Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:28

Αυτά, λοιπόν, είναι τα παραληρήματα των Μανιχαίων. Η Εκκλησία όμως του Χριστού, αποφεύγοντας πολύ μακριά αυτά και ακούγοντας ότι ο άνθρωπος υπάρχει κατ’ εικόνα Θεού, και ότι μετά την παράβαση άκουσε πάλι από τον Θεό το «Ιδού, ο Αδάμ έγινε ως ένας από εμάς», και ότι περιβλήθηκε χιτώνα σαν από κάποιον φιλοστόργο πατέρα, λαμβάνοντας από τον Θεό τρόπον τινά κάποια σκέπη, και ότι ο Αδάμ απέκτησε τεκνογονία και υιούς και θυγατέρες σύμφωνα με την ευλογία του Θεού προς αυτούς που λέει «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε την γην», και ότι έγινε πατέρας όλου του κόσμου, και ότι η φύση του, αφού ανέβηκε στον χερουβικό θρόνο, δοξολογείται και προσκυνείται από όλη την αγγελική στρατιά, βλέποντας η Εκκλησία ότι ο Αδάμ έλαβε μετά την παράβαση αυτά και τόσα άλλα αγαθά, δεν τολμά να πει ότι ο πονηρός έγινε για μας αίτιος και πρόξενος τόσων αγαθών· αλλά πιστεύει ότι στον παράδεισο και στον καρπό και στους χιτώνες και στο ξύλο και στη γύμνωση και στον ύπνο και στην έκσταση και στην προσβολή και στην εκβολή, και ακόμη μέσα στα ίδια τα ονόματα και στα σχήματα και σε όλα όσα βρίσκονταν εκεί, προτυπώνονταν κάποια μυστήρια και κάποιες θείες, άρρητες οικονομίες, που όλα απέβλεπαν στη σάρκωση του Χριστού και την προδιέγραφαν αρρήτως. Και όπως δείξαμε ότι ο Αδάμ είναι κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν Χριστού, έτσι και όλα όσα λέχθηκαν και έγιναν σχετικά με τον Αδάμ είναι κατ’ εικόνα Χριστού, εκτός μόνο από την αμαρτία.

Την τρίτη, αυτή του εφήβου, ώστε με την αγνεία να ξηράνεις την υγρότητα των παθών. Διότι και την τρίτη ημέρα ο Θεός διαχώρισε την ξηρά από την υγρασία. Την τετάρτη του νέου· φέροντας ως άστρα τις τέσσερις αρετές και φαινόμενος ως φωστήρας μέσα στον κόσμο. Διότι και οι φωστήρες δημιουργήθηκαν την τετάρτη ημέρα. Την πέμπτη ηλικία, αυτή του μεσήλικα· χαλιναγωγώντας τα πέντε ζώα των αισθήσεών σου, για να μην σκιρτήσουν προς την αμαρτία. Διότι και τα ζώα δημιουργήθηκαν την πέμπτη ημέρα. Την έκτη, αυτή του πρεσβύτη· διασφαλίζοντας την αρχική σου κίνηση με τον λόγο ως άνθρωπος και πλάθοντας και ρυθμίζοντας το χώμα και τον πηλό του σώματος με τις αρετές. Διότι και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε την έκτη ημέρα. Την έβδομη, αυτή του γέροντα, με τα λευκά μαλλιά της βιοτής και της ευσέβειας, αναπαυόμενος στη γη, όταν ως λευκοντυμένο στάχυ και ως ώριμος σίτος θα απέλθεις στον τάφο, συγκομιζόμενος στην κατάλληλη εποχή και αναπαυόμενος όπως στην έβδομη ημέρα. Διότι και την έβδομη ημέρα ο Πατέρας κατέπαυσε από τα έργα Του, και ο Υιός αναπαύθηκε από τα δικά Του ευαγγελικά έργα μέσα στον τάφο. Την όγδοη, λοιπόν, να την περιμένεις· την έξοδο από το σκήνωμα, την αναχώρηση από τον τάφο και την εκ νεκρών έγερση. Διότι και την όγδοη ημέρα αναστήθηκε εκ νεκρών ο Κύριος. «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης. Την όγδοη», λέει, «ημέρα θα είναι εορτή εξοδίου· κανένα λατρευτικό έργο δεν θα κάνετε κατ' αυτήν». Και γιατί εμπόδισε την προσφορά λατρείας και θυσιών την όγδοη ημέρα;

Αφού είπε ο Θεός: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση», πρόσθεσε: «Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας», και αναφέρεται διεξοδικά στα υπόλοιπα, στα οποία προσθέτει: «Να αυξάνεσθε και να πληθύνεσθε και να γεμίσετε τη γη, και να κυριαρχήσετε σε αυτήν»· διότι στη λογική φύση, εφόσον έχει ομοιωθεί με τον Θεό, δώρισε την εξουσία επί πάντων.

Ποια είναι λοιπόν, προς Θεού, ω θεοφιλέστατε πρεσβύτερε, η αμαρτία, εφόσον ο ίδιος ο Δεσπότης που έπλασε το πλάσμα θέλησε και κατασκεύασε αυτά τα μέλη ώστε να διαθέτουν τέτοιες διόδους; Επειδή όμως πρέπει να προλαμβάνουμε τις αντιρρήσεις των πονηρών, διότι θα μπορούσαν να ισχυριστούν: «Επομένως δεν αποτελεί αμαρτία ούτε η πραγματική χρήση, εφόσον τα όργανα έχουν πλαστεί από τον Δημιουργό»· ως προς αυτό, ας τους αποστομώσουμε θέτοντάς τους ένα ερώτημα, λέγοντας: «Ποια χρήση εννοείς; Τη νόμιμη, την οποία επέτρεψε και ο Θεός, λέγοντας: "Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη"· την οποία αποδέχθηκε και ο Απόστολος, λέγοντας: "Τίμιος είναι ο γάμος και αμίαντη η κλίνη", ή την κοινή μεν, η οποία όμως επιτελείται κρυφά και μοιχικά;»

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Διότι δεν είναι πλέον δύο, αλλά μία σάρκα. Ώστε μέσω της γυναίκας, η αδελφή μεταβαίνει στη συγγένεια του ανδρός. Διότι, όπως ακριβώς δεν θα λάβει ως σύζυγο τη μητέρα της γυναίκας του ούτε την κόρη της γυναίκας του, επειδή δεν λαμβάνει ούτε τη δική του μητέρα ούτε τη δική του κόρη, έτσι δεν μπορεί να λάβει ούτε την αδελφή της γυναίκας του, επειδή δεν λαμβάνει ούτε τη δική του αδελφή. Και αντιστρόφως, ούτε στη γυναίκα θα επιτρέπεται να συνοικήσει με τους συγγενείς του ανδρός. Διότι τα δίκαια της συγγένειας είναι κοινά και για τους δύο. Εγώ, εξάλλου, προς καθέναν που σκέπτεται τον γάμο διακηρύσσω ότι παρέρχεται το σχήμα του κόσμου τούτου και ο καιρός είναι συνεσταλμένος, «ώστε και εκείνοι που έχουν γυναίκες να είναι σαν να μην έχουν». Αν όμως κάποιος μου προβάλλει το «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», περιγελώ αυτόν που δεν διακρίνει τους καιρούς των νομοθεσιών. Παραμυθία της πορνείας είναι ο δεύτερος γάμος, όχι εφόδιο για ασέλγεια. «Αν δεν μπορούν να εγκρατευθούν, ας παντρευτούν», λέγει· όχι όμως, παντρευόμενοι, να παρανομούν.

Πάνω από όλα, το πιο εξαιρετικό και μέγιστο δημιούργημα, τον άνθρωπο, τον έπλασε με τα ιερά και άμωμα χέρια του ως αποτύπωμα της δικής του εικόνας. Διότι έτσι λέει ο Θεός: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωσή μας. Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, άρρεν και θήλυ τους εποίησε». Αφού λοιπόν ολοκλήρωσε όλα αυτά, τα επαίνεσε και τα ευλόγησε και είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε». Ας δούμε, λοιπόν, ότι με αγαθά έργα στολίστηκαν όλοι οι δίκαιοι, και ο ίδιος ο Κύριος, αφού στόλισε τον εαυτό του με αγαθά έργα, χάρηκε.

