Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:3

ΟΜΙΛΙΑ Β΄ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ Ο σοφός Σολομών, έχοντας αποκτήσει σοφία όχι με πειστικούς λόγους ανθρώπινης σοφίας αλλά με τα διδάγματα του Αγίου Πνεύματος, στα κείμενα που μόλις μας αναγνώστηκαν, εξυμνώντας τον άνθρωπο αναφωνούσε λέγοντας: «Μέγα πράγμα ο άνθρωπος, και πολύτιμο ο ελεήμων άνδρας». Εγώ, όμως, μάταια εξέταζα μέσα μου τόσο αυτά που είχα στη δική μου διάνοια όσο και εκείνα που είχα διδαχθεί από τη Γραφή σχετικά με τον άνθρωπο. Διότι από μόνος μου αναλογιζόμουν: πώς είναι κάτι το μέγα ο άνθρωπος, αυτό το φθαρτό ον, που υπόκειται σε μύρια πάθη, το οποίο από τη γέννησή του μέχρι τα γηρατειά του υφίσταται ένα σμήνος από μύρια κακά, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Κύριε, τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;» Και ο μεν ψαλμωδός τον περιφρονεί ως ένα ευτελές ον, ενώ η Παροιμία εξυμνεί τον άνθρωπο ως κάτι το σπουδαίο. Αλλά αυτή μου την απορία την έλυσε η αφήγηση της δημιουργίας του ανθρώπου, όταν διαβάστηκε. Διότι ακούσαμε τώρα ότι ο Θεός έλαβε χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο. Βρήκα μέσα από αυτόν τον λόγο και τα δύο, ότι ο άνθρωπος είναι και ένα τίποτα και κάτι το μέγα: εάν αποβλέψεις μόνο στη φύση του, είναι ένα τίποτα και άξιος για το τίποτα, εάν όμως αποβλέψεις στην τιμή με την οποία τιμήθηκε, είναι μέγα πράγμα ο άνθρωπος. Ποια είναι αυτή η τιμή; Είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φως», και έγινε φως. Σύγκρινε τη δημιουργία του ανθρώπου και τη δημιουργία του φωτός. Εκεί είπε: «Γενηθήτω στερέωμα».

«Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα μας και καθ’ ομοίωση.» Αποδείχθηκε προηγουμένως εν παρόδω και με αρκετή σαφήνεια αποδείχθηκε ποιος είναι αυτός που μιλάει και προς ποιον απευθύνεται. Η Εκκλησία έχει τις αποδείξεις γι' αυτά, ή μάλλον έχει την πίστη, η οποία είναι πιο βέβαιη από την απόδειξη. «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο.» Κατανόησε τον εαυτό σου, αρχίζοντας από αυτό το σημείο. Για κανένα άλλο από τα δημιουργήματα δεν έχει καταγραφεί παρόμοια έκφραση. Το φως δημιουργήθηκε, και προήλθε με ένα απλό πρόσταγμα· διότι είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φως.» Ο ουρανός έλαβε υπόσταση χωρίς προηγούμενη σύσκεψη· οι φωστήρες, και δεν βουλεύτηκε καθόλου γι' αυτούς· η θάλασσα και τα απέραντα πελάγη παρήχθησαν στην ύπαρξη με μια προσταγή. Κάθε λογής γένη ψαριών δημιουργήθηκαν με ένα κέλευσμα. Θηρία και κτήνη, πλάσματα που κολυμπούν και πτηνά· «είπε, και έγιναν.» Εδώ όμως δεν υπάρχει ακόμη ο άνθρωπος, και προηγείται σύσκεψη για τον άνθρωπο. Δεν είπε, όπως για όλα τα υπόλοιπα: «Ας γίνει άνθρωπος.» Από αυτό γνώρισε την αξία σου· δεν ανέθεσε τη δημιουργία σου σε ένα απλό πρόσταγμα, αλλά συστήθηκε θεϊκό συμβούλιο για εσένα, για το πώς πρόκειται να παραχθεί στη ζωή αυτό το πολύτιμο ον. Διότι λέει: «Ας δημιουργήσουμε.» Ο σοφός βουλεύεται, ο τεχνίτης συλλογίζεται. Μήπως άραγε λείπει κάτι από την τέχνη του και, εξαιτίας αυτής της μέριμνας, θέλει να κάνει τέλειο το δημιούργημά του; Όχι· αλλά μόνο για να σου δείξει ότι είσαι τέλειος ενώπιον του Θεού.

Τέτοια αποδείχθηκε η φύση του πρόσφατου θεού μέσα από την ακολουθία των όσων ειπώθηκαν από τον νέο θεοποιό. Αλλά επικαλείται τα γεγραμμένα και λέει ⟨ότι αυτά τα διακηρύσσει ρητά ο Μωυσής, ότι δηλαδή «είπε ο Θεός», και προσθέτει τα λόγια: «Γενηθήτω φως» και «Γενηθήτω στερέωμα» και «Συναχθήτω τα ύδατα» και «Οφθήτω η ξηρά» και «Βλαστησάτω η γη» και «Εξαγαγέτω τα ύδατα», και όλα όσα έχουν καταγραφεί στη συνέχεια⟩. Ας εξετάσουμε λοιπόν το νόημα αυτών που ειπώθηκαν. Ποιος δεν γνωρίζει, ακόμη και από τα μικρά νήπια, ότι η ακοή και ο λόγος έχουν φυσική σχέση μεταξύ τους, και όπως δεν είναι δυνατόν να ενεργήσει η ακοή χωρίς κάποιος να μιλάει, έτσι ούτε ο λόγος μπορεί να είναι ενεργός αν δεν κατευθύνεται προς την ακοή; Εάν λοιπόν λέει ότι ο Θεός μίλησε, ας μας υποδείξει και την ακοή προς την οποία μίλησε. Ή μήπως θα πει ότι τα έλεγε αυτά στον εαυτό Του; Επομένως, προστάζει τον εαυτό Του δίνοντας εντολές. Και ποιος θα το δεχθεί αυτό, ότι δηλαδή ο Θεός κάθεται και διατάζει τον εαυτό Του για το τι πρέπει να πράξει, και χρησιμοποιεί τον εαυτό Του ως διάκονο και υπηρέτη των δικών Του προσταγμάτων; Εάν όμως υποθέσουμε ότι κάποιος θεωρεί ευσεβές να λέει κάτι τέτοιο, ποιος χρειάστηκε ρήματα και λόγια για τον εαυτό του, έστω κι αν πρόκειται για άνθρωπο; Διότι στον καθένα αρκεί η κίνηση της διάνοιας για να δημιουργήσει την ορμή της προαιρέσεως. Αλλά θα πει, οπωσδήποτε, ότι συνομιλούσε με τον Υιό. Και ποια ανάγκη υπήρχε για φωνή ως προς αυτό;

