Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 1:9

Την τρίτη, αυτή του εφήβου, ώστε με την αγνεία να ξηράνεις την υγρότητα των παθών. Διότι και την τρίτη ημέρα ο Θεός διαχώρισε την ξηρά από την υγρασία. Την τετάρτη του νέου· φέροντας ως άστρα τις τέσσερις αρετές και φαινόμενος ως φωστήρας μέσα στον κόσμο. Διότι και οι φωστήρες δημιουργήθηκαν την τετάρτη ημέρα. Την πέμπτη ηλικία, αυτή του μεσήλικα· χαλιναγωγώντας τα πέντε ζώα των αισθήσεών σου, για να μην σκιρτήσουν προς την αμαρτία. Διότι και τα ζώα δημιουργήθηκαν την πέμπτη ημέρα. Την έκτη, αυτή του πρεσβύτη· διασφαλίζοντας την αρχική σου κίνηση με τον λόγο ως άνθρωπος και πλάθοντας και ρυθμίζοντας το χώμα και τον πηλό του σώματος με τις αρετές. Διότι και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε την έκτη ημέρα. Την έβδομη, αυτή του γέροντα, με τα λευκά μαλλιά της βιοτής και της ευσέβειας, αναπαυόμενος στη γη, όταν ως λευκοντυμένο στάχυ και ως ώριμος σίτος θα απέλθεις στον τάφο, συγκομιζόμενος στην κατάλληλη εποχή και αναπαυόμενος όπως στην έβδομη ημέρα. Διότι και την έβδομη ημέρα ο Πατέρας κατέπαυσε από τα έργα Του, και ο Υιός αναπαύθηκε από τα δικά Του ευαγγελικά έργα μέσα στον τάφο. Την όγδοη, λοιπόν, να την περιμένεις· την έξοδο από το σκήνωμα, την αναχώρηση από τον τάφο και την εκ νεκρών έγερση. Διότι και την όγδοη ημέρα αναστήθηκε εκ νεκρών ο Κύριος. «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης. Την όγδοη», λέει, «ημέρα θα είναι εορτή εξοδίου· κανένα λατρευτικό έργο δεν θα κάνετε κατ' αυτήν». Και γιατί εμπόδισε την προσφορά λατρείας και θυσιών την όγδοη ημέρα;

Και όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συνήγαγε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά, και παρήγαγε τους ποικίλους καρπούς σε αυτήν· και την μεν τέταρτη δημιούργησε τον ήλιο και τη σελήνη, και όλο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη έδωσε γένεση στα ζώα της θάλασσας και στα πτηνά του αέρα· τη δε έκτη δημιούργησε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τέλος τον άνθρωπο. Επίσης, τα αόρατα ιδιώματά Του από τη δημιουργία του κόσμου, επειδή κατανοούνται διά μέσου των δημιουργημάτων, γίνονται ορατά· και ούτε το φως είναι σαν τη νύχτα, ούτε ο ήλιος σαν τη σελήνη, ούτε τα άλογα όντα είναι σαν τον λογικό άνθρωπο· ούτε οι άγγελοι σαν τους θρόνους, ούτε οι θρόνοι σαν τις εξουσίες· αλλά το καθένα σύμφωνα με το γένος του και την ιδιαίτερη ουσία του, όπως δημιουργήθηκε, έτσι ακριβώς είναι. Ή λοιπόν ας εξαιρεθεί ο Λόγος από τα δημιουργήματα, και ως Κτίστης ας αποδοθεί στον Πατέρα, και ας ομολογηθεί ως Υιός εκ φύσεως· ή, εάν είναι εξ ολοκλήρου κτίσμα, ας ομολογηθεί ότι έχει την ίδια τάξη την οποία έχουν και τα υπόλοιπα (κτίσματα) μεταξύ τους· ας λέγεται δε και το καθένα από εκείνα κτίσμα, αλλά όχι ως ένα από τα κτίσματα, γέννημα ή δημιούργημα, ούτε ως ένα από τα δημιουργήματα ή τα γεννήματα.