Και εκείνος που αληθινά καθήλωσε τις σάρκες του από τον φόβο του Κυρίου, από τον φόβο του Κυρίου παραιτήθηκε από το «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», και παραιτήθηκε από το να είναι άνθρωπος ως προς αυτό το μέρος, και αρνήθηκε τις μέριμνες του κόσμου και τις απάτες και τις ηδονές και τις κραιπάλες και τις μέθες και τις βαβυλωνιακές συγχύσεις και όλα τα βιοτικά, και αποτάχθηκε τον κόσμο και τα δίχτυα και τις συμπλοκές και τις παγίδες του κόσμου, και ενώ βαδίζει επί της γης, αγάπησε να έχει το πολίτευμά του στους ουρανούς.

Και δικαίως θαύμασε τα όσα αφορούν εμάς ο μακάριος Δαβίδ. Ο σοφότατος Παύλος, όμως, όντας εξαιρετικός τεχνίτης στις πνευματικές έννοιες, μετατρέπει με κομψότητα τη δύναμη των λεγομένων σε μυστική εξήγηση, και ονομάζει «μέλλουσα οικουμένη» την κατάσταση του μελλοντικού αιώνα, καθώς και την εν ευθέτω χρόνω αναμενόμενη αποκατάσταση, ήγουν εκπλήρωση, αυτών που μας έχουν δοθεί. Διότι έχουμε εκπέσει, όπως είπα, της χάριτος στο πρόσωπο του Αδάμ. Διότι έχει ειπωθεί βέβαια σε εκείνον και πρωτίστως στην ανθρώπινη φύση το «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και κατακυριεύσατε αυτής»· τώρα όμως, λέει, δεν βλέπουμε ακόμη τα πάντα να είναι υποταγμένα σε αυτόν. Επομένως, ας αναζητήσουμε τον άλλον καιρό του γεγονότος, κατά τον οποίο θα γίνει και αληθινό αυτό που ειπώθηκε για εμάς από τον Θεό, ο Οποίος δεν γνωρίζει να ψεύδεται. Γι' αυτό λέει ότι η μέλλουσα οικουμένη δεν υποτάχθηκε σε αγγέλους από Αυτόν, αλλά ότι αυτή η δωρεά έχει δοθεί στους επί της γης.

Αλλά ίσως θα πεις το εξής: Ναι, σωστά τα λες· παραλείπω, λοιπόν, την ανάγκη να εξετάζω πώς εγείρονται οι νεκροί· είναι ωστόσο αναγκαίο να γνωρίζω με ποιο σώμα έρχονται· άραγε αυτό το επίγειο σώμα που υπόκειται στη φθορά θα αναβιώσει, ή κάποιο άλλο εκτός από αυτό αλλά προερχόμενο από αυτό; Θα απαντούσα εγώ ευθύς ως προς αυτό, ότι ο ορθός λόγος της πίστεως μας οδηγεί στο να δεχθούμε την ανάσταση σε αυτήν εδώ τη σάρκα· διότι έτσι αναστήθηκε ο Χριστός, ο πρωτότοκος εκ των νεκρών, η απαρχή των κεκοιμημένων· επειδή όμως σε κάποιους δεν αρέσει καθόλου αυτό το δόγμα, ελάτε, αφού παραθέσουμε το επιχείρημα που θεωρούν ότι ευσταθεί, να πούμε τα κατάλληλα. (Έπειτα, αφού παραθέτει τις μυθολογίες εκείνων που υποστηρίζουν την προΰπαρξη των ψυχών, λέει:) Τότε πώς σεμνύνεται ο Θεός για την κατασκευή του ανθρώπου; Διότι λέει κάπου προς τον μακάριο Ιώβ: «Μήπως εσύ πήρες πηλό από τη γη και έπλασες ζωντανό ον, και το έθεσες πάνω στη γη προικισμένο με ομιλία;» Διότι νομίζω ότι ξεπερνά κάθε θαύμα το να δημιουργηθεί έλλογο ον από τη γη· πώς, εξάλλου, ευθύς μόλις δημιουργήθηκε ο άνθρωπος και πλάστηκε από τη γη, τον ευλόγησε ο Δημιουργός λέγοντας: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη;» (

Διότι έχει γραφτεί ότι «ο ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του Πνεύματος του Θεού, διότι είναι μωρία γι' αυτόν· ο δε πνευματικός ανακρίνει τα πάντα, αυτός όμως δεν ανακρίνεται από κανέναν». Επειδή δε ήταν επακόλουθο τον λόγο του για αυτό το θέμα να τον εμπεδώσει και μέσω γεγονότων, προσθέτει και λέει: «Έγινε ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, εις ψυχήν ζώσαν, ο έσχατος Αδάμ εις πνεύμα ζωοποιούν». Ονόμασε λοιπόν τον Αδάμ ψυχικό· διότι αυτό νομίζω σημαίνει το ότι πλάστηκε ως ζωντανή ψυχή, επειδή δεν ήταν εξ ολοκλήρου απαλλαγμένος από τις σαρκικές επιθυμίες. Διότι οι ορέξεις που αποβλέπουν και είναι στραμμένες προς τα της σαρκός αποτελούν πάθη, και ακόμη και αν έχουν τον νόμο ως συνήγορο, παραμένουν ωστόσο, σύμφωνα με την αλήθεια, ενδείξεις σαρκικής αδυναμίας, αν εξετάσει κανείς τη φύση των όσων πράττονται. Για παράδειγμα λέω το εξής: «Τίμιος είναι ο γάμος και η κοίτη αμίαντη»· διότι έχει εναποτεθεί στη φύση του σώματος από τον Δημιουργό των πάντων μια ορεκτική κίνηση, η οποία διεγείρει το έμβιο ον στην επιθυμία της παιδοποιίας. Διότι έχει ειπωθεί προς τον άνθρωπο: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη»· και αυτός που τους έπλασε στην αρχή, λέει, «άρσεν και θήλυ τους εποίησε». Επομένως, είναι μεν ακατηγόρητη η επιθυμία που αποβλέπει αποκλειστικά στην παιδοποιία, όμως, όσον αφορά τη φύση της ίδιας της πράξης, το πάθος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαρκικό ήτοι ψυχικό· το ίδιο ακριβώς ισχύει και για τα άλλα αδιάβλητα πάθη.

Και έθεσε Κύριος ο Θεός σημάδι στον Κάιν, για να μην τον σκοτώσει όποιος τον έβρισκε. Εξήλθε δε ο Κάιν από το πρόσωπο του Θεού.» Β΄. Ο Κάιν λοιπόν, καθώς και ο Άβελ, γεννήθηκαν και οι δύο από τον Αδάμ, και ήταν σαν βλαστοί τρυφεροί και γεμάτοι άνθη, οι οποίοι ξεπρόβαλαν στην αρχή από την πρώτη ρίζα, και μέσω αυτών η ανθρώπινη φύση εξασκούνταν στη γονιμότητα, και η εντολή του να αυξάνονται και να πληθύνονται βρισκόταν μόλις στην αρχή της εμφάνισής της, και πλέον σε ισχύ. Αλλά ο μεν Κάιν προηγούνταν χρονικά ως προς τη γέννηση. Ακολουθούσε δε και ήταν μετά από αυτόν ο Άβελ· και όσο μεν ήταν τρυφεροί και νέοι, τρέφονταν κοντά στους γονείς τους σαν νεοσσοί. Όταν όμως οι νέοι έφτασαν στην εφηβεία, και πλέον φαίνονταν να συγκαταλέγονται στους άνδρες, στράφηκαν σε διαφορετικές ασχολίες.

Διότι ολόκληρο το σώμα είναι συνυφασμένο με όσα καλώς δημιουργήθηκαν σε αυτό από τον Θεό· εννοώ τις ορέξεις που δεν δημιουργήθηκαν από τον Θεό για κάποια ατοπία, αλλά για αγαθή χρήση και για την ικανοποίηση της αναγκαίας χρείας (αναφέρομαι δηλαδή στην επιθυμία για ύπνο, φαγητό, ποτό, ένδυση και για όλα τα άλλα που συντελούν στα οφέλη μας και είναι ευάρεστα στον Θεό), έτσι θα μπορούσα να αποδείξω ότι και αυτή καθαυτήν η σωματική επιθυμία δεν είναι άτοπη. Διότι έχει δοθεί για τεκνοποιία μέσα σε σεμνότητα και προς δόξαν Εκείνου που δημιούργησε τα πάντα, όπως ακριβώς δόθηκαν στη γη οι σπόροι για την άφθονη παραγωγή του πλήθους των καλών γεννημάτων που κτίστηκαν από τον Θεό, εννοώ και των καρποφόρων δέντρων· έτσι δόθηκε και στην ανθρωπότητα, για να εκπληρωθεί το «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη». 4. Όμως, οι άνθρωποι αυτοί χρησιμοποιούν και ορισμένα απόκρυφα κείμενα, όπως έχουμε ακούσει, αλλά εν μέρει και τα φανερά βιβλία, θηρεύοντας λέξεις μόνο από εκείνα τα οποία, διαστρεβλώνοντάς τα σύμφωνα με τον δικό τους νου, τα μεταχειρίζονται με διαφορετικό τρόπο. Διότι ούτε η άμπελος έχει φυτευτεί από τον διάβολο ούτε προήλθε ο σπόρος της από το φίδι, όπως είναι ολοφάνερο στον καθένα. Πώς θα μπορούσε άλλωστε να ισχύει αυτό, αφού ο ίδιος ο Κύριος επιμαρτυρεί και λέει ότι «δεν πρόκειται να πιω από το γέννημα της αμπέλου αυτής, έως ότου το πιω καινούργιο μαζί σας στη βασιλεία των ουρανών»;

