Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:31

Το να ασχολείται κανείς με τα μάταια. Και ποια είναι τα μάταια, παρά όλα τα παρόντα; Για τα οποία λέει ο Εκκλησιαστής: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Αλλά θα πει κάποιος: Αν είναι μάταια και ματαιότητα, για ποιο σκοπό έγιναν; Αν είναι έργα του Θεού, πώς είναι μάταια; Και γίνεται πολύς λόγος γι' αυτά. Αλλά άκουσε, αγαπητέ: Δεν ονόμασε τα έργα του Θεού μάταια, μη γένοιτο· ούτε ο ουρανός είναι μάταιος, ούτε η γη είναι μάταιη, μη γένοιτο· ούτε ο ήλιος, ούτε η σελήνη και τα άστρα, ούτε το σώμα μας. Διότι όλα αυτά είναι πάρα πολύ καλά. Τότε λοιπόν τι είναι μάταιο; Ας ακούσουμε τον ίδιο τον Εκκλησιαστή να λέει: «Φύτεψα για τον εαυτό μου αμπέλια, απέκτησα τραγουδιστές και τραγουδίστριες, κατασκεύασα δεξαμενές υδάτων, απέκτησα ποίμνια και κοπάδια, συγκέντρωσα χρυσό και άργυρο· και είδα ότι όλα είναι ματαιότητα»· και πάλι: «Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης». Άκουσε και τον Προφήτη που λέει: «Θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει». Σύμφωνα με αυτό, ματαιότης ματαιοτήτων είναι τα λαμπρά οικοδομήματα, ο πολύς και άφθονος χρυσός, τα πλήθη των δούλων που περιφέρονται επιδεικτικά στην αγορά, η αλαζονεία και η κενοδοξία, η υπεροψία και ο κομπασμός. Διότι όλα αυτά είναι μάταια· επειδή δεν έχουν γίνει από τον Θεό, αλλά έχουν δημιουργηθεί από εμάς.

ε΄. Και αυτά τα λέγω, όχι επειδή τα χρήματα είναι αμαρτία· το να μην τα διανέμει όμως κανείς στους φτωχούς είναι αμαρτία, καθώς και το να τα χρησιμοποιεί κακώς. Διότι ο Θεός δεν δημιούργησε τίποτε κακό, αλλά τα πάντα είναι πάρα πολύ καλά· επομένως και τα χρήματα είναι καλά, αρκεί να μην εξουσιάζουν αυτούς που τα κατέχουν, και αρκεί να εξαλείφουν τη φτώχεια του πλησίον. Διότι ούτε εκείνο το φως είναι καλό, το οποίο δεν εξαφανίζει το σκοτάδι, αλλά το επιτείνει, ούτε θα μπορούσα να ονομάσω πλούτο εκείνον που δεν καταλύει τη φτώχεια, αλλά την αυξάνει. Διότι ο πλούσιος δεν ζητά να παίρνει από τους άλλους, αλλά να τους συντρέχει· ενώ εκείνος που ζητά να λαμβάνει από τους άλλους, δεν είναι πλέον πλούσιος, αλλά είναι ο ίδιος πένητας. Επομένως, δεν είναι τα χρήματα το κακό, αλλά η φτωχή διάνοια, η οποία οδηγεί τον πλούτο στη φτώχεια.

Ποιος είναι λοιπόν ο πρώτος χρόνος; Ποια είναι η κορυφή του πρώτου αυτού χρόνου; Η ισημερία, αδελφέ, όπως αποδείξαμε ζητώντας να είναι ίσα τα τμήματα της ημέρας και της νύκτας, και μάλιστα η εαρινή ισημερία, από την οποία αρχίζει ο καιρός της άνοιξης, με βάση την ίδια την ακολουθία της ιστορικής αφήγησης. Διότι εξιστορεί ο Μωυσής ότι την τρίτη ημέρα πρόσταξε ο Θεός να γίνουν τα άνθη, τα δένδρα και τα βότανα, τα οποία αποτελούν σύμβολα της άνοιξης και συμφωνούν με τη δημιουργική τέχνη, την οδό και την τάξη του Θεού που κτίζει τα πάντα. Επειδή, λοιπόν, η πρώτη δημιουργία του ανθρώπου έγινε μετά την ισημερία, την έκτη ημέρα από την ισημερία —διότι την Παρασκευή πλάστηκε ο άνθρωπος—, και η πανσέληνος δημιουργήθηκε και αυτή μετά την ισημερία, την τέταρτη ημέρα, και ακολούθησε η πτώση εξαιτίας της αμαρτίας του ανθρώπου, για τον λόγο αυτό (ο Θεός) αναλαμβάνει τη διόρθωση και την ανανέωσή του κατά την ίδια χρονική προθεσμία της δημιουργίας του, συγκεντρώνοντας και την ισημερία και τη δέκατη τέταρτη ημέρα της σελήνης (πανσέληνο) μετά την ισημερία και την έκτη ημέρα της εβδομάδας, ώστε, διά μέσου όλων αυτών των χρονικών προθεσμιών, να καταδείξει την ανάσταση Εκείνου που έπαθε, καθώς και την ανανέωση και ανακεφαλαίωση της φύσεως.

Επειδή ελαττώθηκαν οι αλήθειες από τους υιούς των ανθρώπων. Ο Νόμος ανακράζει: «Άκου, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας», και οι ασεβέστατοι οπαδοί του Σαβελλίου προσθέτουν στον έναν άλλους δύο. Ο Χριστός βοά: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», και τα τέκνα των αιρετικών φαντάζονται μια ομοούσια τριάδα θεών. [Ο Ησαΐας, ο εκλεκτός των προφητών, βοά: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει στην κοιλιά της και θα γεννήσει υιό και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει ο Θεός είναι μαζί μας», και ο Νεστόριος διακηρύσσει την παρθένο ανθρωποτόκο.] Ο Δεσπότης βοά μέσω του Ιεζεκιήλ λέγοντας: «Αυτά λέει ο Αδωναΐ Κύριος: Δεν επιθυμώ τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει αυτός και να ζήσει η ψυχή του», και ο Ναυάτος καταλογίζει στον Θεό ασπλαχνία, λέγοντας ότι δεν υπάρχει μετάνοια. Ο Μωυσής ο νομοθέτης γράφει: «Όλα όσα εποίησε ο Θεός ήταν πάρα πολύ καλά», και οι μαινόμενοι Μανιχαίοι κατηγορούν την κτίση. Οι Ιουδαίοι βλέπουν τον χωλό να περπατά και συγκροτούν δικαστήριο εναντίον των ιατρών.

Όταν, λοιπόν, λέει: «Αινείτε τον Κύριο, άγγελοι, δυνάμεις, ουρανοί, σελήνη, ήλιος, αστέρες, το ύδωρ που βρίσκεται υπεράνω των ουρανών», εννοεί τούτο: ότι το καθένα από τα δημιουργήματα είναι αντάξιο της σοφίας του Δημιουργού και βρίθει από μέγα θαύμα· πράγμα το οποίο έλεγε συνοπτικά ο Μωυσής στα προοίμια: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν λίαν καλά»· είναι τόσο καλά, ώστε να δοξάζουν τον Πλάστη τους και να παρακινούν τον θεατή να υμνήσει Εκείνον που τα κατασκεύασε.

