Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:28

Βλέπεις πώς φανέρωσε μέσα από τα λόγια του ότι είναι σαν να έχουν βυθιστεί σε κάποια μέθη; Διότι λέγοντας «να ανανήψουν», έδειξε ότι αυτοί είναι βυθισμένοι κάπου βαθιά. Και πάλι λέει «αιχμαλωτισμένοι ζωντανοί από τον διάβολο», λέγοντας σχεδόν ότι είναι πιασμένοι σαν σε δίχτυα. Και μας χρειάζεται πολλή επιείκεια και μακροθυμία, ώστε να μπορέσουμε να τους αποσπάσουμε και να τους βγάλουμε από τις παγίδες του διαβόλου. Ας τους πούμε λοιπόν: συνέλθετε λίγο, ατενίστε το φως της δικαιοσύνης, κατανοήστε την ακρίβεια των λόγων. Διότι, λέγοντας «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωσιν», δεν σταμάτησε μέχρις εδώ, αλλά με τη συνέχεια των λόγων του μας έκανε φανερό με ποιο σκεπτικό έλαβε την ονομασία της εικόνας. Διότι τι λέει; «Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πτηνά του ουρανού και όλα τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη». Αναφέρεται λοιπόν στην Εικόνα της εξουσίας, και όχι σε κάτι άλλο· διότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο άρχοντα όλων των πλασμάτων πάνω στη γη, και τίποτα από όσα βρίσκονται πάνω στη γη δεν είναι ανώτερό του, αλλά τα πάντα τελούν υπό την δική του εξουσία.

γʹ. Αλλά στο σημείο αυτό μας επιτίθενται οι Έλληνες λέγοντας, ότι ο λόγος δεν αποδεικνύεται αληθινός· διότι δεν εξουσιάζουμε εμείς τα θηρία, όπως υποσχέθηκε, αλλά εκείνα εξουσιάζουν εμάς. Καταρχάς, βεβαίως, ούτε αυτό είναι αληθές. Διότι όπου εμφανιστεί άνθρωπος, αμέσως τα θηρία τρέπονται σε φυγή. Εάν πάλι κάποιες φορές, είτε επειδή τα εξαναγκάζει η πείνα, είτε επειδή εμείς τους επιτιθέμεθα, υποστούμε βλάβη από αυτά, τούτο τελικά δεν συμβαίνει επειδή εκείνα μας εξουσιάζουν, αλλά από δική μας υπαιτιότητα.

Γι' αυτό είναι αναγκαίο τώρα να αναγνώσουμε αυτή τη συνέχεια ενώπιον της αγάπης σας, για να μπορείτε να γνωρίζετε ποια είναι αυτά που πρόκειται να σας πούμε. Αμέσως λοιπόν πρόσθεσε η θεία Γραφή: Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε· άρσεν και θήλυ τους εποίησε. Και τους ευλόγησε ο Θεός, λέγοντας: Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη, και κυριαρχήστε σε αυτήν· και να εξουσιάζετε τα ψάρια της θάλασσας, και τα πετεινά του ουρανού, και όλα τα κτήνη, και όλη τη γη, και όλα τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη.

Είδες πώς διηγήθηκε αυτό που δεν είχε συμβεί ακόμη σαν να είχε ήδη γίνει; Διότι τέτοιοι είναι οι πνευματικοί οφθαλμοί· επειδή ούτε οι σωματικοί αυτοί οφθαλμοί δεν μπορούν να βλέπουν τα ορατά τόσο καθαρά, όσο οι οφθαλμοί του πνεύματος βλέπουν τα αόρατα και εκείνα που δεν έχουν λάβει ακόμη υπόσταση. Αφού είπε, λοιπόν, «Άρσεν και θήλυ τους εποίησε», απευθύνει την ευλογία και στους δύο και λέγει: «Και τους ευλόγησε ο Θεός, λέγοντας: Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη, και κατακυριεύστε την, και να εξουσιάζετε τα ψάρια της θάλασσας». Ιδού το ξεχωριστό γνώρισμα της ευλογίας. Διότι το «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη», θα μπορούσε κανείς να δει ότι έχει ειπωθεί και για τα άλογα ζώα και για τα ερπετά· το «Κατακυριεύσατε και να εξουσιάζετε», όμως, έχει ειπωθεί ειδικά για τον άνδρα και τη γυναίκα.

Πρόσεξε τη φιλανθρωπία του Δεσπότη· και πριν ακόμη τη δημιουργήσει, την καθιστά κοινωνό της εξουσίας και την αξιώνει της ευλογίας. Και να εξουσιάζετε, λέει, τα ψάρια της θάλασσας, και τα πετεινά του ουρανού, και όλα τα κτήνη, και ολόκληρη τη γη, και όλα τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη.

Παρατήρησε πώς πάλι από την αρχή ο δίκαιος αυτός δέχεται εκείνη την ευλογία, την οποία έλαβε ο Αδάμ πριν από την παράβαση. Διότι, όπως ακριβώς όταν δημιουργήθηκε εκείνος άκουσε: «Και τους ευλόγησε ο Θεός λέγοντας: Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και κατακυριεύσατε τη γη», έτσι και αυτός τώρα: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε πάνω στη γη».

Δ΄. Μεγάλος είναι ο όγκος της ευεργεσίας, και πολύ το μέγεθος της φιλανθρωπίας, και ανέκφραστη η υπερβολή της ανεξικακίας. Και είπε ο Κύριος ο Θεός, αφού διανοήθηκε. Το «αφού διανοήθηκε» λέγεται πάλι με τρόπο ανθρώπινο, και με βάση τη δική μας φύση. Δεν θα εξακολουθήσω πλέον να καταριέμαι τη γη εξαιτίας των έργων των ανθρώπων. Διότι και στην περίπτωση του πρωτοπλάστου καταράστηκε λέγοντας: «Αγκάθια και τριβόλους θα αναβλαστήσει»· και στην περίπτωση του Κάιν πάλι ομοίως. Επειδή, λοιπόν, και τώρα επέφερε τόσο μεγάλη πανωλεθρία, για να παρηγορήσει τον δίκαιο και να τον κάνει να πάρει θάρρος, και για να μη συλλογίζεται μέσα του, ποιο είναι το όφελος της ευλογίας που δόθηκε; Και γιατί να πει το «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», αν πρόκειται πάλι, ενώ αυξανόμαστε σε πλήθος, να καταστραφούμε; Διότι, βεβαίως, και παλαιότερα είχε πει στον Αδάμ «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», και όμως επέφερε κατακλυσμό.