Εάν, όμως, κάποιος ερμηνεύσει το «Είπεν ο Θεός» με τρόπο πιο σαρκικό, ώστε εξαιτίας αυτού να υποστηρίξει ότι παρήχθη από Αυτόν έναρθρος λόγος, αυτός ο ίδιος οπωσδήποτε θα υποθέσει ότι και το «Είδεν ο Θεός» συμβαίνει σύμφωνα με τη δική μας αντιληπτική ικανότητα μέσω της ενέργειας των οφθαλμών. Το ίδιο θα υποθέσει και για το «Άκουσε ο Κύριος και με ελέησε» και το «Οσφράνθηκε οσμή ευωδίας», καθώς και για όσα περιγράφει η Γραφή με πιο σωματικό τρόπο περί θείας κεφαλής ή ποδιού ή χεριού ή μύτης ή βλεφάρων ή δακτύλων ή υποδήματος. Εκλαμβάνοντας τα πάντα σύμφωνα με την άμεση και πρόχειρη σημασία τους, θα μας σκιαγραφήσει το θείο ως ανθρωποειδές, καθ' ομοιότητα των χαρακτηριστικών που παρατηρούνται σε εμάς. Εάν, αντίθετα, κάποιος, ακούγοντας ότι οι ουρανοί είναι έργα δακτύλων, και διαβάζοντας για κραταιό χέρι, για υψηλό βραχίονα, για οφθαλμό, βλέφαρα, πόδι και υποδήματα, αναλογίζεται θεοπρεπείς έννοιες για καθένα από αυτά που λέγονται, και δεν διαφθείρει τη διδασκαλία περί της καθαρής φύσεως του Θεού, μολύνοντάς την με σωματικές αντιλήψεις, τότε θα ήταν φυσικό επόμενο να θεωρεί και τις εκφωνήσεις των λέξεων ως ενδεικτικές του θείου βουλήματος, χωρίς ωστόσο να υποθέτει ότι πρόκειται για έναρθρες φωνές. Αντιθέτως, θα πρέπει να συλλογίζεται το εξής: ότι ο δημιουργός της λογικής φύσεως μας έχει δωρίσει τον λόγο ανάλογα με το μέτρο της φύσεώς μας, ώστε να έχουμε τη δυνατότητα να εξαγγέλλουμε μέσω αυτού τα κινήματα της ψυχής.

Στην αρχή, λέγει, δημιούργησε ο Θεός όχι το όνομα του ουρανού και της γης, αλλά τον ουρανό και τη γη· και είπε: «Γενηθήτω φως», όχι η ονομασία του φωτός. Και αφού διαχώρισε το φως από το σκότος, λέγει, ο Θεός ονόμασε το φως ημέρα και το σκότος το ονόμασε νύχτα.

Επομένως, το φως δεν ονομάστηκε ημέρα με μια απλή, συμβατική επίκληση, αλλά, όπως ακριβώς δημιουργήθηκε το φως και δεν υπήρξε απλώς μια κενή ονομασία φωτός, έτσι δημιουργήθηκε και το μέτρο του χρόνου, και το όνομα ακολούθησε το μέτρο. Αυτό δεν προήλθε από τον Δημιουργό ως ένας απλός ήχος λέξεων, αλλά επειδή η ίδια η φύση του πράγματος προσέλκυσε τη νοηματική της απόδοση μέσω της φωνής. Και όπως, αν αυτό είχε ειπωθεί σαφώς από τον νομοθέτη, ότι δηλαδή καθετί που φαίνεται και ονομάζεται δεν είναι αυθύπαρκτο ούτε αδημιούργητο, αλλά λαμβάνει την υπόστασή του από τον Θεό, θα συμπεραίναμε λογικά από μόνοι μας ότι ο Θεός δημιούργησε όλο τον κόσμο, τα μέρη που τον απαρτίζουν, την τάξη που παρατηρείται σε αυτόν και τη δύναμη που καθιστά τα όντα γνωστά, έτσι, και μέσα από αυτά που είπε, μας κατευθύνει προς αυτό το νόημα, ώστε να πιστεύουμε ότι κανένα από τα όντα δεν είναι άναρχο. Και αποβλέποντας σε αυτό, προχωρά στα επόμενα με μέθοδο και τάξη, απαριθμώντας την ακολουθία των δημιουργημάτων. Αυτά όμως δεν ήταν δυνατόν να παρασταθούν διαφορετικά με τον λόγο, παρά μόνο σχηματίζοντας τη σημασία τους μέσω των γνωριστικών τους ονομάτων. Επειδή, λοιπόν, έχει γραφεί ότι «ονόμασε ο Θεός το φως ημέρα», πρέπει να κατανοήσουμε ότι ο Θεός δημιούργησε από το φως την ημέρα, η οποία είναι κάτι το διαφορετικό σύμφωνα με τον δικό της ορισμό. Διότι δεν θα μπορούσε κανείς να αποδώσει τον ίδιο ορισμό στο φως και στην ημέρα, αλλά το μεν φως νοείται ως το αντίθετο προς το σκότος, η δε ημέρα είναι το συγκεκριμένο μέτρο του διαστήματος που υφίσταται μέσα στο φως.

Μάλλον όμως, αν πρέπει να φέρουμε στο φως όλο τον παραλογισμό αυτού του ισχυρισμού, ας μας επιτραπεί να ενδιατρίψουμε λίγο ακόμη σε αυτό το θεώρημα. Διότι, εφόσον αυτοί ισχυρίζονται ότι ο Μονογενής Θεός γεννήθηκε αργότερα, μετά τον Πατέρα, το αγέννητό τους —ό,τι κι αν φαντάζονται πως είναι αυτό— αποδεικνύεται κατ' ανάγκην ότι εμπεριέχει την έννοια του κακού. Ποιος, άλλωστε, δεν γνωρίζει ότι, όπως ακριβώς το μη ον αντιδιαστέλλεται προς το ον, έτσι και σε κάθε αγαθό πράγμα και όνομα αντιτίθεται αυτό που νοείται ως αντίθετό του; Για παράδειγμα, στο καλό το κακό και στην αλήθεια το ψέμα, στο φως το σκοτάδι, καθώς και όλα όσα αντιπαρατίθενται με παρόμοιο τρόπο το ένα προς το αντίθετό του. Σε αυτά, η αντίθεση είναι άμεση και δεν ενδέχεται να συνυπάρχουν ταυτόχρονα και τα δύο· αντίθετα, η παρουσία του ενός αναιρεί το αντίθετό του, και με την υποχώρηση του ενός επέρχεται η γένεση του αντιθέτου. Εφόσον αυτά έχουν γίνει έτσι κοινώς αποδεκτά από εμάς, είναι σε όλους προφανές και το εξής: όπως ακριβώς αναφέρει ο Μωυσής ότι υπήρχε σκοτάδι πριν από τη δημιουργία του φωτός, έτσι συμβαίνει και στην περίπτωση του Υιού. Αν, σύμφωνα με τον ισχυρισμό της αίρεσης, ο Πατέρας τον εποίησε τότε που το θέλησε, τότε, πριν τον ποιήσει, δεν υπήρχε εκείνο το φως, το οποίο είναι ο Υιός. Όταν όμως το φως δεν υπάρχει ακόμη, δεν είναι δυνατόν να μην υπάρχει το αντίθετό του. Διότι και από τα άλλα δημιουργήματα διδαχθήκαμε ότι τίποτα από όσα έχουν γίνει από τον Δημιουργό δεν έγινε μάταια, αλλά αυτό που λείπει εισάγεται στα όντα μέσω της κτίσεως.