Εγώ δεν κατακρίνω το αξίωμα, ούτε το συκοφαντώ, αλλά τους κακούς που χρησιμοποιούν κακώς το καλό. Είναι καλό να πλουτεί κανείς· διότι όσα δημιούργησε ο Θεός, είναι όλα πάρα πολύ καλά. Βλέπεις τον φτωχό και του φέρεσαι με υπεροψία, και δεν αναλογίζεσαι ότι εσύ είσαι άνθρωπος, και ο φτωχός είναι άνθρωπος· ο άνθρωπος, το πολυτιμότερο πλάσμα του Θεού· ο άνθρωπος, για τον οποίο απλώθηκε ο ουρανός· ο άνθρωπος, για τον οποίο ο ήλιος διατρέχει την πορεία του· ο άνθρωπος, για τον οποίο η σελήνη γνωρίζει τη δύση της· ο άνθρωπος, για τον οποίο τα άστρα δίνουν το φως τους, για τον οποίο εξαπλώθηκε η θάλασσα, για τον οποίο η γη θεμελιώθηκε πάνω στα ύδατα· για τον οποίο υπάρχουν τα όρη, οι κοιλάδες και τα βουνά, για τον οποίο υπάρχουν τα άλση, οι δρυμοί, οι φάραγγες και οι πεδιάδες, για τον οποίο υπάρχουν οι πηγές, τα ποτάμια και οι λίμνες, για τον οποίο η γη βλάστησε χορτάρι, και τα ύδατα γεννούν έμβια όντα, για τον οποίο υπάρχουν τα κτήνη, τα τετράποδα, τα ερπετά και τα πτηνά, για τον οποίο υπάρχουν οι χρόνοι, τα έτη, οι μήνες, οι ημέρες, οι ώρες και οι νύχτες, για τον οποίο υπάρχουν οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι, οι αρχές και οι εξουσίες, οι θρόνοι, οι κυριότητες, τα Χερουβίμ και τα Σεραφίμ. Αλλά γιατί μακρηγορώ; Ο άνθρωπος, για τον οποίο ο Δεσπότης έχυσε το αίμα Του. Άνθρωπος που εξαγοράστηκε με το τίμιο αίμα, και εσύ τον περιφρονείς; Δεν είναι άνθρωπος σαν κι εσένα, επειδή είναι φτωχός; Γι' αυτό τον αντιμετωπίζεις με υπεροψία; Δεν εξέλεξε ο Θεός τους φτωχούς; Μήπως εξέλεξε τους πλουσίους; Ο Πέτρος, ο κορυφαίος των αποστόλων, το θεμέλιο της Εκκλησίας, αυτός που ήταν πράγματι Πέτρος (πέτρα) και στο όνομα και στην πραγματικότητα, δεν ήταν φτωχός;

Κεφάλαιο Δ'. Ότι και ο προφήτης Μωυσής εξάλειψε την επισφαλή περιέργεια στα προοίμια του βιβλίου με έναν μόνο λόγο. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, επειδή δημιουργήθηκε όλη η κτίση και έλαβε τον οικείο της διάκοσμο, και αυτό το απόλυτα αρμονικό, θαυμαστό και γεμάτο από μεγάλη έκπληξη έργο παρουσιάστηκε μπροστά μας, επειδή όμως επρόκειτο πολλοί από τους ανόητους και παράφρονες να επικρίνουν τα δημιουργήματα, δες πώς, αναχαιτίζοντας εκ των προτέρων την άκαιρη κρίση και τη μανιώδη καταδίκη τους, ο νομοθέτης έφραξε με έναν μόνο λόγο κάθε αναίσχυντη γλώσσα, λέγοντας: «Είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού, ήταν πάρα πολύ καλά.»

Γι' αυτό, αφού είπε ότι δημιουργήθηκε το φως, πρόσθεσε: «Και είδε ο Θεός το φως ότι ήταν καλό», και με τον ίδιο τρόπο έκανε για το καθένα. Έπειτα, για να μη μακρηγορεί αναφέροντας τα πάντα ονομαστικά, αποφαίνεται συνολικά για όλα με μία φράση και λέει πάλι: «Είδε ο Θεός όλα όσα δημιούργησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά». Όχι επειδή ο Θεός κατάλαβε ότι το δημιούργημα είναι καλό αφού πρώτα δημιουργήθηκε· μη γένοιτο. Διότι, αν ένας άνθρωπος τεχνίτης, έχοντας μάθει την τέχνη του, γνωρίζει και πριν από την κατασκευή τους ότι τα έργα που πρόκειται να γίνουν από αυτόν θα είναι καλά, πολύ περισσότερο εκείνη η άρρητη σοφία, η οποία παρήγαγε τα πάντα μόνο με το θέλημά της, γνώριζε και πριν από τη δημιουργία τους ότι είναι καλά.

Τι λοιπόν, πες μου; Θα κατηγορήσουμε τον ήλιο γι' αυτό; Μη γένοιτο· αλλά, αφήνοντας τους λογισμούς να ησυχάσουν καθώς και τον θόρυβό τους, ας κρατηθούμε από την πέτρα εκείνη και από τη ρήση που λέει: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά», επειδή και αυτά που απαρίθμησα τώρα είναι πάρα πολύ καλά και ωφέλιμα. Αλλά, όπως είπα προηγουμένως, πρέπει να επανερχόμαστε διαρκώς σε εκείνη τη ρήση και να λέμε: «Ιδού, όλα όσα εποίησε ο Θεός είναι πάρα πολύ καλά».

Περί διαβόλου και δαιμόνων Από αυτές τις αγγελικές δυνάμεις, ο πρωτοστάτης της περίγειας τάξης, στον οποίο είχε ανατεθεί από τον Θεό η φύλαξη της γης, δεν δημιουργήθηκε από τη φύση του πονηρός, αλλά ήταν αγαθός, πλάστηκε για το αγαθό και δεν έφερε μέσα του απολύτως κανένα ίχνος κακίας από τον Δημιουργό. Επειδή όμως δεν μπόρεσε να σηκώσει τον φωτισμό και την τιμή που του δώρισε ο Δημιουργός, με την αυτεξούσια προαίρεσή του στράφηκε από το κατά φύση στο παρά φύση, επαίρθηκε εναντίον του Θεού που τον έπλασε, θέλοντας να του εναντιωθεί, και ως ο πρώτος που αποστάτησε από το αγαθό βρέθηκε μέσα στο κακό· διότι το κακό δεν είναι τίποτε άλλο παρά στέρηση του αγαθού, όπως ακριβώς και το σκοτάδι είναι στέρηση του φωτός. Διότι το μεν αγαθό είναι νοητό φως, ομοίως δε και το κακό είναι νοητό σκοτάδι. Ενώ λοιπόν κτίστηκε από τον Δημιουργό ως φως και έγινε αγαθός —«διότι είδε ο Θεός πάντα όσα εποίησε, και ιδού ήταν καλά λίαν»—, με το αυτεξούσιο θέλημά του έγινε σκοτάδι. Μαζί του αποσπάστηκε, τον ακολούθησε και έπεσε μαζί του ένα άπειρο πλήθος αγγέλων που ήταν τεταγμένοι υπό την εξουσία του.