Όπως ακριβώς, δηλαδή, έλεγε σε εκείνον: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη, και κυριεύστε την, και εξουσιάζετε τα ψάρια της θάλασσας, και τα ερπετά, και τα πετεινά του ουρανού, και τα θηρία της γης»· έτσι και τώρα λέει: «Και ο τρόμος και ο φόβος σας θα υπάρχει σε όλα τα θηρία της γης, και σε όλα τα πτηνά. Και κάθε κινούμενο ζώο που ζει, θα είναι σε εσάς για τροφή. Σαν τα χλωρά χόρτα σας τα έχω δώσει όλα. Πλην όμως, κρέας με το αίμα της ζωής του δεν θα φάτε». Παρατήρησε τον ίδιο κανόνα του πρωτοπλάστου να διατηρείται εδώ με διαφορετικό τρόπο. Διότι, όπως ακριβώς εκεί, αφού του ενεχείρισε την εξουσία των πάντων και του παρέσχε την απόλαυση των αγαθών του παραδείσου, τον διέταξε να απέχει από ένα μόνο δέντρο· έτσι ακριβώς και εδώ, μετά την ευλογία, και αφού τον κατέστησε φοβερό στα θηρία και έθεσε υπό την εξουσία του όλα τα πετεινά και τα πτηνά, λέει: «Κάθε κινούμενο ζώο που ζει θα είναι σε εσάς για τροφή· σαν τα χλωρά χόρτα σας τα έχω δώσει όλα». Από εδώ γίνεται η αρχή της κρεοφαγίας, όχι για να τους παροτρύνει στη γαστριμαργία, αλλά επειδή οι άνθρωποι επρόκειτο να προσφέρουν από αυτά θυσίες και να αναπέμπουν ευχαριστίες στον Δεσπότη· για να μη φανεί, λοιπόν, ότι απέχουν από αυτά επειδή είναι αφιερωμένα, γι' αυτό τους χαρίζει το δικαίωμα της βρώσης, και τους παρέχει μεγάλη ελευθερία. «Σαν τα χλωρά χόρτα», λέει, «σας τα έχω δώσει όλα».

6. Αλλά είναι πλέον καιρός να προσέλθουμε σε αυτή τη φρικτή τράπεζα. Ας προσέλθουμε λοιπόν όλοι με την πρέπουσα σωφροσύνη και νήψη· και ας μην είναι πλέον κανένας Ιούδας, κανένας πονηρός, κανένας που να κρύβει δηλητήριο, ώστε άλλα να φέρει στο στόμα του και άλλα στη σκέψη του. Είναι παρών ο Χριστός, και Εκείνος που ευτρέπισε εκείνη την τράπεζα, Αυτός ευτρεπίζει τώρα και τούτη εδώ. Διότι δεν είναι άνθρωπος αυτός που μεταβάλλει τα προκείμενα σε σώμα και αίμα Χριστού, αλλά ο ίδιος ο Χριστός που σταυρώθηκε για εμάς. Ο ιερέας στέκεται εκπληρώνοντας το σχήμα και προφέροντας εκείνα τα λόγια· η δύναμη όμως και η χάρη ανήκουν στον Θεό. «Αυτό είναι το σώμα μου», λέει. Αυτός ο λόγος μεταβάλλει τα προκείμενα· και όπως ακριβώς εκείνη η φωνή που λέει: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη», ειπώθηκε μεν μία φορά, αλλά διαμέσου όλου του χρόνου γίνεται πράξη ενδυναμώνοντας τη φύση μας προς την τεκνοποιία, έτσι και αυτή η φωνή, αν και ειπώθηκε μία φορά, σε κάθε τράπεζα μέσα στις Εκκλησίες από τότε μέχρι σήμερα και μέχρι την Παρουσία Του, καθιστά τη θυσία τέλεια και ολοκληρωμένη.

«Αυτό είναι το σώμα μου», λέει. Αυτός ο λόγος μεταβάλλει τα προκείμενα. Και όπως ακριβώς εκείνη η φωνή, η οποία έλεγε, «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη», ήταν λόγος και έγινε πράξη, ενδυναμώνοντας την ανθρώπινη φύση προς τεκνοποιία· έτσι και αυτή η φωνή, που προφέρεται, αυξάνει διαρκώς στη χάρη όσους μετέχουν επάξια. Κανείς, λοιπόν, ας μην είναι ύπουλος, κανείς πονηρός, κανείς άρπαγας, κανείς λοίδορος, κανείς μισάδελφος, κανείς φιλάργυρος, κανείς μέθυσος, κανείς πλεονέκτης, κανείς αρσενοκοίτης, κανείς φθονερός, κανείς ας μην είναι υποδουλωμένος στην πορνεία, κανείς κλέφτης, κανείς επίβουλος, για να μην λάβει κατάκριμα για τον εαυτό του. Διότι και τότε ο Ιούδας μετείχε ανάξια στον Μυστικό Δείπνο, και βγαίνοντας έξω παρέδωσε τον Κύριο, για να μάθεις ότι σε όσους μετέχουν ανάξια στα μυστήρια, σε αυτούς προπάντων επιτίθεται συνεχώς ο διάβολος, και ρίχνουν τον εαυτό τους σε μεγαλύτερη τιμωρία.

Ποιος είναι λοιπόν ο πρώτος χρόνος; Ποια είναι η κορυφή του πρώτου αυτού χρόνου; Η ισημερία, αδελφέ, όπως αποδείξαμε ζητώντας να είναι ίσα τα τμήματα της ημέρας και της νύκτας, και μάλιστα η εαρινή ισημερία, από την οποία αρχίζει ο καιρός της άνοιξης, με βάση την ίδια την ακολουθία της ιστορικής αφήγησης. Διότι εξιστορεί ο Μωυσής ότι την τρίτη ημέρα πρόσταξε ο Θεός να γίνουν τα άνθη, τα δένδρα και τα βότανα, τα οποία αποτελούν σύμβολα της άνοιξης και συμφωνούν με τη δημιουργική τέχνη, την οδό και την τάξη του Θεού που κτίζει τα πάντα. Επειδή, λοιπόν, η πρώτη δημιουργία του ανθρώπου έγινε μετά την ισημερία, την έκτη ημέρα από την ισημερία —διότι την Παρασκευή πλάστηκε ο άνθρωπος—, και η πανσέληνος δημιουργήθηκε και αυτή μετά την ισημερία, την τέταρτη ημέρα, και ακολούθησε η πτώση εξαιτίας της αμαρτίας του ανθρώπου, για τον λόγο αυτό (ο Θεός) αναλαμβάνει τη διόρθωση και την ανανέωσή του κατά την ίδια χρονική προθεσμία της δημιουργίας του, συγκεντρώνοντας και την ισημερία και τη δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης (πανσέληνο) μετά την ισημερία και την έκτη ημέρα της εβδομάδας, ώστε, διά μέσου όλων αυτών των χρονικών προθεσμιών, να καταδείξει την ανάσταση Εκείνου που έπαθε, καθώς και την ανανέωση και ανακεφαλαίωση της φύσεως.

Διότι, επειδή εισήλθε η επιθυμία, εισήλθε και ο γάμος αποκόπτοντας την αμετρία και πείθοντας τον καθένα να συνάπτει σχέση με μία μόνο γυναίκα. Διότι την τεκνοποιία δεν την εξασφαλίζει απόλυτα ο γάμος, αλλά εκείνος ο λόγος του Θεού που λέει: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη»· και το μαρτυρούν όσοι μεν ήλθαν εις γάμου κοινωνία, πατέρες όμως δεν έγιναν. Ώστε αυτή είναι η πρωταρχική αιτία, η σωφροσύνη, και μάλιστα τώρα που ολόκληρη η οικουμένη έχει γεμίσει από το γένος μας. Διότι στην αρχή η απόκτηση παιδιών ήταν ποθητή, προκειμένου να αφήνει ο καθένας πίσω του την ανάμνηση και τα ίχνη της δικής του ζωής. Επειδή, δηλαδή, δεν υπήρχαν ακόμη ελπίδες αναστάσεως, αλλά κυριαρχούσε ο θάνατος, και εκείνοι που πέθαιναν νόμιζαν ότι μετά την επίγεια ζωή χάνονταν οριστικά, ο Θεός έδωσε την παρηγοριά των παιδιών, ώστε να παραμένουν έμψυχες εικόνες εκείνων που έφυγαν και να διατηρείται το γένος μας, και να αποτελούν οι απόγονοι τη μέγιστη παρηγοριά και για εκείνους που επρόκειτο να πεθάνουν και για τους οικείους τους. Και για να μάθεις ότι γι' αυτόν κυρίως τον λόγο ήταν ποθητά τα τέκνα, άκουσε τι λέει θρηνώντας η γυναίκα του Ιώβ μετά τις τόσες πληγές: «Ιδού», λέει, «χάθηκε η μνήμη σου από τη γη, οι υιοί σου και οι θυγατέρες σου».