Πώς συνομιλεί ο Θεός; Άραγε με τον δικό μας τρόπο; Είναι πιο ευσεβές να πούμε ότι το θείο θέλημα και η πρώτη ορμή της νοερής κίνησης, αυτό είναι ο Λόγος του Θεού. Η Γραφή όμως παρουσιάζει αυτό το γεγονός διεξοδικά, για να δείξει ότι ο Θεός δεν θέλησε απλώς να δημιουργηθεί η κτίση, αλλά αυτή να παραχθεί στην ύπαρξη μέσω κάποιου συνεργού. Διότι θα μπορούσε, όπως ανέφερε στην αρχή, να συνεχίσει κατ' αυτόν τον τρόπο για τα πάντα: «Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη». Έπειτα εποίησε το φως, έπειτα εποίησε το στερέωμα. Τώρα όμως, καθώς εισάγει τον Θεό σαν να προστάζει και να συνομιλεί, υποδηλώνει μέσω της σιωπής εκείνον με τον οποίο συνομιλεί, όχι επειδή μας φθονεί τη γνώση, αλλά για να ανάψει μέσα μας τον πόθο, παραθέτοντας κάποια ίχνη και ενδείξεις του απόρρητου μυστηρίου. Διότι εκείνο που αποκτάται με κόπο γίνεται δεκτό με μεγάλη χαρά και διαφυλάσσεται με επιμέλεια.

Διότι όπως ακριβώς τότε, πριν πει ο Θεός, «ας γίνει φως και έγινε φως», υπήρχε σκοτάδι πάνω από την άβυσσο, έτσι και τώρα, πριν πει ο Κύριος στον Ζακχαίο, «σήμερα πρέπει να μείνω στο σπίτι σου», το φοβερό σκοτάδι της φιλαργυρίας καθόταν βαριά και κάλυπτε την ψυχή του, καθώς η διάνοιά του ήταν εντελώς θαμμένη μαζί με τον χρυσό σε σκοτεινά μέρη, εκεί όπου θησαυρίζεται ο χρυσός και ο άργυρος από τους φιλάργυρους. Διότι «όπου είναι ο θησαυρός σου, εκεί είναι και ο νους σου», λέει ο Κύριος.

Διότι λένε, όπως ο ίδιος είπες, ότι οι φωτισμοί στον παλαιό νόμο ήταν συμβολικοί. Εκείνοι λοιπόν αποδεικνύουν ακριβώς αυτό, ότι υπάρχει ιερός φωτισμός του οποίου αυτοί έγιναν σύμβολο. Το ότι μάλιστα οι περισσότεροι από εκείνους τους φωτισμούς ήταν σύμβολα αυτού του φωτισμού, το έχουμε μάθει και από τον άγιο Νείλο, ο οποίος λέει: «Όταν ο νους αποβάλει τον παλαιό άνθρωπο και ενδυθεί αυτόν που προέρχεται από τη χάρη, τότε, κατά την ώρα της προσευχής, θα δει και τη δική του κατάσταση να μοιάζει με ζαφείρι ή με ουράνιο χρώμα, την οποία η Γραφή ονομάζει τόπο του Θεού, που είδαν οι πρεσβύτεροι κάτω από το όρος Σινά». Παρομοίως ακούμε και τον άγιο Ισαάκ να λέει: «Κατά την ώρα της προσευχής ο χαριτωμένος νους βλέπει τη δική του καθαρότητα, που είναι όμοια με την επουράνια απόχρωση, η οποία ονομάστηκε από τη γερουσία του Ισραήλ τόπος του Θεού, όταν τους εμφανίστηκε στο όρος». Βλέπεις πώς εκείνα ήταν σύμβολα αυτών που τελούνται τώρα τέλεια στις καθαρές καρδιές; Ο Ιωάννης εξάλλου, ο χρυσός και στη γλώσσα και στη διάνοια, ερμηνεύοντας εκείνο το αποστολικό «ο Θεός, ο οποίος είπε να λάμψει φως μέσα από το σκοτάδι, είναι αυτός που έλαμψε στις καρδιές μας», λέει: «αποδεικνύει, με προσθήκη, ότι η δόξα του Μωυσή αστράφτει μέσα μας· διότι όπως ακριβώς έλαμψε στο πρόσωπο του Μωυσή, έτσι έλαμψε και στις δικές μας καρδιές», και προχωρώντας παρακάτω προσθέτει: «στην αρχή μεν της κτίσεως είπε, και έγινε φως· τώρα όμως δεν είπε, αλλά ο ίδιος έγινε για εμάς φως».

Πότε όμως προσευχήθηκε; Τώρα λάβε, αγαπητέ, τη λύση του ρητού που πριν από λίγο αναζητούσες· διότι όταν συγκλονίστηκε βαθιά στο πνεύμα του, τότε προσευχήθηκε. «Και αφού είπε αυτά, έκραξε με μεγάλη φωνή λέγοντας: Λάζαρε, έλα έξω. Και αμέσως βγήκε έξω ο νεκρός, δεμένος στα χέρια και στα πόδια με σάβανα». Ω δύναμη φωνής, που διέρρηξε τον άδη, που συνέτριψε χάλκινες πύλες, που έθραυσε σιδερένιους μοχλούς, που κατέβαλε τον διάβολο, που κατήργησε τον θάνατο, που ανέστησε νεκρό· ω δύναμη φωνής, που συγκέντρωσε σε ένα και ανόρθωσε τα διαχωρισμένα μέλη, και που έφερε το ανύπαρκτο στην ύπαρξη· ω δύναμη φωνής, που εγείρει τον τετραήμερο νεκρό σαν από ύπνο και βγάζει από τον τάφο αυτόν που ήταν «δεμένος με σάβανα» σαν να ήταν λυτός και γοργοπόδαρος· προσήλωσε, αγαπητέ, τον νου σου στη φωνή, και θα βρεις ότι ο ίδιος ο Λόγος, που έλεγε κατά τη δημιουργία του κόσμου «ας γίνει φως, και έγινε φως· ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού», και έγιναν, είναι ο ίδιος που λέει και τώρα «Λάζαρε, έλα έξω». Και τα υγρά των σαρκών που είχαν ρεύσει αναπλήρωναν πάλι τις κοιλότητες των αρθρώσεων, και οι τρίχες που είχαν πέσει αναγνώριζαν την οικεία τους θέση και φυτεύονταν ξανά στα μέλη. «Λάζαρε, έλα έξω»· και ο νεκρός ανιστάτο, και αν και τετραήμερος, ήταν όμοιος με εκείνον που δεν είχε πεθάνει ποτέ.

Επειδή όμως ήταν αδύνατο να ειπωθεί ότι προέκυψε κάποια προβολή από τον μη όντα Θεό, εισάγει το μη ον σπέρμα. Διότι ο Βασιλείδης αποφεύγει εντελώς και φοβάται την ιδέα ότι οι ουσίες των δημιουργημάτων έχουν δημιουργηθεί μέσω προβολής. Ποια ανάγκη προβολής, λέει, υπάρχει ή ποιας υποθέσεως ύλης, για να δημιουργήσει ο Θεός τον κόσμο, όπως ακριβώς η αράχνη τα νήματά της, ή όπως ένας θνητός άνθρωπος παίρνει χαλκό ή ξύλο ή κάτι άλλο από τα μέρη της ύλης όταν κατασκευάζει κάτι; Αλλά «είπε», λέει, «και έγινε». Και αυτό είναι, όπως λένε αυτοί οι άνδρες, εκείνο που ελέχθη από τον Μωυσή: «Γενηθήτω φως. Και εγένετο φως». Από πού, λέει, προήλθε το φως; Από το τίποτα. Διότι δεν έχει γραφτεί, λέει, από πού, αλλά μόνο ότι αυτό το ίδιο δημιουργήθηκε από τη φωνή εκείνου που μιλούσε. Εκείνος δε που μιλούσε, λέει, δεν υπήρχε, ούτε αυτό που λεγόταν υπήρχε.

