Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:31

ΜΙΚΡΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣ ΙΟΥΔΑΙΟΥΣ. Ο Ιουδαίος ρώτησε: Γιατί τρώγεται από εσάς τους Χριστιανούς το χοιρινό κρέας; Ο Χριστιανός είπε: Γιατί εσείς δεν το τρώτε; Ο Ιουδαίος: Επειδή είναι ακάθαρτο. Ο Χριστιανός: Και γιατί τρώτε το ορνίθιο, το οποίο είναι το πιο ακάθαρτο απ’ όλα; Τρώει ποντίκια και φίδια και κάθε ακαθαρσία· τη χελιδόνα όμως δεν την τρώτε, ενώ είναι καθαρότερη από την όρνιθα· ούτε και τη σουπιά, που κι αυτή είναι καθαρή και αναίμακτη και καθαρότερη από την όρνιθα, και ενώ η όρνιθα τρώει πτώματα και ψοφίμια, εκείνα δεν τα τρώνε καθόλου. Θέλεις να μάθεις για ποιον λόγο είπε ο Θεός διά του Μωυσή στους Ιουδαίους να μη τρώνε το γουρουνάκι; Επειδή, όταν βρίσκονταν στην Αίγυπτο μαζί με τους Αιγυπτίους, έτρωγαν τον χοίρο, ενώ οι Αιγύπτιοι σέβονταν ως θεούς το βόδι, τον τράγο και τον σκύλο· από αυτό προήλθαν και οι Βοσορείς, επειδή σέβονταν το βόδι, και οι Κυνίτες, επειδή σέβονταν τον σκύλο· γι’ αυτό και οι Ιουδαίοι, ζώντας μαζί τους, κράτησαν τα έθιμά τους. Εξάγοντάς τους λοιπόν ο Θεός από την Αίγυπτο, θέλοντας να αποσπάσει τις καρδιές τους από τα τετράποδα που σέβονταν στην Αίγυπτο, τους νομοθέτησε να σφάζουν εδώ και να τρώνε ακριβώς αυτά που εκεί θεωρούσαν σεβαστά και προσκυνητά· ώστε, σφάζοντάς τα και τρώγοντάς τα, να πάψουν πια να τα τιμούν· τον χοίρο όμως που έτρωγαν στην Αίγυπτο, τους παρήγγειλε να μην τον γεύονται, όχι επειδή αυτός ήταν ακάθαρτος, αλλά για να μη στρέφονται με τις καρδιές τους στην Αίγυπτο· και προκειμένου να αναγκάζονται, μη τρώγοντάς τον, να πιάνουν πια τα άλλα ζώα, να τα σφάζουν και να τα τρώνε, όπως το βόδι, τον τράγο, το πρόβατο, τα οποία, όντας στην Αίγυπτο, τα σέβονταν ως θεούς· και για τέτοιον λόγο νομοθετήθηκε στους Ιουδαίους να μη τρώνε τον χοίρο, και όχι εξαιτίας ακαθαρσίας· αφού υπάρχουν άλλα πιο ακάθαρτα, όπως είπαμε, που τρώγονται και από τους Ιουδαίους· αλλά ο Θεός δεν τα έκανε αυτά ακάθαρτα, ούτε τα ονόμασε έτσι, αλλά και πολύ γενναιόδωρα μας τα χάρισε για να τα τρώμε, και μας τα έδωσε να τα έχουμε και για άλλες αναγκαίες χρήσεις· διότι και χωρίς να σφαγεί και να φαγωθεί, το βόδι μπορεί να μας προσφέρει και άλλη χρήση και υπηρεσία, στο να οργώνει και στις μεταφορές, βοηθώντας μας και στα υπόλοιπα γεωργικά έργα· το πρόβατο, το μαλλί για την ένδυσή μας· το ίδιο και το κατσικάκι, το γάλα και το τυρί και τις τρίχες· παρομοίως και ο σκύλος υπάρχει για να φυλάει· η γάτα για να καθαρίζει· το ορνίθιο για το αυγό· ο χοίρος όμως δεν έχει καμία άλλη χρήση, παρά μόνο για να φαγωθεί, επειδή είναι άκαιρος και άχρηστος πάνω στη γη· ακάθαρτο όμως εσείς οι Ιουδαίοι τον κάνετε, εξαιτίας της νηπιότητάς σας, επειδή δεν θέλετε να τον αγοράσετε και να τον τρέφετε· διότι, αν θελήσεις να τον εκτρέφεις, ό,τι τρώει το πρόβατο και το κατσίκι, αυτή είναι και η φυσική τροφή του χοίρου· άκουσε δε και τη Γραφή που λέει: «Και είδε ο Θεός πάντα όσα εποίησε, και ιδού καλά λίαν.»

Εάν, λοιπόν, η εικόνα του αοράτου Θεού είναι ακάθαρτη, τότε πώς λέγεται: «Και ιδού, όλα όσα έκαμε ο Θεός, ήσαν πολύ καλά»; Αλλά αυτό ακριβώς παθαίνουν οι αιρετικοί, όπως και πιο πάνω είπα, εξαιτίας της παρά φύσιν ακαθαρσίας που υπάρχει στη σάρκα τους και επειδή μέσα τους κυριαρχεί πάνω στην ενέργεια της ψυχής και του σώματος η ενέργεια του διαβόλου. Διότι κανείς από αυτούς, ως καθαρός στην καρδιά, δεν είδε μέσα του τον Θεό να κατοικεί, σύμφωνα με τον λόγο του Χριστού. Κανείς τους δεν γνώρισε ούτε είδε μέσα του τη βασιλεία των ουρανών. Κανείς από εκείνους δεν έχει τον θησαυρό του Πνεύματος μέσα στο οστράκινο σκεύος του πήλινου σώματος. Κανείς τους δεν φόρεσε μέσα στην καρδιά του την εικόνα του επουρανίου Θεού. Κανείς ανάμεσά τους δεν έγινε σύμμορφος με τη δόξα του Υιού του Θεού. Διότι, αν είχαν γνωρίσει ότι εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο γίνεται ένα πνεύμα με Αυτόν και ο Κύριος με εκείνον, όπως λέγει ο Απόστολος· αν είχαν γνωρίσει ότι οι άξιοι γίνονται θεοί και υιοί του Υψίστου· αν ήξεραν ότι θα έλθει ο Χριστός και ο Πατέρας και θα κάνουν κατοικία μέσα στον άνθρωπο· αν είχαν μάθει πώς ο άνθρωπος γίνεται ναός του Θεού και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα του· και, για να το πω σύντομα, αν είχαν ενδυθεί τον Χριστό, σύμφωνα με το ρητό: «Όσοι εις Χριστόν εβαπτίσθητε, Χριστόν ενεδύσασθε», τότε ο ίδιος ο Χριστός, που κατοικεί μέσα τους, θα τους δίδασκε πώς κατοικεί στη σάρκα μας ως Θεός και περιπατεί μέσα σε αυτήν, και πώς αυτό το πήλινο σώμα, διά του πυρός του Πνεύματος, γίνεται ήδη από εδώ σύμμορφο με τη δόξα της εικόνας του Χριστού, και πώς καθαρίζεται από κάθε ρύπο και γίνεται κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν Θεού, όπως ήταν από την αρχή, διά της ενώσεως και της κοινωνίας της θεότητος. Διότι όπου κατοικεί η θεότητα, και μάλιστα κατ’ ουσίαν, εκεί όλα είναι αγνά, όλα άγια, όλα καθαρά, όλα άξια του Θεού· τίποτε εκεί δεν είναι απορριπτέο, τίποτε ρυπαρό, τίποτε εναντίον του Θεού· ούτε σώμα, ούτε ψυχή, ούτε νους, ούτε φύση, ούτε θέλημα, ούτε ενέργεια. Αλλά, όπως ήδη ειπώθηκε, επειδή οι αιρετικοί δεν απέκτησαν την απάθεια της σαρκός και την καθαρότητα της φύσεως, και νομίζοντας ότι κάθε σάρκα, όπως και η δική τους, ενεργείται από τον βόρβορο των ηδονών, αρνήθηκαν να ομολογήσουν στον Χριστό την ανθρώπινη φύση και όσα ανήκουν στη φύση.