Τότε· πότε; Όταν διέτρεξε όλες τις βαθμίδες της ηλικίας· όταν ανέβηκε όλη την κλίμακα της φύσεως· όταν έλαμψε η τελειότητα του σώματος και της ψυχής του· όταν, αφού έγινε τέλειος άνθρωπος σε ηλικία τριάντα ετών, έφτασε τότε αληθινά στον Ιορδάνη, και προσήλθε αναμάρτητος μαζί με τους αμαρτωλούς στο βάπτισμα, και, κλίνοντας την κεφαλή του στο χέρι εκείνου, έσπευδε να λάβει το βάπτισμα. Ο δε Βαπτιστής Ιωάννης, αναγνωρίζοντας με ακρίβεια αυτόν για τον οποίο είχε διδαχθεί από τον Πατέρα ενώ βρισκόταν ακόμη στη μήτρα της ίδιας του της μητέρας, αποτραβώντας έπειτα με πολύ φόβο και τρόμο το δεξί του χέρι από την κεφαλή, είπε: «Τι είναι αυτό, Δέσποτα; Τι σκοπό έχει αυτό το παράδοξο θαύμα; Τι σημαίνει αυτό το ταπεινό και πράο θέαμα της προσέλευσής σου αυτής; Σε εμένα κλίνεις την κεφαλή, εσύ που είσαι η κεφαλή της Εκκλησίας; Σε εμένα κλίνεις την κεφαλή, εσύ που έκλινες τους ουρανούς και κατήλθες στη γη; Σε εμένα κλίνεις την κεφαλή, εσύ που έχεις ως κεφαλή σου τον Θεό; Σε εμένα κλίνεις την κεφαλή, την οποία προσκυνούν τα Χερουβείμ; Σε εμένα κλίνεις την κεφαλή, την οποία σέβονται και τρέμουν τα Σεραφείμ; Σε εμένα κλίνεις την κεφαλή, εσύ που στόλισες νυφικά τον Αδάμ και την Εύα στον παράδεισο, σαν σε νυφικό θάλαμο, και που με τον λόγο σου εναπέθεσες το στεφάνι στις δικές τους κεφαλές, προσθέτοντας την ευλογία της ευτεκνίας και λέγοντάς τους: Αυξάνεσθε, και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη;»

Γι' αυτόν τον λόγο είναι θεμέλιο και ρίζα της αμπέλου. Διότι, «εγώ είμαι η άμπελος, εσείς τα κλήματα». Αυτό είναι το ενύπνιο, λέει, και την ερμηνεία του θα την αναφέρουμε ενώπιον του βασιλιά. Εσύ είσαι βασιλιάς των βασιλιάδων. Σε εσένα ο Θεός του ουρανού έδωσε βασιλεία ισχυρή και κραταιά και έντιμη σε κάθε τόπο όπου κατοικούν οι υιοί των ανθρώπων· τα θηρία του αγρού και τα πετεινά του ουρανού τα παρέδωσε στο χέρι σου, και σε κατέστησε κύριο όλων. Όταν απέδειξε τη δύναμη του Θεού, τότε με παρρησία του κηρύττει και το μήνυμα. Και δες με πόση φιλοφρόνηση εισάγει τον λόγο, και με πόση τιμή. Εσύ, λέει, είσαι βασιλιάς των βασιλιάδων. Σε εσένα ο Θεός του ουρανού έδωσε βασιλεία ισχυρή και κραταιά και έντιμη σε κάθε τόπο όπου κατοικούν οι υιοί των ανθρώπων· τα θηρία του αγρού και τα πετεινά του ουρανού τα παρέδωσε στο χέρι σου. Δεν εξουσιάζεις μόνο τους συνανθρώπους σου, αλλά και την έρημο, και τα πλάσματα που πετούν πάνω από το κεφάλι σου. Δες πώς υπέδειξε εκείνη τη δωρεά του Θεού που δόθηκε εξαρχής: «Και να εξουσιάζετε τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού»· για να μάθεις ότι Αυτός είναι ο δημιουργός και της ερήμου, ότι είναι ποιητής και των άγριων θηρίων, και όχι μόνο των ήμερων ζώων.

Είδες πόση είναι η διαφορά, και τι ζητούσαν εκείνοι στην Παλαιά, ενώ τι εκείνοι στην Καινή Διαθήκη; Και πάλι ο Χριστός λέει: «Να χαίρεστε, διότι τα ονόματά σας γράφτηκαν στους ουρανούς». Και ο Παύλος: «Ο δε Θεός είθε να σας γεμίσει με κάθε χάρη και ελπίδα διά της πίστεως, ώστε να περισσεύει σε εσάς η ελπίδα, με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος». Είδες τη δύναμη της ευλογίας που χαρίζει τα ανέκφραστα αγαθά και δεν περιέχει τίποτα το γήινο; Και πάλι ο Παύλος: «Ο Θεός θα συντρίψει γρήγορα τον Σατανά κάτω από τα πόδια σας». Όμως στην Παλαιά Διαθήκη, όταν η κατάσταση των ανθρώπων ήταν πιο σαρκική, τα της ευλογίας υφαίνονταν από τα αισθητά, και η πολυτεκνία θεωρούνταν το μέγιστο αγαθό. Διότι, επειδή εξαιτίας της αμαρτίας εισήλθε ο θάνατος, ο Θεός, παρηγορώντας το ανθρώπινο γένος και δείχνοντας ότι όχι μόνο δεν θα το αφανίσει, ούτε θα το παραδώσει σε πανωλεθρία, αλλά και ότι θα γίνουν πολύ περισσότεροι από πριν, λέει: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε». Όταν όμως έγινε γνωστό ότι ο θάνατος είναι ένας ύπνος, εισήχθη το αγαθό της παρθενίας. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Θέλω δε όλοι οι άνθρωποι να είναι εγκρατείς, όπως κι εγώ». Και πάλι: «Καλό είναι για τον άνθρωπο να μην αγγίζει γυναίκα». Και ο Χριστός: «Υπάρχουν ευνούχοι, οι οποίοι ευνόχισαν τον εαυτό τους για τη βασιλεία των ουρανών». Εξάλλου, και εξαρχής αυτό υπαινίχθηκε, ότι υπάρχει ανάγκη αρετής και όχι πολυτεκνίας.