Έγινε λοιπόν, λέει, από το μη ον το μη ον σπέρμα του κόσμου, ο λόγος που ειπώθηκε: «γενηθήτω φως». Και αυτό, λέει, είναι το λεγόμενο στα ευαγγέλια: «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Διότι όλος ο κόσμος λαμβάνει τις αρχές του από εκείνο το σπέρμα και φωτίζεται. Αυτό δε είναι το σπέρμα, το οποίο περιέχει μέσα του όλη την πανσπερμία, το οποίο ο Αριστοτέλης λέει ότι είναι γένος, που διαιρείται σε άπειρα είδη, όπως διαχωρίζουμε από το ζώο το βόδι, το άλογο, τον άνθρωπο, το οποίο όμως είναι μη ον. Εφόσον, λοιπόν, τίθεται ως βάση το κοσμικό σπέρμα, έτσι όπως εκείνοι λένε, οτιδήποτε πω, λέει, ότι έγινε μετά από αυτά, μην αναζητείς από πού προήλθε. Διότι το σπέρμα τα είχε όλα θησαυρισμένα μέσα του και εναποκείμενα ως μη όντα, τα οποία είχαν προκαθοριστεί να δημιουργηθούν από τον μη όντα θεό. Ας δούμε, λοιπόν, τι λένε ότι δημιουργήθηκε πρώτο, τι δεύτερο ή τι τρίτο από το κοσμικό σπέρμα. Υπήρχε, λοιπόν, λέει, στο ίδιο το σπέρμα μια τριμερής υιότητα, ομοούσια κατά πάντα με τον μη όντα θεό, γεννημένη από τα μη όντα. Από αυτή την υιότητα, η οποία διαιρείται σε τρία μέρη, το ένα ήταν λεπτομερές, το άλλο παχυμερές, και το άλλο είχε ανάγκη κάθαρσης.

Διότι ο Μωυσής, λένε, αρχίζοντας την πραγμάτειά του για τη δημιουργία, ευθύς εξαρχής υπέδειξε τη μητέρα των όλων, λέγοντας: Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην. Ονομάζοντας λοιπόν αυτά τα τέσσερα, τον Θεό και την αρχή, τον ουρανό και τη γη, διατύπωσε, όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται, την τετρακτύ τους. Και για να φανερώσει το αόρατο και απόκρυφο στοιχείο της, λέει ότι είπε: Η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος. Τη δεύτερη τετράδα, που είναι γέννημα της πρώτης τετράδας, θέλουν να θεωρούν ότι την εξέφρασε ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος, και μαζί με αυτά το ύδωρ και το πνεύμα που φερόταν πάνω στο ύδωρ. Μετά από αυτήν, κάνοντας μνεία της δεκάδας, αναφέρει το φως, την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα, και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, ακόμη δε και το φυτό, και στη δέκατη θέση το δέντρο. και έτσι μέσω των δέκα ονομάτων φανέρωσε τους δέκα Αιώνες.

βʹ. Ας ακούσουμε λοιπόν από την αρχή την ιστορία την οποία ο θεόπτης Μωυσής εξέθεσε στις μεταγενέστερες γενιές, ή μάλλον αυτήν που ο Δεσπότης του Μωυσή, ως φιλόστοργος πατέρας, μας απεκάλυψε. Αλλά προσέξτε, παρακαλώ, στα όσα λέγονται· διότι επιθυμώ να διατρέξω αυτή τη διήγηση συνοπτικά. Εν αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη· η δε γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη, και σκότος υπήρχε πάνω από την άβυσσο, και πνεύμα Θεού φερόταν πάνω από το ύδωρ. Και είπε ο Θεός: Ας γίνει φως, και έγινε φως· και είδε ο Θεός το φως, ότι είναι καλό. Είδες, αγαπητέ, πώς η Γραφή μάς προσφέρει σαφέστερη τη λύση;

Είπε ο Θεός: «Ας γίνει φως», και έγινε φως· και ονόμασε ο Θεός το φως ημέρα, και το σκοτάδι το ονόμασε νύχτα. Και έγινε εσπέρα, και έγινε πρωί, ημέρα μία. Και είπε ο Θεός: «Ας γίνει στερέωμα στο μέσο των υδάτων, και ας διαχωρίζει ύδατα από ύδατα». Και ονόμασε ο Θεός το στερέωμα ουρανό. Είδες έργο που εκπλήσσει τη διάνοια των θνητών, το ότι χωρίς στύλους και χωρίς μοχλούς το δημιούργημα αυτό έχει συσταθεί και συγκρατείται μέχρι τη συντέλεια του αιώνος; Πόσο θαυμαστά είναι τα έργα του Κυρίου, και ποιος είναι ικανός να τα εξιχνιάσει; Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό.

Επειδή, λοιπόν, είχε απλωθεί πολλή αμορφία σε ολόκληρο τον ορατό κόσμο, πρόσταξε ο αριστοτέχνης Θεός και διαλύθηκαν τα στοιχεία της αμορφίας· και αφού παράχθηκε αυτή η ασύλληπτη ομορφιά του ορατού φωτός, απομάκρυνε το αισθητό σκοτάδι και καταύγασε τα πάντα. «Και είπε», αναφέρει, «ο Θεός: Γενηθήτω φως, και εγένετο φως».

Γ'. Ας δεχθούμε, λοιπόν, με πολλή ευγνωμοσύνη τις διδασκαλίες της Θείας Γραφής και ας μην αντιτασσόμαστε στην αλήθεια, ούτε να παραμένουμε στο σκοτάδι, αλλά ας σπεύδουμε προς το φως και ας πράττουμε έργα άξια του φωτός και της ημέρας, όπως ακριβώς προτρέπει και ο Παύλος λέγοντας: Ας πολιτευθούμε με ευσχημοσύνη όπως κατά την ημέρα και ας μην εργαζόμαστε τα έργα του σκότους. Και ονόμασε, λέει, ο Θεός το φως ημέρα και το σκοτάδι το ονόμασε νύχτα. Όμως, εκείνο που παραλίγο να μας διαφύγει, είναι αναγκαίο να το επαναλάβουμε πάλι. Διότι, αφού είπε, «Γενηθήτω φως, και εγένετο φως», πρόσθεσε: «Και είδε ο Θεός το φως, ότι είναι καλό». Πρόσεξε εδώ, αγαπητέ μου, πόση είναι η θεία συγκατάβαση των λέξεων. Τι λοιπόν; Πριν δημιουργηθεί το φως, δεν γνώριζε ότι είναι καλό, αλλά αφού παρήχθη, η όραση υπέδειξε στον Δημιουργό την ομορφιά του δημιουργήματος; Και ποιος από όσους έχουν νου θα μπορούσε να πει κάτι τέτοιο;

Και ονόμασε, λέει, ο Θεός το στερέωμα ουρανό. Παρατήρησε πώς την ίδια ακολουθία χρησιμοποίησε και τώρα η θεία Γραφή. Όπως ακριβώς είπε χθες, «Γενηθήτω φως», και μετά τη δημιουργία του, τότε πρόσθεσε, «Ας διαχωρίζει ανάμεσα στο φως και στο σκοτάδι», και έτσι ονόμασε το φως ημέρα· έτσι και σήμερα είπε: «Γενηθήτω στερέωμα στο μέσο του ύδατος». Έπειτα, όπως ακριβώς και στην περίπτωση του φωτός, έτσι και εδώ μας δίδαξε τη χρησιμότητα του στερεώματος, ώστε να διαχωρίζει, λέει, ανάμεσα σε ύδωρ και ύδωρ. Και όταν κατέστησε φανερή σε εμάς τη χρησιμότητά του, τότε, όπως ακριβώς στο φως πρόσθεσε την ονομασία, έτσι και στο στερέωμα απέδωσε την προσωνυμία.