Την τρίτη, αυτή του εφήβου, ώστε με την αγνεία να ξηράνεις την υγρότητα των παθών. Διότι και την τρίτη ημέρα ο Θεός διαχώρισε την ξηρά από την υγρασία. Την τετάρτη του νέου· φέροντας ως άστρα τις τέσσερις αρετές και φαινόμενος ως φωστήρας μέσα στον κόσμο. Διότι και οι φωστήρες δημιουργήθηκαν την τετάρτη ημέρα. Την πέμπτη ηλικία, αυτή του μεσήλικα· χαλιναγωγώντας τα πέντε ζώα των αισθήσεών σου, για να μην σκιρτήσουν προς την αμαρτία. Διότι και τα ζώα δημιουργήθηκαν την πέμπτη ημέρα. Την έκτη, αυτή του πρεσβύτη· διασφαλίζοντας την αρχική σου κίνηση με τον λόγο ως άνθρωπος και πλάθοντας και ρυθμίζοντας το χώμα και τον πηλό του σώματος με τις αρετές. Διότι και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε την έκτη ημέρα. Την έβδομη, αυτή του γέροντα, με τα λευκά μαλλιά της βιοτής και της ευσέβειας, αναπαυόμενος στη γη, όταν ως λευκοντυμένο στάχυ και ως ώριμος σίτος θα απέλθεις στον τάφο, συγκομιζόμενος στην κατάλληλη εποχή και αναπαυόμενος όπως στην έβδομη ημέρα. Διότι και την έβδομη ημέρα ο Πατέρας κατέπαυσε από τα έργα Του, και ο Υιός αναπαύθηκε από τα δικά Του ευαγγελικά έργα μέσα στον τάφο. Την όγδοη, λοιπόν, να την περιμένεις· την έξοδο από το σκήνωμα, την αναχώρηση από τον τάφο και την εκ νεκρών έγερση. Διότι και την όγδοη ημέρα αναστήθηκε εκ νεκρών ο Κύριος. «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης. Την όγδοη», λέει, «ημέρα θα είναι εορτή εξοδίου· κανένα λατρευτικό έργο δεν θα κάνετε κατ' αυτήν». Και γιατί εμπόδισε την προσφορά λατρείας και θυσιών την όγδοη ημέρα;

Ονομάζει καλά τα έργα της κτίσεως. Μάρτυρας αυτού είναι ο Μωυσής: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πολύ καλά». Διότι και η θέα αυτών είναι ωφέλιμη και η τέρψη ακίνδυνη, επειδή και όταν φαίνονται τέρπουν και όταν φθέγγονται ευφραίνουν, και ρητορεύουν χωρίς γλώσσα και διδάσκουν χωρίς χείλη. Έχοντας γίνει ακροατής αυτών ο Δαβίδ, προσφάτως έλεγε: «Οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού». Καλός μαθητής είναι ο ακροατής των ουρανών. Και ποιους ονομάζει ουρανούς; Σύμφωνα με τα φαινόμενα, τον ορατό ουρανό και όλα τα υψηλά και περίβλεπτα έργα που υπάρχουν στον ουρανό, τον ήλιο, τη σελήνη, τους αστέρες και τα άστρα, και όλα τα καλά που έχει ο ορατός ουρανός. Διότι, όπως ακριβώς οι πολίτες μιας πόλεως ενδύονται το όνομα της πόλεώς τους, ονομαζόμενοι άλλοι Αντιοχείς, άλλοι Ρωμαίοι και άλλοι Βυζάντιοι από τις πόλεις τους, έτσι και οι πολίτες του ουρανού, οι φωστήρες, ονομάζονται ουρανοί. Εξού και οι άγιοι και θεοφιλείς άνθρωποι λέγονται ουρανοί, επειδή έχουν ουράνιο φρόνημα και το πολίτευμά τους είναι ουράνιο. Ότι δε και οι ορατοί φωστήρες ονομάζονται ουρανοί, είναι μάρτυρας ο Δαβίδ που είπε: «Διότι θα δω τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου». Και ποιους ουρανούς; «Τη σελήνη και τους αστέρες που εσύ θεμελίωσες», αποκαλώντας τη σελήνη και τους αστέρες ουρανούς.

Ομιλία στην Παρασκευή της Λαμπρής. Και τώρα όντως «η ημέρα στην ημέρα αναγγέλλει λόγο», η σημερινή ημέρα, η έκτη: «Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα έκτη». Ημέρα είναι και η Εκκλησία: «Εμείς δε, όντες υιοί της ημέρας, ας νηφούμε. Όλοι είμαστε υιοί του φωτός και υιοί της ημέρας». Η σημερινή ημέρα, λοιπόν, λέει στην ημέρα, την Εκκλησία, και σαν αδελφή προς αδελφή η σημερινή ημέρα, η ημέρα της Παρασκευής, λέει στην ημέρα, την Εκκλησία: Γνωρίζεις, λέει, ω νύμφη του Χριστού, τι πένθος είχα τότε, όταν ο δικός σου Νυμφίος σταυρώθηκε σε εμένα, πώς, απεκδυόμενη τον λευκό χιτώνα του φωτός, φόρεσα το σκοτάδι ως πένθιμο ιμάτιο, πώς εγώ και ο ήλιος, ως δούλος με σύνδουλη, κλαίγαμε τον Δεσπότη που πέθανε, και οι δύο μαυροφορεμένοι, εγώ και ο ήλιος, διδάσκαμε τον κόσμο ότι ο Δημιουργός της ημέρας και του ήλιου σταυρώθηκε. Πόσοι δίκαιοι φονεύθηκαν από την εποχή του Άβελ, και ποτέ η ημέρα δεν μαυροφόρεσε. Πόσοι άγιοι θανατώθηκαν και ποτέ ο ήλιος δεν ντύθηκε το σκοτάδι. Αυτός ο Ένας σταυρώθηκε, και οι δύο σκοτεινιάσαμε. Αν δεν ήταν ο Δεσπότης τους, δεν θα πενθούσαν έτσι. Αν ήταν ένας απλός άνθρωπος, δεν θα τον έκλαιγαν ως Δεσπότη. Ότι δε είναι Κύριος των ημερών, αναφέρεται: «Κύριος», λέει, «είναι ο Υιός του Ανθρώπου και του σαββάτου». Ο Κύριος του Σαββάτου είναι και δικός μου Κύριος, της Παρασκευής. Ένας απλός άνθρωπος δεν γίνεται κύριος των ημερών.

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Διότι δεν παραβιάζεται, ούτε καταστρέφεται το αυτεξούσιό μας· διότι λάβαμε το αυτεξούσιο έχοντας τη ροπή και προς τα δύο, εννοώ προς την αρετή και την κακία. Κανένα από όσα μας δόθηκαν από τον Θεό για χρήση δεν είναι κακό· διότι όλα όσα προέρχονται από τον Θεό είναι καλά, και μάλιστα πάρα πολύ καλά· μόνο η παράχρηση είναι κακό, διότι αυτή προέρχεται από το δικό μας αυτεξούσιο.

Διάβασε την κοσμοποιία, και θα διαπιστώσεις ότι εκεί τα πάντα είναι καλά, και μάλιστα πάρα πολύ καλά. Επομένως, το κακό δεν συνδημιουργήθηκε μαζί με τα καλά. Αλλά ούτε και η νοητή κτίση, η οποία δημιουργήθηκε από τον Δημιουργό, ήλθε στην ύπαρξη αναμεμειγμένη με την πονηρία. Διότι, εάν τα σωματικά κτίσματα δεν έφεραν μέσα τους το κακό ως συνδημιουργημένο με αυτά, πώς θα ήταν δυνατόν τα νοητά, που υπερέχουν τόσο πολύ σε καθαρότητα και αγιασμό, να έχουν κοινή υπόσταση με το κακό; Ωστόσο, το κακό υπάρχει, και η ενέργειά του αποδεικνύει ότι είναι ευρέως διαχυμένο σε ολόκληρη τη ζωή.

Τι θα μπορούσα λοιπόν να πω σε αυτά; Αρκεί για να γνωρίζουμε την αλήθεια, η πεποίθηση και το να φρονούμε ότι ποτέ δεν θα μπορούσε ο Θεός να γίνει δημιουργός των κακών. Διότι όλα όσα εποίησε, ήταν πολύ καλά. Εάν λοιπόν διατείνονται ότι ο Αιγύπτιος δεν είναι άνθρωπος και δεν μετέχει στην ίδια με εμάς φύση, ας το αποδείξουν, και εμείς θα σιωπήσουμε. Εάν όμως ήταν όμοιος με εμάς, ή ας καταδικάσουν ξεκάθαρα τη θεϊκή φωνή, υποστηρίζοντας ότι δεν βλέπει το καλό και ό,τι δεν είναι έτσι, ή, αν φρίττουν μπροστά σε κάτι τέτοιο, ας ομολογήσουν ότι είναι καλά όσα έχουν έρθει στην ύπαρξη από Αυτόν. Διότι έτσι θα αποκρούσουν την εξαιρετικά αυθάδη δοξασία. Το δε χωρίο που ειπώθηκε προς τον Φαραώ, «Για αυτόν ακριβώς τον λόγο σε εξήγειρα», δεν υποδηλώνει το «σε έκτισα» ή «σε δημιούργησα», αλλά μάλλον το «σε προκάλεσα ώστε να θελήσεις να εναντιωθείς σε εμένα», και αυτό όχι κατά την αρχή της γέννησής του, αλλά όταν ο Μωυσής αποστέλλετο για να λυτρώσει τον Ισραήλ. Και για ποια ακριβώς πράγματα, ή και για ποια αιτία, μας το διασαφηνίζει ο πάνσοφος Παύλος: «θέλοντας», λέει, «ο Θεός να δείξει την οργή Του», και τα εξής. Είχε πλανηθεί ολόκληρη η γη κατά τους παλαιότερους καιρούς. Διότι άλλοι μεν λάτρευαν την κτίση, και άλλοι θεωρούσαν αντικείμενο σεβασμού ό,τι τους φαινόταν καλό. Μόλις δε κλήθηκε σε επίγνωση ο Αβραάμ, και έτσι αναπτύχθηκε το γένος που προήλθε από αυτόν, παραμένοντας αφοσιωμένο στη λατρεία προς τον Θεό.