Ευλόγησε τους υιούς σου μέσα σε σένα. Όπως ακριβώς στην αρχή είπε: «Αυξάνεσθε, και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη», και σε ολόκληρη τη γη ο λόγος διαδόθηκε· έτσι και μετά από αυτά είπε: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη»· και ότι: «Θα κηρυχθεί αυτό το Ευαγγέλιο σε όλο τον κόσμο»· και το πρόσταγμα αυτό, σε ελάχιστη χρονική στιγμή, κατέλαβε τα πέρατα της οικουμένης. Γι' αυτό και έλεγε: «Ο κόκκος του σίτου, εάν πέσει στη γη και δεν πεθάνει, μένει αυτός μόνος του· εάν όμως πεθάνει, φέρνει πολύν καρπό». Και πάλι: «Όταν υψωθώ, θα ελκύσω τους πάντες προς τον εαυτό μου». Ενώ λοιπόν στην αρχή από έναν έγιναν πολλοί, καθώς το πλήθος αυξανόταν σύμφωνα με τον νόμο της φύσης (γι' αυτό και η διαδικασία προχωρούσε πιο αργά), την εποχή των αποστόλων το πλήθος αυξανόταν όχι με τον νόμο της φύσης, αλλά με τη χάρη. Γι' αυτό, αμέσως μέσα σε μία ημέρα έγιναν τρεις χιλιάδες, έπειτα πέντε χιλιάδες, έπειτα δέκα χιλιάδες, και έπειτα ολόκληρη η οικουμένη· αφού γεννήθηκαν μέσα από αυτή την καλή αναγέννηση, αυξήθηκαν και πληθύνθηκαν, και φανέρωσαν μέσω των έργων τους την ευλογία που έλαβαν. Διότι δεν γεννήθηκαν από αίματα, ούτε από θέλημα σάρκας, αλλά από τη χάρη του Θεού. «Εκείνος που θέτει τα όριά σου σε ειρήνη». Αυτό μάλιστα θα μπορούσε να το πει κανείς κυρίως για την Εκκλησία· και το πιο θαυμαστό βέβαια είναι ότι, ενώ την πολεμούσαν, απολάμβανε ειρήνη, και ενώ όλοι την επιβουλεύονταν, εκείνη ζούσε με απόλυτη ασφάλεια. Γι' αυτό και έλεγε: «Την ειρήνη τη δική μου αφήνω σε εσάς, την ειρήνη τη δική μου σας δίνω».

Ότι δεν είναι ο γάμος που αυξάνει το γένος μας. Και τώρα, άλλωστε, δεν είναι η δύναμη του γάμου που συγκροτεί το γένος μας, αλλά ο λόγος του Κυρίου, ο οποίος ελέχθη εξαρχής: «Να αυξάνεσθε και να πληθύνεσθε και να γεμίσετε τη γη». Διότι, πες μου, σε τι ωφέλησε τον Αβραάμ αυτή η πράξη ως προς την τεκνοποιία; Μήπως, αφού έζησε τον έγγαμο βίο επί τόσα έτη, δεν αναφώνησε αργότερα τα εξής: «Δέσποτα, τι θα μου δώσεις;»

Εσύ όμως, ενώ δεν ζητάς εξηγήσεις από τον ιατρό, ο οποίος άλλοτε τέμνει, άλλοτε καυτηριάζει και άλλοτε δεν κάνει τίποτε από αυτά τα δύο, πολλές φορές πάνω στα ίδια τραύματα, και μάλιστα παρότι συχνά εκείνος αποτυγχάνει στον σκοπό του· τον Θεό, ο Οποίος δεν αποτυγχάνει πουθενά, αλλά τα οικονομεί όλα επάξια της δικής Του σοφίας, εσύ, όντας άνθρωπος, θα Τον υποβάλεις σε έλεγχο και θα απαιτήσεις ευθύνες για τα προστάγματά Του, και δεν θα υποχωρήσεις μπροστά στο άπειρο της σοφίας Του; Και πώς να μην αποτελούν αυτά την έσχατη παραφροσύνη; Είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε». Διότι αυτό απαιτούσε η εποχή, καθώς η φύση βρισκόταν σε αναβρασμό και δεν μπορούσε να υποφέρει τον οίστρο των παθών, ούτε διέθετε κάποιο άλλο λιμάνι για να καταφύγει μέσα σε εκείνη την τρικυμία.

Ο Χριστιανός σε αυτά αποκρίνεται: Πουθενά δεν βρίσκουμε, μετά την πρώτη εβδομάδα της δημιουργίας του κόσμου, τη Γραφή να λέει ότι ο Θεός πλάθει ή κτίζει κάτι. Εάν όμως αμφιβάλλεις για αυτό, δείξε εσύ οποιοδήποτε κτίσμα ή πλάσμα δημιουργήθηκε από τον Θεό μετά την πρώτη εβδομάδα· αλλά με κανέναν τρόπο δεν μπορείς να το αποδείξεις αυτό, διότι όλα τα ορατά κτίσματα δημιουργήθηκαν την πρώτη εβδομάδα. Διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο την πρώτη εβδομάδα και τον πρόσταξε να γεννά και να γεννιέται, λέγοντας: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη». Και επειδή ο άνθρωπος ήταν έμψυχος και είχε έμψυχο σπέρμα, βλάστησε η σπορά στη δική του γυναίκα. Επομένως, άνθρωπος γεννά άνθρωπο, όπως ακριβώς λέει η θεία Γραφή: «Διότι ο Αδάμ γέννησε τον Σηθ, και ο Σηθ γέννησε τον Ενώς, και ο Ενώς γέννησε τον Καϊνάν, και ο Καϊνάν γέννησε τον Μαλελεήλ, και ο Μαλελεήλ γέννησε τον Ιάρεδ, και ο Ιάρεδ γέννησε τον Ενώχ».

Το ότι αυτά έχουν έτσι, πρέπει να το πιστέψουμε από το γεγονός ότι μέχρι και τώρα για τη διατήρησή τους ενεργεί ο λόγος του Κυρίου· διότι είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη». Μερικοί λένε ότι η γη είναι σφαιροειδής, ενώ άλλοι κωνοειδής. Είναι δε υποδεέστερη και πάρα πολύ μικρότερη από τον ουρανό, σαν ένα σημείο κρεμασμένο στο μέσον του. Αλλά και αυτή θα παρέλθει και θα μεταβληθεί. Μακάριος, όμως, είναι εκείνος που κληρονομεί τη γη των πραέων· διότι η γη που πρόκειται να υποδεχθεί τους αγίους είναι αθάνατη. Ποιος λοιπόν θα μπορούσε να θαυμάσει επάξια την άπειρη και ακατάληπτη σοφία του Δημιουργού; Ή ποιος θα μπορούσε να προσφέρει την πρέπουσα ευχαριστία στον Δοτήρα τόσων αγαθών;

Επομένως, για να μην εξαλειφθεί και αναλωθεί το γένος από τον θάνατο, επινοήθηκε ο γάμος, προκειμένου μέσω της τεκνοποιίας να διασώζεται το γένος των ανθρώπων. Αλλά ίσως θα πουν: Τι σημαίνει λοιπόν το «άρσεν και θήλυ» και το «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε»; Σε αυτό θα απαντήσουμε ότι το «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε» δεν δηλώνει οπωσδήποτε τον πολλαπλασιασμό μέσω της γαμικής συνάφειας.