Εδώ όμως δεν υπάρχει τίποτα τέτοιο, αλλά και ο κόπος είναι μικρότερος, και ο πλούτος απερίγραπτος. Διότι τέτοια είναι όλα τα πνευματικά πράγματα. Ας μη γίνουμε λοιπόν χειρότεροι από εκείνους που έχουν συνεπαρθεί με τα αισθητά, αλλά ας ερευνήσουμε και εμείς αυτόν τον πνευματικό θησαυρό που βρίσκεται αποταμιευμένος σε αυτά τα λόγια, και ας δούμε πρώτα τι το καινούργιο και παράδοξο υπάρχει στα λεγόμενα, και για ποιον λόγο χρησιμοποίησε τέτοια αλλαγή των λέξεων ο μακάριος αυτός προφήτης, ή μάλλον ο φιλάνθρωπος Θεός που ομιλεί μέσω του προφήτη. Και λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση». Διότι προηγουμένως τον ακούγαμε να λέει μετά τη δημιουργία του ουρανού και της γης: «Γενηθήτω φως», και «Γενηθήτω στερέωμα ανάμεσα στο νερό»· και πάλι: «Ας συναχθεί το νερό σε μία σύναξη, και ας φανεί η ξηρά», και «Γενηθήτωσαν φωστήρες», και «Ας βγάλουν τα νερά ερπετά ζωντανών ψυχών». Είδες ότι μόνο με τον λόγο και με το πρόσταγμα δημιουργήθηκε όλη η κτίση μέσα στις πέντε ημέρες; Παρατήρησε σήμερα πόση είναι η διαφορά των λέξεων. Διότι δεν λέει πλέον, «γενηθήτω άνθρωπος», αλλά τι; «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση». Τι είναι αυτό το καινούργιο; Τι είναι αυτό το παράξενο; Ποιος άραγε είναι αυτός που δημιουργείται, ώστε ο Δημιουργός να χρειαστεί τόση βουλή και σκέψη για την κατασκευή του;

Είδες πώς πάλι, σε όσους ζητούν να δουν εκείνη την υπερβάλλουσα δόξα, του Μωυσή εννοώ, την παρουσιάζει να αστράφτει επαυξημένη; Όπως ακριβώς στο πρόσωπο του Μωυσή, έτσι έλαμψε και στις δικές σας καρδιές, λέει. Και προηγουμένως υπενθυμίζει τα όσα έγιναν στην αρχή της κτίσεως, το αισθητό φως και το αισθητό σκοτάδι, δείχνοντας ότι τούτη η δημιουργία είναι ανώτερη. Και πού είπε το «Από το σκοτάδι να λάμψει φως»; Στην αρχή και στα προοίμια της κτίσεως· διότι «σκοτάδι υπήρχε», λέει, «πάνω από την άβυσσο». Και είπε ο Θεός: «Γενηθήτω φως· και εγένετο φως».

Αλλά τότε μεν είπε: «Γενηθήτω», και έγινε· τώρα όμως δεν είπε, αλλά ο ίδιος έγινε για εμάς φως· διότι δεν είπε ότι και τώρα μίλησε, αλλά ότι ο ίδιος έλαμψε. Γι' αυτόν τον λόγο, ενώ λάμπει αυτό το φως, δεν βλέπουμε αισθητά πράγματα, αλλά τον ίδιο τον Θεό διά του Χριστού.

Διότι το ότι η ισημερία προηγήθηκε του αληθινά πρώτου χρόνου, αυτό είναι φανερό από τη δημιουργία του Θεού. Αφενός, αναζητούμε τον πρώτο μήνα για τον πρώτο χρόνο· και ο πρώτος χρόνος οφείλει να έχει ως αρχή την πρώτη ημέρα και την πρώτη νύχτα, οι οποίες διευθετήθηκαν με ίση διάρκεια. Διότι καμία άλλη αρχή δεν άρμοζε στον πρώτο χρόνο, παρά μόνο η ισότητα των προαναφερθέντων· επειδή έπρεπε, εφόσον επρόκειτο να δημιουργηθεί ο χρόνος και μόλις είχαν έρθει στην ύπαρξη η ημέρα και η νύχτα, να καθοριστεί και να αποδειχθεί η ύπαρξή τους απολύτως ίση, και έπειτα, με αυτόν τον τρόπο, να επιτραπεί στην κίνηση η ανισότητα· διότι, αν η κίνηση επέφερε την ανισότητα, η δημιουργία όφειλε να επιδείξει την ισότητα. Όμως, επιθυμώ να το αποδείξω αυτό μέσα από τη Γραφή. «Εν αρχή», λέει, «εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην», έπειτα προσθέτει ότι υπήρχε σκοτάδι και το φως δεν υπήρχε ακόμη, «και είπεν ο Θεός· γενηθήτω φως, και εγένετο φως»· αυτό το φως δημιουργήθηκε πρώτο, ενώ το σκοτάδι είχε καταλάβει τα πάντα. Λέει λοιπόν: «Είπεν ο Θεός· γενηθήτω φως, και εγένετο φως, και διεχώρισεν ο Θεός ανά μέσον του φωτός και ανά μέσον του σκότους, και εκάλεσεν ο Θεός το φως ημέραν και το σκότος εκάλεσε νύκτα»· ιδού η πρώτη ημέρα και η πρώτη νύχτα. Διότι τι εννοεί; Πώς είπε «και διεχώρισεν ο Θεός ανά μέσον του φωτός και ανά μέσον του σκότους», το οποίο όρισε ως νύχτα; Διότι το «ανά μέσον» ορίζει εξίσου τα δύο άκρα.