«Γνωρίζω και έχω πεισθεί», λέει, «εν Κυρίω Ιησού ότι τίποτε δεν είναι από μόνο του ακάθαρτο», και τα εξής. Αξιόπιστος είναι ο μάρτυρας που διαβεβαιώνει ότι γνωρίζει και έχει πεισθεί. Και προσθέτει το «Εν Κυρίω Ιησού» προκειμένου να εδραιωθεί ακόμη περισσότερο η αλήθεια, και για να ακολουθήσει η πίστη στους ακροατές χωρίς κανέναν απολύτως δισταγμό. Ασφαλώς θυμάται κάπου τον Χριστό που είπε: «Δεν μολύνει τον άνθρωπο εκείνο που εισέρχεται στο στόμα», και ότι κάθε τροφή πηγαίνει στην κοιλιά και αποβάλλεται στον αφεδρώνα. Και αυτή είναι η φύση και η αναγκαιότητά της. Επομένως, όσον αφορά τη δική τους φύση, τίποτε από όσα χρησιμεύουν ως τροφές δεν είναι ακάθαρτο ή βέβηλο, διότι «αγιάζεται διά του λόγου του Θεού και με την προσευχή». Θυμόμαστε δε ότι ο Θεός, όταν έφερε τα πάντα στην ύπαρξη, είδε, λέει, ότι ήταν «καλά λίαν», και τα ευλόγησε. Εφόσον λοιπόν ο Θεός επαινεί και έχει ευλογήσει τα δικά Του κτίσματα, ποιος είναι αυτός που τολμά να πει ότι γίνονται πρόξενοι μολυσμού και βεβήλωσης, και μάλιστα να μην κατηγορήσει έτσι Εκείνον που τα έφερε στην ύπαρξη; Επομένως, ως προς τη φύση των δημιουργημάτων απολύτως τίποτε δεν είναι ακάθαρτο. Αν όμως κάποιος νομίζει ότι κάτι είναι ακάθαρτο, έχει μολυνθεί εξαιτίας αυτού και νοσεί ο ίδιος ως προς τη δική του αντίληψη περί βεβήλωσης. Διότι τα πάντα είναι καθαρά, μολύνει όμως τον άπιστο η ολιγοπιστία του για ορισμένα πράγματα, και όχι βέβαια τα ίδια τα πράγματα που αυτός έχει θεωρήσει ως ακάθαρτα.

Όσοι δε έκριναν λανθασμένα ότι πρέπει να παρατηρούν αυτά, αφενός θα ανατρέψουν τον λόγο περί της θείας πρόνοιας, και δεν θα πιστεύουν πλέον ότι ο Δεσπότης των πάντων είναι ο ρυθμιστής των δικών μας υποθέσεων, αλλά θα αναθέσουν την εξουσία των πάντων στους καιρούς και στις ώρες, θέτοντας την κτίση πάνω από τον Ποιητή, και αφενός αποστερώντας τα κάλλιστα από Εκείνον στον οποίο οφείλεται κάθε τιμή και δόξα και προσκύνηση, αφετέρου δωρίζοντας στην κτίση όσα υπέρκεινται της κτίσεως και απονέμοντας στα δημιουργήματα αυτά με τα οποία έπρεπε να στεφανώνουν τον Δημιουργό. Και τα εγκλήματά τους δεν θα σταματήσουν μέχρι αυτά, αλλά θα προχωρήσουν και σε κάτι φοβερότερο: θα βρίσουν ανοιχτά τον φιλάγαθο Θεό και θα αποκαλέσουν εργάτη των κακών Εκείνον που είναι ο εχθρός κάθε αμαρτίας. Διότι, εάν ο χρόνος έχει δημιουργηθεί από Αυτόν, καθώς και η ώρα και η ημέρα και το έτος, και αυτά οδηγούν κάποιους σαν από ανάγκη και πλεονεξία σε μια ενίοτε ακούσια φαυλότητα, με αποτέλεσμα να περιπίπτουν και στις εντεύθεν συμφορές, πώς δεν θα αναλάμψει ως αληθινός σε εσάς ο λόγος περί τούτου; Πού θα καταλήξει λοιπόν για εμάς ο λόγος του πάνσοφου Μωυσή; «Διότι είδε, λέγει, ο Θεός πάντα όσα εποίησε, και ιδού ήσαν πάντα καλά λίαν». Ένα δε από τα πάντα είναι ο χρόνος, και στον χρόνο ανήκουν η ώρα και η ημέρα και το έτος. Εάν λοιπόν αυτό που είδε ως αγαθό ο οφθαλμός της θείας φύσεως, το αποκαλέσουμε πρόξενο των κακών, πώς δεν θα ομολογήσουμε ευθέως ότι ο Κύριος των πάντων είναι δημιουργός των πλέον αισχρών πραγμάτων;

Περί περιτομής. Η ακροβυστία είναι κάτι το φυσικό. Κάθε τι το φυσικό είναι έργο της θείας δημιουργίας και για τον λόγο αυτό είναι πάρα πολύ καλό. Διότι λέει: «Και είδε ο Θεός όλα όσα έκανε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά». Επομένως, αυτός που εμβαθύνει στα σύμβολα του νόμου, θα κατανοήσει οπωσδήποτε ότι ο Θεός δεν νομοθέτησε την περιτομή της ακροβυστίας επειδή δήθεν διόρθωνε τη φύση μετά από τόσες γενεές, θεωρώντας την βλαβερή ή ακάθαρτη· αντίθετα, μέσω αυτής της περιτομής ως συμβόλου, διέταξε να περιτέμνεται η εμπαθής διάθεση της ψυχής. Και επειδή η ακροβυστία αποτελεί ένα περίσσευμα του οργάνου της ηδονής, πρόσταξε να αποβάλλουμε την περιττή ηδονή· και περιττή ηδονή είναι κάθε αμαρτία. Κατά συνέπεια, εκείνος που φέρει την αμαρτία είναι ακρόβυστος, έστω κι αν έχει περιτμηθεί σωματικά· ενώ εκείνος που την έχει αποβάλει, είναι περιτμημένος, έστω κι αν φέρει στο σώμα του την ακροβυστία.

Έπρεπε, λοιπόν, να μην αγωνιζόμαστε μόνο για τις σωματικές αρετές, αλλά και για εκείνες που μπορούν να καθαρίσουν τον εσωτερικό μας άνθρωπο. Διότι ποιο όφελος θα υπάρξει σε αυτόν που διατήρησε το σώμα του παρθένο, αν η ψυχή του έχει μοιχευθεί από τον δαίμονα της παρακοής; Ή πώς θα στεφανωθεί εκείνος που απείχε από τη γαστριμαργία και από κάθε σωματική επιθυμία, αλλά δεν φρόντισε να απαλλαγεί από την οίηση και τη φιλοδοξία, ούτε υπέμεινε μικρή θλίψη, αφού η πλάστιγγα πρόκειται να αντισταθμίσει το φως της δικαιοσύνης σε όσους έχουν πράξει τα έργα της δικαιοσύνης με πνεύμα ταπεινώσεως. {μγʹ.} Όλες τις παράλογες επιθυμίες, πρέπει να συνηθίζουν να τις μισούν όσοι αγωνίζονται με τέτοιον τρόπο, ώστε να αποκτήσουν το μίσος προς αυτές ως έξη, την εγκράτεια όμως στα φαγητά έτσι έπρεπε να τη διατηρούν, ώστε ποτέ κανείς να μη φτάσει στο σημείο να βδελυχθεί κάποιο από αυτά· διότι αυτό είναι και καταραμένο και εντελώς δαιμονικό. Διότι δεν απέχουμε από αυτά επειδή είναι κακά, μη γένοιτο, αλλά για να αποσπούμε τους εαυτούς μας από τις πολλές και πλούσιες τροφές και να τιθασεύουμε σύμμετρα τα φλεγμαίνοντα μέρη της σάρκας, και επιπλέον για να γίνει το περίσσευμά μας αρκετή παροχή για όσους στερούνται, πράγμα που αποτελεί γνώρισμα ειλικρινούς αγάπης. {μδʹ.} Το να τρώμε και να πίνουμε από όλα όσα μας παρατίθενται ή προσφέρονται, ευχαριστώντας τον Θεό, δεν αντιμάχεται καθόλου τον κανόνα της γνώσης· διότι όλα είναι λίαν καλά.

ιηʹ. Να αγαπάς την καλή συναναστροφή, από δε την κακή συναναστροφή να απέχεις· διότι ούτε ο μάγος, ούτε ο ληστής, ούτε ο τυμβωρύχος γεννήθηκαν έτσι, αλλά με αυτόν τον τρόπο διδάχθηκαν από ανθρώπους που έχουν διεφθαρμένη τη διάνοια από τον Σατανά· διότι ο Θεός δημιούργησε τα πάντα λίαν καλά.