Διότι ο Θεός μπορούσε και με άλλον τρόπο να πληθύνει το ανθρώπινο γένος, εάν είχαν τηρήσει την εντολή μέχρι τέλους απαραβίαστη. Αλλά επειδή ο Θεός γνώριζε με την πρόγνωσή Του —Εκείνος που «γνωρίζει τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους»— ότι επρόκειτο να υποπέσουν σε παράβαση και να καταδικαστούν σε θάνατο, προνοώντας έπλασε το άρρεν και το θήλυ, και πρόσταξε να αυξάνονται και να πληθύνονται. Ας προχωρήσουμε, λοιπόν, στην οδό μας και ας δούμε τα καυχήματα της παρθενίας· το οποίο είναι το ίδιο σαν να μιλάμε για την αγνεία.

Επιπλέον αυτών, έπλασε με τα ίδια Του τα άμωμα χέρια τον εξοχότατο και μεγαλειώδη άνθρωπο, ως αποτύπωμα της δικής Του εικόνας. Διότι έτσι λέει ο Θεός: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας. Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, άρρεν και θήλυ τους εποίησε». Αφού λοιπόν ολοκλήρωσε όλα αυτά, τα εποίησε και τα ευλόγησε, και είπε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε». Ποιος προσάρτησε τη στερεή ουσία των οστών; Και ποιος συνέδεσε τα μέλη, ώστε να συσπώνται με τα νεύρα και να χαλαρώνουν, καμπτόμενα γύρω από τις αρθρώσεις; Ποιος είναι αυτός που ζύμωσε τους χυμούς, υγραίνοντάς τους με αίμα, και έφτιαξε για εμάς μαλακή σάρκα από το χώμα;

Ο τρίτος τρόπος εικόνας είναι εκείνος που δημιουργήθηκε από τον Θεό κατά μίμηση, δηλαδή ο άνθρωπος. Διότι πώς ο κτιστός θα έχει την ίδια φύση με τον άκτιστο, παρά μόνο κατά μίμηση; Επειδή, όπως ακριβώς ο νους (ο Πατέρας), ο λόγος (ο Υιός) και το άγιο πνεύμα είναι ένας Θεός, έτσι και ο νους, ο λόγος και το πνεύμα είναι ένας άνθρωπος, καθώς επίσης και ως προς το αυτεξούσιο και την εξουσία· διότι λέει ο Θεός: «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση», και αμέσως πρόσθεσε: «Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού», και πάλι: «και να εξουσιάζετε τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού και ολόκληρη τη γη και να την κατακυριεύσετε». Τέταρτος τρόπος εικόνας είναι εκείνος της Γραφής, η οποία αναπλάθει σχήματα, μορφές και τύπους των αοράτων και ασωμάτων, τα οποία τυπώνονται σωματικά προς αμυδρή κατανόηση του Θεού και των αγγέλων, επειδή εμείς δεν μπορούμε να θεωρήσουμε τα ασώματα χωρίς σχήματα που να ανταποκρίνονται στις δικές μας αναλογίες, όπως λέει ο μέγας στα θεία Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης. Διότι το ότι ευλόγως έχουν προβληθεί οι τύποι των ατυπώτων και τα σχήματα των ασχηματίστων, θα έλεγε κανείς πως η μόνη αιτία δεν είναι η ανθρώπινη ιδιοσυστασία μας, η οποία αδυνατεί να υψωθεί αμέσως στις νοητές θεωρίες και έχει ανάγκη από οικείες και συμφυείς προς αυτήν αναγωγές.

Εγώ λοιπόν, έχοντας αναφέρει αυτά επιτροχάδην, δεν ισχυρίζομαι σε καμία περίπτωση ότι μέσα σε μία εβδομάδα ο Χριστός εκπλήρωσε εξ ολοκλήρου το μυστήριο της οικονομίας, αλλά, σύμφωνα με την απόφαση της παγκόσμιας εξαήμερης δημιουργίας, ο Χριστός εκπλήρωνε αναλόγως το καθετί κατάλληλα, στον δικό του καιρό. Αυτά όμως εμείς, αγαπητοί αδελφοί και όσοι είστε φιλόχριστοι, ας μην τα ακούμε επιπόλαια, ούτε να αγνοούμε την ανέκφραστη εύνοια του Θεού για εμάς, ότι για εμάς και τη δική μας σωτηρία και ανάπαυση και τον αρχαιότατο κόσμο οικοδόμησε και την υπερφυή ένσαρκη οικονομία επιτέλεσε κατά τους έσχατους χρόνους. Γι' αυτό και τότε, ορίζοντας την κατοχή και την κυριαρχία της γης και όλων όσων υπάρχουν σε αυτήν για τους προπάτορες, έλεγε: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη και κυριεύστε την», τώρα όμως δεν υποσχέθηκε να δώσει απλώς τη γη και όσα βρίσκονται στη γη, αλλά τον ουρανό και τη βασιλεία σε αυτόν σε όσους έχουν ζήσει ενάρετα. Γι' αυτό ας σπεύσουμε, παρακαλώ, να μη φανούμε αχάριστοι απέναντι στον Ευεργέτη, ούτε να ανταλλάξουμε τη βασιλεία των ουρανών με τη γη, ούτε τα εκεί αθάνατα αγαθά με τα εδώ θνητά, σαν αυτούς που ανόητα ανταλλάσσουν τον χρυσό με τον πηλό, και αντί του φωτός προκρίνουν το σκοτάδι, και αντί της υγείας επιλέγουν την αρρώστια, και αντί της ζωής προτιμούν τον θάνατο.

Για να μη διερωτώμεθα σχετικά με τα θηρία και για ποιον λόγο δημιουργήθηκαν, η Γραφή εκ των προτέρων τα επαίνεσε, αναφέροντας ότι ο Κτίστης είδε πως είναι καλά, έστω και αν εμείς αγνοούμε γιατί είναι καλά, ή μάλλον είναι ολοφάνερα καλά εξαιτίας τούτου: διότι οι ιατροί κατασκευάζουν από αυτά θεραπευτικά φάρμακα. «Και είπε ο Θεός: ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν». Δεν είπε πλέον «ας γίνει» ούτε «ας παραγάγει», αλλά «ας ποιήσουμε», για να τιμήσει τον άρχοντα των κτισμάτων Του. Προς ποιον, άραγε, έγινε η διαβούλευση του Πατρός, ώστε να πει «ας ποιήσουμε άνθρωπο»; Είναι προφανές ότι απευθύνεται προς τον «Θαυμαστό Σύμβουλο» και «αγαπητό Υιό» και προς το ομοούσιο Πνεύμα. Τι σημαίνει το «κατ' εικόνα»; Το κυριαρχικό, το αυτεξούσιο και το απαθές. Και τι το «καθ' ομοίωσιν»; Το ενάρετο, το διορατικό και το αθάνατο, τα οποία, αλίμονο, εξαιτίας του γεγονότος της παρακοής ανατράπηκαν άρδην και χάθηκαν. «Και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πετεινά του ουρανού και τα κτήνη, και ολόκληρη τη γη». «Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε, άρσεν και θήλυ τους εποίησε. Και τους ευλόγησε ο Θεός, λέγοντας: αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη και κατακυριεύστε την».

Αλλά ενώ αναπτύσσω αυτά με τη χάρη του Θεού, έχω σκεφτεί ένα άλλο ζήτημα και θέλω, συν Θεώ, να δώσω τη λύση σε μια άλλη απορία και ακόρεστη περιέργεια, δηλαδή απέναντι σε αυτούς που λένε: «Αν ο προπάτορας δεν είχε παραβεί την εντολή ώστε να εξοριστεί από τον παράδεισο και να γνωρίσει τη γυναίκα, πώς θα είχε πληθύνει το ανθρώπινο γένος ώστε να γεμίσει τη γη;» Ενώ αντίθετα, θα έπρεπε να κατανοήσουν ότι, αν η παράβαση πλήθυνε τους ανθρώπους, πόσο μάλλον θα τους είχε πληθύνει η τήρηση της εντολής.