Εάν δε πει κάποιος ότι «Δεν λέμε πως υπάρχει μία ενέργεια στον Χριστό με σκοπό την αναίρεση της ανθρώπινης ενέργειας, αλλά επειδή η ανθρώπινη ενέργεια, όταν αντιδιαστέλλεται προς τη θεία ενέργεια, ονομάζεται πάθος, για τον λόγο αυτό λέμε ότι υπάρχει μία ενέργεια στον Χριστό», εμείς θα απαντήσουμε: Σύμφωνα με αυτή τη λογική, και εκείνοι που μιλούν για μία φύση, δεν το λένε αυτό με σκοπό την αναίρεση της ανθρώπινης, αλλά επειδή η ανθρώπινη φύση, όταν αντιδιαστέλλεται προς τη θεία φύση, ονομάζεται παθητική. Ας μη γένοιτο όμως σε εμάς να ονομάσουμε την ανθρώπινη κίνηση πάθος λόγω της αντιδιαστολής της προς τη θεία ενέργεια· διότι, γενικά μιλώντας, η ύπαρξη κανενός πράγματος δεν γνωρίζεται ούτε ορίζεται εκ παραθέσεως ή εκ συγκρίσεως. Διότι, με αυτόν τον τρόπο, τα όντα θα βρεθούν να είναι αλληλαίτια. Επειδή, αν, εξαιτίας του ότι η θεία κίνηση είναι ενέργεια, η ανθρώπινη είναι πάθος, τότε οπωσδήποτε, και εξαιτίας του ότι η θεία φύση είναι αγαθή, η ανθρώπινη θα είναι πονηρή· και, σύμφωνα με την αντίστροφη αντίθεση, επειδή η ανθρώπινη κίνηση ονομάζεται πάθος, η θεία κίνηση ονομάζεται ενέργεια, και επειδή η ανθρώπινη φύση είναι πονηρή, η θεία θα είναι αγαθή». Έτσι όμως, και όλα τα κτίσματα θα είναι πονηρά, και θα αποδειχθεί ψεύτης εκείνος που είπε: «Και είδε ο Θεός όλα όσα εποίησε, και ιδού ήταν καλά λίαν».

Αλλά αν αυτό ισχύει, λένε, από πού προέρχεται το κακό; Διότι είναι αδύνατον το κακό να έχει την προέλευσή του από το αγαθό. Απαντούμε, λοιπόν, ότι το κακό δεν είναι τίποτε άλλο παρά στέρηση του αγαθού και εκτροπή από το κατά φύσιν στο παρά φύσιν· διότι τίποτε δεν είναι κακό κατά φύσιν. Διότι όλα όσα δημιούργησε ο Θεός είναι πάρα πολύ καλά, έτσι ακριβώς όπως έγιναν. Όσο, λοιπόν, παραμένουν στην κατάσταση που κτίστηκαν, είναι πάρα πολύ καλά, όταν όμως απομακρύνονται εκουσίως από το κατά φύσιν και περιέρχονται στο παρά φύσιν, τότε καταλήγουν στο κακό.

ΤΙΤΛ. Βʹ. Περί της δημιουργίας του Θεού· και ότι τίποτα δεν δημιουργήθηκε από αυτόν μάταια. «Είδε ο Θεός τα πάντα όσα δημιούργησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά.» «Δική σου είναι η ημέρα, και δική σου είναι η νύχτα· εσύ κατασκεύασες το φως και τον ήλιο· εσύ δημιούργησες όλα τα όρια της γης.» «Δικοί σου είναι οι ουρανοί, και δική σου είναι η γη· την οικουμένη και το πλήρωμά της εσύ τα θεμελίωσες. — Δική του είναι η θάλασσα, και αυτός τη δημιούργησε.» «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε! Τα πάντα τα δημιούργησες με σοφία.» «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, ο οποίος κατασκεύασε το φως και δημιούργησε το σκοτάδι. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν. Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό.» «Πνεύμα από εμένα θα εξέλθει, και κάθε πνοή εγώ τη δημιούργησα.» «Ο Κύριος είναι αυτός που δημιουργεί τη γη με τη δύναμή του, που ετοιμάζει την οικουμένη με τη σοφία του, και με τη σύνεσή του εξέτεινε τον ουρανό, και ανύψωσε νεφέλες από την άκρη της γης· δημιούργησε αστραπές για τη βροχή, και εξήγαγε το φως του.» «Αυτός που κατασκεύασε τη γη για τον αιώνιο χρόνο, τη γέμισε με τετράποδα ζώα. Αυτός που αποστέλλει το φως, και αυτό πορεύεται· το κάλεσε, και του υπάκουσε με τρόμο. Και οι αστέρες έλαμψαν στις θέσεις τους και ευφράνθηκαν· τους κάλεσε, και είπαν: Είμαστε παρόντες· έλαμψαν με ευφροσύνη για εκείνον που τους δημιούργησε.» «Ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών.»

Με είδες να διψώ και δεν με πότισες; Με είδες γυμνό και δεν με έντυσες; Τι άραγε θα του πεις, ή ποια δικαιολογία έχεις; Εσύ μεν έχεις ντυθεί με μεταξωτά, και με δέρματα λαγών και αιγών, και ο φτωχός δεν έχει ούτε ένα κουρέλι. Και εσύ τρως φασιανούς και χήνες, και όσα εδέσματα υπάρχουν, και ο φτωχός δεν μπορεί να χορτάσει την κοιλιά του ούτε με ψωμί. Εσύ έχεις τοίχους με χρυσές οροφές και ποικίλα λακεδαιμονικά μάρμαρα, και κίονες, και χρυσά κιονόκρανα, και ο φτωχός δεν έχει ούτε καλύβα. Και ενίοτε έχεις αποκτήσει το σπίτι σου από αρπαγή, από πλεονεξία. Και πεθαίνεις, και φεύγεις χωρίς να παίρνεις τίποτα μαζί σου, και το σπίτι σου μένει ως παντοτινός κατήγορος, ελέγχοντας τις πράξεις σου. Διότι καθένας που θα περνάει από εκεί πρόκειται να λέει: αυτό είναι το σπίτι του άρπαγα, του πλεονέκτη. Πόσες χήρες κακοποίησε; Πόσους έκανε ορφανούς; Πόσα υπάρχοντα άρπαξε; Πόσους φτωχούς αδίκησε από πλεονεξία; Μη μου λες ότι είμαι Ύπατος, ή ότι είμαι Ύπαρχος. Δεν αναγνωρίζω αξιώματα· δεν κατακρίνω τον πλούτο, αλλά εκείνους που χρησιμοποιούν το καλό με κακό τρόπο. Διότι δεν είναι κακό το να πλουτεί κανείς· επειδή ό,τι εποίησε ο Θεός είναι «καλά λίαν». Εξαιτίας των χρημάτων όμως έχουμε πουλήσει τα ελεύθερα στοιχεία.

Κατακρίνεις την ύλη και την αποκαλείς ανάξια τιμής. Αυτό κάνουν και οι Μανιχαίοι, αλλά η Θεία Γραφή την ανακηρύσσει καλή· διότι λέει: «Και είδε ο Θεός πάντα όσα εποίησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά.» Εγώ, λοιπόν, ομολογώ ότι η ύλη είναι δημιούργημα του Θεού και ότι είναι καλή, εσύ όμως, αν την αποκαλείς κακή, είτε δεν δέχεσαι ότι προέρχεται από τον Θεό είτε καθιστάς τον Θεό αίτιο των κακών. Δες, λοιπόν, τι λέει η Θεία Γραφή για την ύλη, την οποία εσύ αποκαλείς ανάξια τιμής. «Και είπε ο Μωυσής προς όλη τη συναγωγή των υιών Ισραήλ λέγοντας: Αυτή είναι η προσταγή που διέταξε ο Κύριος λέγοντας: Λάβετε από τους εαυτούς σας προσφορά για τον Κύριο, καθένας που είναι πρόθυμος στην καρδιά του, ας φέρει τις απαρχές στον Κύριο: χρυσό, άργυρο, χαλκό, υάκινθο, πορφύρα, κόκκινο νήμα διπλά γνεσμένο και κλωσμένη βύσσο και τρίχες κατσικιών και δέρματα κριαριών βαμμένα κόκκινα και δέρματα γαλάζια και ξύλα άσηπτα και έλαιο για το χρίσμα και το σύνθετο θυμίαμα και λίθους σάρδιους και λίθους για σκάλισμα, για την επωμίδα και τον ποδήρη χιτώνα· και κάθε σοφός στην καρδιά ανάμεσά σας ας έλθει να κατασκευάσει όλα όσα διέταξε ο Κύριος, τη Σκηνή.» Ιδού, λοιπόν, ότι τιμάται και η ύλη, η οποία κατά τη γνώμη σας είναι ανάξια τιμής. Διότι, τι υπάρχει πιο ευτελές από τις τρίχες των κατσικιών και από τα χρώματα; Ή μήπως δεν είναι χρώματα το κόκκινο και η πορφύρα και η υάκινθος; Ιδού, λοιπόν, και έργα των χεριών των ανθρώπων και ομοίωμα Χερουβίμ· και ολόκληρη αυτή η σκηνή ήταν μία εικόνα. «