Έμποροι λοιπόν κακών είναι αυτοί, οι εραστές του κακού και όχι των αγαθών, όπως ακριβώς είπε και η Γραφή ότι «όσους επιζητούν τα κακά, θα τους βρουν τα κακά». Διότι ούτε υπήρξε ποτέ το κακό, ούτε έγινε ρίζα της κακίας, ούτε είναι ενυπόστατο το κακό. Διότι το κακό δεν υπήρξε ποτέ, αλλά είναι επείσακτο και, μέσω κάποιας αφορμής, ενυπάρχει στον καθένα από αυτούς που πράττουν το κακό· ενώ σε αυτόν που δεν το πράττει δεν υπάρχει, όπως έχει ήδη καταδειχθεί στα προηγούμενα. Διότι ο Κύριος, αφού δημιούργησε τα πάντα, λέει «ιδού όλα ήταν καλά λίαν», δείχνοντας ότι το κακό δεν είναι αρχέγονο ούτε υπήρχε εξαρχής, προτού ξεκινήσει από τον άνθρωπο· διότι μέσω ημών γίνεται και μέσω ημών δεν γίνεται. Άρα λοιπόν, στο γεγονός ότι κάθε άνθρωπος δύναται να μην πράττει το κακό και δύναται να πράττει το κακό, όταν μεν το πράττει, υπάρχει το κακό, όταν δε δεν το πράττει, δεν υπάρχει το κακό. Πού είναι λοιπόν η ρίζα του κακού ή η υπόσταση της πονηρίας; 7. Αυτός δε έχει περιπέσει σε μεγάλη μωρία, ισχυριζόμενος ότι η Άνω Δύναμη προέβαλε τον Νου, ο δε Νους τον Λόγο, ο δε Λόγος τη Φρόνηση, η δε Φρόνηση τη Δύναμη και τη Σοφία, και από τη Δύναμη και τη Σοφία προήλθαν εξουσίες και δυνάμεις και άγγελοι. Λέει δε ότι η δύναμη και η αρχή υπεράνω αυτών είναι ο Αβρασάξ, διότι η αριθμητική αξία των γραμμάτων της λέξης Αβρασάξ ισούται με τον αριθμό τριακόσια εξήντα πέντε, προσπαθώντας με αυτόν τον τρόπο να συγκροτήσει την απόδειξη της μυθοπλασίας του περί των τριακοσίων εξήντα πέντε ουρανών.

Διότι ο Θεός δεν δημιούργησε κανένα κακό, αλλά «τα πάντα καλά λίαν», εφόσον είναι αγαθός κατά τη φύση, ακατάληπτος κατά την ουσία, περιέχοντας τα πάντα, ενώ ο ίδιος δεν περιέχεται από τίποτα. Επομένως, ούτε το κακό υπήρχε ανέκαθεν, ούτε από τον Θεό έχει δημιουργηθεί. Εφόσον λοιπόν το κακό ούτε υπήρχε ανέκαθεν ούτε δημιουργήθηκε από τον Θεό, απομένει να αναζητήσουμε με ποιον τρόπο αυτό που δεν υπήρχε ανέκαθεν, αλλά έλαβε αρχή υπάρξεως, το οποίο βαίνει προς το τέλος του και αφανίζεται και δεν παραμένει αιώνια, από πού έλαβε την αρχή του. Και όταν το αναζητήσουμε αυτό, πρώτα πρέπει να αναλογιστούμε ποια είναι η φύση του κακού και πού δημιουργείται το κακό, και αν είναι κάτι το εμπερίγραφο ή, ας πούμε, σώμα, ή αν έχει υπόσταση ή αν μπορεί να διαθέτει ρίζα. Και όταν τα εξετάσουμε αυτά μέσα μας, το κακό θα βρεθεί να είναι ανυπόστατο και χωρίς καμία απολύτως ρίζα, αλλά περιορίζεται μόνο στο επίπεδο των πράξεων, ως αποτέλεσμα της πρακτικής ανθρώπινης ενέργειας. Διότι το κακό υφίσταται μόνο όταν εμείς το πράττουμε, ενώ όταν δεν το πράττουμε δεν υπάρχει, καθώς η διάνοια επινοεί το τι σημαίνει να πράττει κανείς το πονηρό, το οποίο δεν αρέσει στον Θεό και ούτε δύναται να αντιμιλήσει στον Θεό ούτε να αντιμαχήσει το θείο. Επειδή καθετί που μπορεί να αποκοπεί και να αναιρεθεί από τους ανθρώπους, είναι αδύνατον, πολλώ μάλλον, να αντισταθεί στον Θεό. 16.

Διότι από εκείνα από τα οποία προέρχεται το δηλητήριο που φέρνει τον θάνατο, στα ίδια βρίσκεται και το αντίδοτο για την εξάλειψη του θανάτου και της κακώσεως αυτών που πάσχουν. Και η ημέρα υπάρχει για την εργασία των ανθρώπων, καθώς και για να φωτίζονται και να βλέπουν· αλλά και η νύχτα, η οποία από το ίδιο της το όνομα επικρίνεται, διαπιστώνεται ότι αποτελεί ανάπαυση πλασμένη από τον Θεό για τους ανθρώπους· και έτσι το καθετί αποδεικνύεται αγαθό και ανίκανο να λαμβάνει την ονομασία του από τα δικά μας αμαρτήματα ή να φέρει όνομα ταυτόσημο με το κακό. 18. Διότι όλα είναι καλά και ευχάριστα, και τίποτε δεν είναι απορριπτέο, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «και ιδού, λέγει, τα πάντα ήσαν καλά λίαν». Και πουθενά δεν υπάρχει ρίζα κακίας. Για τον λόγο αυτόν, εξάλλου, και ο Θεός εξ αρχής, κτίζοντας ολόκληρο τον κόσμο με την αγαθότητά Του, για καθένα από τα κτίσματα πρόσθετε τον χαρακτηρισμό του καλού, λέγοντας: «και είδε ο Θεός ότι είναι καλό», ώστε να δώσει μαρτυρία υπέρ του καλού και να αναιρέσει τη δεινότητα εκείνων που επιβουλεύονται την ανθρώπινη φύση, οι οποίοι μέσω πονηρών μύθων επινόησαν να εξαφανίσουν την αλήθεια από τους ανθρώπους. Διότι εποίησε τον ουρανό και τη γη και το φως και τα όσα βρίσκονται στη γη κατά την πρώτη ημέρα «και είδε, και ιδού καλό», λέγει η Γραφή. Άραγε δεν γνώριζε ότι επρόκειτο να δημιουργήσει κάτι καλό, και γι' αυτό μετά τη δημιουργία λέγει «ιδού καλό»; Και ούτω καθεξής για τα ύδατα, για τη θάλασσα, για τα βλαστάρια, για τα δέντρα, για τους φωστήρες στον ουρανό, για τα κτήνη, για τα πτηνά και τα ερπετά και τα ψάρια.

Διότι, εάν κατείχε την εικόνα της ίδιας της αγαθότητας, εννοώ του Κυρίου Θεού, που είναι αγαθός και δημιουργός όλης της κτίσεως, από τον οποίο πηγάζει κάθε αγαθοσύνη και από τον οποίο το αγαθό υπάρχει στα πάντα, πώς είχε πλέον ανάγκη της μαρτυρίας να ακούσει ότι «ιδού είναι καλό», εφόσον κατείχε την εικόνα του ίδιου του καλού; Αργότερα δε, στο τέλος των πάντων, αφού ολοκλήρωσε όλη τη δημιουργία, ο θείος λόγος, επισφραγίζοντας τα πάντα, προέβαλε την ίδια μαρτυρία λέγοντας: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν καλά λίαν», ομιλώντας με την προσθήκη του «λίαν» —και αυτή μάλιστα ήταν η έκτη ημέρα και ακολουθούσε η έβδομη της καταπαύσεως—, προκειμένου, ξεριζώνοντας τη ρίζα της αντιλήψεως περί του κακού, να μη βρει πλέον κανείς την πρόφαση να αποτολμήσει αυτό το πράγμα, δηλαδή να διανοηθεί την κακία ως κάτι το αιώνιο. Διότι έχει αναιρεθεί ο ίδιος ο συλλογισμός περί αυτής. Επειδή πουθενά δεν υπήρχε το κακό, αφού τα πάντα ήταν πολύ καλά και είχαν δημιουργηθεί και μαρτυρηθεί από τον αγαθό Θεό. 19. Η ονομασία δε της ύλης είναι διττή. Διότι, αφενός, όπως ανέφερα, σύμφωνα με τον νου του αλιτηρίου είναι όνομα ενέργειας και αναλωτικής φθοράς. Αφετέρου, συνηθίζουμε να ονομάζουμε ύλη εκείνην που προορίζεται για τη διαμόρφωση του κάθε πράγματος από όσους ασκούν τις τέχνες, όπως, για παράδειγμα, λέμε ύλη ξύλων, ύλη πηλουργίας, ύλη χρυσού, ύλη αργύρου. Λέγεται επίσης ύλη και η διεργασία στα σώματα, η οποία συγκεντρώνεται από φθαρτά προϊόντα κακώσεως.