Εύλογα λοιπόν έχει αποδειχθεί ότι, όπως στους μοναχούς διακόνους αρμόζει, μαζί με την παρθενία, η φύλαξη των αισθήσεων και η απονέκρωση της σάρκας, την οποία φανερώνουν μέσω της ζώνης, έτσι και στους λαϊκούς διακόνους, μετά τον γάμο, ταιριάζει η άνετη σωφροσύνη, την οποία υπονοούν μέσω της ορατής χαλαρότητας του στιχαρίου τους. Λέγοντας δε «άνετη σωφροσύνη», ο λόγος φανέρωσε τη συζυγική σχέση και συνάφεια μέσα στον γάμο, στην οποία μάλιστα υπάρχει μεγάλη ανάγκη σωφροσύνης, ώστε η χρήση να μη γίνεται προς χάριν της ηδονής, αλλά με σκοπό την τεκνοποιία, υπηρετώντας την παλαιά προσταγή του Θεού που λέει: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη». Αλλά τα σχετικά με τη ζώνη, για να το πούμε έτσι, έχουν λεχθεί επαρκώς.

Έπειτα προσθέτει και από πού εξέρχονται, δηλαδή από την καρδιά. Διότι γνωρίζει ότι εκεί βρίσκονται οι πονηροί θησαυροί των βέβηλων λογισμών και των άλλων αμαρτημάτων. Ακόμη πιο συνοπτικά ο Απόστολος, έχοντας διδαχθεί αυτό, λέει: «η τροφή δεν μας παρουσιάζει ενώπιον του Θεού». Εύλογα θα μπορούσε να πει κάποιος και τώρα ότι μια φυσική έκκριση δεν θα μας οδηγήσει σε τιμωρία. Ίσως μάλιστα και οι γιατροί (ώστε να πεισθούν έστω και από τους εκτός της Εκκλησίας) θα απολογηθούν υπέρ αυτού, ότι δηλαδή στον ζωντανό οργανισμό έχουν δοθεί κάποιες αναγκαίες διέξοδοι, ώστε, καθώς τρέφεται το καθένα από τα μέλη μας, να αποβάλλεται το περίσσευμα των χυμών. Όπως για παράδειγμα οι τρίχες είναι περιττώματα του κεφαλιού, καθώς και τα υδατώδη υγρά που αποβάλλονται από αυτό, και τα απεκκρίματα της κοιλιάς, έτσι λοιπόν και η έκκριση των σπερματικών πόρων είναι ένα περίττωμα. Ποια είναι λοιπόν η αμαρτία ενώπιον του Θεού, ω θεοφιλέστατε πρεσβύτερε, εφόσον ο ίδιος ο Δεσπότης που έπλασε τον οργανισμό θέλησε και κατασκεύασε αυτά τα μέλη ώστε να έχουν τέτοιες διεξόδους; Επειδή όμως πρέπει να προλαμβάνουμε τις αντιρρήσεις των πονηρών (διότι θα μπορούσαν να πουν: «επομένως δεν είναι αμαρτία ούτε η πραγματική χρήση τους, εφόσον τα όργανα έχουν πλαστεί από τον Δημιουργό»), θα τους σταματήσουμε θέτοντας το εξής ερώτημα: Για ποια χρήση μιλάς; Για εκείνη που γίνεται σύμφωνα με τον Νόμο, την οποία επέτρεψε και ο Θεός λέγοντας: «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη»; Για αυτήν που αποδέχθηκε ο Απόστολος λέγοντας: «Τίμιος είναι ο γάμος και αμίαντη η συζυγική κλίνη»; Ή για εκείνη που είναι μεν κοινή, αλλά τελείται κρυφά και μοιχικά;

Πρέπει δε ακόμη, λέγει, να προλάβουμε τις αντιρρήσεις των φιλόνεικων και πονηρών· διότι μπορούν να πουν: Λοιπόν, δεν είναι αμαρτία ούτε η πραγματική μεταχείριση των σπερματικών οργάνων, επειδή και αυτά δόθηκαν από τον Θεό για τέτοια χρήση και μεταχείριση; Στο οποίο αποκρινόμαστε: Ποια χρήση και μεταχείριση εννοείς; Τη νόμιμη και εκείνη που ο Θεός παραχώρησε με την εντολή «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», την οποία και ο Απόστολος εγκωμιάζει λέγοντας: «Τίμιος ο γάμος και η κοίτη αμίαντος», ή την κοινή που γίνεται κρυφά και παράνομα, δηλαδή την πορνεία και τη μοιχεία; Εάν μεν εννοείς την πρώτη, είναι φανερό ότι είναι καλή, εάν δε τη δεύτερη, είναι φανερό ότι είναι κακή. Και ας μην απορούμε (λέγει ο Άγιος) αν ένα και το αυτό πράγμα γίνεται πότε καλό και πότε κακό, επειδή βλέπουμε και πολλά άλλα στην παρούσα ζωή που γίνονται άλλοτε καλά και άλλοτε κακά. Λόγου χάρη, ο φόνος δεν είναι επιτρεπτός, αλλά όταν γίνεται σε καιρό πολέμου εναντίον εχθρών της πίστεως, τότε είναι και επιτρεπτός και επαινετός, και για αυτό όσοι νικούν στον πόλεμο λαμβάνουν μεγάλες τιμές και στήνονται ανδριάντες στο όνομά τους, οι οποίοι διακηρύττουν τις νίκες τους (περί αυτών βλέπε τον ιγ΄ Κανόνα του Μεγάλου Βασιλείου). Επομένως, το ίδιο σκεπτικό ισχύει και για τη σαρκική μίξη.

Διότι, τι θα μπορούσε να γίνει πιο οικείο σε έναν άνδρα από την ίδια του τη γυναίκα, ή μάλλον από την ίδια του τη σάρκα; Επειδή δεν είναι πλέον δύο, αλλά μία σάρκα, ώστε μέσω της γυναίκας η αδελφή της μεταβαίνει στην οικειότητα του άνδρα. Όπως δηλαδή δεν θα πάρει για σύζυγο τη μητέρα της γυναίκας του, ούτε την κόρη της, διότι δεν μπορεί να πάρει τη δική του μητέρα, ούτε τη δική του κόρη· έτσι δεν θα πάρει ούτε την αδελφή της γυναίκας του, διότι δεν μπορεί να πάρει ούτε τη δική του αδελφή. Και αντίστροφα, ούτε στη γυναίκα θα επιτρέπεται να συνοικήσει με τους συγγενείς του άνδρα της· διότι τα δικαιώματα της συγγένειας είναι κοινά και για τους δύο. Εγώ, εξάλλου, διαβεβαιώνω τον καθέναν που σκέφτεται περί γάμου, ότι παρέρχεται το σχήμα τούτου του κόσμου και ο καιρός είναι λιγοστός, ώστε και εκείνοι που έχουν γυναίκες να είναι σαν να μην έχουν. Εάν δε μου προβάλει το χωρίο «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», περιγελώ αυτόν που δεν διακρίνει τους καιρούς των νομοθεσιών. Ο δεύτερος γάμος είναι θεραπεία της πορνείας, όχι εφόδιο για ασέλγεια. Αν δεν μπορούν να εγκρατευτούν, ας παντρευτούν, λέει, όχι όμως και παντρευόμενοι να παρανομούν. Αυτοί, όμως, που έχουν τυφλωμένη την ψυχή από το πάθος της ατιμίας, ούτε στη φύση αποβλέπουν, η οποία από παλιά έχει διακρίνει τις ονομασίες της συγγένειας. Με ποια συγγένεια θα ονομάσουν αυτούς που θα γεννηθούν; Θα τους αποκαλέσουν αδέλφια μεταξύ τους ή ξαδέλφια; Διότι και τα δύο θα τους ταιριάζουν εξαιτίας της σύγχυσης.