Και αναμάρτητη μεν ως προς τη φύση της είναι όλη η κτίση, λογική και άλογη, αισθητή και αναίσθητη και άζωη, αλλά δεν αποτελεί όλη η κτίση αυτεξούσια θέληση. Επίσης, και η θεία φύση είναι αναμάρτητη και αυτεξούσια θέληση, αλλά δεν είναι τρεπτή, παρά άτρεπτη. Επομένως, η μεν θεία φύση είναι θελητική και αυτεξούσια και αναμάρτητη και άτρεπτη. Όλη δε η κτίση δημιουργήθηκε αναμάρτητη από τον Θεό —«διότι όλα, όσα εποίησε ο Θεός, ήταν καλά λίαν»—, αλλά τρεπτή. Διότι εκείνα των οποίων η γένεση άρχισε από τροπή, είναι από τη φύση τους τρεπτά· και τροπή είναι η παραγωγή από το μη ον στο είναι.

νς΄. Η έκτη ημέρα υποδηλώνει τον λόγο του «είναι» των όντων, η έβδομη υποσημαίνει τον τρόπο του «ευ είναι» των όντων, και η όγδοη υπαγορεύει αρρήτως το μυστήριο του «αεί ευ είναι» των όντων. νζ΄. Γνωρίζοντας ότι η έκτη ημέρα αποτελεί σύμβολο της πρακτικής ενέργειας, ας εκπληρώσουμε κατά τη διάρκειά της ολόκληρο το χρέος των έργων της αρετής, ώστε να λεχθεί και για εμάς το «και είδε ο Θεός πάντα όσα εποίησε, και ιδού ήσαν καλά λίαν». νη΄. Εκπληρώνει την οφειλή της καλής εργασίας που επαινείται από τον Θεό, εκείνος που μέσω του σώματος καλλιεργεί με φιλοπονία στην ψυχή την εύκοσμη ποικιλία των αρετών. νθ΄. Εκείνος που ολοκλήρωσε την προετοιμασία των έργων της δικαιοσύνης πέρασε στην ανάπαυση της γνωστικής θεωρίας, κατά την οποία, αφού περιέλαβε με θεοπρεπή τρόπο τους λόγους των όντων, αναπαύεται από τη νοερή κίνηση γύρω από αυτούς. ξ΄. Εκείνος που συμμετείχε στην εβδοματική ανάπαυση του Θεού που έγινε για εμάς και, κατά μέθεξη μέσω της θεώσεως, στη δική Του ογδοατική ενέργεια που έγινε για εμάς, δηλαδή στη μυστική ανάσταση, έχει αφήσει και αυτός μέσα στον τάφο τα οθόνια και το σουδάριο της κεφαλής· τα οποία, όταν τα δουν όποιοι είναι σαν τον Πέτρο και τον Ιωάννη, πιστεύουν ότι ο Κύριος έχει αναστηθεί. ξα΄.

Δες πώς εδώ υπονόησε τρία πρόσωπα, δηλαδή του Πατρός, προς τον οποίο και απευθύνεται, έπειτα τον Υιό και το Πνεύμα, τα οποία εύλογα ονόμασε έλεος και αλήθεια. «Για να μην πουν ποτέ τα έθνη: Πού είναι ο Θεός τους;» Τα έθνη έλαβαν πείρα της δυνάμεώς σου, από τα θαυμαστά έργα που έπραξες σε εμάς. Και τώρα, εάν μας παραβλέψεις, θα μπορούν να πουν: «Πού είναι ο Θεός τους;», αν και εσύ γεμίζεις τον ουρανό και τη γη και «όλα όσα θέλησες τα έφτιαξες», όχι απλώς όσα μπορούσες. Διότι είναι δυνατό σε εσένα να κατασκευάσεις αμέτρητους κόσμους μόνο με τη θέλησή σου· αλλά έφτιαξες «όσα θέλησες στον ουρανό και στη γη» και ήταν «όλα πάρα πολύ καλά». «Τα είδωλα όμως των εθνών» δεν είναι έτσι, αλλά είναι φτιαγμένα «από άργυρο και χρυσό» και διάφορες ύλες «από χέρια ανθρώπων», και «έχουν μεν στόμα» και τις υπόλοιπες αισθήσεις του σώματος, όμως αυτές είναι εντελώς ανενεργές, νεκρές και κουφές. «Όμοιοι με αυτά ας γίνουν αυτοί που τα κατασκευάζουν και όλοι όσοι έχουν εμπιστοσύνη σε αυτά», δηλαδή, εκείνοι που ελπίζουν στα είδωλα δεν διαφέρουν σε τίποτα από την αλογιστία και την κενότητά τους. Ενώ ο «οίκος του Ισραήλ και του Ααρών» και του Λευί, επειδή «ήλπισε στον Κύριο», Αυτός «είναι βοηθός και υπερασπιστής τους».

Μου φαίνεται δε καλύτερο να αναμείξω στον λόγο, σαν ένα είδος καρυκεύματος, την αιτία για την οποία παρακινηθήκαμε στη σύνταξη αυτού του βιβλίου. Διότι η διήγηση έχει κάτι το χαριτωμένο και ωφέλιμο για όσους δίνουν προσοχή, για τον οποίο λόγο φάνηκε καλό και σε εμένα, με τη βοήθεια του Θεού, να αποκαλύψω αυτό που ήταν κρυμμένο. Και έχει ως εξής: Διότι, όταν με επισκέφθηκε κάποια θεία «Ανατολή εξ ύψους», ώστε να αναχωρήσω από τη ματαιότητα του βίου και να κατευθύνω τα ταπεινά μου πόδια προς ευθείες τρίβους και σε οδό ειρήνης του μοναχικού βίου, έφυγα κρυφά από τους γονείς και τα επτά αδέλφια μου, άρρενα και θήλεα, και έφθασα σε μια ιερά μονή, στην οποία μου έτυχε κάποτε να ακούσω την προφητεία που λέει: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην» και τα ακόλουθα αυτών, και θαύμασα μεγάλως ακούγοντας τέτοια λόγια. Διότι δεν είχα φθάσει ακόμη στο σημείο να ακούσω ποτέ μου κάτι τέτοιο, καθότι ήμουν εντελώς αγράμματος, αγνοώντας ακόμη και το άλφα, ένας κηπουρός περίπου δεκαοκτώ ετών. Και τόσο πολύ εξεπλάγην με όσα ελέχθησαν, και η ψυχή μου τα αγάπησε τόσο σφόδρα, ώστε έλεγε: «Μακάρι καθημερινά να διάβαζαν τέτοια αναγνώσματα και να τα άκουγα», αν και δεν κατανοούσα το βαθύτερο νόημα των λεγομένων, παρά μόνο το «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός» και το ότι «Είδεν ο Θεός ότι καλά λίαν» και τίποτε περισσότερο από αυτά δεν αντιλαμβανόμουν. Αλλά ούτε και θέλησα να ρωτήσω κανέναν για αυτά, παρά μόνο κρατούσα το θαύμα στο πιο απόκρυφο μέρος της καρδιάς μου.

