτρωσε πρώτα από τη γη όλη η φυτική ουσία, έπειτα η αισθητική και τελευταίο πλάστηκε το λογικό ον, ο άνθρωπος, πλασμένος κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του Θεού που τον δημιούργησε.

ξβ΄. Κάθε πλήθος που βρίσκεται εγγύτερα στο Ένα είναι μεν, ως προς την ποσότητα, μικρότερο από τα πιο απομακρυσμένα, αλλά ως προς τη δύναμη είναι μεγαλύτερο... (58,22-32) Η απόδειξη αυτή προχωρά εκ των υστέρων, καθώς προέρχεται από όσα θεωρούνται στους αριθμούς· ο αριθμός, όμως, είναι κάτι το ποσοτικό και συμβεβηκός· και η απόδειξη που βασίζεται στο συμβεβηκός είναι ακατάλληλη για τα όντως όντα. Φαίνεται δε ότι αυτός ο σοφός διανοείται περί των θείων όπως περί των απλών αριθμών, σύμφωνα με την αίρεση των Πυθαγορείων, και ότι δεν ομολογεί το υπέρτατο Ένα ως παντελώς εξαιρεμένο (υπερβατικό) από τα όντα. Διότι, ως προς εκείνο, τι θα μπορούσε να είναι περισσότερο ή λιγότερο όμοιο με αυτό που υπερέχει ασυγκρίτως των πάντων; Και τι θα μπορούσε να είναι εγγύτερα ή απώτερα από εκείνο που είναι υπεριδρυμένο σε αυτά και πανταχού παρόν εξίσου σε όλα, σύμφωνα με την άφθονη και υπεραπλωμένη μετάδοσή του; Εκτός εάν συμπεριλάβουμε στη σύγκριση τη μετοχή στη δύναμή του, η οποία διαφέρει ανάλογα με τις διάφορες δυνάμεις αυτών των όντων, και έτσι λέμε ότι άλλα βρίσκονται εγγύτερα σε εκείνο και άλλα πιο μακριά, και ομοίως ότι είναι περισσότερο ή λιγότερο όμοια, καθότι και ο άνθρωπος λέγεται ότι έχει πλαστεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού.

Όχι μόνο στις διαφορετικές τάξεις και φύσεις διαφέρει ο όρος, αλλά θα τον έβρισκε κανείς διαφορετικό ακόμη και σε όσα ανήκουν στην ίδια τάξη και στην ίδια φύση. Και σε σένα βέβαια αφήνω να εξετάσεις διεξοδικά τα υπόλοιπα, καθώς είσαι σοφός και πρόκειται να γίνεις σοφότερος αφού λάβεις την αφορμή από εμάς· εγώ όμως θα εξετάσω τα δικά μας όσο το δυνατόν πιο συνοπτικά. Διότι σε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος η θεία Πρόνοια έθεσε εξαρχής έναν μόνο όρο, και το έταξε υπό ένα είδος ζωής: το θεοειδές και θεομίμητο. Διότι λέγει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωσιν». Και πάλι:

Πώς είναι δυνατόν να μην είναι, αφού πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο και εκεί και εδώ· εννοώ δηλαδή τον Υιό, προς τον οποίο έχει ειπωθεί: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο»· και για τον οποίο πάλι αναφέρεται: «Και έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο», και έπειτα «εμφύσησε». Γεν. Λύση. Αλλά, άριστε, θα σε ρωτήσω κι εγώ κάτι· και εσύ απάντησέ μου. Άραγε η λέξη «Πνεύμα», εννοώ δηλαδή αυτό το όνομα, εκλαμβάνεται πάντοτε από τη Γραφή με μία μόνο σημασία, όπως για το ένα Πνεύμα της Τριάδος, ή αναφέρεται και σε περισσότερα άλλα; Διότι, αν ισχυρίζεσαι ότι σημαίνει μόνο αυτό το ένα, πώς ονομάζεται Πνεύμα και ολόκληρη η θεότητα; Και πάλι ο Πατέρας, και επίσης ο Υιός, όπως έχει ειπωθεί: «σε εκείνον όμως που θα βλασφημήσει κατά του Αγίου Πνεύματος»· και «Ο Θεός είναι Πνεύμα», και «Πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός Κύριος». Και πώς απαριθμούνται επτά πνεύματα στον Ησαΐα; Και πάλι, άλλο είναι το πνεύμα της υιοθεσίας, λέει ο Απόστολος. Και πού θα κατατάξεις τις χιλιάδες και τις μυριάδες των αγγέλων, για τους οποίους λέει ο Δαβίδ: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα»; Ακόμη και τα πνεύματα των δικαίων, σύμφωνα με το χωρίο: «Πνεύματα και ψυχές δικαίων». Και το: «Κύριε, στα χέρια σου παραδίδω το πνεύμα μου», το οποίο συνηθίζεται να λέγεται από τους αγίους. Και το ζωοποιό Πνεύμα που διαστέλλεται από το γράμμα που θανατώνει· και τα πνεύματα τα οποία, σύμφωνα με τον θεολογικότατο Ευαγγελιστή, ομολογούν ότι ο Ιησούς Χριστός έχει έλθει εν σαρκί και υπάρχει εν σαρκί.

Για ποιο λόγο έχει λεχθεί το «ας ποιήσουμε άνθρωπον κατ' εικόνα ημετέρα»; Και ποια είναι εδώ η εικόνα, και ποιο το αρχέτυπο; Διότι για κάθε εικόνα είναι ανάγκη να συνθεωρείται και το πρωτότυπο. Το ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Θεού, σε κάποιους μεν έδωσε την αφορμή να εννοούν το λογικό και το αυτεξούσιο, ενώ σε άλλους την εξουσιαστική του ιδιότητα και την αναγωγή του σε κυριότητα. Διότι και στις δύο αυτές περιπτώσεις το δημιούργημα μπορεί να εικονίζει τον Δημιουργό και ο άνθρωπος να ονομάζεται εικόνα, και αν θέλεις, να έχει δημιουργηθεί κατ' εικόνα του Θεού. Έτσι λοιπόν, από αυτά είναι δυνατόν να γνωρίζουμε και την εικόνα και το πρωτότυπο, εφόσον το κατά φύσιν αρχέτυπο, ή μάλλον το υπέρ φύσιν και αυτό που πλουτεί την υπέρλογη αιτία των χαρισμάτων, παρέχει την κατά χάριν ομοίωση σε αυτόν που δημιουργήθηκε από φιλανθρωπία.