Επειδή, λοιπόν, ο Υιός είναι ο Λόγος, ο οποίος ανήκει εκ φύσεως στην ουσία του Θεού, προέρχεται από αυτόν και υπάρχει μέσα σε αυτόν, όπως είπε ο ίδιος· δεν ήταν δυνατόν να μη γίνουν μέσω αυτού τα δημιουργήματα. Διότι, όπως ακριβώς το φως τα φωτίζει όλα με το απαύγασμά του, και χωρίς το απαύγασμα τίποτα δεν θα μπορούσε να φωτιστεί, έτσι και ο Πατέρας, σαν με το ίδιο του το χέρι, δημιούργησε τα πάντα εν τω Λόγω, και χωρίς αυτόν δεν πράττει τίποτα. Είπε λοιπόν ο Θεός, όπως ανέφερε και ο Μωυσής: «Γενηθήτω φως», και, «Ας συναχθεί το ύδωρ», και, «Ας βλαστήσει η γη», και: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο»· όπως άλλωστε ψάλλει και ο άγιος Δαβίδ: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν». Είπε δε τον λόγο του, όχι για να τον ακούσει κάποιος υπηρέτης, όπως συμβαίνει με τους ανθρώπους, και αφού μάθει το θέλημα εκείνου που μιλά, να αναχωρήσει για να το εκτελέσει.

Διότι, ακόμη και αν λέτε «όχι σαν ένα από τα κτίσματα», αυτό το σόφισμά σας θα αποδειχθεί ανόητο· διότι και πάλι τον χαρακτηρίζετε ως ένα από τα κτίσματα. Και όσα θα μπορούσε να πει κανείς για τα υπόλοιπα κτίσματα, τα ίδια ακριβώς φρονείτε και για τον Υιό, ως αληθινά «μωροί και τυφλοί». Διότι ποιο άλλο από τα κτίσματα είναι πανομοιότυπο με ένα άλλο, ώστε να το λέτε αυτό για τον Υιό ως κάτι το εξαιρετικό; Όλη η ορατή κτίση δημιουργήθηκε σε έξι ημέρες· και την μεν πρώτη δημιουργήθηκε το φως, το οποίο ονόμασε ημέρα· τη δε δεύτερη το στερέωμα· και την τρίτη, αφού συγκέντρωσε τα ύδατα, φανέρωσε την ξηρά και έκανε να βλαστήσουν σε αυτήν ποικίλοι καρποί· και την τέταρτη έφτιαξε τον ήλιο και τη σελήνη και ολόκληρο τον χορό των αστέρων· τη δε πέμπτη δημιούργησε τα ζώα της θάλασσας και τα πτηνά του αέρα· και την έκτη έφτιαξε τα τετράποδα πάνω στη γη, και τελικά τον άνθρωπο. Έτσι, «τα αόρατά Του, από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσα από τα δημιουργήματα, γίνονται καθαρά ορατά», και ούτε το φως είναι όπως η νύχτα, ούτε ο ήλιος όπως η σελήνη, ούτε τα άλογα ζώα είναι όπως ο λογικός άνθρωπος· ούτε οι άγγελοι είναι όπως οι θρόνοι, ούτε αυτοί όπως οι εξουσίες, αλλά όλα μεν είναι κτίσματα, το δε καθένα από τα δημιουργήματα, «σύμφωνα με το γένος του» και με την ιδιαίτερη ουσία του όπως ακριβώς πλάστηκε, έτσι είναι και παραμένει.