Διότι δεν υπήρξε κάποιος δασοκόμος που να τα φύτεψε· αλλά ο θείος Λόγος κατέστησε κατάφυτες τις κορυφές των ορέων. Εάν δε τα φύτεψε ο ίδιος, είναι εξάπαντος χρήσιμα· διότι όλα όσα εποίησε ο Θεός, είναι καλά λίαν. Μνημονεύοντας δε τον Λίβανο ως επιφανές όρος, καθώς και τους κέδρους που βρίσκονται σε αυτόν, φανέρωσε μέσω αυτών και τα υπόλοιπα όρη και δένδρα. Εκεί θα φωλιάσουν τα στρουθία.

ΛΒʹ. ΟΤΙ ΟΛΑ ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΕΙΝΑΙ ΚΑΛΑ Ενώ η Γραφή των Εβραίων διακηρύσσει για καθένα από τα δημιουργήματα: «Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό», και κατά την ανακεφαλαίωση όλων αναφέρει: «Και είδε ο Θεός τα πάντα, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά», άκου πώς λέει ο Πλάτων: «Αν λοιπόν αυτός ο κόσμος είναι καλός και ο δημιουργός αγαθός, είναι φανερό ότι απέβλεπε προς το αιώνιο». Και πάλι: «Διότι ο μεν είναι το ωραιότερο από τα δημιουργήματα, ο δε το άριστο από τα αίτια».

Για κάθε ένα λοιπόν από τα δημιουργήματα ο θαυμάσιος Μωυσής προσθέτει: «Και είδε ο Θεός ότι είναι καλό»· και στο τέλος όλων, ανακεφαλαιώνοντας τον λόγο για τα πάντα, λέει: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά». Δόγμα δε των Εβραίων είναι και το ότι ο Θεός δεν είναι αίτιος των κακών, εφόσον βεβαίως ο Θεός «δεν εποίησε τον θάνατο ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών· διότι τα έκτισε όλα για να υπάρχουν, και τα δημιουργήματα του κόσμου είναι σωτήρια», ενώ «με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Γι' αυτό και στον προφήτη παρουσιάζεται ο Θεός να λέει προς αυτόν που από δική του προαίρεση έγινε κακός: «Εγώ σε φύτεψα ως άμπελο καρποφόρο, εξ ολοκλήρου αληθινή· πώς στράφηκες προς τα πίσω, άμπελε αλλότρια;». Και αν κάπου λέγεται ότι κακά συμβαίνουν στους φαύλους από τον Θεό, πρέπει να κατανοηθεί καθ' ομωνυμίαν, καθώς έτσι ονομάζονται οι τιμωρίες, τις οποίες ο Θεός, όντας αγαθός, λέγεται ότι επιφέρει όχι προς βλάβη των τιμωρουμένων, αλλά προς ωφέλεια και συμφέρον τους· όπως ακριβώς και ένας ιατρός θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι προξενεί κακά για τη σωτηρία των ασθενών, όταν εφαρμόζει επώδυνες και πικρές θεραπείες.

ΚΔʹ. ΑΠΟ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ «Πώς να τους ανεχθούμε όταν υποστηρίζουν ότι τα σοφά και, για τον λόγο αυτόν, καλά δημιουργήματα είναι τυχαία συμπτώματα; Από αυτά, το καθένα ξεχωριστά, όταν δημιουργήθηκε, φάνηκε σε Αυτόν που πρόσταξε να γίνει ότι είναι καλό, όπως συνέβη και με όλα μαζί συνολικά. Διότι “είδε”, λέει, “ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά”. Αλλά δεν παραδειγματίζονται ούτε καν από τα μικρά, συνηθισμένα και άμεσα παραδείγματα, από τα οποία μπορούν να μάθουν ότι κανένα χρήσιμο και ωφέλιμο έργο δεν κατασκευάζεται χωρίς τέχνη ούτε συμπτωματικά, αλλά με την εργασία των χεριών καταρτίζεται για την πρέπουσα χρήση· όταν όμως καταστεί άχρηστο και ανωφελές, τότε καθώς διαλύεται σκορπίζεται αόριστα και όπως τύχει, αφού δεν το χειρίζεται πλέον ούτε το διευθετεί η σοφία, η οποία είχε φροντίσει για τη συγκρότησή του. Διότι ένα ένδυμα δεν υφαίνεται χωρίς τον υφαντή να στήνει το στημόνι, ούτε με το υφάδι να πλέκεται από μόνο του· αν όμως φθαρεί, τα σχισμένα κουρέλια σκορπίζονται παντού. Επίσης, μία οικία ή πόλη ανοικοδομείται όχι επειδή δέχεται κάποιους λίθους να πηγαίνουν από μόνοι τους στα θεμέλια και άλλους να αναπηδούν στις επάλληλες στρώσεις του τοίχου, αλλά επειδή ο χτίστης τοποθετεί στην κατάλληλη θέση τους κατάλληλους λίθους· όταν όμως γκρεμιστεί, πέφτοντας ο κάθε λίθος κατρακυλά εκεί όπου τυχαίνει να βρει χώρο.

Και ας μην υποθέσει κανείς ότι μέσω της αλληγορικής ερμηνείας προκαλώ σύγχυση στην κατανόηση του κειμένου, ώστε να συντάσσομαι με τις εικασίες όσων πριν από εμάς εξέτασαν αυτά τα ζητήματα, και να λέω: ότι οι μεν αποστατικές δυνάμεις ονομάζονται άβυσσος, ο δε κοσμοκράτορας του σκότους νοείται ως το σκότος που βρίσκεται πάνω από την άβυσσο. Είθε να μην παρανομήσω ποτέ σε τέτοιο βαθμό, ώστε να θεωρήσω την κακία δημιούργημα του Θεού· εφόσον ο θείος λόγος έχει αναφέρει σαφώς και συνοπτικά ότι «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού όλα ήταν πάρα πολύ καλά». Εάν λοιπόν είναι καλά όλα όσα εποίησε ο Θεός, και η άβυσσος και τα περί αυτήν δεν συγκαταλέγονται εκτός των όσων έχουν δημιουργηθεί από τον Θεό· τότε είναι και αυτά καλά ως προς τον δικό τους λόγο υπάρξεως, έστω και αν είναι άβυσσος, και έστω και αν δεν λάμπει ακόμη γύρω της το φως που ενυπάρχει στα όντα. Επομένως, όταν ακούω για άβυσσο από τη Γραφή, ερμηνεύω ότι σημαίνει το πλήθος των υδάτων. Διότι έτσι την ορίζει και η ψαλμωδία λέγοντας: «Ταράχθηκαν οι άβυσσοι, πλήθος ήχου υδάτων»· και όταν ακούω για το σκότος γύρω από αυτήν, κατανοώ το γεγονός ότι δεν είχε ακόμη φανερωθεί η φωτιστική δύναμη που ενυπάρχει στη φύση των όντων. Και διδασκόμενος από τη Γραφή για τον χωρισμό των υδάτων, ο οποίος έγινε μέσω του στερεώματος, νομίζω ότι δεν πράττω κάτι εκτός του ευλόγου και της κυριολεκτικής σημασίας των λέξεων, όταν αντιλαμβάνομαι τον χωρισμό στο ύδωρ με τέτοιον τρόπο, ώστε να φρονώ και να είμαι πεπεισμένος ότι η φύση του καθενός είναι διαφορετική;

Εφόσον δε η δύναμη παραμένει ισόρροπη και στα δύο, προκαλείται όμοια η αμοιβαία καταστροφή τους και κανένα δεν τρέφεται από το άλλο, αλλά και τα δύο εξαφανίζονται το ένα μέσα στο άλλο. Όπως, λοιπόν, στην περίπτωση των θηρίων που αλληλοσπαράσσονται δεν είναι από τη φύση τους δυνατόν να ζουν και τα δύο το ένα μέσω του άλλου, εφόσον φθείρονται μεταξύ τους, έτσι και η αντίθεση του υγρού προς το ξηρό δεν θα διατηρούσε κανένα από τα δύο στην ύπαρξη, εάν η καταστροφή του ενός αποτελούσε τροφή για το άλλο. Μου φαίνεται όμως ορθότερο να εξετάσουμε το ζήτημα ακολουθώντας την εξής λογική σειρά: επειδή όλα όσα δημιούργησε ο Θεός είναι «καλά λίαν», φρονώ ότι σε καθένα από τα όντα πρέπει να αναγνωρίζεται η τελειότητα του καλού. Διότι η προσθήκη της λέξης «λίαν», μέσω της επιτατικής της σημασίας, υποδεικνύει σαφώς το ανελλιπές ως προς την τελειότητα.