«Και έγινε έτσι», σαν να έλεγε ο Θεός τούτο στον Αδάμ, ότι για χάρη δική σου και όλων όσων βρίσκονται υπό την εξουσία σου τα δημιούργησα όλα αυτά προς απόλαυση, και ιδού, ας είναι σε σένα και σε αυτά προς δική σας απόλαυση. «Και είδε ο Θεός τα πάντα, όσα δημιούργησε, και ιδού ήταν πάρα πολύ καλά. Και έγινε εσπέρα, και έγινε πρωί, ημέρα έκτη». «Και ολοκληρώθηκαν ο ουρανός και η γη και όλος ο διάκοσμός τους». Διάκοσμος δε του ουρανού είναι η ποικιλία των φωστήρων, ενώ της γης τα φυτά και η χλόη και όλα όσα προέρχονται από αυτήν. «Και ολοκλήρωσε ο Θεός την έκτη ημέρα τα έργα του που δημιούργησε», νομίζω δε ότι δημιούργησε και τον παράδεισο. Διότι λέει εδώ, ότι «ολοκλήρωσε ο Θεός την έκτη ημέρα τα έργα του», και λέει πάλι λίγο μετά, ότι «κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα του». Επειδή λοιπόν και ο παράδεισος είναι μεγάλο έργο του Θεού, είναι ολοφάνερο ότι την έκτη ημέρα δημιούργησε και αυτόν, έστω κι αν η Γραφή προχωρώντας μίλησε τότε γι' αυτόν, και δεν υπάρχει τίποτε το παράξενο.

Διότι όλα όσα δημιούργησε ο Θεός είναι «πολύ καλά»· διότι ούτε η γυναίκα πλάστηκε για πορνεία, αλλά ως βοηθός σύμφωνα με τον νόμο, ούτε το κρασί για μέθη ούτε το ξίφος για φόνο ούτε το αργύριο για φιλαργυρία ούτε η ημέρα για πλεονεξία ούτε η νύχτα για κλοπή, ούτε το φυτό ούτε η εντολή ούτε ο Θεός είναι αίτιος της παραβάσεως, και όπως αυτά δεν είναι τα αίτια των κακών, αλλά εκείνοι που χρησιμοποιούν κακώς το καλό, έτσι και η επιθυμία δεν είναι η αιτία για εκείνους που τη χρησιμοποιούν κακώς, αλλά η κακή προαίρεση και η συνέργεια του σατανά. Και όπως εάν δεν υπήρχε κάτι από τα προαναφερθέντα, δηλαδή, αν δεν υπήρχε φυτό, αν δεν υπήρχε εντολή, αν δεν υπήρχε άνθρωπος, αν δεν υπήρχε ημέρα, αν δεν υπήρχε νύχτα, αν δεν υπήρχε χρήμα, αν δεν υπήρχε ξίφος, αν δεν υπήρχε κρασί, αν δεν υπήρχε γυναίκα εξαιτίας εκείνων που επρόκειτο να τα χρησιμοποιήσουν όλα αυτά κακώς, θα έλειπε το παν, έτσι και εδώ, εάν έλειπε η επιθυμία εξαιτίας των πρεσβυτέρων κριτών, για να μην επιθυμήσουν τη σώφρονα Σωσάννα, και εξαιτίας της Αιγυπτίας, για να μην επιθυμήσει τον σώφρονα Ιωσήφ, και εξαιτίας των υπολοίπων που επρόκειτο και τότε και τώρα να επιθυμούν κακώς, πώς θα μπορούσαν οι άγιοι να επιθυμήσουν τη βασιλεία του Θεού ή πώς και παλαιότερα και τώρα και στο εξής θα επιθυμούσε κανείς κάτι αγαθό;

Καλός είναι λοιπόν ο θυμός, όταν υποκινείται από θείο ζήλο όπως σε αυτούς τους αγίους· καλός είναι ο θυμός, όταν κινείται κατά του διαβόλου, των δαιμόνων, των παθών και των απίστων υπέρ της πίστεως· καλός είναι ο θυμός, όταν αγωνίζεται σύμφωνα με τον νόμο του Θεού υπέρ του Χριστού ενώπιον τυράννων και βασιλέων, όπως ακριβώς και οι μάρτυρες. Και εάν ο θυμός δεν ήταν καλός την κατάλληλη στιγμή, δεν θα είχε ενωθεί με τη φύση μας κατά θεία οικονομία· διότι ο Θεός ούτε δημιούργησε κάτι κακό και ολέθριο ούτε το συνέζευξε με τη φύση μας. Εάν πάλι κάποιοι εξαιτίας του θυμού ατακτούν, φονεύουν και πέφτουν σε απώλεια, δεν ευθύνεται σε καμία περίπτωση ο Θεός, διότι δεν έδωσε τον θυμό για να φονεύουμε ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς δεν έδωσε τον οίνο για να μεθούμε, ούτε την επιθυμία για να επιθυμούμε παράνομα. Και αν η επιθυμία δεν ήταν φυσική, δεν θα στεφανώνονταν οι φίλαγνοι και οι φιλοπάρθενοι ως νικητές της φύσης. Εάν λοιπόν ούτε η επιθυμία δόθηκε για παρανομία ούτε ο οίνος για μέθη, αναμφίβολα ούτε ο θυμός δόθηκε για φόνους και απώλειες, αλλά για τα προαναφερθέντα καλά, επειδή όλα όσα εποίησε ο Θεός είναι «καλά λίαν», καθώς έχει γραφτεί.

Γι' αυτόν τον λόγο, οι πανάγιες δυνάμεις εικονίζονται με θεϊκά προστάγματα· εξαιτίας, λοιπόν, αυτής της κλήσης, ομώνυμα με τα άγια αρχέτυπα, τα χρυσοποίκιλτα κατασκευάσματα που έχουν στηθεί πάνω στο ιλαστήριο έλαβαν τέτοια ονομασία. Και δικαίως προβάλλονται οι τύποι των ατύπωτων και τα σχήματα αυτών που στερούνται σχήματος. Όπως είναι θεμιτό να πούμε, σύμφωνα με τους θεόσοφους Πατέρες μας και τους ένδοξους καθοδηγητές της Εκκλησίας, επειδή η δική μας αντιληπτική ικανότητα αδυνατεί να ανέλθει άμεσα στις νοητές θεωρίες και έχει ανάγκη από οικείες και σύμφυτες αναγωγές, οι οποίες μας προσφέρουν τις προσιτές σε εμάς μορφές των άμορφων και υπερφυών θεαμάτων. Διότι αυτό αποτελεί γνώρισμα της θείας αγαθότητας και της πατρικής της μέριμνας για εμάς, το να φανερώνονται με απεικονιστικά σύμβολα οι μακαριότητες των υπερουράνιων δυνάμεων, τα οποία σύμβολα ανάγουν τον νου μας, χρησιμοποιώντας την υλική καθοδήγηση που του ταιριάζει, προς την κατά το δυνατόν μίμηση και θεωρία των πνευματικών πραγμάτων. «Αλλά ας παραδεχτούμε ότι τα Χερουβίμ επί της σκηνής έλαβαν την ονομασία τους από τον Θεό· από πού όμως θα τους αποδοθεί η δόξα;» Από το γεγονός ότι, βεβαίως, πρώτον πρόκειται για πρόσταγμα του Θεού· και όσα έχει επαγγελθεί και έχει δημιουργήσει ο Θεός είναι τίμια. Διότι τίποτα από όσα προέρχονται από Αυτόν δεν γίνεται τυχαία ή μάταια. Και αυτό θα μπορούσε να το διαπιστώσει κανείς από όσα ιστορούνται κατά τη δημιουργία του κόσμου· διότι λέει: «Είδε ο Θεός, και ιδού ήταν όλα πάρα πολύ καλά». Έπειτα, πώς να μην έχουν δοξαστεί αυτά, μέσα από τα οποία επιφαίνεται και γνωρίζεται ο Θεός;