Δεν πρέπει, βέβαια, να αποσιωπάται το φρόνημα της αλήθειας, αλλά μάλιστα πρέπει αυτό να διακηρύσσεται με παρρησία. Διότι ο Λόγος του Θεού δεν δημιουργήθηκε για εμάς, αλλά μάλλον εμείς δημιουργηθήκαμε εξαιτίας του, και «εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα». Ούτε έλαβε αυτός ύπαρξη από μόνον τον Πατέρα εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας, αν και είναι δυνατός, προκειμένου να μας δημιουργήσει μέσω αυτού ως μέσω κάποιου οργάνου. Μη γένοιτο· δεν έχουν έτσι τα πράγματα. Διότι, ακόμη και αν ήταν το θέλημα του Θεού να μην δημιουργήσει τα κτιστά, ο Λόγος θα ήταν εξίσου «προς τον Θεόν» και εν αυτώ θα ήταν ο Πατέρας. Τα δημιουργήματα, βεβαίως, ήταν αδύνατον να λάβουν ύπαρξη χωρίς τον Λόγο· γι' αυτό τον λόγο και δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και ευλόγως. Επειδή, λοιπόν, ο Υιός είναι Λόγος ίδιος εκ φύσεως της ουσίας του Θεού, προέρχεται εξ αυτού και είναι «εν αυτώ», όπως είπε ο ίδιος, δεν ήταν δυνατόν να μην δημιουργηθούν τα κτίσματα δι' αυτού. Όπως ακριβώς το φως φωτίζει τα πάντα με το απαύγασμά του και χωρίς το απαύγασμα τίποτα δεν θα μπορούσε να φωτιστεί, έτσι και ο Πατέρας, σαν με το ίδιο του το χέρι, δημιούργησε τα πάντα εν τω Λόγω, και χωρίς αυτόν δεν δημιουργεί απολύτως τίποτα. «Είπε λοιπόν ο Θεός», όπως μνημόνευσε και ο Μωυσής, «γενηθήτω φως» και «συναχθήτω το ύδωρ» και «εξαγαγέτω η γη» και «ποιήσωμεν άνθρωπον»· όπως ψάλλει και ο μακάριος Δαβίδ: «αυτός είπε, και εγενήθησαν· ενετείλατο, και εκτίσθησαν». Είπε δε, όχι με την έννοια που ισχύει στους ανθρώπους, δηλαδή για να ακούσει κάποιος υπηρέτης και, αφού μάθει το θέλημα αυτού που μιλά, να πάει να το εκτελέσει.

Βιβλίο Α΄. Γένεσις. Το βιβλίο αυτό της Γενέσεως, ο Μωυσής είναι εκείνος που το εξέφρασε και το έγραψε κατόπιν προστάγματος του Κυρίου. Ονομάζεται δε έτσι, επειδή περιέχει τη γένεση των πάντων, του ουρανού και της γης, και των ανθρώπων και όλων αυτών των ορατών δημιουργημάτων, καθώς και την ίδια τη φύτευση του παραδείσου. Εξηγεί δε ότι την μεν πρώτη ημέρα δημιουργήθηκε το φως· τη δεύτερη το στερέωμα, το οποίο ο Θεός ονόμασε ουρανό· την τρίτη συγκεντρώθηκαν τα ύδατα και φάνηκε η ξηρά, και τις μεν συγκεντρώσεις των υδάτων τις ονόμασε θάλασσες, την δε ξηρά την ονόμασε γη, και εβλάστησε η γη χλωρό χόρτο και κάθε είδους δέντρο· την τέταρτη προήλθαν ο ήλιος και η σελήνη και όλος ο χορός των αστέρων· την πέμπτη έγινε η γένεση των πτηνών, των ιχθύων και των κητών που βρίσκονται στα ύδατα· την έκτη των τετραπόδων, των θηρίων, των ερπετών και των κτηνών, καθώς και η πλάση του ανθρώπου κατ' εικόνα Θεού και καθ' ομοίωσιν· την δε έβδομη κατέπαυσε ο Θεός από τα έργα του και την ευλόγησε. Περιλαμβάνεται επίσης σε αυτό το βιβλίο η παράβαση του Αδάμ και η εκδίωξη από τον παράδεισο, ο φόνος του Άβελ από τον αδελφό του τον Κάιν, η μετάθεση του Ενώχ, η κατασκευή της κιβωτού, ο κατακλυσμός που έγινε επί Νώε, η ανέγερση του πύργου, η διαίρεση των γλωσσών, η διασπορά των εθνών και η έξοδος του Αβραάμ από τους Χαλδαίους.