Και αφού είπε αυτά, έκραξε με μεγάλη φωνή, λέγοντας: «Λάζαρε, έλα έξω». Και αμέσως βγήκε ο νεκρός, δεμένος στα χέρια και στα πόδια με νεκρικούς επιδέσμους. Ω δύναμη φωνής, που διέρρηξε τον άδη, που συνέτριψε χάλκινες πύλες, που έσπασε σιδερένιους μοχλούς, που κατατρόπωσε τον διάβολο, που κατήργησε τον θάνατο, που ανέστησε νεκρό! Ω δύναμη φωνής, που συγκέντρωσε σε ένα και ανόρθωσε τα διαχωρισμένα μέλη, και που έφερε στην ύπαρξη όσα δεν υπήρχαν! Ω δύναμη φωνής, που ξύπνησε τον τετραήμερο νεκρό σαν από ύπνο, και που έβγαλε έξω από τον τάφο αυτόν που ήταν δεμένος με επιδέσμους, σαν να ήταν εντελώς ελεύθερος και γρήγορος δρομέας! Προσήλωσε, αγαπητέ, τον νου σου σε αυτή τη φωνή, και θα διαπιστώσεις ότι είναι ο ίδιος ο Λόγος που έλεγε κατά τη δημιουργία του κόσμου: «Γενηθήτω φως, και έγινε φως· ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού, και έγιναν», αυτός ο ίδιος που και τώρα λέει: «Λάζαρε, έλα έξω». Και τα υγρά των σαρκών που είχαν διαρρεύσει αναπλήρωναν πάλι τις κοιλότητες των αρθρώσεων, και οι τρίχες που είχαν πέσει αναγνώριζαν την οικεία τους θέση και εμφυτεύονταν ξανά στα μέλη. «Λάζαρε, έλα έξω»· και ο νεκρός ανασταινόταν, και αν και ήταν τέσσερις ημέρες στον τάφο, γινόταν όμοιος με αυτόν που δεν είχε πεθάνει καθόλου. «Λάζαρε, έλα έξω»· και η ψυχή ανασυρόταν από τα καταχθόνια, χωρίς να φέρνει αντίρρηση ο διάβολος, χωρίς να αντιπαλεύει ο θάνατος, και με χαρά αναγνώριζε τη δική της κατοικία.

Και εμείς, αδελφοί (διότι αυτά προγράφτηκαν για τη δική μας νουθεσία), θεωρώντας τα πάντα ως μηδέν, ας τηρήσουμε τον νόμο και τις εντολές του Θεού. Θέλοντας δε να δείξει πόσης τιμής έχει αξιωθεί ο άνθρωπος, ψάλλοντας ανέφερε: «Τα χέρια σου με έκαναν και με έπλασαν». Διότι με τον λόγο του συνέστησε τα πάντα ο Θεός, και τα έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Αφού δηλαδή δημιούργησε τον ουρανό και τη γη, είπε: «Ας γίνει φως», και έγινε φως· και, «Ας γίνει στερέωμα, και ας διαχωρίζει ανάμεσα στα ύδατα»· και, «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι»· και, «Ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού»· και, «Ας παραγάγουν τα ύδατα έμβια όντα με ζωντανή ψυχή»· και, «Ας παραγάγει η γη ζωντανή ψυχή, κτήνη, ερπετά και θηρία κατά το είδος τους»· τον άνθρωπο όμως, αφού πήρε χώμα από τη γη, τον έπλασε. Ο προφήτης, λοιπόν, κινούμενος από το θείο Πνεύμα, υπενθυμίζει τη φιλοστοργία του Δημιουργού για την ανθρώπινη φύση. Διότι, ενώ κατασκεύασε τα πάντα με τον λόγο, λέγεται ότι ο ίδιος έπλασε τη φύση των ανθρώπων, όχι χρησιμοποιώντας χέρια (επειδή είναι ασώματος και χωρίς σχήμα· διότι «ο Θεός είναι Πνεύμα», σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου), αλλά επιδεικνύοντας την περισσή εύνοια και οικειότητα προς αυτό το δημιούργημα, την οποία έχουμε εμείς οι άνθρωποι· διότι πλαστήκαμε κατ' εικόνα του· γι' αυτό ακριβώς, από όλα τα έμβια όντα μόνον ο άνθρωπος προικίζεται με σύνεση.

Διότι λέει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Πριν από την πλάση, τιμώμαστε με ιδιαίτερη μέριμνα. Διότι, ενώ παρείχε την ύπαρξη στο καθένα από τα όντα, διατηρούσε την αυθεντία εκείνου που προστάζει, και ολόκληρη την ορατή φύση τη δημιουργούσε με ένα πρόσταγμα, απευθυνόμενος με προστακτικό τρόπο σε όσα δεν υπήρχαν: «Ας γίνει φως»· «ας γίνει στερέωμα»· «ας γίνουν φωστήρες για φωτισμό»· «ας βγάλουν τα ύδατα ερπετά ζωντανών ψυχών»· «ας βγάλει η γη τετράποδα κατά το είδος τους»!

Γι' αυτό, αφού είπε ότι δημιουργήθηκε το φως, πρόσθεσε: «Και είδε ο Θεός το φως ότι ήταν καλό», και με τον ίδιο τρόπο έκανε για το καθένα. Έπειτα, για να μη μακρηγορεί αναφέροντας τα πάντα ονομαστικά, αποφαίνεται συνολικά για όλα με μία φράση και λέει πάλι: «Είδε ο Θεός όλα όσα δημιούργησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά». Όχι επειδή ο Θεός κατάλαβε ότι το δημιούργημα είναι καλό αφού πρώτα δημιουργήθηκε· μη γένοιτο. Διότι, αν ένας άνθρωπος τεχνίτης, έχοντας μάθει την τέχνη του, γνωρίζει και πριν από την κατασκευή τους ότι τα έργα που πρόκειται να γίνουν από αυτόν θα είναι καλά, πολύ περισσότερο εκείνη η άρρητη σοφία, η οποία παρήγαγε τα πάντα μόνο με το θέλημά της, γνώριζε και πριν από τη δημιουργία τους ότι είναι καλά.

Διότι σκοτάδι υπήρχε, λέγει, πάνω από την άβυσσο, και είπε ο Θεός: Ας γίνει φως. «Σε όλα θλιβόμαστε, αλλά δεν περιερχόμαστε σε αδιέξοδο· βρισκόμαστε σε αμηχανία, αλλά δεν απελπιζόμαστε· καταδιωκόμαστε, αλλά δεν εγκαταλειπόμαστε». Εξακολουθεί να αποδεικνύει ότι το παν είναι έργο της δυνάμεως του Θεού, καταστέλλοντας τα φρονήματα εκείνων.

Περί φωτός, πυρός, φωστήρων, ηλίου και σελήνης, και άστρων Το πυρ είναι ένα από τα τέσσερα στοιχεία, ελαφρύ και με μεγαλύτερη τάση να κινείται προς τα άνω σε σχέση με τα υπόλοιπα, καυστικό και φωτιστικό, το οποίο κτίστηκε την πρώτη ημέρα από τον Δημιουργό· διότι λέει η Θεία Γραφή: «Και είπεν ο Θεός: Γενηθήτω φως, και εγένετο φως». Διότι το πυρ δεν είναι κάτι άλλο παρά το φως, όπως ισχυρίζονται μερικοί. Άλλοι πάλι λένε ότι το κοσμικό πυρ βρίσκεται πάνω από τον αέρα, το οποίο και ονομάζουν αιθέρα. Στην αρχή, λοιπόν, ο Θεός εποίησε το φως, δηλαδή την πρώτη ημέρα, ως καλλωπισμό και κόσμημα όλης της ορατής κτίσης· διότι, αν αφαιρέσεις το φως, τα πάντα παραμένουν αδιάγνωστα μέσα στο σκοτάδι, μη δυνάμενα να επιδείξουν τη δική τους ευπρέπεια. «Εκάλεσε δε ο Θεός το μεν φως ημέρα, το δε σκότος εκάλεσε νύκτα». Το σκότος όμως δεν είναι κάποια ουσία, αλλά συμβεβηκός· διότι αποτελεί στέρηση του φωτός. Διότι ο αέρας δεν έχει το φως μέσα στην ουσία του.