Εύλογα, λοιπόν, έχει γραφτεί στη Σοφία του σοφού Σολομώντα για εμάς: «Οι λαοί», λέει, «αν και είδαν δεν κατανόησαν» ότι «ο δίκαιος που πέθανε θα κατακρίνει τους ζωντανούς ασεβείς, και η νεότητα που έφτασε στην τελειότητα θα κατακρίνει το μακροχρόνιο γήρας του αδίκου», και επειδή αγνόησαν «ποια ήταν η απόφαση του Κυρίου γι' αυτόν και για ποιο σκοπό τον διασφάλισε, θα δουν το τέλος του σοφού μέσα σε συμφορές και θα τον περιφρονήσουν· αυτούς όμως ο Κύριος θα τους περιγελάσει.» Αλλά αρκετά με αυτά. Γιατί, όμως, αντέδρασες, αν και είσαι σοφός, στη φράση «το κακό δεν είναι κακό», για την οποία έχω αναπτύξει φιλοσοφικό στοχασμό στον λόγο μου περί Προνοίας; Διότι, αφού δεν υπάρχει κακό σε όλα τα δημιουργήματα του Θεού, πού βρίσκεται το κακό; Συνεπώς, κανένα κακό δεν υπάρχει σε όλα τα δημιουργήματα του Θεού, ώστε το κακό να θεωρείται ως κακό, αλλά τα πάντα είναι λίαν καλά· και ο μάρτυρας στους ουρανούς είναι αξιόπιστος. Εάν, λοιπόν, τα πάντα είναι από τη φύση τους καλά, αφού δεν υπάρχει κακό ανάμεσα στα όντα, το κακό δεν είναι κακό, αλλά κακό είναι αυτό που κινείται ενάντια στη δική του φύση. Άρα, από τη φύση τους τα πάντα είναι καλά και πουθενά δεν υπάρχει το κακό, ούτε το κακό είναι κακό.

ΚΑΝΟΝΑΣ ΝΑ'. «Εάν κάποιος Επίσκοπος ή Πρεσβύτερος ή Διάκονος ή γενικά οποιοσδήποτε από τον ιερατικό κλήρο απέχει από τον γάμο, τα κρέατα και το κρασί, όχι για λόγους άσκησης, αλλά από αποστροφή προς αυτά ως βδελυρά, λησμονώντας ότι όλα τα δημιουργήματα είναι πάρα πολύ καλά και ότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο άρρεν και θήλυ, αλλά βλασφημώντας συκοφαντεί τη δημιουργία, τότε ή ας διορθωθεί ή ας καθαιρεθεί και ας αποβληθεί από την Εκκλησία. Το ίδιο ισχύει και για τον λαϊκό.»

Θαυμάζει δε ο Άγιος την πονηρία του διαβόλου, πώς αυτός, αν και ακάθαρτος, σπέρνει μέσα μας λογισμούς, καθαρούς μεν κατά το φαινόμενο, οι οποίοι όμως στην πραγματικότητα είναι δικές του δοκιμασίες και κρυφά τεχνάσματα, για να εμποδίσει, όπως είπαμε, τους αδελφούς από τη σωτηριώδη μελέτη, και να φανεί ότι τους νίκησε με κάποια βουητά, δηλαδή με κάποιους κρότους και ασήμαντους φόβους σαν από τα ζωύφια που ονομάζονται μπάμπουρες, τα οποία δεν προξενούν τίποτε άλλο στη ζωή μας παρά μόνο λογοτριβές και μάταιες συζητήσεις, τις οποίες μας προτρέπει να μισούμε ο θείος Παύλος. Έπειτα, ερωτά τον Όσιο λέγοντας: ποια αμαρτία ή ακαθαρσία έχει η φυσική έκκριση, που συμβαίνει κατά τη διάρκεια του ύπνου και αποβάλλεται σαν ένα περίττωμα; Εκτός εάν θελήσει κάποιος να κατηγορήσει και ολόκληρο το ανθρώπινο σώμα για τις άλλες εκκρίσεις και τα περιττώματα που αποβάλλει, όπως για παράδειγμα για τις βλέννες, για τα φλέγματα, και επιπλέον για τις εκκενώσεις της κοιλιάς, τα οποία είναι απαραίτητα για το ανθρώπινο σώμα. Διότι, αν πιστεύουμε (λέγει) ότι ο άνθρωπος είναι δημιούργημα των χεριών του Θεού (όπως και είναι, σύμφωνα με τις Γραφές), πώς είναι δυνατόν να είναι ακάθαρτο το δημιούργημα του Θεού; Τη στιγμή μάλιστα που όλα όσα εποίησε ο Θεός είναι λίαν καλά;

Και βέβαια, αν όλα τα δημιουργήματα του Θεού είναι καλά, και μάλιστα σε τέτοιο βαθμό που να διατηρούν μέσα τους τον ορισμό του καλού, εφόσον «πολύ καλά» έχουν ονομαστεί από τη Γραφή, και όλο αυτό το σύμπαν ονομάζεται «κόσμος», δεν θα μπορούσε να υπάρχει το καλό και ο κόσμος, αν δεν υπήρχε και η τάξη. Και όσα υπάρχουν στα αιτιατά προϋπάρχουν με ανώτερο τρόπο στα αίτια, όπως λέει ο θείος Διονύσιος. Είναι λοιπόν απόλυτη ανάγκη να θεωρούμε ότι υπάρχει και εκεί τάξη, σύμφωνα βέβαια με τον άρρητο λόγο, και όπως θα έλεγε εκείνος γι' αυτό, όχι την τάξη που εμείς θα του αποδίδαμε. Διότι θα ήταν σαφής αταξία, όταν εξετάζουμε εκείνη την τάξη, να μην αναμένουμε από εκεί την καθοδήγηση, αλλά να ορίζουμε εμείς με ποιον τρόπο έχουν τακτοποιηθεί τα εκεί. Διότι δεν πρέπει να ξεχνούμε την αποστολική παράδοση, η οποία διατάσσει γενικά ότι «δεν πρέπει να τολμούμε ούτε να πούμε ούτε καν να διανοηθούμε τίποτα για την υπερούσια θεότητα πέρα από όσα μας έχουν αποκαλυφθεί θεοπρεπώς από τα ιερά λόγια».