Ερώτ. μη΄. Ποιο πνεύμα φερόταν πάνω από το ύδωρ; Απόκ. Σε μερικούς μεν φαίνεται ότι ήταν το Πανάγιο Πνεύμα που ζωογονούσε τη φύση των υδάτων· εγώ όμως θεωρώ ότι η λέξη «φερόταν» υποδηλώνει πιο κατάλληλα την κινητική ουσία του αέρα, όπως ακριβώς λέει και ο Δαβίδ για τον Θεό των όλων: «Θα φυσήξει το πνεύμα του και θα τρέξουν τα ύδατα». Ερώτ. μθ΄. Γιατί, ενώ έκανε λόγο για μία σύναξη των υδάτων, στη συνέχεια τις ονόμασε πολλές; Διότι, αναφέρει, «Συγκεντρώθηκε το ύδωρ που βρίσκεται κάτω από τον ουρανό στις συνάξεις τους». Απόκ. Μία είναι η φύση και η σύναξη των υδάτων· ονόμασε όμως τις συνάξεις στον πληθυντικό αριθμό, επειδή άλλο μεν είναι το Ινδικό πέλαγος, άλλο δε το Ποντικό, και έτερο το Ατλαντικό, και άλλη μεν είναι η Προποντίδα, και έτερο το Αιγαίο, και άλλος πάλι ο Ιόνιος κόλπος.

Διότι δεν είχαν ακόμη συγκεντρωθεί τα ύδατα στα οικεία συστήματα, τα οποία αργότερα ο Θεός, αφού τα συγκέντρωσε, ονόμασε θάλασσες. Τι είναι λοιπόν το αόρατο; Αφενός μεν, εκείνο που από τη φύση του δεν είναι δυνατόν να ιδωθεί από τους οφθαλμούς της σάρκας, όπως ο δικός μας νους· αφετέρου δε, εκείνο το οποίο, αν και από τη φύση του είναι ορατό, αποκρύπτεται εξαιτίας της παρεμβολής του σώματος που το επικαλύπτει, όπως ο σίδηρος μέσα στον βυθό.

Τη φύση δε του νερού, τόσο του πόσιμου όσο και εκείνου που έχει ετοιμαστεί για τις άλλες μας ανάγκες, καθώς και την εύτακτη συγκέντρωσή του στους καθορισμένους τόπους, θα την κατανοήσεις από τα όσα μόλις μας αναγνώσθηκαν. Και είπε ο Θεός: Ας συναχθεί το νερό που βρίσκεται κάτω από τον ουρανό σε μία συναγωγή, και ας φανεί η ξηρά.

Και έγινε έτσι, και συγκεντρώθηκε το ύδωρ που βρισκόταν κάτω από τον ουρανό στους τόπους συγκεντρώσεώς του, και φάνηκε η ξηρά. Και ονόμασε ο Θεός την ξηρά γη, και τα συγκεντρώματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες. Πόσες δυσκολίες μου προκάλεσες στους επόμενους λόγους, ζητώντας να μάθεις την αιτία για την οποία η γη ήταν αόρατη, εφόσον σε κάθε σώμα συνυπάρχει εκ φύσεως το χρώμα, και κάθε χρώμα είναι αντιληπτό από την όραση;