Διότι, εάν χρησιμοποιούν την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, πώς θα βρεθούν διαφορετικές αρχές, εφόσον οι δύο διαθήκες συμφωνούν κηρύττοντας τη γνώση περί μίας θεότητας; Εάν δε υπάρχει και ανάσταση των νεκρών, πώς πλέον ο σεμνός γάμος θα θεωρηθεί έργο του διαβόλου; Από τη στιγμή που ο Θεός λέει «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», και ο Κύριος στο Ευαγγέλιο λέει «εκείνο που ο Θεός συνέζευξε, ο άνθρωπος ας μην το χωρίζει» και ο Απόστολος δηλώνει «τίμιος είναι ο γάμος και η κοίτη αμίαντη». Αλλά, όταν ελέγχονται, βλασφημούν αποκαλώντας τον μέθυσο, και προς υποστήριξη της δικής τους άποψης και μυθολογίας καταφέρονται εναντίον εκείνων που πίνουν κρασί, σταχυολογώντας λέξεις, και λένε ότι αυτού του είδους το πράγμα προέρχεται από τον πονηρό: «Διότι ήπιε, λέει, ο Νώε από το κρασί και γυμνώθηκε, και ο Λωτ, λέει, αφού μέθυσε, συνευρέθηκε με τις ίδιες του τις κόρες εν αγνοία του, και εξαιτίας της μέθης έγινε η κατασκευή του μόσχου. Και λέει η Γραφή: Σε ποιον υπάρχει ταραχή; Σε ποιον μάχες; Σε ποιον δυσαρέσκειες και φλυαρίες; Σε ποιον ανώφελα τραύματα; Τίνος τα μάτια είναι πελιδνά; Άραγε όχι αυτών που χρονοτριβούν με το κρασί, όχι αυτών που αναζητούν πού γίνονται οινοποσίες;» Και αναζητώντας και άλλα τέτοια παρόμοια τα συσσωρεύουν για την ενίσχυση της δικής τους αληθοφάνειας, μη γνωρίζοντας ότι καθετί το άμετρο είναι παντού επιβλαβές και, όταν υπερβαίνει το προκείμενο όριο, καθίσταται απαγορευμένο. Διότι αυτό δεν θα μπορούσα να το πω μόνο για το κρασί, αλλά και για κάθε είδους απληστία.

Διότι βεβαίως δεν θα ανεχθώ ορισμένους που φλυαρούν και παραβιάζουν αναιδώς τη Γραφή, προκειμένου να καταφέρουν να αποδείξουν ότι δεν υπάρχει ανάσταση της σάρκας, υποθέτοντας την ύπαρξη νοητών οστών και νοητής σάρκας και μεταβάλλοντας τα πάντα άνω κάτω με αλληγορίες, κάθε φορά με διαφορετικό τρόπο· και μάλιστα ενώ αυτά πρέπει να εκλαμβάνονται όπως ακριβώς έχουν γραφεί, εφόσον ο ίδιος ο Χριστός επικυρώνει τη Γραφή, όταν στους Φαρισαίους που Τον ρωτούσαν περί χωρισμού από τη σύζυγο απαντά: «Δεν διαβάσατε ότι εκείνος που τους δημιούργησε από την αρχή, άρρεν και θήλυ τους εποίησε και είπε: για τον λόγο αυτόν θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα και τη μητέρα του» και τα εξής. Διότι πώς είναι δυνατόν το «αυξάνεσθε και γεμίστε τη γη» να εκληφθεί ότι αναφέρεται μόνο σε ψυχές; Ή το «έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο», το οποίο προφανώς έχει λεχθεί κυρίως για το σώμα; Διότι η ψυχή δεν απέκτησε την ουσία της από το χώμα και τα πιο βαριά στοιχεία. Επομένως, αποδεικνύεται πέραν πάσης αμφιβολίας ότι ο άνθρωπος είχε λάβει σώμα πριν από τους δερμάτινους χιτώνες. Διότι όλα αυτά έχουν ειπωθεί πριν από την πτώση του, ενώ τα σχετικά με τους χιτώνες μετά την πτώση.

Διότι εμείς λέμε για τους εαυτούς μας ότι δεν είμαστε τίποτα και ομολογούμε ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα, αφού είμαστε ευτελείς και απλοί άνθρωποι, φτωχοί και οι έσχατοι όλων των ανθρώπων· όμως ο ίδιος ο Θεός, επειδή θέλησε να γίνουμε εμείς υπηρέτες της σωτηρίας των εθνών, πρώτα ας μας σπλαχνιστεί, δείχνοντας οίκτο για την ασθένειά μας· έπειτα ας προσθέσει κάτι που να μπορεί να μας ενδυναμώσει· και αυτό θα ήταν το να μας ευλογήσει. Με ευλογία δηλαδή πνευματική, ώστε να εκπληρωθεί κατάλληλα και σε εμάς, με τη χάρη του, η ευλογία που λέει: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη, και κυριεύστε την.» Διότι αυτά βέβαια είχαν ειπωθεί από παλιά, στην αρχή κατά τη δημιουργία του κόσμου, και νομίστηκε από τους Ιουδαίους ότι δεν εκπληρώνονται αλλιώς παρά μόνο σωματικά, μέσω της αφθονίας. Εμείς όμως, γνωρίζοντας ότι υπάρχουν και γεννήματα της ψυχής, και ότι τα παιδιά των δασκάλων είναι οι μαθητές τους, παρακαλούμε να τύχουμε τέτοιας ευλογίας, ώστε να αυξηθούμε και να πληθυνθούμε με το πλήθος των μαθητών, και με τις μυριάδες εκείνων που σώζονται μέσω ημών, έτσι ώστε να πούμε: «Ευλογητός ο Θεός, ο οποίος μας ευλόγησε με κάθε πνευματική ευλογία στα επουράνια εν Χριστώ.» Έτσι λοιπόν, ο Θεός είθε πρώτα να μας σπλαχνιστεί, και έπειτα, αφού μας σπλαχνιστεί, να μας ευλογήσει.

Γι' αυτόν τον λόγο, προκειμένου να καταστραφούν αυτά, ήρθε ο Σωτήρας να βάλει φωτιά στη γη. Και καθώς ο σωτήριος λόγος εξαφανίζει σαν φωτιά τα αγκάθια και τα τριβόλια, η ψυχή, αφού καλλιεργηθεί και απαλλαγεί από την κακία, αποδίδει τον καρπό που της αρμόζει και της ταιριάζει. Γι' αυτό όλοι οι λαοί δοξολογούν, και τα έθνη πάνω στη γη καθοδηγούνται. Σε συνέχεια αυτών, προστίθεται το εξής: «Η γη έδωσε τον καρπό της. Ας μας ευλογήσει ο Θεός, ο Θεός μας, ας μας ευλογήσει ο Θεός. Και ας τον φοβηθούν όλα τα πέρατα της γης». Είτε οι απόστολοι του Σωτήρα μας είτε οι αρχαίοι προφήτες του Θεού (διότι και στις δύο τάξεις εφαρμόζονται τα όσα λέγονται), εύχονται να λάβουν την ευλογία του Θεού, της οποίας το νόημα αναλύσαμε και πιο πάνω, αποδεικνύοντας πώς το «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη, και κυριεύστε την» εκπληρωνόταν σε αυτούς με τρόπο πνευματικό.