Ομοίως δε, για την ίδια αιτία νομίζουν ότι πρέπει να απορρίψουν και το εξουσιαστικό ιδίωμα (το να άρχει), αν και τα ιερά λόγια υποδεικνύουν σαφώς με τη συνέχεια της παράθεσης ότι το «κατ' εικόνα» θέλει να σημάνει το εξουσιαστικό αξίωμα. Διότι το κείμενο έχει ως συνέχεια: «ας φτιάξουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας, και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού και τα κτήνη και όλη τη γη»· αυτοί όμως, χωρίς να πεισθούν ούτε από αυτό, λένε ότι μέσω του «κατ' εικόνα» δεν δηλώνεται η εξουσία, επειδή και η φύση των αγγέλων έχει αναλάβει εποπτική εξουσία· διότι ο προφήτης Δανιήλ ανακηρύσσει λαμπρά τον άρχοντα των Ασσυρίων και τον άρχοντα του έθνους των Ιουδαίων, και κάπου και ο θεόπτης λέει, «έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού». Επομένως, όπως ακριβώς το λογικό και το αυτεξούσιο είναι κοινά σε αγγέλους και ανθρώπους, έτσι ακριβώς είναι και το δεσποτικό και το βασιλικό. Αλλά τι σημαίνει αυτό; Διότι εάν η Γραφή ανέφερε ότι μόνο ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού, ίσως θα έβρισκε αντίθετη τη φύση των αγγέλων, διότι και σε αυτούς διακρίνονται εκείνα τα γνωρίσματα μέσω των οποίων αποτυπώνεται ο θείος χαρακτήρας· εάν όμως δεν βρίσκεται γραμμένο τίποτα τέτοιο, όχι μόνο η συμμετοχή των αγγέλων δεν αφαιρεί από την ανθρώπινη φύση το αξίωμα που έλαβε κατά την πλάση της, αλλά αντίθετα είναι ικανή να προσφέρει παραδειγματική βεβαιότητα για την αλήθεια.

Ένοχος για παρόμοια παράνοια θα ήταν και ο μύθος των πολυπλανεμένων Ιουδαίων, ο οποίος, μη παραδεχόμενος Υιό ομοούσιο με τον Πατέρα ούτε θέλοντας να συνομολογήσει για το Πνεύμα το κατά φύσιν αξίωμα της θεότητας, δεν αντιλαμβάνεται ότι εκβιάζει τα πράγματα ανάγοντας πλήθη ασώματων δυνάμεων στη θεία φύση· διότι δεν αισθάνθηκε καμία ντροπή να υποστηρίξει ότι ο Θεός απηύθυνε το «κατ' εικόνα ημετέραν» προς τις ασώματες τάξεις. Διότι, αποδίδοντας μία και την αυτή εικόνα στον Θεό και στις ασώματες δυνάμεις, εξισώνει τη φύση και των δύο, του δημιουργού και του δημιουργήματος, αφαιρώντας κάθε διαφορά· διότι εκείνων των οποίων η εικόνα είναι η ίδια και απαράλλακτη, η φύση τους δεν μπορεί να επιδεχθεί καμία ετερότητα.

Σε ποιον είπε ο Θεός «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας»; Είναι προφανές ότι απευθυνόταν στον ομοούσιο και ταυτοφυή Υιό· διότι είναι δυνατόν να υπάρξει μόνο μία κοινή εικόνα αυτών. Εκείνοι δε οι αιρετικοί που παραλόγως ισχυρίστηκαν ότι αυτό ειπώθηκε προς τους αγγέλους, και μάλιστα προς τους δαίμονες (πράγμα ακόμη πιο ασεβές), είναι άκρως ανόητοι· διότι ποια κοινωνία έχει η εικόνα του Θεού με αυτή των αγγέλων ή των δαιμόνων; Εφόσον η ουσία τους διαφέρει ασυγκρίτως, πώς είναι δυνατόν να νοηθεί η ίδια εικόνα γι' αυτούς; Θα μπορούσε κανείς να γελάσει και με την ανοησία των Ιουδαίων· διότι ισχυρίζονται ότι ο Θεός το διακήρυξε αυτό προς τον εαυτό Του κατά μίμηση εκείνων {αν και προφέρονται στον πληθυντικό τόσο το «διατάζουμε» όσο και το «ας ποιήσουμε», εντούτοις έχουν μεγάλη διαφορά μεταξύ τους· διότι το μεν «ας ποιήσουμε» καλεί τον ισότιμο σε συμμετοχή στην πράξη, το δε «διατάζουμε» ή «γράφουμε», έστω και αν διατυπώνεται στον πληθυντικό, σε καμία περίπτωση δεν υποδηλώνει πρόσκληση κάποιου άλλου σε συνεργασία. Εξάλλου, το μεν «γράφουμε» και «διατάζουμε» έχει φανερό το πρόσωπο προς το οποίο απευθύνεται (αφού είναι προφανές ότι απευθύνεται σε υφιστάμενο), ενώ εδώ το «ας ποιήσουμε», ιδιαίτερα λόγω της προσθήκης του «κατ' εικόνα», σε καμία περίπτωση δεν επιτρέπει να νοηθεί άλλο πρόσωπο εκτός από τον Υιό και το Πανάγιο Πνεύμα} που τους έχουν εμπιστευθεί τις μεγάλες εξουσίες, οι οποίοι συνηθίζουν να λέγουν «διατάζουμε» και «γράφουμε» και «προστάζουμε» και τα παρόμοια.

Διότι και εδώ, επειδή ο Θεός έπλαθε το λογικό ον, το οποίο επρόκειτο μετά από πολλές γενεές να ανακαινίσει με τις επικλήσεις της Αγίας Τριάδας τελεσιουργώντας το πανάγιο βάπτισμα, μέλλοντας να δημιουργήσει τη φύση που θα παραλάμβανε εκείνα τα μυστήρια, υποδήλωσε αινιγματικά και το ταυτόσημο της ουσίας και τον αριθμό των προσώπων. Διότι, με το να πει «είπεν ο Θεός», δήλωσε το κοινό της θείας φύσεως, ενώ εισάγοντας το «ποιήσωμεν» φανέρωσε τον αριθμό των προσώπων. Πάλι, λέγοντας στον ενικό «εικόνα» έδειξε το ταυτόσημο της φύσεως, ενώ προσθέτοντας το «ημετέραν» έδειξε τον αριθμό των υποστάσεων. Επειδή ο Θεός των όλων προέβλεπε τα πάντα, καθώς και την ενανθρώπηση του Μονογενούς, ότι δηλαδή θα λάβει αυτή τη φύση από την Παρθένο, πολύ δικαιολογημένα αξίωσε με μέγιστη τιμή και αυτήν ακόμη τη βάση του ανθρώπινου γένους. Διότι, πρώτον, προέταξε τη βουλή της δημιουργίας, ώστε να προσημάνει τη λογική φύση αυτού που δημιουργούνταν. Έπειτα, υποδήλωσε τον αριθμό των προσώπων της θεότητας, ώστε ο άνθρωπος που πλαθόταν να λάβει τα αινίγματα της θεολογίας, και εκείνος που αξιώνεται το πανάγιο βάπτισμα να γνωρίζει σαφώς ότι αυτός που έπλασε, αυτός και διέσωσε, και αυτός που έσωσε, ο ίδιος και έπλασε. Επιπλέον, αφού έγινε κατά κάποιον τρόπο αυτουργός της πλάσης, έδειξε την περισσή φιλοστοργία του προς αυτό το πλάσμα.