«Ας συναχθούν τα ύδατα, και ας φανεί η ξηρά.» Αποσύρονται τα παραπετάσματα, για να γίνει φανερή αυτή που μέχρι πρότινος ήταν αθέατη. Ίσως όμως κάποιος, εκτός από αυτά, να διερωτάτο και το εξής. Πρώτον μεν, γιατί εκείνο το οποίο εκ φύσεως υπάρχει στο νερό, δηλαδή να ρέει προς τα κάτω, ο λόγος το ανάγει στο πρόσταγμα του Δημιουργού; Διότι, όσο μεν το νερό τυχαίνει να βρίσκεται σε επίπεδο έδαφος, παραμένει στάσιμο, επειδή δεν έχει πού να ρεύσει. Όταν όμως βρεθεί σε κάποιο επικλινές μέρος, αμέσως μόλις ορμήσει το προπορευόμενο τμήμα, το συνεχόμενο με αυτό καταλαμβάνει τη θέση εκείνου που κινήθηκε, και τη δική του θέση την καταλαμβάνει το αμέσως επόμενο· και έτσι το μεν προπορευόμενο διαρκώς απομακρύνεται, ενώ το επερχόμενο το ωθεί. Και η ροή γίνεται τόσο ταχύτερη, όσο μεγαλύτερο είναι το βάρος του ύδατος που κατέρχεται, και όσο πιο κοίλος είναι ο τόπος προς τον οποίο κατευθύνεται. Εάν λοιπόν αυτή είναι η φύση του νερού, θα ήταν περιττό το πρόσταγμα που διατάσσει να συναχθεί σε μία συναγωγή. Διότι επρόκειτο οπωσδήποτε, εξαιτίας της φυσικής του ροπής προς τα κάτω, να συγκεντρωθεί αυτομάτως στον πιο κοίλο τόπο από όλους, και να μην σταματήσει προτού εξομαλυνθεί η επιφάνειά του.

Διότι κανένας τόπος δεν είναι τόσο επίπεδος, όσο η επιφάνεια του ύδατος. Έπειτα, πώς, ρωτούν, διατάχθηκαν τα ύδατα να συγκεντρωθούν σε μία συναγωγή, εφόσον βλέπουμε ότι υπάρχουν πολλές θάλασσες, οι οποίες μάλιστα απέχουν πάρα πολύ μεταξύ τους ως προς τη θέση; Ως προς το πρώτο λοιπόν από τα ερωτήματα, απαντούμε το εξής: ότι εσύ μεν μετά το δεσποτικό πρόσταγμα κατανόησες τις κινήσεις του ύδατος, ότι δηλαδή ρέει προς όλες τις κατευθύνσεις και είναι αστήρικτο, και φέρεται εκ φύσεως προς τα κατηφορικά και τα κοίλα μέρη· προ αυτού όμως, το ποια δύναμη διέθετε, προτού δηλαδή του δοθεί από το πρόσταγμα αυτό η πορεία του, ούτε εσύ ο ίδιος το είδες ούτε το άκουσες από κάποιον που το είδε. Διότι πρέπει να κατανοήσεις ότι η φωνή του Θεού είναι δημιουργική της φύσεως, και το πρόσταγμα που δόθηκε τότε στην κτίση, χάρισε στα δημιουργήματα την ακολουθία των φυσικών νόμων για τον μετέπειτα χρόνο.

Η ημέρα και η νύχτα δημιουργήθηκαν μία φορά, και από τότε μέχρι και σήμερα, διαδεχόμενες η μία την άλλη και διαιρώντας τον χρόνο σε ίσα μέρη, δεν παύουν να υπάρχουν. «Ας συναχθούν τα ύδατα». Προστάχθηκε η φύση των υδάτων να τρέχει, και ποτέ δεν κουράζεται, καθώς ωθείται στο διηνεκές από εκείνο το πρόσταγμα. Και το λέγω αυτό, έχοντας υπόψη το ρέον τμήμα των υδάτων. Διότι τα μεν ρέουν από μόνα τους, όπως τα νερά των πηγών και των ποταμών· τα δε είναι συγκεντρωμένα και στάσιμα. Αλλά ο λόγος μου τώρα αφορά τα ορμητικά ύδατα. «Ας συναχθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή». Αν ποτέ, καθώς στεκόσουν δίπλα σε μια πηγή που ανάβλυζε άφθονο νερό, σου δημιουργήθηκε η απορία: ποιος ωθεί αυτό το ύδωρ από τα σπλάχνα της γης; Ποιος το σπρώχνει προς τα εμπρός; Ποια είναι τα ταμεία από τα οποία προέρχεται; Ποιος είναι ο τόπος προς τον οποίο σπεύδει; Πώς αυτά εδώ δεν στερεύουν, και εκείνα δεν γεμίζουν; Όλα αυτά εξαρτώνται από εκείνη την πρώτη φωνή. Από εκεί δόθηκε στο ύδωρ το έναυσμα να τρέχει. Σε κάθε εξέταση των υδάτων να θυμάσαι την πρώτη φωνή: «Ας συναχθούν τα ύδατα». Έπρεπε να τρέξουν, για να καταλάβουν τον οικείο τους χώρο· και έπειτα, αφού βρεθούν στους καθορισμένους τόπους, να παραμείνουν στη θέση τους και να μην προχωρήσουν περαιτέρω. Γι' αυτόν τον λόγο, σύμφωνα με τα λόγια του Εκκλησιαστή: «Όλοι οι χείμαρροι πορεύονται προς τη θάλασσα, και η θάλασσα δεν γεμίζει».