Αλλά και «αφού πλάγιασε» αυτός ο ίδιος ο άνθρωπος που προήλθε από τον Ισραήλ, αυτός που κυριάρχησε σε πολλά έθνη, «αναπαύθηκε», λέει, «σαν λιοντάρι», φανερώνοντας με αυτόν τον τρόπο την οικονομία που ανέλαβε, σύμφωνα με την οποία αναπαύθηκε όπως κάποιο βασιλικό και θαρραλέο θηρίο, χωρίς να μπορεί κανείς να καταλύσει την εξουσία και τη βασιλεία του. Και όλοι όσοι «ευλογούν» τον Χριστό, δοξάζοντας με τον λόγο και τον βίο τους την αρετή του διδασκάλου, μετέχουν στην από Θεού ευλογία, αυξάνοντας καθημερινά και πληθύνοντας, σύμφωνα με το «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη», καθώς σε αυτούς εκπληρώνεται πιο αληθινά και πιο θεοπρεπώς η θεία φωνή. Αντιθέτως, εκείνοι που, από την πρώτη επιβουλή εναντίον του μέχρι και τώρα, τον καταρώνται στα συνέδριά τους, έχουν επισύρει εναντίον τους από τότε και μέχρι σήμερα την κατάρα του Θεού. Γι' αυτό και δεν παύουν να βλέπουν μπροστά στα μάτια τους την έσχατη ερήμωση και φθορά, όχι μόνο της βασιλείας τους, αλλά και του άλλοτε σεβασμιότατου αγιάσματός τους.

Και τότε μάλιστα προκαλώ λύπη στον Δωήκ, τον τύραννο της σωτηρίας μου, όταν βρεθώ στον οίκο του ιερέα, και όταν ο φροντιστής των ημιόνων, μη έχοντας πλέον τη δύναμη να συμπλακεί μαζί μου πρόσωπο με πρόσωπο, εξυφαίνει κρυφά την επιβουλή εναντίον μου, καταδίδοντας τη διαμονή μου κοντά στον ιερέα σε εκείνον που διψά για τη δολοφονία μου. Θα ήταν δε προφανές ποιες είναι οι ημίονοι, επί των οποίων επιστατεί αυτός ο Ιδουμαίος, ο οποίος ποιμαίνει την άγονη φύση, στην οποία η ευλογία του Θεού δεν βρήκε τόπο, εκείνη η ευλογία που εξ αρχής εμφύτευσε τον πολλαπλασιασμό στην κτίση, λέγοντας: «Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε». Διότι ο πολλαπλασιασμός της κακίας δεν προέρχεται από τον Θεό· όπως ακριβώς και η διαιώνιση του γένους των ημιόνων δεν προέρχεται από την αναπαραγωγή μεταξύ τους, αλλά η φύση παράγει πάντοτε αυτό το ζώο ως καινοτομία, επινοώντας με δόλο και παρεισάγοντας από μόνη της αυτό που δεν υπήρχε εξαρχής στην κτίση. Είναι δε απολύτως φανερό μέσα από τα όσα ειπώθηκαν προς ποιον σκοπό αποβλέπει ο λόγος. Διότι, εάν πάντα όσα δημιούργησε ο Κύριος είναι πάρα πολύ καλά, ενώ η ημίονος βρίσκεται εκτός του καταλόγου των δημιουργημάτων της κτίσης, είναι προφανές ότι το όνομα αυτό έχει παραληφθεί από την ιστορία για να υποδηλώσει την κακία. Επομένως, ούτε από τον Θεό λαμβάνει την ύπαρξή της, ούτε, εφόσον γεννηθεί με τον τρόπο που γεννιέται, επαρκεί η υπόστασή της για την αναπαραγωγή των ομοίων της.

Γιατί, λοιπόν, δεν σε κυριεύει κανένας οίκτος για αυτά που βλέπεις; Βλέπεις ανθρώπους νομάδες, διασκορπισμένους σαν τα κοπάδια για την αναζήτηση της τροφής· μπαλωμένα κουρέλια, αυτό είναι το ένδυμά τους· ένα ραβδί στα χέρια, αυτό είναι το όπλο, αυτό είναι το όχημα· και ούτε αυτό το κρατούν με τα δάχτυλα, αλλά είναι δεμένο στις παλάμες τους με κάποιους ιμάντες· ένα σχισμένο σακούλι, και ένα κομμάτι ψωμί, κατεστραμμένο από τη μούχλα και τη σήψη· η εστία, το σπίτι, το στρώμα, το κρεβάτι, η αποθήκη, το τραπέζι, ολόκληρος ο εξοπλισμός της ζωής τους είναι αυτό το σακούλι. Έπειτα δεν αναλογίζεσαι ποιος είναι αυτός που βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση; Ότι είναι άνθρωπος, αυτός που έχει πλαστεί κατ' εικόνα του Θεού, αυτός που έχει ταχθεί να κυριεύει τη γη, αυτός που έχει υποταγμένη την υπηρεσία των άλογων ζώων. Αυτός έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο συμφοράς και αλλοίωσης, ώστε να είναι αμφίβολη η όψη του, μην έχοντας πάνω του ξεκάθαρα τα γνωρίσματα ούτε απολύτως ανθρώπου ούτε κάποιου άλλου από τα ζώα. Εάν τον παρομοιάσεις με άνθρωπο, η ανθρώπινη φύση αρνείται αυτή την παραμόρφωση· εάν στρέψεις την παρομοίωση προς τα άλογα ζώα, ούτε εκείνα δεν αποδέχονται την ομοιότητα με αυτό το θέαμα. Μόνοι, όντας σε τέτοια κατάσταση, συναναστρέφονται μόνο με τους όμοιούς τους και συναθροίζονται σε ομάδες εξαιτίας της κοινής τους συμφοράς· αυτοί που γίνονται αποτρόπαιοι σε όλους τους άλλους, αλλά από ανάγκη δεν αποστρέφονται ο ένας τον άλλον· διότι, καθώς εκδιώκονται από παντού, συγκροτούν έναν δικό τους ξεχωριστό λαό, συρρέοντας ο ένας κοντά στον άλλον.

Διότι σε τι διαφέρει το να κατέχει κανείς ξένα αγαθά έχοντάς τα κλέψει κρυφά με διάρρηξη, και το να καθιστά τον εαυτό του κύριο της περιουσίας του οδοιπόρου δολοφονώντας τον, από το να αποκτά όσα δεν του ανήκουν μέσω του καταναγκασμού των τόκων; Ώ, κακή ονομασία! Ο τόκος γίνεται όνομα για τη ληστεία. Ώ, πικροί γάμοι! Ώ, πονηρή σύζευξη, την οποία η μεν φύση δεν γνώρισε, η αρρώστια όμως των φιλοχρήματων καινοτόμησε στα άψυχα. Ώ, σκληρά κυήματα, από τα οποία εκφύεται ένας τέτοιος τόκος. Μόνο μεταξύ των όντων το έμψυχο ξεχώρισε με τη διάκριση σε άρρεν και θήλυ. Σε αυτά είπε ο Θεός που τα έπλασε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», ώστε μέσω της γέννησης του ενός από το άλλο, τα ζωντανά πλάσματα να αυξάνονται σε πλήθος. Ο τόκος όμως του χρυσού από ποιους γάμους συνιστάται; Από ποια κύηση τελεσφορείται; Γνωρίζω όμως την ωδίνη ενός τέτοιου τόκου, έχοντας διδαχθεί από τον προφήτη, ο οποίος λέει: «Ιδού, κοιλοπόνησε αδικία, συνέλαβε πόνο και γέννησε ανομία». Αυτός είναι εκείνος ο τόκος, για τον οποίο κοιλοπόνησε μεν η πλεονεξία, τον γεννά δε η ανομία και τον εκμαιεύει η μισανθρωπία.

«Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας», δηλαδή ας του δώσουμε τον πλούτο της λογικής. «Και ας εξουσιάζουν». Όχι: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας, και ας οργίζονται και ας επιθυμούν και ας λυπούνται»· διότι τα πάθη δεν συμπεριελήφθησαν στην εικόνα του Θεού, αλλά το λογικό, το οποίο είναι ο κυρίαρχος των παθών. «Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια». Ευθύς μόλις δημιουργήθηκες, δημιουργήθηκες ως άρχοντας. «Και ας εξουσιάζουν». Όταν κάποιος λαμβάνει εξουσία ενός έτους από βασιλιά, άνθρωπος από άνθρωπο, θνητός από θνητό, λαμβάνοντας από κάποιον που δεν έχει πραγματική κυριότητα —διότι τι είδους εξουσία επί της ψυχής μπορεί να λάβει ο άνθρωπος;—, εσύ αντίθετα έλαβες εξουσία από τον Θεό, η οποία δεν είναι γραμμένη σε ξύλινες πινακίδες ούτε σε φθαρτούς παπύρους που γίνονται βορά των σκόρων, αλλά η ίδια η φύση σου φέρει εγγεγραμμένη τη θεία φωνή. «Ας εξουσιάζουν»· όλα αυτά υπόκεινται στην ανθρώπινη εξουσία. «Ας εξουσιάζουν τα ψάρια, τα θηρία της γης, τα πετεινά του ουρανού, τα κτήνη, και τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη». Δεν είπε: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας, και ας τρώνε από κάθε καρποφόρο δέντρο που έχει μέσα του τον καρπό του». Έρχονται δεύτερα τα της σάρκας, ενώ πρώτα είναι τα της ψυχής, αυτά προηγούνται. Πρώτα μας παραχωρήθηκε, μαζί με τη δημιουργία μας, η δύναμη της εξουσίας. Είσαι ον πλασμένο για να κυριαρχεί, άνθρωπε, και γιατί υποδουλώνεσαι στα πάθη; Γιατί καταρρίπτεις το αξίωμά σου και γίνεσαι δούλος της αμαρτίας; Γιατί καθιστάς τον εαυτό σου αιχμάλωτο του διαβόλου; Ορίστηκες άρχοντας της κτίσης, και απέρριψες την αξιοπρέπεια της ίδιας σου της φύσης;