Και τότε μάλιστα προκαλώ λύπη στον Δωήκ, τον τύραννο της σωτηρίας μου, όταν βρεθώ στον οίκο του ιερέα, και όταν ο φροντιστής των ημιόνων, μη έχοντας πλέον τη δύναμη να συμπλακεί μαζί μου πρόσωπο με πρόσωπο, εξυφαίνει κρυφά την επιβουλή εναντίον μου, καταδίδοντας τη διαμονή μου κοντά στον ιερέα σε εκείνον που διψά για τη δολοφονία μου. Θα ήταν δε προφανές ποιες είναι οι ημίονοι, επί των οποίων επιστατεί αυτός ο Ιδουμαίος, ο οποίος ποιμαίνει την άγονη φύση, στην οποία η ευλογία του Θεού δεν βρήκε τόπο, εκείνη η ευλογία που εξ αρχής εμφύτευσε τον πολλαπλασιασμό στην κτίση, λέγοντας: «Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε». Διότι ο πολλαπλασιασμός της κακίας δεν προέρχεται από τον Θεό· όπως ακριβώς και η διαιώνιση του γένους των ημιόνων δεν προέρχεται από την αναπαραγωγή μεταξύ τους, αλλά η φύση παράγει πάντοτε αυτό το ζώο ως καινοτομία, επινοώντας με δόλο και παρεισάγοντας από μόνη της αυτό που δεν υπήρχε εξαρχής στην κτίση. Είναι δε απολύτως φανερό μέσα από τα όσα ειπώθηκαν προς ποιον σκοπό αποβλέπει ο λόγος. Διότι, εάν πάντα όσα δημιούργησε ο Κύριος είναι πάρα πολύ καλά, ενώ η ημίονος βρίσκεται εκτός του καταλόγου των δημιουργημάτων της κτίσης, είναι προφανές ότι το όνομα αυτό έχει παραληφθεί από την ιστορία για να υποδηλώσει την κακία. Επομένως, ούτε από τον Θεό λαμβάνει την ύπαρξή της, ούτε, εφόσον γεννηθεί με τον τρόπο που γεννιέται, επαρκεί η υπόστασή της για την αναπαραγωγή των ομοίων της.

Γι' αυτόν τον λόγο έχουμε την πεποίθηση ότι το δέντρο του οποίου η βρώση είχε απαγορευθεί δεν ήταν συκιά, όπως ισχυρίστηκαν μερικοί, ούτε κάποιο άλλο από τα οπωροφόρα δέντρα. Διότι, εάν η συκιά ήταν τότε θανατηφόρα, δεν θα ήταν σε καμία περίπτωση βρώσιμη σήμερα. Συγχρόνως, όμως, έχουμε διδαχθεί και από τη φωνή του Δεσπότου, η οποία το ορίζει αυτό δογματικά με την απόφασή της, ότι «τίποτα από όσα εισέρχονται από το στόμα δεν δύναται να μολύνει τον άνθρωπο». Αντιθέτως, αναζητούμε κάποιο άλλο νόημα σε αυτόν τον νόμο, αντάξιο του μεγαλείου του νομοθέτη. Και αν ακόμη ακούμε ότι ο παράδεισος είναι έργο της φυτείας του Θεού, και αν ακόμη ακούμε για το ξύλο της ζωής που είναι φυτεμένο στο μέσο του παραδείσου, ζητούμε να μάθουμε από Εκείνον που αποκαλύπτει τα κρυμμένα μυστήρια, ποιών φυτών γίνεται ο Πατέρας γεωργός και καλλιεργητής, και πώς είναι δυνατόν στο ακριβές μέσο του παραδείσου να βρίσκονται δύο δέντρα, δηλαδή και αυτό της σωτηρίας και αυτό της απώλειας. Διότι το ακριβές μέσο, όπως ακριβώς στο σχήμα ενός κύκλου, βρίσκεται αναγκαστικά στο ένα κέντρο. Εάν δε παρατεθεί δίπλα στο κέντρο σε κάποιο σημείο ένα άλλο κέντρο, υπάρχει απόλυτη ανάγκη να μετατοπιστεί μαζί με το κέντρο και ο κύκλος, ώστε το προηγούμενο σημείο να μην είναι πλέον το μέσο. Εφόσον, λοιπόν, εκεί ο παράδεισος είναι ένας, πώς λέει η Γραφή ότι το κάθε δέντρο νοείται ξεχωριστά, αλλά και ότι και το ένα και το άλλο βρίσκονται στο μέσο, εκ των οποίων μάλιστα το θανατηφόρο μάς διδάσκει πως είναι ξένο προς τη φυτεία του Θεού εκείνος ο λόγος που αποφαίνεται ότι όλα τα έργα του Θεού είναι «καλά λίαν»;

Ο λόγος μάς εκπαιδεύει δογματικά σε πολλά με λίγα λόγια. Πρώτον μεν, αυτό ακριβώς που αποφαίνεται και ο μέγας Παύλος, ότι τα πάντα προέρχονται από τον Θεό και Ένας είναι ο Θεός ο Πατέρας από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και κανένα από τα όντα δεν υπάρχει που να μην έχει την ύπαρξή του δι' Εκείνου και εξ Εκείνου (διότι τα πάντα, λέγει, έγιναν δι' Αυτού και χωρίς Αυτόν δεν έγινε τίποτε· αλλά, επειδή ο Θεός εποίησε τα πάντα, είναι πάρα πολύ καλά. Διότι τα πάντα τα εποίησε με σοφία)· έδωσε δε στη λογική φύση τη χάρη του αυτεξουσίου και της πρόσθεσε την ικανότητα να επινοεί όσα επιθυμεί, προκειμένου να έχει πεδίο δράσης η δική μας ελεύθερη βούληση και να μην είναι το αγαθό καταναγκαστικό και ακούσιο, αλλά να γίνει κατόρθωμα της προαιρέσεως. Ενώ δε αυτό το αυτεξούσιο κίνημα μάς οδηγεί κυριαρχικά προς ό,τι νομίζουμε καλό, βρέθηκε κάποιος μέσα στη φύση των όντων ο οποίος έκανε κακή χρήση αυτής της εξουσίας και, κατά τη φωνή του Αποστόλου, έγινε εφευρέτης κακών· αυτός, ως προς το ότι και ο ίδιος προέρχεται από τον Θεό είναι αδελφός μας, επειδή όμως εκούσια εξέπεσε από τη μετοχή στο αγαθό, εισάγοντας για πρώτη φορά την είσοδο των κακών και γινόμενος πατέρας του ψεύδους, έθεσε τον εαυτό του στη θέση του εχθρού απέναντι σε όλους εκείνους των οποίων ο σκοπός της προαιρέσεως αποβλέπει προς το καλύτερο.

Το χωρίο έχει ως εξής: «Για να γνωριστεί τώρα στις αρχές και στις εξουσίες στα επουράνια μέσω της Εκκλησίας η πολυποίκιλη σοφία του Θεού, σύμφωνα με την πρόθεση των αιώνων την οποία πραγματοποίησε στον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας, στον οποίο έχουμε την παρρησία και την πρόσβαση με πεποίθηση μέσω της πίστεως σε αυτόν». Διότι, πράγματι, μέσω της Εκκλησίας γίνεται γνωστή στις υπερκόσμιες δυνάμεις η ποικίλη σοφία του Θεού, η οποία θαυματούργησε τα μεγάλα θαυμάσια μέσω των αντιθέτων: πώς δηλαδή προήλθε η ζωή μέσω του θανάτου, η δικαιοσύνη μέσω της αμαρτίας, η ευλογία μέσω της κατάρας, η δόξα μέσω της ατιμίας και η δύναμη μέσω της αδυναμίας. Διότι κατά τους προηγούμενους χρόνους οι υπερκόσμιες δυνάμεις γνώριζαν μόνο την απλή και μονοειδή σοφία του Θεού, η οποία ενεργούσε τα θαύματα με τρόπο σύμφωνο προς τη φύση Του (και δεν υπήρχε καμία ποικιλία στα ορώμενα, στο γεγονός δηλαδή ότι η θεία φύση, ούσα δύναμη, δημιουργούσε κυριαρχικά όλη την κτίση μόνο με την ορμή του θελήματός της, φέρνοντας τη φύση των όντων στη γένεση και κάνοντας τα πάντα πάρα πολύ καλά, τα οποία ανέβλυζαν από την πηγή του Καλού). Αντιθέτως, αυτό το ποικίλο είδος της σοφίας, το οποίο συνίσταται από τη συμπλοκή με τα αντίθετα, το διδάχθηκαν τώρα σαφώς μέσω της Εκκλησίας: πώς ο Λόγος γίνεται σάρκα, πώς η ζωή σμίγει με τον θάνατο, πώς με τον δικό Του μώλωπα θεραπεύει τη δική μας πληγή, πώς με την αδυναμία του Σταυρού καταβάλλει τη δύναμη του εχθρού, πώς το αόρατο φανερώνεται στη σάρκα, πώς εξαγοράζει τους αιχμαλώτους, όντας ο ίδιος εκείνος που εξαγοράζει και γινόμενος ο Ίδιος το τίμημα της εξαγοράς (διότι έδωσε τον εαυτό Του λύτρο στον θάνατο για εμάς), πώς και στον θάνατο εισέρχεται και από τη ζωή δεν αποχωρίζεται, πώς και με τη δουλεία αναμειγνύεται και στη βασιλεία παραμένει. Διότι όλα αυτά και τα παρόμοια, τα οποία είναι ποικίλα και όχι απλά έργα της σοφίας, οι φίλοι του Νυμφίου τα έμαθαν μέσω της Εκκλησίας και ενθαρρύνθηκαν, κατανοώντας μέσα στο μυστήριο έναν άλλον χαρακτήρα της θείας σοφίας.