Και θα μπορούσε κανείς να προσθέσει και τούτο, ότι δεν έπρεπε μάλλον κατά την προσφορά της θυσίας, αλλά εξαρχής, από την επιλογή του τρόπου ζωής τους, να κατακρίνεται ο ένας επειδή επέλεξε να καλλιεργεί τη γη, και να επιδοκιμάζεται ο άλλος που ήταν βοσκός. Διότι η διαφορά των ασχολιών τους υπήρξε η αρχή και η αιτία του να θεωρηθεί, όπως νομίζουν, ότι ο μεν πρώτος έσφαλε προσφέροντας ως θυσία καρπούς, ενώ ο δεύτερος υπερτερούσε προσφέροντας ως δώρα ζώα. Πώς, εξάλλου, αργότερα στις νομοθεσίες, το σιμιγδάλι, τα στάχυα και οι άρτοι της προθέσεως λογίζονταν ως προσφορά προς τον Θεό; Εάν δε «καλά λίαν» δεν έχουν ονομαστεί και πλαστεί από τον δημιουργικό Λόγο μόνο ορισμένα από τα δημιουργήματα, αλλά όλα, ποια λογική υπάρχει στο να απορρίπτονται από τον Δημιουργό, θεωρούμενα ως άτιμα και ως βδέλυγμα, οι καρποί της γης και όσα αποτελούν κατεξοχήν τροφή για τον άνθρωπο; Γι' αυτόν τον λόγο, πρέπει μάλλον να προτιμηθεί η προηγούμενη εξήγηση έναντι μιας τέτοιας εκδοχής. Διότι αυτή φαίνεται πως συμφωνεί κατά κάποιον τρόπο και με εκείνους από τους οποίους αγνοείται το νόημα της δικής μας καθαρής και αναίμακτης θυσίας. Εξαιτίας αυτού και ο Ιουλιανός ο Αποστάτης, γράφοντας κατά της ευσέβειας, αν και έγραφε παράξενα και ανόητα πράγματα, φάνηκε ωστόσο ότι διατυπώνει μια σοφή και δύσκολα ανατρέψιμη κατηγορία εναντίον των Χριστιανών, ότι δηλαδή δεν τιμούν το θείο με θυσίες ζώων.

Πώς δεν είναι αντιφατικό να λέγεται «ιδού, όλα είναι πάρα πολύ καλά» και έπειτα από αυτό να γίνεται περαιτέρω διαχωρισμός και να αποκαλούνται κάποια από τα ζώα καθαρά και κάποια ακάθαρτα; Πολλά θα μπορούσε να πει κανείς, λοιπόν, γι' αυτό το ζήτημα· διότι και αρκετοί από εκείνους που προηγήθηκαν από εμάς το έχουν επιλύσει. Θα μπορούσε, όμως, να πει κανείς, χωρίς να απομακρύνεται από την ακρίβεια, ότι το καθαρό και το καλό δεν αντίκεινται το ένα στο άλλο· διότι με το καλό αντιμάχεται το κακό, και με το ακάθαρτο το καθαρό, αλλά το ακάθαρτο και το καλό δεν θα μπορούσαν, με κάθε ακρίβεια, να έρχονται σε σύγκρουση. Εάν, λοιπόν, αφού είπε προηγουμένως ότι όλα είναι πάρα πολύ καλά, ύστερα προσέθετε ότι κάποια από αυτά είναι καλά και κάποια φαύλα, αυτό θα δημιουργούσε απορία· επειδή όμως, αφού είπε ότι είναι πάρα πολύ καλά, ισχυρίστηκε ότι κάποια από αυτά είναι καθαρά και κάποια ακάθαρτα, απέφυγε την αντίφαση.

Αλλά αυτά βέβαια θα μπορούσε να τα πει κανείς πιο γενικά και πιο λογικά. Εκείνο όμως που πρέπει να κατανοήσουμε, είναι ότι η έκφραση «πάντα καλά λίαν» ειπώθηκε για τη φύση των δημιουργημάτων, ενώ το «καθαρό και ακάθαρτο» αναφέρεται στη χρήση τους από τους ανθρώπους. Διότι η χρήση και η φύση έχουν τεράστια διαφορά· πολλά πράγματα από τη φύση τους είναι εξαιρετικά ωφέλιμα, αλλά για εκείνους που τα χρησιμοποιούν γίνονται εξαιρετικά κακά, όχι εξαιτίας της δικής τους φύσης, αλλά εξαιτίας της φαυλότητας αυτών που τα χρησιμοποιούν. Και για να επιβεβαιωθεί αυτό που λέμε και από αλλού, για παράδειγμα ο ουρανός, αυτό το θαυμαστό και σοφό τεχνούργημα, συγκαταλέγεται στα πάρα πολύ καλά, για εκείνους όμως που τον έπλασαν στη φαντασία τους ως έμψυχο και λογικό ον και θεό, και απέδωσαν τον σεβασμό στο δημιούργημα αντί για τον Δημιουργό, και στους οποίους, ενώ ήταν δυνατόν να τον χρησιμοποιήσουν ως κτίσμα προς δόξα του Κτίστη, αυτοί κάνοντας κατάχρηση κατέστησαν κύριο το ομόδουλό τους, σε αυτούς ακριβώς το κάλλιστο από τη φύση του αναδεικνύεται ολέθριο και χείριστο, χωρίς το ίδιο να έχει αποβάλει τίποτα από την οικεία και έμφυτη ομορφιά του, αλλά εξαιτίας της αγνώμονος τόλμης και κατάχρησης των ομοδούλων έγινε για αυτούς το έσχατο κακό· έτσι, άλλο πράγμα είναι η καλλονή της φύσης και άλλο η ακατάλληλη χρήση της. Επομένως, τα πάντα είναι «λίαν καλά» σύμφωνα με τον λόγο της φύσης τους, η χρήση τους όμως δεν είναι καλή για όλους ούτε όμοια για τα πάντα, όχι μόνο όταν συγκρίνεται με την ανθρώπινη φύση, αλλά ούτε και των άλλων πλασμάτων μεταξύ τους.

Ίσως όμως ούτε αυτή η λύση δεν έφτασε στην απαιτούμενη σαφήνεια, αλλά πρέπει να προχωρήσουμε ακόμη πιο κοντά. Γι' αυτό λέμε ότι το ότι όλα είναι «καλά λίαν» ανάγεται στον λόγο της δημιουργίας και της φύσης, ενώ το ότι κάποια από αυτά είναι καθαρά και κάποια ακάθαρτα, δεν ανάγεται ούτε στη δημιουργία ούτε στη φύση, αλλά στη θυσία και την ανθρώπινη αντίληψη. Η δημιουργία και η φύση δεν χωρίζονται από την αντίληψη και τη θυσία με κάποιο ρητό μέτρο, ειδικά αφού οι θυσίες και οι αντιλήψεις δεν παραμένουν πάντοτε οι ίδιες στην ίδια κρίση, και επειδή ούτε από την αρχή της δημιουργίας διαχωρίζονταν τα καθαρά από τα ακάθαρτα, αλλά δέχθηκαν αυτή τη διαφορά εξαιτίας κάποιας περίστασης. Διότι, επειδή οι Αιγύπτιοι, στους οποίους το ισραηλιτικό έθνος ήταν υποδουλωμένο, απέδιδαν σε πολλά από τα ζώα θεϊκή λατρεία, κάνοντας κακή χρήση αυτών αν και ήταν πολύ καλά, ο Μωυσής, νομοθετώντας, τα ονόμασε δικαίως ακάθαρτα, για να μην παρασυρθεί και το ισραηλιτικό γένος σε εκείνη τη φαύλη χρήση και αποδώσει θεϊκή λατρεία στα άλογα ζώα. Διότι δεν συμμετείχαν στην ακαθαρσία από τη δημιουργία τους —μη γένοιτο— ούτε η φύση τους είχε το ακάθαρτο, αλλά επειδή το αιγυπτιακό έθνος τα χρησιμοποίησε με τρόπο καθόλου καθαρό, αλλά μάλλον υπερβολικά βέβηλο και ανίερο.