«Διότι, οσάκις τρώγετε τον άρτο τούτο και πίνετε το ποτήριο τούτο, καταγγέλλετε τον θάνατο του Υιού του ανθρώπου και ομολογείτε την ανάστασή του, έως ότου έλθει». Εάν λοιπόν «ο λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός» και «όλα όσα θέλησε ο Κύριος τα έπραξε»· εάν είπε: «Ας γίνει φως, και έγινε· ας γίνει στερέωμα, και έγινε»· εάν «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους»· εάν ο ουρανός και η γη, το νερό, η φωτιά, ο αέρας και όλος ο κόσμος τους δημιουργήθηκαν με τον λόγο του Κυρίου, καθώς και τούτο το πολυθρύλητο ον, ο άνθρωπος· εάν, επειδή το θέλησε, ο ίδιος ο Θεός Λόγος έγινε άνθρωπος και από τα καθαρά και αμώμητα αίματα της αγίας Παρθένου έδωσε ασπόρως υπόσταση σε σάρκα για τον εαυτό του, —δεν μπορεί άραγε να κάνει τον άρτο δικό του σώμα, και τον οίνο και το νερό αίμα; Είπε στην αρχή: «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι», και μέχρι τώρα, όταν πέφτει βροχή, βγάζει τα ίδια βλαστάρια, παρακινούμενη και ενδυναμούμενη από το θείο πρόσταγμα. Είπε ο Θεός: «Τούτο είναι το σώμα μου», και: «Τούτο είναι το αίμα μου», και: «Τούτο ποιείτε», και με το παντοδύναμο πρόσταγμά του αυτό γίνεται, έως ότου έλθει· διότι έτσι είπε: «Έως ότου έλθει».

Δηλαδή, είτε αναφέρεις την άμμο της θάλασσας, είτε τα φύλλα από το πλήθος των φυτών, είτε κυριολεκτικά τις τρίχες της κεφαλής μας, τα πάντα στον κόσμο Του φέρουν συγκεκριμένο αριθμό. «Και τους αστέρες. Και τους έθεσε ο Θεός στο στερέωμα του ουρανού, ώστε να φέγγουν πάνω στη γη, και να εξουσιάζουν την ημέρα και τη νύχτα, και να διαχωρίζουν το φως από το σκοτάδι». Διότι, όπως ακριβώς ένας δωρητής αγαθών και πανευδαίμων βασιλιάς, και ο πιο σοφός από τους σοφούς, αφού οικοδόμησε ανάκτορα παμμέγιστα και περίτεχνα, τα καταφώτισε από ψηλά με πολλές λαμπάδες και δάδες, ώστε να φωτίζονται όσοι κινούνται μέσα σε αυτά και να μην σκοντάφτουν στο σκοτάδι της αορασίας, έτσι και ο υπερφυής και υπέρσοφος δικός μας πανευδαίμων Βασιλιάς, αφού οικοδόμησε πάνσοφα, σαν ανάκτορο, αυτόν τον τρικάτοικο και παγκόσμιο οίκο, δεν αρκείται στο να φωτίζεται αυτός μόνο με τούτο το φως της ημέρας, το οποίο παρήγαγε λέγοντας: «Γενηθήτω φως και εγένετο φως». Και παρήλθαν τρία ημερόνυχτα, χωρίς ήλιο και σελήνη και αστέρια.

Είτε λοιπόν πολύ χρόνο είτε λίγο την άφησε αδιαμόρφωτη και αόρατη, κανείς δεν το γνωρίζει. Αλλά ούτε ο θείος Μωυσής δήλωσε κάτι περί τούτου, παρά μόνο ότι «στην αρχή ο Θεός δημιούργησε τον ουρανό και τη γη», και ότι είπε «Ας γίνει φως», και αμέσως συστάλθηκε το σκοτάδι και εισήχθη στη θέση του το φως. «Και ονόμασε», λέει, «ο Θεός το φως ημέρα και το σκοτάδι το ονόμασε νύχτα», και τα δύο μαζί τα ονόμασε μία ημέρα· «Έγινε», λέει, «εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα μία». Έπειτα διηγείται τη διακόσμηση των κτισμάτων που ακολούθησε, κινούμενος στο νου και στη γλώσσα από το θείο Πνεύμα, και ότι τη δεύτερη ημέρα πρόσταξε: «Ας γίνει στερέωμα»· την δε τρίτη: «Ας συναχθεί το νερό» και «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι και καρποφόρο δέντρο που να κάνει καρπό»· την δε τέταρτη: «Ας γίνουν φωστήρες»· την δε πέμπτη: «Ας παραγάγουν τα νερά ερπετά» και κήτη και πετεινά· την δε έκτη: <Ας παραγάγει η γη> τετράποδα της ξηράς και θηρία και όλα τα κτήνη· και έγινε έτσι.

Δημιουργήθηκε δε την πρώτη ημέρα από τον Δημιουργό, καθώς λέει η Θεία Γραφή: «Και είπε ο Θεός: ας γίνει φως· και έγινε φως», το οποίο δεν είναι τίποτε άλλο παρά το πυρ, ο ίδιος ο αιθέρας, όπως έχει ειπωθεί. Το ότι, πάλι, βλάστησαν πρώτα τα χόρτα και τα φυτά, και έπειτα παρήχθησαν τα ζώα, τέθηκε στον λόγο ως δευτερόπρωτο λόγω του ρυθμού του και της σύνθεσής του, και κανένα εμπόδιο δεν θα υπάρξει ως προς αυτό για τους επαΐοντες.

Και όπως όταν ο Θεός είπε, ας γίνει φως, αμέσως έγινε το φως, έτσι και με τη φωνή της Παρθένου, ανέτειλε το αληθινό φως· και ενώθηκε με σάρκα, και κυοφορούνταν Εκείνος που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. Ω ιερή φωνή! Ω λόγια με μεγάλη δύναμη! Ω μακάρια γλώσσα, που μεμιάς ανακαλεί ολόκληρη την οικουμένη! Ω θησαυρέ καρδιάς, που με λίγα λόγια εξέχεες σε εμάς πλήθος αγαθών! Αυτά τα λόγια έκαναν τη γη ουρανό, άδειασαν τον Άδη από τους δεσμώτες, κατοίκησαν τον ουρανό με ανθρώπους, συνέδεσαν αγγέλους με ανθρώπους, και συνέστησαν μία χορεία από το ουράνιο και το επίγειο γένος γύρω από Εκείνον που φέρει και τα δύο, όντας αφενός το ένα και γινόμενος αφετέρου το άλλο.