Τι είναι το «κατ' εικόνα»; Κάποιοι είπαν ότι το «κατ' εικόνα» έγκειται στο αόρατο της ψυχής. Αλλά αν ίσχυε αυτό, οι άγγελοι θα ήταν πολύ περισσότερο «κατ' εικόνα». Κάποιοι άλλοι, πάλι, εντελώς ανόητα ισχυρίζονται ότι το ανθρώπινο σώμα έχει δημιουργηθεί σύμφωνα με τη θεία εικόνα, έχοντας παραπλανηθεί από το γεγονός ότι η Θεία Γραφή συχνά αποδίδει στον Θεό μάτια και χέρια και τα παρόμοια, χωρίς να συνειδητοποιούν ότι ο Θεός, απευθυνόμενος σε ανθρώπους μέσω ανθρώπων, προσαρμόζει τους λόγους Του στην αδυναμία αυτών που ακούν. Και επειδή εμείς βλέπουμε μέσω των ματιών, ονομάζει την οπτική Του δύναμη μάτια, όπως ακριβώς ονομάζει αυτιά την ακουστική Του δύναμη και στόμα το πρόσταγμά Του. Αν και το απερίγραπτο του Θεού μπορεί να το διδαχθεί κανείς σε πολλά σημεία της Γραφής.

Κάποιοι λοιπόν από τους διδασκάλους έτσι κατανόησαν το «κατ' εικόνα ημετέραν και καθ' ομοίωσιν», ότι δηλαδή ο Θεός των όλων, αφού δημιούργησε την αισθητή και τη νοητή κτίση, έπλασε τον άνθρωπο τελευταίο, θέτοντάς τον στο μέσον σαν κάποια εικόνα Του, ανάμεσα στα άψυχα και τα αισθητά και τα νοητά, έτσι ώστε τα μεν άψυχα και τα έμψυχα να του προσφέρουν τη χρησιμότητά τους σαν κάποιον φόρο υποτέλειας, οι δε νοητές φύσεις, με τη φροντίδα τους γι' αυτόν, να δείχνουν την ευγνωμοσύνη τους προς τον Δημιουργό. Κάποιοι άλλοι είπαν ότι ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού ως προς την εξουσιαστική του ιδιότητα (το αρχικόν)· διότι, λένε, πρόσθεσε, «και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας» και τα εξής. Επειδή, όπως ακριβώς Αυτός έχει την κυριαρχία των πάντων, έτσι έδωσε και στον άνθρωπο την εξουσία πάνω στα άλογα όντα. Μπορεί όμως κανείς να βρει και άλλα στοιχεία ως μιμήματα του αρχετύπου· διότι και ο άνθρωπος δημιουργεί κατά μίμηση του Θεού που τον έπλασε, και σπίτια και τείχη και πόλεις και λιμάνια και μύρια άλλα, απεικονίσεις του ουρανού, και του ήλιου και της σελήνης και των άστρων, και εικόνες ανθρώπων και άλογων ζώων, αν και η διαφορά στον τρόπο της δημιουργίας είναι ανείπωτη. Αλλά όμως, όταν ο άνθρωπος δημιουργεί, κατά κάποιον τρόπο μιμείται τον δικό του Ποιητή, όπως η εικόνα το αρχέτυπο. Διότι και η εικόνα φέρει τα χαρακτηριστικά του αρχετύπου, και έχει μεν τη μορφή των μελών, δεν έχει όμως τις ενέργειές τους· επειδή στερείται ψυχής, μέσω της οποίας κινείται το σώμα.

Έχοντας το κατ' εικόνα, αυτό το μόλυνα μέσω της σαρκικής ηδονής και εξομοιώθηκα με τα άλογα κτήνη, Δέσποινα· αλλά, αφού με ξεπλύνεις με τον ύσσωπο της ευσπλαχνίας σου, επανάφερέ με στο καθ' ομοίωσιν.

Τι έπραξε, λοιπόν, ο Πλάστης και Κηδεμόνας; Μήπως παρήβλεψε μέχρι τέλους το πλάσμα να ταλαιπωρείται και να βυθίζεται σε τόσο μεγάλη πλάνη και να εξανδραποδίζεται καθημερινά από τα πάθη; Σε καμία περίπτωση. Πώς άλλωστε θα μπορούσε να ανεχθεί να βλέπει με ευχαρίστηση να λαφυραγωγείται και να πλανάται εκείνο που έπλασε με τόση στοργή; Γι' αυτό, η ενότητα της Τριάδος, αφού συνήλθε σαν σε συμβούλιο (αν είναι θεμιτό να ειπωθεί κάτι τέτοιο· και είναι θεμιτό να λέγεται αυτό για την ανάπλαση, διότι και το «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας» ειπώθηκε κατά την πλάση), με το ενιαίο θέλημα της βουλής της αποφάσισε την ανάπλαση του συντριμμένου πλάσματος. Και η Τριάδα (επειδή το ανθρώπινο γένος είχε εξαγριωθεί και ερημωθεί σε φοβερό βαθμό, και δεν μπορούσε να επαναφερθεί ούτε με απειλές, ούτε με τιμωρίες, ούτε με νόμους, ούτε με προφήτες) αναζητούσε έναν άνθρωπο που να έχει λάβει την ίδια ακριβώς φύση με εμάς, στον οποίο να μπορούσε να δει κανείς την απαράβατη τήρηση του νόμου· έτσι ώστε να μπορεί το ανθρώπινο γένος, βλέποντας πώς πολιτεύεται το ομογενές του, να μιμηθεί τον ομόφυλό του, και προκειμένου, μέσω εκείνου δια του οποίου ο σκευωρός που εξύφανε τις μηχανορραφίες εξασφάλισε την εξουσία εναντίον μας, μέσω αυτού ακριβώς να καθαιρεθεί από την κυριαρχία του με νόμιμη νίκη και αγώνα.

Ότι το θείο είναι ανθρωπόμορφο και έμψυχο, και ότι το «κατ' εικόνα» υποδηλώνει το σωματικό σχήμα, σύμφωνα με το οποίο πλάστηκε και ο άνθρωπος προς μίμηση του αρχετύπου, και ότι οι Άγγελοι έχουν σώματα ομοιόσχημα με τα ανθρώπινα, και ότι η ανθρώπινη ψυχή προήλθε από τη θεία ουσία· και τα αντίθετα αυτών, ότι δηλαδή ούτε το θείο είναι ανθρωπόμορφο ούτε έχει καθόλου σχήμα, αλλά ούτε από τη φύση του είναι τίποτε άλλο από τα προειρημένα· και ομοίως ότι ούτε οι Άγγελοι έχουν σώματα, αλλά είναι ασώματοι, και ότι η ψυχή των ανθρώπων δεν προέρχεται από τη θεία ουσία.