Κατ' εικόνα Θεού δημιουργήθηκε ο άνθρωπος. Και ευλόγησε ο Θεός τον άνθρωπο και είπε: Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη. Αυτή είναι και η ευλογία των ιχθύων: Και είπε ο Θεός: Ας παραγάγουν τα ύδατα ερπετά με ζωντανή ψυχή· και έγινε έτσι. Έπειτα: Και είπε ο Θεός: Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τα ύδατα. Τι το ξεχωριστό υπάρχει λοιπόν; Αυτά υπήρξαν αναγκαία. Και τα κοινά σου τα χάρισε, και τα ιδιαίτερα δικά σου σε περιμένουν. Διότι αναπτύσσεσαι όπως και τα υπόλοιπα ζώα· ξεκινώντας από μικρός στην αρχή, με τις σταδιακές προσθήκες φθάνεις στην ολοκλήρωση. Έτσι και τα άλογα και οι σκύλοι, έτσι και οι αετοί και οι κύκνοι και όλα όσα θα μπορούσες να αναφέρεις, ξεκινώντας από το μικρό μέγεθος της πρώτης κυοφορίας, με τη σταδιακή προσθήκη φθάνουν στην τέλεια ανάπτυξη και έπειτα πάλι, μέσω της φθοράς, επιστρέφουν στο μικρότερο μέγεθος. Όσα λοιπόν ήταν κοινά στη φύση, τα δώρισε και σε εμάς.

«Αυξάνεσθε», δηλαδή: τρέφεστε, γεννιέστε μικροί και γίνεστε μεγάλοι, και ας υπάρχει ένα πέρας στην ανάπτυξη. Διότι δεν σημαίνει πως, επειδή κατά την πρώτη επταετία τρεφόμαστε και μεταβαίνουμε ηλικιακά στη δεύτερη επταετία της ζωής μας, οφείλουμε πλέον ομοίως σε κάθε περίοδο της ζωής μας να αλλάζουμε ηλικία ανά επταετίες. Η πρώτη επταετία περιλαμβάνει τη νηπιακή ηλικία. Φανερό όριο αυτής της ηλικίας είναι η αλλαγή των δοντιών: άλλα έπεσαν και άλλα φύτρωσαν στη θέση τους. Η ανάπτυξη έλαβε μια δεύτερη αρχή. Στα τέλη του δέκατου τέταρτου έτους ολοκληρώνεται πλέον η δεύτερη ηλικία, η ηλικία των παίδων. Διότι ο άνθρωπος είναι πρώτα νήπιο, έπειτα παιδί, έπειτα έφηβος και έπειτα άνδρας. Από το δέκατο τέταρτο έτος τίθενται τα όρια της ανάπτυξης. «Αυξάνεσθε», λοιπόν. Δεν σημαίνει ότι, αν φτάσεις σε ηλικία εκατό ετών, επιδέχεσαι ανάπτυξη από το πρώτο έως το εκατοστό έτος, αλλά αυτό το «αυξάνεσθε», μια λέξη που ειπώθηκε με σοφία, έχει ρυθμιστεί από τη θεία πρόνοια: Αυξάνεσθε μέχρις ενός σημείου. Υπάρχουν μέτρα στην ανάπτυξη. Κατά την πρώτη σύσταση που καταβλήθηκε στη μήτρα, εναποτέθηκαν ταυτόχρονα και οι λόγοι της ανάπτυξης. Διότι το χάρισμα της ηλικίας δεν είναι κάτι νεότερο που προστίθεται εκ των υστέρων, αλλά οι μητρικές καταβολές εμπεριέχουν εξ αρχής τις προδιαγραφές και τις ικανότητες για ανάπτυξη. Έπειτα το βρέφος βγήκε από τη μήτρα, αναπτύχθηκε όσο ήταν στην αγκαλιά της μητέρας του. Έπεσαν τα δόντια, και καταλάβαμε ότι η ανάπτυξη έφτασε σε αυτό το μέτρο.

«Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε». Αυξάνεσθε, για να μην περιοριστεί η κτίση σε έναν. Πληθύνεσθε, για να μην υπάρχει μόνο ένας αλλά και πολλοί. «Και γεμίστε τη γη». Γεμίστε την, όμως, όχι με την κατοίκηση· διότι έτσι θα ζούσαμε στριμωγμένοι, αν η γη ήταν τόση όση ακριβώς επαρκεί για να μας χωρέσει· αλλά γεμίστε την με την εξουσία σας. Σε εμάς έδωσε την κυριαρχία της γης. «Γεμίστε τη γη». Ασφαλώς την καυτή και ακαλλιέργητη, καθώς και την παγωμένη και αδιάβατη, ασφαλώς αυτήν δεν τη γεμίζουν οι άνθρωποι αναγκαστικά, αλλά κυρίως μας έπλασε για να την πληρούμε, και την πληρούμε ως προς αυτό με τη λογική. Όταν βλέπουμε πόση είναι η έκταση της καυτής και ακατοίκητης γης, όταν βλέπουμε πόσο είναι το βόρειο κλίμα, το οποίο εξαιτίας του υπερβολικού ψύχους είναι ακαλλιέργητο και άχρηστο, δεν έχουμε γεμίσει τη γη; Δεν επιλέξαμε το χρήσιμο και απομακρύναμε ό,τι είναι άχρηστο για τη διαβίωση των ανθρώπων; Επομένως, η εντολή «Γεμίστε τη γη» μας κατέστησε κυρίους της. Το γεγονός ότι δεν κάνουμε χρήση ολόκληρης της γης, δεν σημαίνει ότι δεν έχουμε την κυριαρχία επί πάντων. Διότι ούτε και εσύ, όταν αγοράζεις το σιτάρι, παύεις να είσαι κύριος όλης της ποσότητας, επειδή μέσα στο σιτάρι υπάρχει το μεν φαγώσιμο μέρος και το δε που απορρίπτεται, ή επειδή απορρίπτεις τις πέτρες ως άχρηστες και καθετί άλλο που έχει αναμειχθεί και είναι ακατάλληλο για βρώση, και αφού διώξεις το άχυρο και ξεχωρίσεις τα ζιζάνια, επιλέγεις μόνο εκείνο που είναι καθαρό για τη συντήρηση της ζωής σου.

Έτσι λοιπόν η γη, η μεν χαρίστηκε ως κατάλληλη για κατοικία [η καλύτερη], η δε ως αναγκαία για τη γεωργία, ενώ άλλη προορίστηκε για τη βοσκή των τετράποδων. Πες μου· μπορώ να ορίσω ό,τι επιθυμώ, επειδή έγινα κύριος σύμφωνα με τη δωρεά του Δεσπότη που με δημιούργησε; Και γεμίστε την. Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού και τα θηρία της γης. Αυτή λοιπόν είναι η ευλογία, αυτή η νομοθεσία, αυτό το αξίωμα που μας έχει δοθεί από τον Θεό.