Διότι και το να ρέουν τα ύδατα σύμφωνα με το θείο πρόσταγμα, και το να περιορίζεται η θάλασσα μέσα στα όριά της, πηγάζει από την πρώτη εκείνη νομοθεσία: «Ας συναχθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή». Προκειμένου, λοιπόν, το ύδωρ που καταφθάνει να μην ξεχειλίζει από τους τόπους που το δέχονται και, προχωρώντας συνεχώς και γεμίζοντας τον έναν τόπο μετά τον άλλον, κατακλύσει αδιάκοπα ολόκληρη την ξηρά, διατάχθηκε να συναχθεί σε μία συναγωγή. Εξαιτίας τούτου, πολλές φορές η θάλασσα, ενώ μαίνεται από τους ανέμους και ανυψώνεται σε μέγιστο ύψος με τα κύματά της, μόλις αγγίξει τις ακτές, διαλύει την ορμή της σε αφρό και υποχωρεί.

Αυτά τα ανέφερα, για να κατανοήσουμε τη δύναμη του προστάγματος: «Ας συναχθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή». Δηλαδή, ας μη δημιουργηθεί άλλη εκτός από αυτήν, αλλά το συγκεντρωμένο νερό ας παραμείνει στην πρώτη συλλογή. Έπειτα, Εκείνος που διέταξε να συναχθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή, σου έδειξε ότι τα ύδατα ήταν πολλά και διαιρεμένα σε πολλούς τόπους. Διότι και οι κοιλότητες των ορέων, που διασχίζονταν από βαθιές χαράδρες, περιείχαν συλλογή υδάτων. Και επιπλέον, πολλά και ομαλά πεδία που δεν υστερούσαν καθόλου σε μέγεθος από τα μεγαλύτερα πελάγη, και αμέτρητα φαράγγια, και οι κοιλάδες που σχημάτιζαν κοιλότητες με ποικίλα σχήματα, όλα τότε γεμάτα από ύδατα, αδειάστηκαν με το θείο πρόσταγμα, καθώς το νερό από παντού οδηγήθηκε προς μία συναγωγή. Και ας μην πει κανείς, ότι εφόσον υπήρχε νερό πάνω στη γη, οπωσδήποτε όλες οι κοιλότητες, οι οποίες τώρα έχουν δεχθεί τη θάλασσα, ήταν ήδη γεμάτες. Πού λοιπόν επρόκειτο να γίνουν οι συλλογές των υδάτων, αφού τα κοίλα μέρη ήταν προκατειλημμένα; Ως προς αυτό θα απαντήσουμε, ότι τότε κατασκευάστηκαν μαζί και οι υποδοχές, επειδή έπρεπε το ύδωρ να αποχωριστεί σε μία ενιαία σύσταση. Διότι δεν υπήρχε η θάλασσα έξω από τα Γάδειρα, ούτε εκείνο το μεγάλο και απροσπέλαστο για τους ναυτικούς πέλαγος, που περιβάλλει το νησί της Βρετανίας και τους δυτικούς Ίβηρες· αλλά τότε, αφού δημιουργήθηκε η ευρυχωρία με το πρόσταγμα του Θεού, μέσα σε αυτήν συγκεντρώθηκαν τα πλήθη των υδάτων.