Πρέπει να σημειωθεί τι ακριβώς είναι το «κατ' εικόνα», το οποίο λέγεται πως μόνο ο άνθρωπος από όλα τα δημιουργήματα του Θεού έχει λάβει. Διότι δεν θα μπορούσε να βρει κανείς στον άνθρωπο κάτι από τα πολύτιμα χαρίσματα, στο οποίο να μην έχει μερίδιο η φύση των Αγγέλων· ούτε δηλαδή το αθάνατο, διότι αυτό ανήκει και στους Αγγέλους, ούτε το αυτεξούσιο· διότι αν πεις ότι οι Άγγελοι, κατά τον Θεολόγο, έχουν μεγαλύτερη ροπή προς το αγαθό, σύμφωνα με αυτό σκέψου ότι δεν είναι καθόλου δυνατόν να εννοήσουμε αυτό ως το «κατ' εικόνα». Εάν πάλι αναφέρεις την ικανότητα του άρχειν (διότι ο άνθρωπος στο βιβλίο της κοσμογονίας έχει αξιωθεί από τον Θεό να εξουσιάζει τα ψάρια και τα άλλα ζώα), ούτε έτσι θα αποκλείσεις τον Άγγελο· διότι έχουμε διδαχθεί συγκεκριμένα από τη Γραφή ότι οι περισσότεροι από τους Αγγέλους εξουσιάζουν έθνη και φυλές. Εάν πάλι εισάγεις ως διαφορά το ότι εκείνοι δεν καθιστούν όσους εξουσιάζουν απόλυτα υποταγμένους τους, όπως ακριβώς οι άνθρωποι κάνουν στα περισσότερα ζώα, καυχιέσαι για κάτι που μόνο γέλιο προκαλεί· διότι ούτε Εκείνος, του οποίου την εικόνα λέγεται ότι φέρει ο άνθρωπος, καθιστά όσους εξουσιάζει υποταγμένους με τη βία (μη γένοιτο).

Τι είναι λοιπόν το «κατ' εικόνα»; Διότι όσοι φλυάρησαν για την ευπρέπεια του σωματικού σχήματος, πέρα από τους αμέτρητους ελέγχους που επιδέχονται, δεν απάλλαξαν τον άνθρωπο ούτε από την κοινότητά του με τον Άγγελο ως προς αυτό το σημείο, πράγμα που είναι και το ζητούμενο· διότι οι θείες Γραφές μάς έχουν περιγράψει τους Αγγέλους να περιβάλλονται με ανθρωπόμορφο σχήμα.

Αν όμως θεωρείς ότι το δημιουργικό και πρακτικό στοιχείο ως προς την ύπαρξη διασώζει το «κατ' εικόνα» στον άνθρωπο (διότι ο Θεός δημιουργεί τα πάντα, προάγοντας άρρητα και ακατάληπτα στην ύπαρξη τα μη όντα, αλλά και ο άνθρωπος άλλοτε μεν παράγει όμοιο άνθρωπο από τη δική του ουσία και φύση με την καταβολή σπέρματος, άλλοτε δε δημιουργεί με την τέχνη πολλά από τα τεχνητά πράγματα, έστω και αν δεν τα δημιουργεί εκ του μηδενός), εντούτοις και αυτό, αν και φαίνεται πειστικό, ανασκευάζεται εύκολα.

Διότι και οι μοναχοί, προκειμένου να φαίνεται ότι διαφυλάσσουν το κατ' εικόνα, καθιστώντας τους εαυτούς τους υπεράνω κάθε ανθρώπινου τεχνουργήματος ή τεχνάσματος, θα φαίνονταν άθλιοι έχοντας απολέσει το κατ' εικόνα εξαιτίας αυτού ακριβώς του πράγματος. Τι είναι λοιπόν το κατ' εικόνα; Η απόκτηση των αρετών μέσω επιμέλειας. Διότι οι Άγγελοι θεωρείται μεν ότι κατέχουν την αρετή, όχι όμως εκείνη που αποκτάται μέσω επιμέλειας και κόπου, διότι δεν παρασύρονται από την κακία. Αλλά ακόμη κι αν γινόταν αποδεκτό αυτό, ότι δηλαδή στους Αγγέλους έχει δοθεί ως κλήρος η χωρίς κόπο απόκτηση των αρετών, τότε είτε και αυτοί θα έχουν το κατ' εικόνα, προσεγγίζοντας περισσότερο τον Θεό με το να τις κατέχουν άκοπα, είτε, εάν δεν το έχουν αυτοί, πολύ περισσότερο δεν το έχει ούτε ο άνθρωπος, διότι μαζί με αυτήν ή πριν από την απόκτησή της, την δέχεται γεμάτος από πολλές ταραχές και πόνους.

Διότι ήταν βέβαια λαμπρά και όσα προηγήθηκαν της τωρινής ευεργεσίας, και αποτελούσαν απόδειξη της άκρας φιλοτιμίας, ο Αδάμ που αναδημιουργείται από παρθενικά αίματα, οι νόσοι των σωμάτων που αποδιώκονται και τα δαιμόνια που εκδιώκονται από τις ψυχές, ληστές που νικούν και θριαμβεύουν κατά του αρχιληστή, ο θάνατος που λαμβάνει ως διάδοχό του την ανάσταση. Αλλά ενώ μέχρι τώρα αυτά είναι γεμάτα από φιλοτιμία και λαμπρότητα, το δώρο που εορτάζεται τώρα δεν επιδέχεται καμία σύγκριση, και η φιλοτιμία του Πλάστη απέναντί μας ξεπερνά τον ίδιο της τον εαυτό, ενώ λαμπρύνονται μαζί με αυτή τη νίκη και όσα υπολείπονταν μπροστά της, καθόλου λιγότερο από όσο αν το καθένα από αυτά φορούσε το στεφάνι της νίκης. Η γηγενής φύση, αφήνοντας τη γη, ή μάλλον φέροντάς την, μετοικεί στους ουρανούς. Και το «ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση» αποδεικνύεται έργο περισσότερο της ανάπλασης παρά της αρχικής πλάσης.