Και τους ευλόγησε ο Θεός και είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε τη γη». Διότι η αύξηση είναι διπλή: αφενός του σώματος, αφετέρου της ψυχής. Αύξηση του σώματος είναι η ανάπτυξη από το μικρό προς το πρέπον μέτρο, ενώ αύξηση της ψυχής είναι η πρόοδος προς την τελείωση μέσω της διδασκαλίας. Επομένως, το «Αυξάνεσθε», που λέγεται για όλα τα όντα, για μεν τα άλογα ζώα έχει ειπωθεί όσον αφορά την τελείωση του σώματος και την ολοκλήρωση της φύσεώς τους, ενώ για εμάς τα λογικά όντα το «Αυξάνεσθε» αναφέρεται στον εσωτερικό άνθρωπο, σύμφωνα με την πνευματική προκοπή που μας ανάγει προς τον Θεό. Τέτοιος ήταν ο Παύλος, ο οποίος επεκτεινόταν προς τα εμπρός, ενώ λησμονούσε τα όσα βρίσκονταν πίσω του. Αυτή είναι η αύξηση: η οικειοποίηση των θεωρημάτων της ευσέβειας, η επέκταση προς το περισσότερο, το να επιθυμούμε διαρκώς όσα βρίσκονται πάνω από εμάς και τα μεν προηγούμενα να τα αφήνουμε πίσω, ενώ όσα λείπουν από την ευσέβειά μας, αυτά να τα επιζητούμε με όση δύναμη διαθέτουμε. Τέτοιος ήταν ο Ισαάκ, για τον οποίο είναι καταγεγραμμένη εκείνη η μαρτυρία ότι: «Προόδευε και υψωνόταν, μέχρι που έγινε μέγας». Διότι δεν σταμάτησε, ούτε έμεινε στάσιμος έχοντας αυξηθεί μόνο λίγο, αλλά προχωρούσε διαρκώς, ανεβαίνοντας με μεγάλα διαβήματα στην αρετή: διάβηκε με μεγάλο βήμα τη σωφροσύνη, έφτασε στη δικαιοσύνη, και από εκεί ανέβηκε στην ανδρεία. Προχωρώντας με αυτόν τον τρόπο προς το ανώτατο ύψος του αγαθού, φτάνει στην κορυφή του ο δίκαιος. «Αυξάνεσθε», λοιπόν, με την κατά Θεόν αύξηση, δηλαδή την τελείωση του εσωτερικού ανθρώπου.

«Πληθύνεσθε»· αυτή είναι η ευλογία της Εκκλησίας. Ας μην περιορίζεται, λέει, η θεολογία σε έναν ή δύο, αλλά ας κηρυχθεί σε όλη τη γη το ευαγγέλιο της σωτηρίας. «Πληθύνεσθε». Ποιοι; Εκείνοι που γεννιούνται σύμφωνα με το ευαγγέλιο. «Γεμίστε τη γη». Τη σάρκα που σας δόθηκε για διακονία, γεμίστε την με αγαθά έργα· το μάτι ας είναι γεμάτο από το να βλέπει τα πρέποντα, το χέρι ας είναι γεμάτο από αγαθά έργα, τα πόδια ας βαδίζουν για την επίσκεψη των ασθενών, πορευόμενα προς όσα αρμόζουν. Ολόκληρη η κατάσταση των μελών του σώματός μας ας είναι γεμάτη από τα έργα των εντολών. Διότι αυτό σημαίνει το «Γεμίστε τη γη». Επειδή τα λόγια αυτά, αν και ίσως είναι κοινά και για τα άλογα ζώα, αποκτούν την ιδιαιτερότητά τους για τον άνθρωπο, όταν εμείς κάνουμε αδιάλειπτα χρήση του «κατ' εικόνα» και εκείνου με το οποίο τιμηθήκαμε. Διότι εκείνα αυξάνονται σωματικά, ενώ εμείς πνευματικά· και εκείνα γεμίζουν τη γη με το πλήθος τους, ενώ εμείς με τα αγαθά έργα γεμίζουμε τη γη που είναι συζευγμένη μαζί μας, δηλαδή τη σωματική μας διάπλαση.

Και τους ευλόγησε ο Θεός και είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε τη γη». Η αύξηση είναι διπλή: από τη μία του σώματος και από την άλλη της ψυχής. Αλλά η μεν αύξηση της ψυχής είναι η προσθήκη που επιτυγχάνεται δια των πνευματικών διδαχών με σκοπό την τελείωση, ενώ η αύξηση του σώματος είναι η εξέλιξη από το μικρό μέγεθος στην αποκατάσταση του πρέποντος μέτρου. Επομένως, το «Αυξάνεσθε» για τα άλογα ζώα ειπώθηκε σύμφωνα με την τελείωση του σώματος και την ολοκλήρωση της φύσεως, σε εμάς όμως το «Αυξάνεσθε» αναφέρεται στον έσω άνθρωπο και στην κατά Θεόν προκοπή. Τέτοιος ήταν ο Παύλος, ο οποίος επεκτεινόταν σε όσα βρίσκονταν μπροστά του, ενώ λησμονούσε όσα βρίσκονταν πίσω του. Αυτή είναι η αύξηση των πνευματικών θεωρήσεων, η ανάληψη της ευσέβειας, η επέκταση προς τα ανώτερα, το να επιθυμούμε εμείς πάντοτε τα καλύτερα, το να αφήνουμε πάντοτε πίσω μας τα προηγούμενα και να αναζητούμε αυτό που μας λείπει από την ευσέβεια, ακριβώς επειδή το έχουμε ανάγκη. Τέτοιος ήταν ο Ισαάκ, για τον οποίο έχει καταγραφεί εκείνη η μαρτυρία: «Προχωρούσε και υψωνόταν, μέχρι που έγινε μέγας». Διότι δεν σταμάτησε ούτε παρέμεινε στάσιμος έχοντας αυξηθεί μόνο λίγο, αλλά προχωρούσε πάντοτε κάνοντας μεγάλα διαβήματα προς τα έργα της αρετής· διέβηκε με μεγάλο βήμα τη σωφροσύνη, προχώρησε στη δικαιοσύνη και από εκεί ανέβηκε στην ανδρεία. Διαβαίνοντας κατ' αυτόν τον τρόπο προς την άκρα κορυφή του αγαθού, ο δίκαιος φθάνει στην τελειότητα. «Αυξάνεσθε», λοιπόν, με την κατά Θεόν αύξηση, με την τελείωση του έσω ανθρώπου.

Πληθύνεστε· αυτή είναι η ευλογία της εκκλησίας. Ας μην περιοριστεί η θεολογία σε έναν, αλλά σε όλη τη γη ας κηρυχθεί το ευαγγέλιο της σωτηρίας. «Πληθύνεστε». Ποιοι; Αυτοί που αναγεννήθηκαν σύμφωνα με το ευαγγέλιο. «Και γεμίστε τη γη». Τη σάρκα που σας έχει δοθεί για να υπηρετεί, γεμίστε την με αγαθά έργα· ο οφθαλμός ας είναι πλήρης με το να βλέπει αυτά που πρέπει, το χέρι ας είναι πλήρες από αγαθά έργα, τα πόδια ας είναι πρόθυμα να πορεύονται για την επίσκεψη των ασθενών, κατευθυνόμενα προς όσα αρμόζουν. Ολόκληρη η κατάσταση των μελών μας ας είναι πλήρης από τα έργα που γίνονται σύμφωνα με τις εντολές· αυτό σημαίνει το «Γεμίστε τη γη». Έτσι, αυτά τα λόγια είναι μεν κοινά και για τα άλογα ζώα, γίνονται όμως ιδιαίτερα για εμάς, όταν κάνουμε χρήση του «Κατ' εικόνα» και αυτού με το οποίο τιμηθήκαμε. Διότι εκείνα μεν αυξάνονται σωματικά, εμείς δε πνευματικά· και εκείνα μεν γεμίζουν τη γη με το πλήθος τους, ενώ εμείς γεμίζουμε με τα αγαθά έργα τη γη που έχει συζευχθεί μαζί μας [δηλαδή τη σωματική υπηρεσία]. «Ιδού, σας έχω δώσει κάθε δέντρο που έχει καρπό μέσα του· σε εσάς θα είναι για τροφή». Τίποτα ας μην παραβλέπει η εκκλησία· τα πάντα είναι νόμιμα. Δεν είπε: «Σας έδωσα τα ψάρια για τροφή, σας έδωσα τα κτήνη, τα ερπετά, τα τετράποδα». Διότι δεν τα δημιούργησε για αυτόν τον σκοπό, λέει, αλλά η πρώτη νομοθεσία παραχώρησε την απόλαυση των καρπών· επειδή θεωρούμασταν ακόμη άξιοι του παραδείσου. Και ποιο είναι για εσένα το μυστήριο που βρίσκεται κρυμμένο σε αυτό;