Ως προς το επιχείρημα ότι η διήγησή μας περί της κοσμοποιίας έρχεται σε αντίθεση με την εμπειρία (διότι δεν φαίνεται να έχει συγκεντρωθεί όλο το ύδωρ σε μία συναγωγή υδάτων), πολλά μπορούν να ειπωθούν, τα οποία εξάλλου είναι σε όλους ευθύς εξαρχής γνωστά. Ίσως όμως να είναι και γελοίο να φιλονικεί κανείς για τέτοια πράγματα. Διότι ασφαλώς δεν πρέπει να μας προβάλλουν τα λιμνάζοντα ύδατα των βάλτων και εκείνα που συγκεντρώνονται από τις βροχές, νομίζοντας ότι μέσω αυτών θα ανατρέψουν τον λόγο μας. Αντιθέτως, ονόμασε «μία συναγωγή» τη μεγαλύτερη και τελειότερη συγκέντρωση των υδάτων. Διότι και τα φρέατα αποτελούν χειροποίητες συναγωγές υδάτων, καθώς η διεσπαρμένη υγρασία εισρέει στο κοίλωμα της γης. Επομένως, η ονομασία της συναγωγής δεν υποδηλώνει τα τυχαία αθροίσματα των υδάτων, αλλά την εξέχουσα και μεγαλύτερη, στην οποία εμφανίζεται συγκεντρωμένο ολόκληρο το στοιχείο του ύδατος. Διότι, όπως ακριβώς το πυρ έχει κατακερματιστεί σε μικρά μέρη για τις εδώ ανάγκες μας, αλλά ταυτόχρονα είναι διάχυτο και συγκεντρωμένο στον αιθέρα· και όπως ο αέρας διαιρείται μεν σε μικρά τμήματα, αλλά ταυτόχρονα περιβάλλει συνολικά τον περίγειο χώρο· έτσι συμβαίνει και με το ύδωρ, ακόμη κι αν υπάρχουν ορισμένες μικρές και διαιρεμένες συγκεντρώσεις, ωστόσο μία είναι η συναγωγή που διαχωρίζει ολόκληρο το στοιχείο από τα υπόλοιπα.

Διότι συγκεντρώθηκαν μεν τα ύδατα σε μία συναγωγή· τα δε συστήματα των υδάτων, δηλαδή τους κόλπους που περικλείστηκαν κατά το ιδιαίτερο σχήμα τους από την περιβάλλουσα γη, ο Κύριος τα ονόμασε θάλασσες. Θάλασσα βόρεια, θάλασσα νότια, ανατολική θάλασσα, και άλλη πάλι δυτική.