Και τόσο πολύ ξεπέρασε το αμάρτημα του Λάμεχ, αναφέρει, ώστε να είναι πολλαπλάσιο των αμαρτημάτων του Κάιν κατά το εβδομηκοντάκις επτά, όπως ακριβώς και ο ίδιος ο Λάμεχ το φανέρωσε αναγγέλλοντας στις γυναίκες του τα όσα αμάρτησε, περιγράφοντας τον ολοκληρωτικό όλεθρο εναντίον της γενεάς του. Διότι σε τέτοιο βαθμό αυξήθηκαν τα αμαρτήματα των ανθρώπων εκείνης της εποχής, με τους οποίους συνέζησε ο Λάμεχ, ώστε να παροξύνουν τη φιλανθρωπία του Θεού σε πανωλεθρία εναντίον τους, επιβάλλοντάς τους την τιμωρία με τον κατακλυσμό. Και σάρκα ονόμασε ο Θεός την τότε γενεά, λέγοντας: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου μέσα τους, επειδή αυτοί είναι σάρκα», εφόσον, έχοντας παραδοθεί όλοι στη σάρκα και στους εμπαθείς λογισμούς και όντως σε κάθε άλλη αμαρτία, το Πνεύμα που έλαβαν κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού, το μετέτρεψαν σε σάρκα. Έτσι, σύμφωνα με όσα λέει ο αρχιερέας Ευλόγιος, υποστηρίζει ότι ο Λάμεχ απωλέσθηκε· οι περισσότεροι όμως από τους Πατέρες αναφέρουν ότι, μέσω της ομολογίας του και της μετάνοιας, βρήκε συγχώρεση για το αμάρτημά του.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΒ. Ο Αδάμ, έχοντας παραβεί την εντολή, καταστράφηκε με δύο τρόπους: πρώτον, διότι έχασε το καθαρό απόκτημα της φύσεώς του, το ωραίο, το «κατ' εικόνα και ομοίωσιν» του Θεού· δεύτερον, διότι έχασε την ίδια την εικόνα, στην οποία είχε εναποτεθεί γι' αυτόν, σύμφωνα με την υπόσχεση, ολόκληρη η επουράνια κληρονομιά. Όπως ακριβώς εάν υπάρχει ένα νόμισμα που φέρει την εικόνα του βασιλιά και αυτό παραχαραχθεί, τότε και ο χρυσός χάνεται και η εικόνα αχρηστεύεται, το ίδιο έπαθε και ο Αδάμ· διότι μεγάλος πλούτος και μεγάλη κληρονομιά είχε ετοιμαστεί για αυτόν. Όπως εάν υπάρχει ένα μεγάλο κτήμα που έχει πολλά έσοδα, και εκεί υπάρχει άμπελος που ευδοκιμεί, εύφορα χωράφια, κοπάδια, χρυσός και άργυρος, έτσι ακριβώς ήταν πολύτιμο το κτήμα πριν από την παρακοή, δηλαδή το ίδιο το σκεύος του Αδάμ. Αλλά επειδή συνέλαβε κακές σκέψεις και λογισμούς, χάθηκε από τον Θεό. Δεν λέμε βέβαια ότι καταστράφηκε ολοκληρωτικά, ούτε ότι εξαφανίστηκε και πέθανε· ως προς τον Θεό πέθανε, αλλά ως προς την ίδια του τη φύση ζει. Διότι, ιδού, όλος ο κόσμος περπατά πάνω στη γη και δραστηριοποιείται, αλλά ο οφθαλμός του Θεού βλέπει τον νου και τις ενθυμήσεις τους, και ενώ βλέπει, παραβλέπει, και δεν συνάπτει κοινωνία μαζί τους, επειδή δεν σκέφτονται τίποτα το ευάρεστο στον Θεό.

Εάν λοιπόν αγαπά κάποιος τον Θεό, και Αυτός αναμειγνύει σε αυτόν τη δική Του αγάπη· και αφού πιστευθεί άπαξ από αυτόν, προσθέτει σε αυτόν την επουράνια πίστη, και ο άνθρωπος γίνεται διπλός. Όσα λοιπόν από τα μέλη σου Του προσφέρεις, και Αυτός από τα δικά Του όμοια μέλη αναμειγνύει στην ψυχή σου, για να πράττεις, να αγαπάς και να προσεύχεσαι στα πάντα με καθαρότητα. Διότι ο άνθρωπος είναι μεγάλου αξιώματος. Δες πόσο μεγάλος είναι ο ουρανός και η γη, ο ήλιος και η σελήνη, και ο Κύριος δεν ευαρεστήθηκε σε αυτά, παρά μόνο στον άνθρωπο αναπαύεται. Πολυτιμότερος λοιπόν είναι ο άνθρωπος από όλα τα δημιουργήματα, ίσως δε θα τολμήσω να πω ότι όχι μόνο από τα ορατά δημιουργήματα, αλλά και από τα αόρατα, δηλαδή από τα λειτουργικά πνεύματα. Διότι δεν είπε για τους αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ «ας ποιήσουμε κατ' εικόνα και ομοίωσή μας», αλλά για τη νοερή ουσία του ανθρώπου, εννοώ την αθάνατη ψυχή. Διότι είναι γραμμένο ότι «στρατόπεδα αγγέλων θα βρίσκονται ολόγυρα σε αυτούς που Τον φοβούνται».

Τα μεν ορατά κτίσματα είναι δεσμευμένα με κάποια αμετάβλητη φύση. Ο ουρανός έχει ταχθεί άπαξ, ο ήλιος, η σελήνη, η γη [, και δεν ευδόκησε σε αυτά ο Κύριος]· αλλά ούτε μπορούν να μεταβληθούν πέρα από αυτό για το οποίο κτίστηκαν, ούτε διαθέτουν θέλημα. Εσύ όμως γι' αυτό ακριβώς είσαι «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» του Θεού, επειδή, όπως ακριβώς ο Θεός είναι αυτεξούσιος και πράττει ό,τι θέλει (εάν θέλει, κατά την εξουσία Του, θα στείλει τους δικαίους στη γέεννα και τους αμαρτωλούς στη βασιλεία· αλλά δεν το επιλέγει ούτε το καταδέχεται αυτό, διότι ο Κύριος είναι δίκαιος κριτής), έτσι και εσύ είσαι αυτεξούσιος και, εάν θέλεις, οδηγείσαι στην απώλεια. Είσαι τρεπτής φύσεως· εάν θέλεις να βλασφημήσεις, να παρασκευάσεις δηλητήρια και να σκοτώσεις κάποιον, κανείς δεν σου αντιστέκεται ούτε σε εμποδίζει. Εάν πάλι κάποιος θέλει, υποτάσσεται στον Θεό και πορεύεται την οδό της δικαιοσύνης και κυριαρχεί επί των επιθυμιών· διότι αυτός ο νους αποτελεί τον αντίπαλο, έχοντας τη δύναμη να επικρατεί με ισχυρό λογισμό επί των ορμών της κακίας και των αισχρών επιθυμιών.

Διότι οι Χριστιανοί γνωρίζουν ότι η ψυχή είναι πολύτιμη πάνω από όλα τα δημιουργήματα· επειδή μόνο ο άνθρωπος πλάστηκε «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» Θεού. Ιδού πόσο υπερμεγέθης είναι ο ουρανός και η γη, και τα κτίσματα μέσα σε αυτά είναι πολύτιμα και μεγάλα τα σκεύη τους. Ο άνθρωπος όμως είναι πολυτιμότερος από όλα τα σκεύη, επειδή μόνο σε αυτόν ευδόκησε ο Κύριος, και ας είναι τα κήτη της θάλασσας και τα όρη και τα θηρία φαινομενικά μεγαλύτερα από τον άνθρωπο. Κοίταξε, λοιπόν, το αξίωμά σου, πόσο πολύτιμος είσαι. Διότι ο Θεός σε έπλασε ανώτερο από τους αγγέλους, εφόσον και ο Ίδιος αυτοπροσώπως παρουσιάστηκε στη γη για τη δική σου υπεράσπιση και λύτρωση.