Το «Ας ποιήσουμε λοιπόν τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας» ας το κατανοήσουμε με την έννοια του «θα του προσφέρουμε πλούτο λογικής»· και έτσι, «Ας εξουσιάζουν τα ψάρια και τα θηρία και τα πάντα». Δεν είπε όμως «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας, και ας οργίζονται και ας επιθυμούν και ας κυριεύονται από πάθη». Διότι τα πάθη δεν έχουν συμπεριληφθεί στο κατ' εικόνα Θεού, αλλά ο λογισμός, ο κυρίαρχος των παθών, ο άρχοντας όλων των σωματικών πραγμάτων, ο οποίος υπερβαίνει τα φαινόμενα και τα απατηλά. Εσύ όμως θαύμασε τη φροντίδα και την πρόνοια του Θεού για εσένα από την ίδια την αρχή, διότι αμέσως μόλις δημιουργήθηκες, δημιουργήθηκες ως άρχοντας και κατέχεις αυτήν την εξουσία στο διηνεκές και χωρίς να μεταβιβάζεται σε διάδοχο. Διότι ένας άνθρωπος που λαμβάνει κάποια εξουσία από άλλον άνθρωπο, ως θνητός από θνητό και ως μη έχων από μη έχοντα (διότι ποια εξουσία έχει ο άνθρωπος επί της ψυχής;), εύλογα και πάρα πολύ γρήγορα την χάνει και πάλι. Εσύ όμως έλαβες αυτή την εξουσία από τον ίδιο τον Θεό και την κατέχεις ανεξίτηλη, όχι γραμμένη σε ξύλα ούτε σε φθαρτούς παπύρους που καταναλώνονται από τον σκόρο, αλλά χαραγμένη στην ίδια τη φύση από την πρώτη θεϊκή φωνή που είπε «Ας εξουσιάζουν». Διότι έκτοτε και μέχρι το τέλος όλα αυτά τα σύμπαντα είναι υποτελή στην ανθρώπινη εξουσία. Διότι λέγει, «Ας εξουσιάζουν τα ψάρια, τα θηρία της γης, τα πετεινά του ουρανού, τα κτήνη και τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη».

Και ευλόγησε ο Θεός τον άνθρωπο και είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και πληρώσατε τη γη». Αυτή είναι και η ευλογία των ιχθύων. Διότι είπε ο Θεός: «Ας εξαγάγει η γη ερπετά ζωσών ψυχών», και έγινε έτσι. Και είπε ο Θεός: «Αυξάνεσθε και πληρώσατε τα ύδατα». Τι το περισσότερο υπάρχει λοιπόν; Αναγκαίως σου χάρισε και αυτά τα κοινά, ενώ σε αναμένουν και τα δικά σου ιδιαίτερα. Διότι αυξάνεσαι και εσύ, όπως και τα υπόλοιπα ζώα, και από την αρχική μικρή κατάσταση, με τις σταδιακές προσθήκες, φτάνεις στην τελείωση. Έτσι και τα άλογα και οι σκύλοι, έτσι και οι αετοί και οι κύκνοι και όλα όσα θα μπορούσες να ονομάσεις, αφού μέσα από το μικρό μέγεθος της πρώτης κύησης και με τη σταδιακή ανάπτυξη λάβουν την τέλεια αύξηση, πάλι μέσω της φθίσης επιστρέφουν στο μικρότερο. Όσα λοιπόν ήταν κοινά στη φύση, τα δώρισε και σε εμάς.

«Αυξάνεσθε», δηλαδή: να τρέφεστε, αφού γεννιέστε μικροί να γίνεστε μεγάλοι, και ας υπάρχει ένα τέλος στην αύξηση. Διότι δεν σημαίνει ότι, επειδή κατά την πρώτη επταετία τρεφόμαστε και συντελείται σε εμάς ηλικιακή μετάβαση στη δεύτερη επταετία, οφείλουμε ομοίως σε κάθε στάδιο της ζωής μας να μεταβαίνουμε σε άλλη ηλικία ανά επταετίες. Η πρώτη επταετία περιλαμβάνει την πρώτη παιδική ηλικία, και τα φανερά όρια αυτής της ηλικίας είναι η αλλαγή των δοντιών. Διότι άλλα μεν δόντια έπεσαν, άλλα δε φύτρωσαν από κάτω. Μία δεύτερη αύξηση έλαβε αρχή μέχρι το τέλος του δέκατου τέταρτου έτους, και αυτή είναι η ηλικία των παίδων. Διότι πρώτα είναι κανείς νήπιο, έπειτα παιδί, ύστερα από το δέκατο τέταρτο έτος έφηβος και στη συνέχεια άνδρας. Εδώ βρίσκονται τα όρια της αύξησης. Επομένως, το «αυξάνεσθε» δεν ισχύει εις το διηνεκές. Διότι, εάν φτάσεις τα εκατό χρόνια, δεν επιδέχεσαι αύξηση από το πρώτο μέχρι το εκατοστό έτος, αλλά αυτό το «αυξάνεσθε» διαρκεί μέχρις ενός σημείου. Διότι δεν είναι δίχως μέτρο η αύξηση. Το «αυξάνεσθε», ένα ρήμα που ειπώθηκε σοφά, οικονομείται προνοητικά. Διότι κατά την αρχική σύσταση του οργανισμού που καταβλήθηκε στη μήτρα, καταβλήθηκαν μαζί και οι λόγοι της αύξησης. Και δεν προστίθεται εκ των υστέρων το χάρισμα της ηλικίας ως κάτι νέο, αλλά εξαρχής οι καταβολές στη μήτρα περιέχουν μαζί κατατεθειμένες τις δυνατότητες για το «αυξάνεσθε». Έπεσαν τα δόντια· αντιληφθήκαμε ότι αυξήθηκε κατά τόσο μέτρο. Ο πατέρας μέτρησε το τριετές παιδί· γνωρίζει ότι θα λάβει διπλάσιο μέγεθος από αυτό κατά την τελείωσή του.

«Να αυξάνεστε και να πληθύνεστε». Να αυξάνεστε, για να μην παραμείνει ατελές το δημιούργημα· να πληθύνεστε, για να μην περιοριστεί η κτίση σε έναν μόνο. Αλλά «γεμίστε τη» όχι με την έννοια της κατοίκησης· διότι, έτσι, θα ζούσαμε σε στενοχωρία, αν η γη ήταν τόση όση ακριβώς μας χωράει. Αλλά να τη γεμίσετε με την έννοια της εξουσίας. Το «Γεμίστε τη» το λέει με τη σημασία τού να κυριαρχήσετε σε όλη τη γη. Διότι, βεβαίως, τη γη που είναι κατακαμένη και ακαλλιέργητη, καθώς και την παγωμένη και αδιάβατη, αυτήν δεν την κατοικούν οι άνθρωποι ούτε τη γεμίζουν. Αλλά, κυρίως, τη γεμίζουμε όταν κατανοούμε με τη λογική πόση είναι η έκταση της καμένης και ακατοίκητης γης, πόση του βόρειου κλίματος, το οποίο εξαιτίας του υπερβολικού ψύχους είναι ακαλλιέργητο και άχρηστο, όταν, αφού επιλέξουμε το χρήσιμο μέρος της, αφήσουμε στην άκρη ό,τι είναι άχρηστο και ακατάλληλο για διαβίωση. Επομένως, το «Γεμίστε τη γη» σημαίνει «Γίνετε κύριοι της γης». Διότι δεν ισχύει ότι, επειδή δεν κάνουμε χρήση όλης της γης, δεν θεωρούμαστε εξαιτίας αυτού κύριοι ολόκληρης της γης. Όπως ακριβώς και εσύ, όταν αγοράζεις το σιτάρι, δεν παύεις γι' αυτόν τον λόγο να είσαι κύριος ολόκληρης της ποσότητας, επειδή μέσα στο σιτάρι βρίσκεις ότι άλλο είναι το φαγώσιμο και άλλο το άχρηστο το οποίο και αποβάλλεις, και απορρίπτεις ως άχρηστα τα πετραδάκια διαλέγοντάς τα, καθώς και οτιδήποτε άλλο έχει αναμειχθεί με το σιτάρι και είναι ακατάλληλο για τροφή, αλλά, αφού φυσήξεις μακριά το άχυρο και ξεχωρίσεις τα ζιζάνια, επιλέγεις για τη δική σου τροφή μόνο την καθαρή ποσότητα.

Έτσι λοιπόν και η γη, άλλη μεν σου χαρίστηκε ως κατάλληλη για κατοικία, άλλη ως αναγκαία για γεωργία, άλλη έχει παραχωρηθεί ως βοσκότοπος τετράποδων ζώων και άλλη για κάποια άλλη ανάγκη από όσες αρμόζουν στη ζωή σου. Και μπορείς να ορίζεις ό,τι θέλεις και όπως θέλεις σχετικά με αυτήν, επειδή ο Δεσπότης σε κατέστησε κύριο της δικής Του κτίσεως. Αυτή λοιπόν είναι η ευλογία του «Πληρώσατε τὴν γῆν», αυτή είναι η νομοθεσία, τούτο είναι το αξίωμα που έχει δοθεί σε εμάς από τον Θεό.