Αλλά ας επανέλθουμε στο προκείμενο ζήτημα: ότι δηλαδή μέσω του θανάτου η ψυχή ανασταίνεται από τον θάνατο (διότι, εάν δεν πεθάνει, παραμένει νεκρή παντοτινά και ανεπίδεκτη της ζωής· ενώ, με το να πεθάνει, εισέρχεται στη ζωή, έχοντας αποβάλει κάθε νεκρότητα), και αυτό το δόγμα μας βεβαιώνεται από το προκείμενο ρητό, καθώς η νύμφη λέει τα εξής: «Αναστήθηκα εγώ για να ανοίξω στον αδελφιδό μου· τα χέρια μου έσταξαν σμύρνα, τα δάχτυλά μου ήσαν γεμάτα σμύρνα». Ότι δε η σμύρνα είναι σύμβολο του θανάτου, κανείς από όσους έχουν ενδιατρίψει στις θείες Γραφές δεν θα το αμφισβητούσε. Το πώς λοιπόν ο θάνατος μας ανασταίνει από τον θάνατο, νομίζω ότι μερικοί θα επιζητούν να διευκρινιστεί σαφέστερα ο λόγος περί αυτού. Θα το εξηγήσουμε, λοιπόν, όσο είναι δυνατόν, επιβάλλοντας κάποια τάξη και ακολουθία στον λόγο μας. Η αφήγηση της κοσμογονίας μαρτυρεί ότι όλα όσα δημιούργησε ο Θεός είναι «λίαν καλά». Ένα δε από τα «λίαν καλά» ήταν και ο άνθρωπος, ή μάλλον ήταν στολισμένος με κάλλος περισσότερο από τα άλλα δημιουργήματα· διότι τι άλλο θα μπορούσε να είναι τόσο ωραίο όσο το ομοίωμα του ακήρατου κάλλους; Εάν δε όλα ήταν «λίαν καλά», και μεταξύ όλων αυτών ή και προ πάντων ήταν ο άνθρωπος, τότε βεβαίως δεν υπήρχε μέσα στον άνθρωπο ο θάνατος· διότι ο άνθρωπος δεν θα ήταν κάτι καλό, εάν είχε μέσα του τον σκυθρωπό χαρακτήρα της κατήφειας του θανάτου. Αντιθέτως, όντας απεικόνισμα και ομοίωμα της αιώνιας ζωής, ήταν αληθινά καλός και «λίαν καλός», καλλωπισμένος με τον φαιδρό χαρακτήρα της ζωής.

Διότι δεν υπάρχει κανένα απολύτως κακό στη φύση των όντων, το οποίο να βρίσκεται έξω από την ελεύθερη προαίρεση και να θεωρείται ότι διαθέτει δική του υπόσταση. Επειδή «κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό και τίποτα δεν είναι απορριπτέο», και «όλα όσα δημιούργησε ο Θεός είναι πάρα πολύ καλά». Αλλά επειδή με τον προαναφερθέντα τρόπο εισχώρησε στη ζωή των ανθρώπων η αλληλουχία της αμαρτίας, και από μια μικρή αφορμή ξεχύθηκε μέσα στον άνθρωπο απεριόριστη η κακία, και εκείνο το θεοειδές κάλλος της ψυχής, το οποίο δημιουργήθηκε κατά μίμηση του πρωτοτύπου, μαύρισε σαν το σίδερο από τη σκουριά της κακίας, τότε πλέον δεν διέσωζε τη χάρη της οικείας σε αυτήν και κατά φύσιν εικόνας, αλλά μεταμορφώθηκε σύμφωνα με το αίσχος της αμαρτίας. Γι' αυτό «αυτό το μέγα και τίμιο» ον, ο άνθρωπος, όπως ονομάστηκε από τη Γραφή, έχοντας εκπέσει από την οικεία του αξία, όπως ακριβώς παθαίνουν όσοι από γλίστρημα πέφτουν στο βούρκο και αλλοιώνουν τη μορφή τους με τον πηλό με αποτέλεσμα να γίνονται αγνώριστοι ακόμη και στους οικείους τους, έτσι και αυτός, πέφτοντας στον βούρκο της αμαρτίας, έχασε μεν το να είναι εικόνα του άφθαρτου Θεού, και ενδύθηκε εξαιτίας της αμαρτίας τη φθαρτή και πήλινη εικόνα. Αυτήν την εικόνα τον συμβουλεύει ο θείος λόγος να αποβάλει, ξεπλένοντάς την σαν με κάποιο καθαρό νερό, δηλαδή με την καθαρότητα της ζωής, ώστε, με την αφαίρεση του γήινου καλύμματος, να φανερωθεί και πάλι το κάλλος της ψυχής.

Αυτοί, λοιπόν, που με τέτοια επιχειρήματα εξυμνούν την εβδομάδα δεν αντιλαμβάνονται ότι εξυμνούν όχι μόνο αυτήν, αλλά γενικώς κάθε αριθμό· διότι εύλογα ο καθένας έχει αρκετά τέτοια στοιχεία για να εγκωμιαστεί. Διότι, εφόσον ο αριθμός συνδημιουργήθηκε από τον Θεό μαζί με όλα τα όντα, και όλα όσα κτίστηκαν από τον Θεό είναι καλά και «καλά λίαν», όπως επιβεβαίωσε ο ίδιος ο Κτίστης μέσω του Μωυσή, οποιοδήποτε μέρος του αριθμού κι αν απομονώσει κανείς και το εξετάσει προσεκτικά, θα το βρει καλό και πολύ καλό, να ταιριάζει θαυμάσια τόσο με τον εαυτό του όσο και με τις άλλες αναλογίες. Όμως, η μία ημέρα δεν διαφέρει από την άλλη απλώς εξαιτίας του αριθμού· διότι για καμία ημέρα δεν ανέφερε ο Μωυσής ότι ο Θεός επαίνεσε τον αριθμό της, αλλά ότι επαινούνται τα δημιουργήματα που παρήχθησαν από Αυτόν σε καθεμία από αυτές. Επομένως, ούτε η έβδομη ημέρα πρέπει να επαινείται εξαιτίας του αριθμού της.

Από αυτές τις έξι δυνάμεις και την έβδομη που είναι μαζί με τις έξι, ονομάζει την πρώτη συζυγία, τον Νου και την Επίνοια, ουρανό και γη. Και το μεν αρσενικό στοιχείο επιβλέπει από πάνω και προνοεί για τη σύζυγο, ενώ η γη υποδέχεται κάτω τους νοερούς καρπούς που κατέρχονται από τον ουρανό και είναι συγγενείς με τη γη. Για τον λόγο αυτό, αναφέρει, επειδή ο Λόγος αποβλέπει πολλές φορές προς όσα έχουν γεννηθεί από τον Νου και την Επίνοια —δηλαδή από τον ουρανό και τη γη— λέει: «Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε· γιους γέννησα και ύψωσα, αλλά αυτοί με αθέτησαν». Αυτός δε που τα λέει αυτά, αναφέρει, είναι η έβδομη δύναμη, ο εστώς, στάς, στησόμενος· διότι αυτός είναι ο αίτιος αυτών των καλών πραγμάτων τα οποία επαίνεσε ο Μωυσής και είπε «καλά λίαν». Η δε Φωνή και το Όνομα είναι ο ήλιος και η σελήνη, ενώ ο Λογισμός και η Ενθύμηση είναι ο αέρας και το ύδωρ. Και μέσα σε όλα αυτά έχει αναμειχθεί και συγκεραστεί, όπως είπα, η μεγάλη δύναμη, η απέραντη, ο εστώς.