Αλλά εσύ, ακούγοντας ότι υπάρχουν ποτάμια δρακόντων και στόματα λεόντων και σκοτεινές δυνάμεις κάτω από τον ουρανό και φωτιά που φλέγεται και κοχλάζει στα μέλη, το θεωρείς ως τίποτα, μη γνωρίζοντας ότι αν δεν λάβεις τον αρραβώνα του Αγίου Πνεύματος κατά την έξοδο από το σώμα, θα κατακρατήσουν την ψυχή σου, μην αφήνοντάς σε να ανέλθεις στους ουρανούς; Παρομοίως δε, και για το αξίωμα της ψυχής ακούγοντας, πόσο πολύτιμη είναι η νοερή ουσία, δεν κατανοείς ότι δεν είπε για τους αγγέλους, αλλά για την ανθρώπινη φύση το «ας κάνουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», και ότι «ο ουρανός και η γη παρέρχονται», εσύ όμως κλήθηκες σε αθανασία, σε υιοθεσία, σε αδελφότητα, σε νύμφη του Βασιλέως; Διότι στα ορατά πράγματα όλα τα αγαθά του νυμφίου ανήκουν στη νύμφη, και όλα όσα έχει ο Κύριος, τα εμπιστεύεται σε εσένα. Επειδή ήλθε ο Ίδιος ως πρεσβευτής για εσένα, ώστε να σε ανακαλέσει. Και εσύ δεν νοείς ούτε κατανόησες την ευγένειά σου; Δικαίως ο πνευματοφόρος πενθεί την πτώση σου λέγοντας: «Ο άνθρωπος, ενώ βρισκόταν σε τιμή, δεν το κατανόησε, παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά». Δόξα στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα στους αιώνες. Αμήν.

Διότι δύο πρόσωπα που συνάπτονται δημιουργούν κάτι το τέλειο, όπως για παράδειγμα δύο διαθήκες. Ο άνθρωπος πλάστηκε «κατ' εικόνα και ομοίωσιν» Θεού, έχει δύο μάτια, δύο φρύδια, δύο χέρια, δύο πόδια, και εάν συμβεί να είναι μονόφθαλμος ή μονόχειρας ή μονόπους, είναι σαν να έχει κάποιο ελάττωμα· ή όπως ακριβώς ένα πτηνό, εάν έχει μόνο ένα φτερό, δεν μπορεί να πετάξει με το ένα, — έτσι και η φύση της ανθρωπότητας, εάν απομείνει από μόνη της γυμνή και δεν λάβει την ανάμειξη και την κοινωνία της επουράνιας φύσης, δεν διορθώνεται καθόλου, αλλά παραμένει γυμνή και ελαττωματική ως προς τη φύση της, μέσα σε πολλή ρυπαρότητα. Διότι αυτή η ψυχή ονομάστηκε ναός Θεού και οικητήριο και νύμφη του Βασιλέως· διότι λέγει: «θα κατοικήσω μέσα τους και θα περπατήσω ανάμεσά τους». Έτσι ευδόκησε ο Θεός, ώστε κατεβαίνοντας από τους άγιους ουρανούς, συμπεριέλαβε τη λογική σου φύση, τη σάρκα που προέρχεται από τη γη, και τη συνέδεσε με το θεϊκό Του Πνεύμα, ώστε και εσύ, ο χοϊκός, να δεχθείς την επουράνια ψυχή. Και όταν η ψυχή σου κοινωνήσει με το Πνεύμα και εισέλθει επουράνια ψυχή μέσα στην ψυχή σου, τότε είσαι τέλειος άνθρωπος εν Θεώ, και κληρονόμος και υιός. Όπως ακριβώς, λοιπόν, το μέγεθος του Θεού και το ακατάληπτό Του δεν μπορούν να το χωρέσουν ούτε οι άνω αιώνες ούτε οι κάτω, έτσι πάλι τη λεπτότητα του Θεού, και το πώς συγκαταβαίνει σμικρυνόμενος στα λεπτά και μικρά πράγματα, ούτε οι άνω κόσμοι ούτε οι επίγειοι μπορούν να το κατανοήσουν.

Διότι όλη η μέριμνα που επιδείχθηκε από τον Θεό μέσω των πατέρων, μέσω των προφητών, μέσω των πατριαρχών, μέσω του νόμου, και εσχάτως και μέσω της ίδιας της παρουσίας και ελεύσεως του Κυρίου, έγινε για τη νοερή και λογική ουσία της πολύτιμης ψυχής που πλάστηκε «κατ' εικόνα» Του, και για τη διόρθωση και ίαση του νου και των λογισμών από τη μεγάλη πτώση των παθών, τα οποία υπέστη η ψυχή πέφτοντας στα πνεύματα της «πονηρίας» και στις «αρχές» και στις «εξουσίες» και στους «κοσμοκράτορες του σκότους» εξαιτίας της αρχικής παράβασης του Αδάμ, μέσω της οποίας ενδύθηκε τα πάθη των αμαρτημάτων της κακίας και εξαιτίας αυτών κατέστη αλλότρια προς τον Θεό. Διότι, φανερώνοντας την ίαση και τη λύτρωση της νοερής ουσίας της ψυχής, ο απόστολος λέει: «η ειρήνη του Χριστού, η οποία υπερέχει κάθε νου, θα φρουρήσει τις καρδιές σας» και τους διαλογισμούς σας «εν Χριστώ», ώστε η ίαση των τραυμάτων της ψυχής και η ανάσταση από την πτώση του νου είναι αυτή: το να προσδεθούν τα διανοήματα και τα φρονήματα και οι λογισμοί της ψυχής στον Χριστό, και, μέσα στο ουράνιο φως του πνεύματος της ειρήνης Του, να φυλάσσεται και να φρουρείται η υπόσταση της ψυχής μαζί με το κτήμα των λογισμών της από τα πνεύματα του σκότους, από τους πονηρούς και υλικούς και μάταιους λογισμούς.