Διότι παρέρχεται το σχήμα αυτού του κόσμου, και ο καιρός είναι σύντομος, και πρέπει ακόμη και εκείνοι που έχουν νόμιμες γυναίκες, να τις έχουν σαν να μην τις έχουν. Αν πάλι πει κάποιος ότι ο Θεός έδωσε τον νόμο στους πρωτόπλαστους να αυξάνονται και να πληθύνονται, και ότι τα παιδιά του Αδάμ, όντας αδέλφια, ενώθηκαν μεταξύ τους, περιγελώ εκείνον που τα λέει αυτά και δεν διακρίνει πώς τότε βέβαια ήταν ανάγκη να γίνει αυτό, διότι δεν υπήρχαν άλλοι άνθρωποι από άλλο γένος, αλλά τώρα, αφού υπάρχουν διάφορα γένη, αυτό δεν έχει καμία απολύτως θέση. Έπειτα, ο δεύτερος γάμος είναι εμπόδιο και χαλινάρι της πορνείας, όχι όμως ύλη και αφορμή ασελγείας.

Γι' αυτό τον λόγο, εκείνοι που, μετά την εκφώνηση αυτών των λόγων, τα ονομάζουν άρτο και οίνο και προσεύχονται για τον αγιασμό τους σαν να μην έχουν αγιαστεί ακόμη, εκτός του ότι πάσχουν από απιστία, όπως λένε, κάνουν και μια πράξη μάταιη και περιττή. Το ότι αυτός είναι ο λόγος που τελειώνει τα τίμια δώρα, το μαρτυρεί, λένε, ο μακάριος Χρυσόστομος, ο οποίος αναφέρει ότι όπως ακριβώς ο δημιουργικός λόγος, το «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», ειπώθηκε μεν μία φορά από τον Θεό, αλλά ενεργεί πάντοτε, έτσι και αυτός ο λόγος, αφού ειπώθηκε μία φορά από τον Σωτήρα, ενεργεί διαπαντός. Επομένως, όσοι έχουν περισσότερη εμπιστοσύνη στη δική τους προσευχή παρά στον Κυριακό λόγο, πρώτον μεν του καταλογίζουν αδυναμία, έπειτα φαίνονται να στηρίζονται περισσότερο στον εαυτό τους, και τρίτον, εξαρτούν το μυστήριο από την ανθρώπινη προσευχή, η οποία είναι κάτι το αμφίβολο, καθιστώντας έτσι γεμάτο αμφιβολίες ένα τόσο σπουδαίο μυστήριο που πρέπει να πιστεύεται με απόλυτη βεβαιότητα. Διότι δεν είναι βέβαιο ότι όποιος προσεύχεται εισακούεται κιόλας, ακόμη κι αν έχει την αρετή του Παύλου.

Όλα αυτά όμως δεν είναι δύσκολο να αναιρεθούν. Και πρώτα από τα λόγια του θείου Ιωάννου, στα οποία στηρίζονται. Διότι, αν κατά τον δημιουργικό λόγο έχει δύναμη και αυτός ο λόγος, ας εξετάσουμε το εξής. Είπε ο Θεός: «Να αυξάνεσθε και να πληθύνεσθε.» Τι λοιπόν;

Μετά τη σύσταση από τον πατέρα και άλλων μοναστηριών και καθώς η αδελφότητα των μοναχών που ήταν υπό την καθοδήγησή του άρχισε, σύμφωνα με την αρχαία ευλογία, να αυξάνεται και να πληθύνεται· επειδή ο φθόνος δεν επρόκειτο να αδρανήσει, υπεισέρχεται στο ομόφρον αυτό και εξίσου κακόβουλο ζεύγος, τον εστεμμένο στην πονηρία Στέφανο και τον ψευδώνυμο Θεοδόσιο, οι οποίοι επιθυμούσαν την ανθρώπινη δόξα και για χάρη της υποκρίνονταν τον ασκητικό βίο. Επειδή, αντιπαραβαλλόμενοι με την αληθινή αρετή του μεγάλου ανδρός, αποκαλύπτονταν ως χαλκός μπροστά σε δοκιμασμένο χρυσό, δεν μπορούσαν να ανεχθούν το γεγονός ότι αντί για την επιθυμητή δόξα αποκόμιζαν ντροπή. Προσπαθώντας, λοιπόν, τρόπον τινά να αναστρέψουν την ήττα τους, ο μεν Θεοδόσιος, παραμονεύοντας κάπου εκεί κοντά, επιτίθετο διαρκώς στον άτρωτο άγιο με εκ του συστάδην ακροβολισμούς, με βολές, με λοιδορίες και με σκώμματα ενώπιον όλων όσους συναντούσε, θεωρώντας ως προσθήκη στη δική του δόξα εκείνο που νόμιζε ότι αποτελούσε αφαίρεση από τη δόξα του αγίου. Πετύχαινε όμως το εντελώς αντίθετο από αυτό που επιθυμούσε, ακόμη και στα μάτια των ανθρώπων· διότι κανένα από τα σκώμματα δεν άγγιζε τον ακατάβλητο, αλλά έμοιαζε ολοφάνερα σαν να έριχνε σκόνη στον ουρανό και να λέρωνε το δικό του πρόσωπο, προκαλώντας εις βάρος του το πλατύ γέλιο όσων τον συναντούσαν.

Ίσως δεν είναι άστοχο να εννοήσουμε την τεκνογονία με την οποία η ευσέβεια, αφού συλλάβει τον ορθό λόγο των σπουδαίων έργων και κατορθωμάτων, πληθαίνει την αληθινά πιο ευγενική γενιά, που αποκυείται μέσα από καθαρές και αμόλυντες ωδίνες, και μέσω της οποίας ανακαλείται κάθε προηγούμενο ελάττωμα. Διότι, πράγματι, εκείνες που καταλήγουν τέτοιες ωδίνες στον τοκετό γέννησαν πολλούς γιους και κόρες· σύμφωνα με την οποία υιοθεσία αναγνωρίζεται και η στείρα που γεννά επτά παιδιά, ξεπερνώντας σε δόξα εκείνην με τα πολλά τέκνα. Αυτές, εφαρμόζοντας στον εαυτό τους με πιο θεοπρεπή και οικείο τρόπο το «αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», δείχνουν να ακμάζει μέσα τους η δεσποτική ευλογία. Μια τέτοια τεκνογονία δεν περιορίζει τη διάλυση της απάτης μόνο στις γυναίκες που τεκνοποιούν από τη συνεύρεση με άνδρα, αλλά μεταβιβάζει τη διόρθωση του σφάλματος και στις υπόλοιπες γυναίκες, και μάλιστα στις παρθένους. Διότι σώζονται όλες εναντίον των οποίων επεκτεινόταν το προγονικό σφάλμα, αποβάλλοντας μέσω αυτής της τεκνογονίας το αίσχος και το βάρος της απάτης με λαμπρά έργα δικαιοσύνης, και πληθαίνοντας τα τέκνα της Εκκλησίας με τον δικό τους τοκετό. Έτσι, λαμπρυνόμενες με την πίστη, την αγάπη και τον αγιασμό μέσω της σωφροσύνης, κάνουν όσους τις βλέπουν και παρατηρούν την ομορφιά των έργων τους να δοξάζουν τον εν ουρανοίς Πατέρα.