Πώς λοιπόν δεν είναι αυτός Θεός, αυτός που ανασταίνει νεκρούς, που καθιστά τους χωλούς αρτιμελείς, που καθαρίζει λεπρούς, που χαρίζει την όραση σε τυφλούς, που τα όντα είτε τα πολλαπλασιάζει είτε τα μεταβάλλει, όπως τους πέντε άρτους και τα δύο ψάρια, καθώς και το νερό σε κρασί, και ο οποίος τρέπει σε φυγή τον δικό σου στρατό με έναν μόνο λόγο; Και γιατί κακίζεις τη φύση της Παρθένου και αποκαλείς αισχρά τα μόρια του σώματος, ενώ παλαιότερα αυτά τα διαπόμπευες και πρόσταζες να γυμνώνονται οι μεν άνδρες μπροστά στα μάτια των γυναικών, οι δε γυναίκες για την ακόλαστη επιθυμία των ανδρών; Τώρα θεωρείς ότι αυτά είναι αισχρά και προσποιείσαι τον σεμνό, εσύ που είσαι το πνεύμα της πορνείας, αγνοώντας ότι κάτι γίνεται αισχρό μόνο τότε, όταν μολυνθεί από την παρανομία, ενώ, όταν απουσιάζει η αμαρτία, τίποτα από όσα έχουν δημιουργηθεί δεν είναι αισχρό, τίποτα φαύλο, αλλά τα πάντα είναι «καλά λίαν»; Και εσύ, χωρίς να βλέπεις την αλήθεια, τα κατηγορείς αυτά;

Πού είναι εκείνοι που λένε: «Αυτός ο καρπός είναι πικρός, αυτό το βότανο επιφέρει δηλητήριο, αυτό το σαρκοβόρο πτηνό τι καλό μας προσπορίζει; Κάποιο με την κραυγή του απειλεί με θάνατο· έτερο με τη φωνή του προμηνύει χειμώνα· άλλο με το πέταγμά του μας φέρνει συμφορά»; Διότι άκουσα πολλούς να ερίζουν και να φλυαρούν ανόητα για αυτά. Δεν αποτελεί αυτό εκτροπή για τους Χριστιανούς; Διότι αυτά που ο Θεός είδε και χαρακτήρισε «καλά λίαν», εσύ μην τα εξυβρίζεις. Και είπε ο Θεός: «Ας δημιουργηθούν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού για τον φωτισμό της ημέρας και για τη δαδουχία της νύχτας».

Διότι το ότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο η θεία Γραφή το επισημαίνει αυτό για το καθένα ξεχωριστά, έχει καταστεί φανερό από τη συνέχεια. Θα αρκούσε, βέβαια, μετά από όλα τα δημιουργήματα να πει μία μόνο φορά, ότι όλα όσα εποίησε ήταν «καλά λίαν»· αλλά, επειδή γνωρίζει την υπερβολική αδυναμία των λογισμών μας, το κάνει αυτό και τμηματικά, διδάσκοντάς μας ότι τα πάντα παρήχθησαν με πολυμήχανη σοφία και άφατη φιλανθρωπία. «Και έγινε», λέγει, «εσπέρα, και έγινε πρωί, ημέρα τέταρτη». Διότι, αφού ολοκλήρωσε τον διάκοσμο του ουρανού, καλλωπίζοντάς τον με τα άστρα και παράγοντας τους δύο μεγάλους φωστήρες, έθεσε τέλος στην ημέρα· και λέγει: «Έγινε εσπέρα, και έγινε πρωί, ημέρα τέταρτη». Πρόσεξε πώς το λέγει αυτό για κάθε ημέρα, θέλοντας με την πυκνότητα της διδασκαλίας να στερεώσει βαθιά στη διάνοια τα θεία δόγματα.

Διότι δεν αρκέστηκε να πει «Άπαντα», αλλά πρόσθεσε, «Όσα εποίησε»· και δεν σταμάτησε μέχρις εδώ, αλλά λέει, «Και ιδού καλά», και «Λίαν καλά», δηλαδή, πάρα πολύ καλά. Όταν λοιπόν ο Δεσπότης, αυτός που τα έφερε από το μη ον στο είναι, αποκαλεί τα δημιουργήματα καλά και πάρα πολύ καλά, ποιος θα τολμούσε, έστω και αν είναι γεμάτος από απόλυτη παραφροσύνη, να ανοίξει το στόμα του και να αντιλέξει στα όσα ειπώθηκαν από τον Θεό;

και: «Το μεν ένα δημιουργήθηκε καλά, το δε άλλο όχι καλά»· για τον λόγο αυτόν η Αγία Γραφή, αποστομώνοντας τρόπον τινά όλους όσοι επιχειρούν να φανούν αχάριστοι, αναφέρει κατά την έκτη ημέρα μετά τη δημιουργία των πάντων: «Και είδε ο Θεός τα πάντα όσα εποίησε, και ιδού καλά λίαν». Τι θα μπορούσε να είναι ισάξιο με αυτήν την αξιοπιστία, όταν ο ίδιος ο Δημιουργός των πάντων αποφαίνεται και λέει ότι όλα όσα έχουν δημιουργηθεί είναι καλά, και μάλιστα πάρα πολύ καλά; Όταν, λοιπόν, δεις κάποιον να παρασύρεται από τους δικούς του λογισμούς και να θέλει να αντιλέξει στη θεία Γραφή, απόστρεψέ τον σαν να είναι παράφρονας· ή μάλλον, ούτε καν να τον αποστραφείς, αλλά, ελεώντας τον για την άγνοιά του, παράθεσέ του τα λόγια της θείας Γραφής και πες του ότι: «Είδε ο Θεός τα πάντα όσα εποίησε, και είπε, ιδού καλά λίαν»· και ίσως έτσι μπορέσεις να συγκρατήσεις την αχαλίνωτη γλώσσα του.

Ζ'. «Και έγινε», λέει, «εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα έκτη». Στο τέλος της έκτης ημέρας έθεσε και το τέλος όλων των δημιουργημάτων· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Και ολοκληρώθηκαν ο ουρανός και η γη, και όλος ο κόσμος τους». Πρόσεξε το ανεπαχθές και απέριττο της Θείας Γραφής. Αφού μνημόνευσε τα πιο περιεκτικά στοιχεία, δεν αναφέρθηκε πλέον λεπτομερώς στα υπόλοιπα, αλλά λέγοντας: «Ολοκληρώθηκε ο ουρανός και η γη», λέει, «και όλος ο κόσμος τους», φανέρωσε με αυτό όλα όσα βρίσκονται στη γη και στον ουρανό. Διότι κόσμος της γης είναι όσα αναφύονται από αυτήν, η βλάστηση των φυτών, η παραγωγή των καρπών, οι καρποί των δέντρων, και όλα τα άλλα με τα οποία την καταστόλισε ο Δημιουργός· και του ουρανού πάλι κόσμος είναι ο ήλιος, η σελήνη, η ποικιλία των άστρων, και όλα τα δημιουργήματα που βρίσκονται στο ενδιάμεσο. Γι' αυτό, εφόσον η Θεία Γραφή μνημόνευσε τον ουρανό και τη γη, συμπεριέλαβε όλη τη δημιουργία μέσα από αυτά τα στοιχεία. «Και ολοκλήρωσε», λέει, «ο Θεός κατά την έκτη ημέρα τα έργα του που εποίησε». Πρόσεξε πώς λέει το ίδιο πράγμα και μία και δεύτερη φορά, για να μάθουμε ότι μέχρι την έκτη ημέρα έχουν γίνει όλα τα έργα της δημιουργίας. «Διότι ολοκλήρωσε», λέει, «την έκτη ημέρα τα έργα του που εποίησε, και κατέπαυσε την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του που εποίησε».

Διότι πώς θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ακάθαρτο οποιοδήποτε από τα δημιουργήματα, από τη στιγμή που έχει ήδη εκδοθεί η άνωθεν απόφαση γι' αυτά και η θεία Γραφή αναφέρει ότι «εἶδεν ὁ Θεὸς πάντα ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν»; Εντούτοις, η ίδια η φύση, κινούμενη από μόνη της, ανέδειξε αυτή τη διάκριση. Και για να κατανοήσεις ότι αυτό είναι αληθές, αναλογίσου ακόμη και σήμερα πώς σε ορισμένους τόπους μερικοί απέχουν από ορισμένα είδη θεωρώντας τα ακάθαρτα και μη καθιερωμένα, ενώ άλλοι πάλι τα καταναλώνουν, επειδή η συνήθεια τους ωθεί σε αυτό. Έτσι, λοιπόν, και τότε αυτή η έμφυτη γνώση δίδασκε στον δίκαιο ποια μεν ήταν κατάλληλα για βρώση, και ποια ήταν ακάθαρτα, όχι επειδή πράγματι ήταν τέτοια, αλλά επειδή έτσι θεωρούνταν. Για ποιον λόγο, πες μου, θεωρούμε τον όνο ακάθαρτο, παρότι δεν τρέφεται με τίποτε άλλο παρά μόνο με σπόρους, ενώ άλλα τετράποδα τα θεωρούμε κατάλληλα για βρώση, μολονότι τρέφονται με ακάθαρτη τροφή;

Αλλά αξίζει να ερευνήσουμε εάν τώρα ο ίδιος ανακάλυψε το φυτό, ή εάν αυτό είχε παραχθεί ανέκαθεν και εξαρχής. Είναι εύλογο βέβαια αυτό να είχε δημιουργηθεί ανέκαθεν και εξαρχής κατά την έκτη ημέρα, όταν «είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά» (διότι, λέγει, «κατέπαυσε ο Θεός την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του, τα οποία εποίησε»)· δεν ήταν όμως γνωστή η χρήση του φυτού. Διότι, εάν το φυτό είχε καταστεί γνωστό ανέκαθεν και εξαρχής, ή εάν ο καρπός του ήταν καταφανής, οπωσδήποτε και ο Άβελ και οι σύγχρονοί του, όταν προσέφεραν τις θυσίες, θα έκαναν σπονδή και με οίνο.