Αυτό λέει ο απόστολος: «για να μπορέσετε να κατανοήσετε μαζί με όλους τους αγίους ποιο είναι το πλάτος και το μήκος και το βάθος και το ύψος, και να γνωρίσετε την αγάπη του Χριστού που υπερβαίνει κάθε γνώση, ώστε να γεμίσετε με όλο το πλήρωμα του Θεού». Αναλογίσου τα άρρητα μυστήρια της ψυχής, από την οποία ο Κύριος αφαιρεί το σκοτάδι που την επικαλύπτει και την αποκαλύπτει και της αποκαλύπτεται, πώς πλαταίνει και εκτείνει τα φρονήματα του νου της στα πλάτη και τα μήκη και τα βάθη και τα ύψη όλης της ορατής και αόρατης κτίσης. Μέγα, λοιπόν, και θαυμαστό και θείο έργο είναι η ψυχή. Και όπως φαίνεται, την εδημιούργησε και πριν από την πλάση του σώματος. Διότι με το να πει: «ας φτιάξουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», η ψυχή πλάστηκε από τον Θεό και έτσι, παίρνοντας «χώμα από τη γη», έπλασε το σώμα «και εμφύσησε» δια του Πνεύματος την ψυχή που έκτισε μέσα στο σώμα. Κατά τη δημιουργία της ψυχής την έφτιαξε ως εξής: δεν έθεσε μέσα στη φύση της κακία, η φύση της δεν γνώριζε κακία, αλλά την έφτιαξε σύμφωνα με την εικόνα των αρετών του Πνεύματος. Έθεσε μέσα της νόμους αρετών, διάκριση, γνώση, φρόνηση, πίστη, αγάπη και τις υπόλοιπες αρετές σύμφωνα με την «εικόνα» του Πνεύματος. Διότι ακόμη και τώρα, μέσω της γνώσης και της φρόνησης και της αγάπης και της πίστης, βρίσκεται και φανερώνεται σε αυτήν ο Κύριος.

Δεν είναι μικρός, λοιπόν, ο αγώνας που βρίσκεται μπροστά μας, αδελφοί, το να διαρρήξουμε τον θάνατο και να μεταβούμε στη ζωή. Διότι λέγει: «η βασιλεία είναι μέσα σας», η ανάπαυση και η χαρά και η ευφροσύνη. Εντός μας όμως βρίσκεται και εκείνος που αιχμαλωτίζει και πολεμά, ο οποίος είναι ο θάνατος και η απώλεια της ψυχής. Ας μην επαναπαύεται λοιπόν η ψυχή, μέχρις ότου θάψει επιμελώς εκείνα που την αιχμαλωτίζουν. Τότε «απέδρασε η οδύνη, η λύπη και ο στεναγμός», επειδή ανέβλυσε νερό «σε γη διψασμένη» και η έρημος μεταβλήθηκε σε πλήθος υδάτων. Διότι, ιδού, υποσχέθηκε να γεμίσει την έρημη καρδιά με ζωντανό νερό, πρώτα μέσω του προφήτη: «εγώ θα δώσω νερό σε αυτούς που διψούν, σε αυτούς που πορεύονται σε άνυδρο τόπο», διότι εξαιτίας της προγονικής παρακοής η ψυχή βρέθηκε σε μεγάλο καύσωνα. Όταν όμως ήλθε ο Κύριος «καθ' εικόνα και ομοίωσή μας», για να μας γνωρίσει το ζωντανό νερό και να καταπαύσει τον καύσωνα της ψυχής από τον οποίο κατεχόταν, λέγει: «εκείνος που πίνει από το νερό που εγώ θα δώσω, δεν πρόκειται να διψάσει στον αιώνα». Διότι θα γίνει «πηγή νερού που θα αναβλύζει μέσα του». Δεν είναι μικρό πράγμα, αδελφοί, να αναζητήσουμε την παραγγελία του αποστόλου και να την γνωρίσουμε. «Εάν κάποιος φθείρει τον ναό του Θεού, θα τον φθείρει αυτόν ο Θεός· διότι ο ναός του Θεού είναι άγιος, και τέτοιοι είστε εσείς». Πώς λοιπόν θα γνωρίσουμε την παραγγελία του αποστόλου; Ο ίδιος λέγει: «γκρεμίζοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσης του Θεού».

Διότι η ψυχή είναι πιο πολύτιμη από όλα τα δημιουργήματα. Επειδή μόνο ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Ιδού, για παράδειγμα, αυτός ο ουρανός πόσο υπερμεγέθης είναι, καθώς και η γη, ως πολύτιμα σκεύη της κτίσεως, όμως ο άνθρωπος είναι πιο πολύτιμος από όλα τα κτίσματα, επειδή μόνο σε αυτόν ευδόκησε ο Κύριος, έστω κι αν τα κήτη της θάλασσας, τα βουνά και τα θηρία φαινομενικά είναι μεγαλύτερά του. Διότι λέει ο Θεός: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Δες, λοιπόν, το αξίωμά σου, πόσο πολύτιμος είσαι ακόμη και από τους αγγέλους, αφού ο Ίδιος αυτοπροσώπως ήλθε στη γη για τη δική σου μεσιτεία και λύτρωση.

Όπως λοιπόν προείπα για την ψυχή ότι έχει βάθος, ας χρησιμοποιήσουμε ένα παράδειγμα για να περιγράψουμε τα μέρη της. Όπως όταν υπάρχει ένας ήλιος και πηγάζουν από αυτόν πολλές ακτίνες, ή όταν υπάρχει ένα ψηλό δέντρο και έχει κλάδους και κλαδιά, ή όταν υπάρχει μια μεγάλη πόλη που έχει πολλές γειτονιές, ή όταν υπάρχει μια επαρχία που περιλαμβάνει άλλους τόπους κάτω από την κυριαρχία της· έτσι είναι και η νοερή ουσία, η αθάνατη ψυχή, ένα πολύτιμο κάλλος ανώτερο από όλα τα δημιουργήματα, εικόνα και ομοίωση του Θεού. Έρχεται λοιπόν η χάρη και λάμπει επάνω σε δύο ακτίνες της ψυχής, ή από ολόκληρο το δέντρο σε δύο κλάδους, ή από ολόκληρη την πόλη σε δύο γειτονιές, ή από ολόκληρη την επαρχία σε δύο τόπους. Εντούτοις, τα περισσότερα μέρη της ψυχής εξακολουθούν να κατέχονται από την κακία, και η ψυχή εξαπατάται και νομίζει ότι έχει καταστεί ολοκληρωτικά μέτοχος του αγαθού μέρους και της χάριτος. Λόγου χάρη, αν κάποιος απέκτησε πέντε λίτρες χρυσού, νομίζει ότι απέκτησε εκατό λίτρες χρυσίου; Μήπως το έμβρυο μέσα στη μήτρα έχει ήδη γίνει άνθρωπος; Ή μήπως εκείνος που έθεσε έναν λίθο στα θεμέλια ολοκλήρωσε ήδη το οικοδόμημα; Ή ο σπόρος που φυτεύτηκε, δηλαδή το βλαστάρι που φύτρωσε από αυτόν, έγινε ήδη στάχυ; Μήπως ο έμπορος που ταξιδεύει στη θάλασσα, μόλις άρχισε τις συναλλαγές του, γέμισε κιόλας το φορτίο του; Παρομοίως, μήπως και όποιος μετέχει της χάριτος, εξαιτίας αυτού έγινε αμέσως τέλειος Χριστιανός;