Είτε πρόκειται για ανάπλαση, μας ανακαλεί από τον ίδιο του τον εαυτό και από τη δική του σάρκα, και αυτό που έβαλε στη θέση εκείνου που φθάρηκε μέσα μας, ήταν ο ίδιος. Διότι δεν αναπλασθήκαμε από την ίδια ύλη από την οποία αρχικά μας έπλασε. αλλά το πρώτο το έκανε «αφού πήρε χώμα από τη γη», ενώ για το δεύτερο έδωσε το δικό του σώμα. Και ανακτώντας τη ζωή μας, δεν κάνει απλώς καλύτερη την ψυχή που παραμένει στα όρια της φύσης της, αλλά εγχέοντας το αίμα του στις καρδιές των μυημένων, ανατέλλει μέσα τους τη δική του ζωή. Διότι τότε μεν, λέει, «ενεφύσησε πνοή ζωής», ενώ τώρα μας κάνει κοινωνούς του δικού του Πνεύματος. Διότι: «Εξαπέστειλε», λέει, «ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές μας, το οποίο κράζει: Αββά ο Πατήρ». Επειδή μάλιστα υπήρξε ανάγκη και από φως, τότε μεν είπε: «Γενηθήτω φως, και εγένετο φως», αυτό το δούλο (κτιστό) φως. τώρα όμως ο ίδιος ο Δεσπότης «έλαμψε στις καρδιές μας, αυτός που τότε είπε να λάμψει το φως μέσα από το σκοτάδι», όπως λέει η φωνή του Παύλου.

Στην αρχή, λέει, δημιούργησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη· φανερώνοντας το μεν μέσω του ουρανού, του οποίου την ουσία ο Ησαΐας ονομάζει καπνό λέγοντας: «Ότι ο ουρανός στερεώθηκε σαν καπνός»· και ο καπνός είναι το λεπτότατο τμήμα του πυρός, έχοντας δε συμπεριλάβει στα δύο άκρα, τον ουρανό και τη γη, και τα ενδιάμεσα, τον αέρα και το ύδωρ, ή μάλλον έχοντας υποδηλώσει έμμεσα και αυτά με το να πει, «και σκότος πάνω από την άβυσσο», εννοώντας μέσω της αβύσσου το ύδωρ και μέσω του σκότους τον αέρα· διότι χωρίς φως ο αέρας είναι σκοτεινός. Καθ' εαυτόν, λοιπόν, ο αέρας είναι σκοτεινός, αλλά επειδή είχε παραχθεί αμέσως και το πυρ που είχε φωτιστική δύναμη, το θείο πρόσταγμα έφερε ευθύς αυτή τη δύναμη σε ενέργεια. Διότι, λέει: «Είπε ο Θεός, γενηθήτω φως, και εγένετο φως»·

Λόγος ΙΕʹ. Αδελφοί και πατέρες, πάντοτε αντιτίθενται μεταξύ τους: στο φως το σκοτάδι, στην πίστη η απιστία, στην άγνοια η γνώση και στην αγάπη το μίσος. Διότι, όταν εξ αρχής είπε ο Θεός: «Ας γίνει φως», και έγινε, αμέσως το σκοτάδι εξαφανίστηκε· με την υποχώρηση δε του φωτός έγινε και πάλι νύχτα.

Ο Θεός και Πατέρας λοιπόν είναι Πνεύμα, και ο Κύριος είναι Πνεύμα, και το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός· το καθένα από αυτά είναι Θεός και τα τρία μαζί είναι Θεός· το καθένα είναι ένας Κύριος και τα τρία είναι Κύριος· ένας είναι ο επί πάντων Θεός, ο Κτίστης των απάντων καθένα ξεχωριστά, και τα τρία αυτά είναι ένας Θεός, ο Δημιουργός των όλων. Λέει εξάλλου και το παλαιό κείμενο: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην, και είπεν ο Θεός: 'Γενηθήτω φως' και εγένετο φως», αυτό ο λόγος μας δίνει να το εννοήσουμε για τον Πατέρα, και ο Δαβίδ: «Τω Λόγω Κυρίου οι ουρανοί εστερεώθησαν», αυτό γνωρίζουμε ότι δηλώνεται για τον Υιό, «και τω Πνεύματι του στόματος αυτού πάσα η δύναμις αυτών», και αυτό κατανοούμε ότι αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα.

Πνεύμα λοιπόν είναι ο Θεός και Πατέρας, και το Πνεύμα είναι ο Κύριος, και Θεός είναι το Άγιο Πνεύμα. Θεός είναι αυτά το καθένα ξεχωριστά και συγχρόνως τα τρία μαζί. Και ένας είναι ο Θεός που είναι πάνω από όλα, ο κτίστης των πάντων ως ένα, και αυτά αποτελούν τον έναν δημιουργό Θεό των όλων. Λέει δε και η Παλαιά Διαθήκη: Στην αρχή εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη, και είπε ο Θεός: «Ας γίνει φως» και έγινε φως. Αυτό ο λόγος μας δίνει να το εννοήσουμε για τον Πατέρα. Και ο Δαβίδ λέει: Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί. Αυτό κατανοήσαμε ότι αναφέρεται στον Υιό. Και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους. Αυτό πάλι θεωρούμε ότι αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα. Αλλά και ο Ιωάννης, ο υιός της βροντής, λέει στο Ευαγγέλιο: Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, δηλαδή τον Πατέρα, και Θεός ήταν ο Λόγος, προφανώς ο Υιός. Όλα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει.

Αν λοιπόν το φως των ψυχών ενωθεί με την ψυχή μου, θα σβήσει εκείνο και θα γίνει σκοτάδι, ή η ψυχή μου θα φωτιστεί και θα γίνει σαν το φως; Διότι, όταν ανάψει το φως, το σκοτάδι φεύγει αμέσως, αν και αυτό είναι έργο του αισθητού φωτός. Εάν όμως το φως που δημιουργήθηκε ενεργεί μέσα σου τέτοια πράγματα και φωτίζει τα μάτια σου και ευφραίνει την ψυχή σου, και σου χαρίζει να βλέπεις αυτά που πριν δεν έβλεπες, τι δεν θα κάνει, λάμποντας μέσα στην ψυχή, ο Δημιουργός του, αυτός που είπε «γενηθήτω φως» και αμέσως δημιουργήθηκε; Τι νομίζεις λοιπόν, εάν λάμψει νοερά μέσα στην καρδιά ή στον νού σαν αστραπή ή σαν μέγας ήλιος, τι θα μπορέσει να προκαλέσει στην ψυχή που δέχθηκε την έλλαμψη; Δεν θα τη φωτίσει και δεν θα της δώσει τη δυνατότητα να γνωρίσει με ακριβή επίγνωση αυτόν, το ποιος πραγματικά είναι; Ναι, όντως έτσι γίνεται, έτσι επιτελείται, έτσι αποκαλύπτεται η χάρη του Πνεύματος, και μέσω αυτού και εν αυτώ ο Υιός μαζί με τον Πατέρα, και τους βλέπει, στον βαθμό που είναι δυνατόν να τους δει. Και τότε διδάσκεται τα περί αυτών από τους ίδιους με τρόπο άρρητο και ομιλεί και γράφει προς όλους τους άλλους και εκθέτει θεοπρεπή δόγματα, όπως ακριβώς διδάσκουν όλοι οι προγενέστεροι άγιοι Πατέρες. Διότι έτσι διατύπωσαν δογματικά το θείο Σύμβολο. Και έχοντας γίνει τέτοιοι, όπως είπαμε, και εκείνοι μαζί με τον Θεό εξέφρασαν και είπαν τα του Θεού. Διότι ποιος θεολόγησε για την Τριαδική Μονάδα ή ποιος έτρεψε σε φυγή τις αιρέσεις χωρίς να έχει γίνει τέτοιος; Ή ποιος ονομάστηκε άγιος χωρίς να έχει συμμετάσχει στο Άγιο Πνεύμα;