Έγινε λοιπόν κατ' εικόνα ο άνθρωπος, η καθόλου φύση, το θεοείκελο ον. Δημιουργήθηκε δε με την παντοδύναμη σοφία όχι ως ένα μέρος του συνόλου, αλλά συλλήβδην ολόκληρο το πλήρωμα της φύσης. Προείδε Εκείνος που περικρατεί όλα τα πέρατα, καθώς λέει η Γραφή: «Στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης»· προείδε Αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους, έχοντας συμπεριλάβει στη γνώση Του ποιος ακριβώς θα είναι ο αριθμός του ανθρώπινου γένους ως προς τα επιμέρους άτομα. Επειδή όμως διέκρινε στο πλάσμα μας τη ροπή προς το χειρότερο, και ότι, έχοντας εκουσίως ξεπέσει από την ομοτιμία με τους αγγέλους, θα εξοικειωθεί με την κοινωνία με το ταπεινό· για τον λόγο αυτόν ανέμειξε και κάτι από την άλογη φύση στη δική Του εικόνα. Διότι δεν υφίσταται στη θεία και μακάρια φύση η διαφορά σε άρρεν και θήλυ· αλλά, μεταφέροντας στον άνθρωπο το ιδίωμα της άλογης φύσης, δωρίζει τον πολλαπλασιασμό στο γένος όχι σύμφωνα με το υψηλό στοιχείο της δημιουργίας μας. Επειδή δεν πρόσθεσε στον άνθρωπο τη δύναμη να αυξάνεται και να πληθύνεται τότε που τον εποίησε κατ' εικόνα, αλλά όταν τον διαχώρισε σύμφωνα με τη διαφορά σε άρρεν και θήλυ, τότε είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη».

Για να μας αποκαλυφθεί όσο το δυνατόν πιο καθαρά ο λόγος περί αυτών, θα εξετάσουμε το προκείμενο ζήτημα και πάλι ως εξής. Εκείνος που συγκρότησε το σύμπαν εποίησε εξαρχής την ανθρώπινη φύση μαζί με όλα τα άλλα, και αφού δημιουργήθηκε ο Αδάμ, τότε νομοθέτησε στους ανθρώπους τη γέννηση του ενός από τον άλλον λέγοντας: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε». Εφόσον λοιπόν ο Άβελ έλαβε την υπόστασή του γεννητώς, ποιος από όσους σκέπτονται ορθά δεν θα έλεγε ότι, σύμφωνα με αυτήν ακριβώς τη σημασία της ανθρώπινης γέννησης, ο Αδάμ έλαβε την υπόστασή του αγεννήτως; Εντούτοις, ο πρώτος άνθρωπος έφερε ολόκληρο μέσα του τον όρο της ανθρώπινης ουσίας, και εκείνος που γεννήθηκε από αυτόν περιγράφεται ομοίως με τον ίδιο λόγο της ουσίας. Αν όμως η ουσία που γεννήθηκε είχε δημιουργηθεί ως κάποια άλλη σε σχέση με τη μη γεννηθείσα, δεν θα άρμοζε και στους δύο ο ίδιος λόγος της ουσίας. Διότι, σε εκείνους όπου η ουσία είναι διαφορετική, ούτε ο λόγος της ουσίας είναι ο ίδιος. Επειδή, λοιπόν, και η ουσία του Αδάμ και η ουσία του Άβελ χαρακτηρίζονται από τα ίδια ιδιώματα, είναι απολύτως αναγκαίο να δεχθούμε αφενός ότι υπάρχει μία ουσία και στους δύο, αφετέρου δε ότι είναι άλλος και άλλος εκείνος που φανερώνεται στην ίδια φύση. Διότι ο Αδάμ και ο Άβελ, ως προς τον λόγο της φύσεως, οι δύο είναι ένα, ενώ ως προς τα ιδιώματα που θεωρούνται στον καθένα τους διατηρούν ασύγχυτη τη διάκριση μεταξύ τους.

Αφού δε δημιουργήθηκε, λέει, ο παράδεισος από κοινή ευαρέσκεια του Ελωείμ και της Εδέμ, οι άγγελοι του Ελωείμ, παίρνοντας από την καλύτερη γη, δηλαδή όχι από το θηριώδες μέρος της Εδέμ, αλλά από τις ανθρωποειδείς και ήμερες περιοχές της γης πάνω από τους βουβώνες, δημιουργούν τον άνθρωπο. Ενώ από τα θηριώδη μέρη, λέει, δημιουργούνται τα θηρία και τα υπόλοιπα ζώα. Τον άνθρωπο, λοιπόν, τον έφτιαξαν ως σύμβολο της ενότητάς τους και της εύνοιας, και εναποθέτουν τις δυνάμεις τους σε αυτόν: η Εδέμ την ψυχή και ο Ελωείμ το πνεύμα. Και ο άνθρωπος, ο Αδάμ, γίνεται σαν μια σφραγίδα για αυτούς και ενθύμιο φιλίας και αιώνιο σύμβολο του γάμου της Εδέμ και του Ελωείμ. Παρομοίως δε και η Εύα δημιουργήθηκε, λέει, όπως έχει γραφτεί από τον Μωυσή, ως εικόνα και σύμβολο, σφραγίδα της Εδέμ που θα φυλάσσεται αιώνια, και εναποτέθηκε παρομοίως και στην Εύα, την εικόνα, ψυχή μεν από την Εδέμ, πνεύμα δε από τον Ελωείμ. Και τους δόθηκαν εντολές: «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και κατακληρονομήσατε τη γη», δηλαδή την Εδέμ· διότι έτσι θεωρεί ότι έχει γραφτεί. Επειδή η Εδέμ πρόσφερε στον Ελωείμ κατά τον γάμο όλη της τη δύναμη, σαν κάποια ουσία· γι' αυτό, λέει, σε μίμηση εκείνου του πρώτου γάμου προσφέρουν μέχρι σήμερα προίκα οι γυναίκες στους άνδρες, υπακούοντας σε κάποιον θείο και πατρικό νόμο, αυτόν που συντελέστηκε προς τον Ελωείμ από την Εδέμ.

Και γιατί λέει ο προφήτης: «Από την κοιλία της μητέρας μου, εσύ είσαι ο Θεός μου», εάν βέβαια υπήρχε και πριν από αυτό; Και πώς εξαγγέλλεται ανάσταση σωμάτων, και όχι αποκατάσταση των ψυχών στην ασώματη κατάσταση; Και πώς ο Αβραάμ και η Άννα οδύρονταν για την ατεκνία τους; Και πώς ειπώθηκε ως ευλογία το «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη»;

Γι' αυτόν τον λόγο· πριν από την αμαρτία ο Θεός έλεγε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», πράγμα που αποτελούσε ευλογία· το «με λύπες θα γεννάς τέκνα», όμως, ειπώθηκε μετά την αμαρτία, πράγμα που αποτελούσε τιμωρία. Και δεν υπάρχουν μόνο δάκρυα κατά τη γέννηση, αλλά και σπάργανα και δεσμά· δάκρυα στη γέννηση, δάκρυα στον θάνατο· σπάργανα στη γέννηση, σπάργανα στον θάνατο· για να μάθεις ότι η ζωή αυτή καταλήγει στον θάνατο, και προς εκείνο το τέλος κατευθύνεται. Αλλά δεν είναι τέτοια αυτή εδώ η γέννηση. Πουθενά δάκρυα και σπάργανα, αλλά ο γεννηθείς είναι ελεύθερος από δεσμά και προετοιμασμένος για αγώνες· γι' αυτό τα πόδια και τα χέρια είναι ελεύθερα, για να τρέχει και να πυγμαχεί· πουθενά θρήνος, πουθενά δάκρυα δεν υπάρχουν εδώ, παρά μόνο ασπασμοί, και εκδηλώσεις αγάπης, και εναγκαλισμοί των αδελφών, οι οποίοι αναγνωρίζουν το οικείο μέλος, και το υποδέχονται σαν να επιστρέφει από μακρά αποδημία. Διότι, επειδή πριν από το φώτισμα ήταν εχθρός, ενώ μετά το φώτισμα έγινε φίλος του κοινού Δεσπότη όλων μας, γι' αυτό όλοι χαιρόμαστε μαζί του· γι' αυτό και το φίλημα ονομάζεται ειρήνη, για να μάθουμε ότι ο Θεός κατέλυσε τον πόλεμο και μας επανέφερε στη δική Του οικείωση.