Και αναφέρει ότι και ο θείος Παύλος, μετά την παράθεση αυτών των χωρίων, λέει: «Αυτό το μυστήριο είναι μεγάλο, εγώ δε αναφέρομαι στον Χριστό και στην Εκκλησία». Αλλά και το «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε» λέει ότι δεν έχει ειπωθεί μόνο για τους ανθρώπους που γεννιούνται από σπέρμα και σαρκική συνεύρεση και αυξάνονται με υλικές τροφές, αλλά και για εκείνους που τελειοποιούνται και γεννιούνται κατά πνεύμα, όπως ακριβώς διακηρύσσει και ο Παύλος, ονομάζοντας τέκνα αυτούς που γεννήθηκαν κατ' αυτόν τον τρόπο μέσω αυτού: «Τέκνα μου», λέει, «για τα οποία πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί μέσα σας ο Χριστός», και πάλι: «Διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα μέσω του Ευαγγελίου».

Πρέπει να σημειωθεί τι ακριβώς είναι το «κατ' εικόνα», το οποίο λέγεται πως μόνο ο άνθρωπος από όλα τα δημιουργήματα του Θεού έχει λάβει. Διότι δεν θα μπορούσε να βρει κανείς στον άνθρωπο κάτι από τα πολύτιμα χαρίσματα, στο οποίο να μην έχει μερίδιο η φύση των Αγγέλων· ούτε δηλαδή το αθάνατο, διότι αυτό ανήκει και στους Αγγέλους, ούτε το αυτεξούσιο· διότι αν πεις ότι οι Άγγελοι, κατά τον Θεολόγο, έχουν μεγαλύτερη ροπή προς το αγαθό, σύμφωνα με αυτό σκέψου ότι δεν είναι καθόλου δυνατόν να εννοήσουμε αυτό ως το «κατ' εικόνα». Εάν πάλι αναφέρεις την ικανότητα του άρχειν (διότι ο άνθρωπος στο βιβλίο της κοσμογονίας έχει αξιωθεί από τον Θεό να εξουσιάζει τα ψάρια και τα άλλα ζώα), ούτε έτσι θα αποκλείσεις τον Άγγελο· διότι έχουμε διδαχθεί συγκεκριμένα από τη Γραφή ότι οι περισσότεροι από τους Αγγέλους εξουσιάζουν έθνη και φυλές. Εάν πάλι εισάγεις ως διαφορά το ότι εκείνοι δεν καθιστούν όσους εξουσιάζουν απόλυτα υποταγμένους τους, όπως ακριβώς οι άνθρωποι κάνουν στα περισσότερα ζώα, καυχιέσαι για κάτι που μόνο γέλιο προκαλεί· διότι ούτε Εκείνος, του οποίου την εικόνα λέγεται ότι φέρει ο άνθρωπος, καθιστά όσους εξουσιάζει υποταγμένους με τη βία (μη γένοιτο).

Διότι είναι γραμμένο: «Στην αρχή δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη· η δε γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη». Και στη συνέχεια, εξηγώντας με ακρίβεια όλα τα υπόλοιπα έργα της δημιουργίας του Θεού, αφού είπε: «Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα πέμπτη», πρόσθεσε: «Και είπε ο Θεός: ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσίν μας, και ας εξουσιάζουν τα ψάρια της θάλασσας και τα πτηνά του ουρανού και τα κτήνη και ολόκληρη τη γη και όλα τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη. Και δημιούργησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον δημιούργησε, άρρενα και θήλυ τους δημιούργησε». Λέει δε άρρενα και θήλυ, όχι επειδή είχε ήδη πλαστεί η Εύα, αλλά επειδή υπήρχε μέσα στην πλευρά του Αδάμ και βρισκόταν μαζί του· και αυτό θα το κατανοήσετε σαφέστερα αργότερα. «Και τους ευλόγησε ο Θεός λέγοντας: αυξάνεσθε και πληθύνεσθε και γεμίστε τη γη και κατακυριεύστε την και εξουσιάζετε τα ψάρια της θάλασσας και τα πτηνά του ουρανού και όλα τα κτήνη και όλη τη γη και όλα τα ερπετά που σέρνονται πάνω στη γη». Βλέπεις πώς ολόκληρον αυτόν τον κόσμο, σαν έναν παράδεισο, τον έδωσε ο Θεός στον άνθρωπο από την αρχή; Διότι για ποια άλλη γη κάνει λόγο, εάν όχι για τούτη στην οποία και τώρα, όπως ελέχθη, κατοικούμε εμείς, και για καμία άλλη;

Κανείς, λοιπόν, ας μην νομίζει για τον ευθύ και αγαθό Θεό, ότι έθεσε ενώπιον των ανθρώπων το καλό και το κακό, την ηδονή και την εγκράτεια, τη δικαιοσύνη και την αδικία, ώστε αυτοί ως λογικά όντα να εκλέξουν το καλό —διότι αυτό δεν είναι δίκαιο να λέγεται όχι μόνο για τον Θεό, αλλά ούτε καν για έναν αληθινό και ευθύ άνθρωπο—, και ότι παρείχε στους ανθρώπους πειρασμούς και αγωνίσματα με κίνδυνο και πτώση, αν όχι όλων, τουλάχιστον μερικών· κανείς από όσους έχουν τιμηθεί με σύνεση ας μην το νομίζει αυτό. Διότι και η ίδια η πρωταρχική εντολή που δόθηκε στον πρωτόπλαστο μέσα στον παράδεισο, δεν είχε τέτοιο χαρακτήρα, αλλά πλάστηκε ο άνθρωπος άγιος, θεϊκός, τέλειος σε όλα, με νοερή ψυχή και σώμα, λαμβάνοντας την ευλογία από το στόμα του Θεού «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε». Και η αύξηση ασφαλώς δεν θα μπορούσε να είναι προς το χειρότερο αλλά προς το καλύτερο, ούτε ο πληθυσμός προς το κακό αλλά προς το αγαθό· διότι αυτός που έπλασε και ευλόγησε είναι αγαθός, και τα προερχόμενα από τον αγαθό είναι όλα αγαθά. Διότι ο Θεός είναι ακατάληπτος στους αιώνες των αιώνων· οι λογικές φύσεις, όμως, που προκόπτουν και αυξάνονται στη γνώση του Θεού, έχουν και αυτές ένα μέτρο κατανοήσεως και το να προχωρήσουν πέρα από το καθορισμένο είναι ανέφικτο και αδύνατο. Όπως ακριβώς και για τον δικό μας αισθητό οφθαλμό υπάρχει ένα μέτρο οράσεως της γης, της θάλασσας και του θόλου του ουρανού, και βεβαίως δεν λέμε εξαιτίας αυτού ότι ο οφθαλμός είναι ατελής.