Αμήν. Ερώτηση: Τι είναι το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» του Θεού; Απόκριση: Όπως ο Θεός είναι ακατάληπτος και απερίγραπτος, έτσι και ο νους φέρεται παντού και παρίσταται εκεί όπου δεν βρισκόταν, και αν το θελήσει, μεταβαίνει στα εξώτερα και στα κατώτερα και στα ανώτερα μέρη της γης· όσο δε κάποιος προκόπτει στην επίγνωση του πνεύματος, τόσο περισσότερο γνωρίζει τη δική του υπόσταση. Και με τον τρόπο που οι ανδριαντοποιοί και όλοι οι χαλκουργοί, πλάθοντας πρώτα με κερί το εκτύπωμα του μορφώματος που θέλουν να κατασκευάσουν, το φτιάχνουν έπειτα καθ' ομοίωση από χαλκό χύνοντας τον λιωμένο χαλκό, έτσι και ο Θεός, λαμβάνοντας «χώμα από τη γη», δημιούργησε την εικόνα του εξωτερικού ανθρώπου και κατά την ομοιότητα αυτού δημιούργησε τον εσωτερικό άνθρωπο, ο οποίος ονομάζεται ψυχή και νους, σκεύος τίμιο, που γνωρίζεται και νοείται μόνο από τον Θεό και από τους τέλειους και πνευματοφόρους. Η ψυχή του ανθρώπου δε είναι πολυτιμότερη από όλα τα κτίσματα. Ο δε εξωτερικός άνθρωπος γεννιέται όπως και τα υπόλοιπα ζώα, τρέφεται από τη γη, γερνάει, πεθαίνει. Ο δε εσωτερικός άνθρωπος (δηλαδή η ψυχή) έχει δημιουργηθεί «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» του Θεού και με Αυτόν συγκρίνεται, διότι είναι νύμφη του Βασιλέα και, όπως ευφραίνεται ο νυμφίος για τη νύμφη, έτσι ευφραίνεται ο Κύριος για την ψυχή. Έχει κληθεί δε σε υιοθεσία. «Διότι όσοι άγονται από το Πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι υιοί του Θεού» και αδελφοί και φίλοι του νυμφίου.

Διότι μεγάλης αξίας είναι ο άνθρωπος. Δες πόσο μεγάλος είναι ο ουρανός και η γη και ο ήλιος και η σελήνη, και δεν ευδόκησε σε αυτά ο Κύριος, παρά μόνο στον άνθρωπο αναπαύεται. Είναι λοιπόν τιμιότερος από όλα τα δημιουργήματα, και ίσως θα τολμούσα να πω ακόμη και από τα αόρατα και λειτουργικά πνεύματα. Διότι δεν είπε για τον Γαβριήλ ή τον Μιχαήλ, τους αρχαγγέλους: «Ας δημιουργήσουμε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», αλλά για τη νοερή ουσία του ανθρώπου, την αθάνατη ψυχή, και είναι γραμμένο, ότι «παρατάξεις αγγέλων βρίσκονται γύρω από αυτούς που Τον φοβούνται».

Διότι τα ορατά κτίσματα είναι δεσμευμένα από κάποια αμετάβλητη φύση. Ο ουρανός έχει απλωθεί μια για πάντα, η γη, ο ήλιος και η σελήνη και οτιδήποτε άλλο, δεν μπορούν να μεταβληθούν σε κάτι άλλο πέραν αυτού για το οποίο πλάστηκαν, ούτε διαθέτουν θέληση. Εσύ όμως γι' αυτόν τον λόγο είσαι πλασμένος «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» του Θεού, επειδή όπως ακριβώς ο Θεός είναι αυτεξούσιος και κάνει ό,τι θέλει σύμφωνα με την εξουσία του, και στέλνει τους αδίκους στη γέεννα (και τους αμαρτωλούς στη βασιλεία, αν και δεν το επιλέγει ούτε το αποδέχεται αυτό, διότι ο Κύριος είναι δίκαιος κριτής) — έτσι και εσύ είσαι αυτεξούσιος, διαθέτοντας μεταβλητή φύση. Αν θέλεις να βλασφημήσεις ή να φτιάξεις δηλητήρια και να σκοτώσεις κάποιον, κανείς δεν σε εμποδίζει. Αν όμως κάποιος θέλει, υποτάσσεται στον Θεό, διαβαίνει την οδό της δικαιοσύνης και κυριαρχεί στις επιθυμίες του. Διότι αυτός ο νους στέκεται ως αντίπαλος, έχοντας τη δύναμη να κατανικά με ισχυρό λογισμό τις ορμές της κακίας και τις αισχρές επιθυμίες.

Ποια είναι λοιπόν τα ευαγγέλιά μας; Ή ποιο είναι το επίτευγμά τους; Ακούστε με πίστη, καθώς εμείς μιλάμε. Διότι θα τα πούμε με μεγάλη επιμέλεια, όπως ακριβώς μας δίνει ο Ίδιος, ο οποίος μέσω ημών τώρα ευαγγελίζεται σε εσάς. ΙΑ'. Ο Θεός λοιπόν, αφού στην αρχή δημιούργησε τα πάντα από το μηδέν, όσα υπάρχουν μετά από Αυτόν, και παρήχθησαν από Αυτόν στην ύπαρξη, ορατά και αόρατα, αισθητά και νοητά, ουράνια και επίγεια, δημιουργεί και τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική Του εικόνα, έχοντάς τον κατασκευάσει από λογική ψυχή και σώμα. Αυτόν τον κατέστησε εικόνα και ομοίωση της δικής Του αγαθότητας, χαρίζοντάς του αυτεξούσια ζωή και κάνοντάς τον κάτοικο του θείου παραδείσου. Και αφού τον έπλασε καλόν, του όρισε θεία και σωτήρια εντολή, ώστε να μην υπερηφανεύεται για το μεγαλείο της εικόνας του, ούτε εξαιτίας της ομοιώσεώς του με τον Θεό να φαντάζεται ασύνετα ότι έχει τη φύση του Θεού.

Διότι για κανέναν άλλο λόγο παρά για εμένα, τον κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή σου, παρήγαγες τα πάντα εκ του μη όντος, καθιστώντας με βασιλιά όλων των επιγείων προς δόξαν της μεγαλουργίας και της αγαθότητάς σου. Σε ευχαριστώ, διότι εκπλήρωσες κάθε αίτηση και επιθυμία μου προς το αγαθό, σύμφωνα με τις υποσχέσεις σου προς εμάς τους δούλους σου, και χάρισες σε εμένα, τον ανάξιο του ουρανού και της γης, περισσότερα από όσα ήλπιζα και επιθυμούσα. Διότι είπες: «Καθετί που θα ζητήσετε στο όνομά μου με πίστη, θα το λάβετε». Σε ευχαριστώ, διότι, ενώ ποθούσα σφόδρα να δω έναν από τους αγίους σου και, πιστεύοντας μέσω αυτού, να βρω έλεος από εσένα, εσύ, Αγαθέ, όχι μόνο έπραξες τούτο, και μου υπέδειξες έναν γνήσιο δούλο σου, εννοώ τον μακάριο και άγιο Συμεών, και ευδόκησες να αγαπηθώ από εκείνον, αλλά μου δώρισες και αναρίθμητα άλλα αγαθά, τα οποία δεν ήλπιζα.