Η δημιουργία του Θεού, λοιπόν, παρήγαγε όλα τα δημιουργήματα πάρα πολύ καλά, και η φύση όλων διαθέτει το άριστο. Οι παράλογες όμως και άνομες χρήσεις των ανθρώπων, αφού βεβήλωσαν πολλά από τα δημιουργήματα, έκαναν ορισμένα μεν να θεωρούνται και να ονομάζονται ακάθαρτα, άλλα δε, έστω και αν διέφυγαν τον χαρακτηρισμό της ακαθαρσίας, έδωσαν εντούτοις αφορμή στον θεόπτη να σκεφτεί μια άλλη μέθοδο για να αποκόψει και αυτά από τη βεβήλωση, και με τους δύο τρόπους να εξαλείψει από τη διάνοια των Ισραηλιτών την τάση προς την πολυθεΐα και να εξασφαλίσει την αμεμπτότητα. Διότι, πράγματι, τόσο ο χαρακτηρισμός τους ως ακάθαρτων όσο και η χρήση που παραδίδει το θυσιαζόμενο ζώο στο στομάχι, δεν επιτρέπουν να σκεφτεί κανείς τίποτα το θείο ή το σεπτό γύρω από αυτά, ούτε καν επιτρέπουν να δεχθεί κάποιος έστω και την παραμικρή τέτοια φαντασία.

Εξάλλου, πρέπει να κατανοήσουμε και τούτο, ότι δηλαδή απολύτως κανένα από τα όντα δεν στερείται τη μετοχή στο καλό, εφόσον, όπως λέει η αλήθεια των λογίων της Γραφής, «όλα είναι πάρα πολύ καλά». Είναι δυνατόν, επομένως, να επινοήσουμε από όλα αυτά καλές θεωρίες και να αναπλάσουμε για τα νοητά και νοερά όντα, με αφετηρία τα υλικά, τις λεγόμενες ανόμοιες ομοιότητες, καθώς τα νοερά όντα κατέχουν με διαφορετικό τρόπο εκείνα που έχουν απονεμηθεί με άλλον τρόπο στα αισθητά. Διότι ο θυμός στα μεν άλογα όντα γεννιέται από εμπαθή ορμή και η θυμοειδής τους κίνηση είναι γεμάτη από κάθε αλογία, αλλά προκειμένου για τα νοερά όντα, πρέπει να κατανοήσουμε το θυμικό με διαφορετικό τρόπο, το οποίο δηλώνει, όπως νομίζω, την αρρενωπή τους λογικότητα και την αμείλικτη σταθερότητά τους στις θεοειδείς και αμετάβλητες ιδρύσεις. Ομοίως, λέμε ότι η επιθυμία στα άλογα όντα είναι μια απερίσκεπτη και υλόφρων προσπάθεια, η οποία γεννιέται ακράτητα στα αλλοιωτά όντα από έμφυτη κίνηση ή συνήθεια, καθώς και η άλογη επικράτηση της σωματικής ορέξεως που ωθεί ολόκληρο το ζώο προς το αισθητώς επιθυμητό· όταν όμως, περιβάλλοντας τα νοερά όντα με τις ανόμοιες ομοιότητες, αναπλάθουμε σε αυτά την επιθυμία, πρέπει να την κατανοήσουμε ως θείο έρωτα της αϋλότητας που υπερβαίνει κάθε λόγο και νου, και ως την ακλινή και ανένδοτη έφεση της υπερουσίως αγνής και απαθούς θεωρίας, καθώς και της όντως αιώνιας και νοητής κοινωνίας προς εκείνη την καθαρή και ακρότατη διαύγεια και την αφανή και καλλοποιό ευπρέπεια.

Εμείς, λοιπόν, αφήνοντας αυτούς και τις δικές τους παρεκτροπές, ας αναγνωρίσουμε το αυτεξούσιο της ελευθερίας που μας δόθηκε από τον Δημιουργό μας, ώστε να εξαρτάται από εμάς και το να επιδιώκουμε τα ανώτερα και το να απέχουμε από τα χειρότερα. Διότι δεν θα μας τιμωρούσε ο δίκαιος Κριτής, εάν ήταν ο Ίδιος δημιουργός των κακών. Μακριά, παρακαλώ, μακριά, ούτε καν ως σκέψη να μην περάσει από την ευλαβή σου διάνοια αυτός ο άτοπος και ανόητος λόγος. Διότι ο Θεός είναι δημιουργός καθαρών και πάρα πολύ καλών φύσεων, όπως διακηρύσσει το Άγιο Πνεύμα κατά τη δημιουργία του κόσμου: «Ιδού», λέει, «όλα ήταν πάρα πολύ καλά».

Επειδή όμως εκείνος δεν θέλησε να πει το «αμάρτησα», αντίθετα μάλιστα απέδωσε την ευθύνη στον Θεό που είχε δημιουργήσει τα πάντα πάρα πολύ καλά, λέγοντας: «Η γυναίκα που μου έδωσες, αυτή μου έδωσε και έφαγα», και εκείνη πάλι απέδωσε την ευθύνη στο φίδι, και με κανέναν τρόπο δεν θέλησαν να μετανοήσουν και να προσπέσουν στον Δεσπότη ή να ζητήσουν συγχώρεση, τότε, σαν από βασιλικά παλάτια και ολόλαμπρους οίκους, εννοώ δηλαδή τον ίδιο τον παράδεισο, τους εξωθεί και τους εκδιώκει, ώστε να διαβιούν σε αυτή τη γη ως εξόριστοι και εκτοπισμένοι. «Και αμέσως τοποθέτησε την πύρινη ρομφαία για να φυλάει την είσοδο του ξύλου της ζωής», όχι επειδή επρόκειτο να επιστρέψουν πάλι σε αυτόν τον αισθητό και υλικό παράδεισο μετά την ανάκλησή τους. Διότι ούτε γι' αυτό διατηρήθηκε μέχρι τώρα, ούτε γι' αυτό δεν τον καταράστηκε ο Θεός, αλλά επειδή αυτός επέχει θέση τύπου της μέλλουσας ακατάλυτης ζωής και αποτελεί εικόνα της αιώνιας βασιλείας των ουρανών. Επειδή, αν δεν ίσχυε αυτό, εκείνος έπρεπε μάλλον να καταραστεί, αφού μέσα σε αυτόν συντελέστηκε και η παράβαση.

Επειδή όμως το άτρεπτο και αναλλοίωτο ανήκει μόνο στην άναρχη και άκτιστη θεότητα, πλάστηκε και αυτός τρεπτός και αλλοιωτός, έχοντας τη δυνατότητα να μην τρέπεται ούτε να αλλοιώνεται εν Θεώ. Ως άγιος, λοιπόν, δεν είχε καμία ανάγκη από νόμο, διότι για τον δίκαιο δεν ορίζεται νόμος. Διότι, σε τι χρειαζόταν ο νόμος στον άγιο, τον απαθή και τον καθαρό; Ο νόμος ορίζει ότι είναι καλό να πράττει κανείς τούτο, και να μην πράττει εκείνο που δεν είναι καλό· ο Θεός όμως είδε όλα όσα δημιούργησε εκ του μη όντος, και ιδού, ήταν καλά λίαν. Εφόσον λοιπόν όλα ήταν καλά λίαν, ποια ανάγκη υπήρχε να μάθει τι μεν είναι καλό, τι δε δεν είναι καλό; Διότι δεν υπήρχε τίποτα που να μην ήταν καλό λίαν, και γι' αυτό ο αρτιγενής θείος άνθρωπος δεν είχε ανάγκη νόμου. Του δόθηκε όμως η εντολή να μη φάει μόνο από ένα συγκεκριμένο δέντρο —έχοντας πλήρη εξουσία να απολαμβάνει όλα τα υπόλοιπα, ακόμη και αυτό το ίδιο το ξύλο της ζωής—, ώστε να γνωρίζει ότι είναι τρεπτός και αλλοιωτός, και να συστέλλεται και να παραμένει στην καλή, θεία και θεοπρεπή κατάσταση. Διότι, ακούγοντας ότι εάν φάει θα πεθάνει, θα εγνώριζε ότι είναι τρεπτός και αλλοιωτός. Πού υπήρχε λοιπόν τότε η ανάγκη νόμου, είτε φυσικού είτε γραπτού είτε πνευματικού;