Αλλά σε αυτό μεν μας οδήγησε η ακολουθία του λόγου, εμείς όμως ας επανέλθουμε στο αρχικό μας θέμα. Και είπε ο Θεός: ας συναχθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή, και ας φανεί η ξηρά. Δεν είπε «και ας φανεί η γη», για να μην την παρουσιάσει πάλι ακατασκεύαστη, αφού ήταν πηλώδης και αναμειγμένη με το ύδωρ, μη έχοντας λάβει ακόμη την οικεία της μορφή ούτε τη δύναμη. Συγχρόνως δε, για να μην αποδώσουμε στον ήλιο την αιτία της ξηράνσεως της γης, ο Δημιουργός παρασκεύασε την ξηρότητα της γης πριν από τη γένεση του ηλίου. Επίστησε δε την προσοχή σου στο νόημα των γεγραμμένων, ότι δηλαδή όχι μόνο το πλεονάζον ύδωρ αποστραγγίστηκε από τη γη, αλλά και όσο ήταν αναμειγμένο σε αυτήν σε βάθος, και αυτό αποχώρησε, υπακούοντας στο απαράβατο πρόσταγμα του Δεσπότη. Και έγινε έτσι. Αρκεί αυτή η προσθήκη για να δείξει ότι η φωνή του Δημιουργού έγινε έργο. Υπάρχει δε ως προσθήκη σε πολλά από τα αντίγραφα το εξής: «Και συνάχθηκε το ύδωρ που ήταν υποκάτω του ουρανού στις συναγωγές τους, και φάνηκε η ξηρά»· πράγμα που ούτε κάποιοι από τους λοιπούς ερμηνευτές έχουν παραδώσει, ούτε τα εβραϊκά κείμενα φαίνεται να το περιέχουν. Διότι πράγματι παρέλκει, μετά τη μαρτυρία ότι «Έγινε έτσι», η εκ νέου διήγηση των ίδιων πραγμάτων. Συνεπώς, στα ακριβή αντίγραφα αυτό έχει οβελιστεί· και ο οβελός είναι σύμβολο αθέτησης.

Και εκάλεσε ο Θεός την ξηρά γη, και τα συστήματα των υδάτων τα εκάλεσε θάλασσες. Γιατί και πιο πίσω έχει λεχθεί, Ας συναχθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή, και ας φανεί η ξηρά, αλλά δεν έχει γραφτεί, και ας φανεί η γη; και εδώ πάλι, Φάνηκε η ξηρά, και εκάλεσε ο Θεός την ξηρά, γη; Διότι η μεν ξηρά αποτελεί το ιδίωμα, το χαρακτηριστικό τρόπον τινά της φύσεως του υποκειμένου, ενώ η γη είναι μία απλή ονομασία του πράγματος. Διότι, όπως ακριβώς το λογικό είναι ίδιον του ανθρώπου, ενώ η λέξη άνθρωπος είναι φωνή δηλωτική του ζώου στο οποίο υπάρχει αυτό το ίδιον· έτσι και το ξηρό είναι ίδιον και ξεχωριστό χαρακτηριστικό της γης. Σε ό,τι, λοιπόν, προσιδιάζει το ξηρό, αυτό έχει ονομαστεί γη· όπως ακριβώς σε ό,τι προσιδιάζει η ιδιότητα του χρεμετισμού, αυτό έχει ονομαστεί ίππος. Και αυτό δεν ισχύει μόνο στην περίπτωση της γης, αλλά και καθένα από τα άλλα στοιχεία έχει μία δική του, ξεχωριστή και αποκλειστική ποιότητα, μέσω της οποίας διαχωρίζεται από τα υπόλοιπα, και αναγνωρίζεται το καθένα ως προς το τι είδους είναι. Το μεν ύδωρ έχει ως δική του ποιότητα την ψυχρότητα· ο δε αέρας την υγρότητα· το δε πυρ τη θερμότητα. Αλλά αυτά μεν, ως πρώτα στοιχεία των συνθέτων, θεωρούνται με τον λογισμό σύμφωνα με τον τρόπο που προαναφέρθηκε, ενώ εκείνα που είναι ήδη ενταγμένα σε σώμα και υποπίπτουν στις αισθήσεις, έχουν τις ποιότητες συζευγμένες.

Διότι αυτός την διαχώρισε, δηλαδή, ενώ παλαιότερα ήταν κρυμμένη στις αβύσσους, αόρατη και αδιαμόρφωτη, την κατέστησε ορατή και διαμορφωμένη. Τη διαχώρισε, λοιπόν· διότι, σύμφωνα με τη μαρτυρία των βιβλίων του Μωυσή, είπε: «Ας συναχθεί το ύδωρ σε μία συναγωγή, και ας φανεί η ξηρά». Φάνηκε, λοιπόν, μέσα από τα ύδατα, και ενώ ήταν υποβρύχια και εντελώς αδρανής, τη διαχώρισε σε ξεχωριστό μέρος, τοποθετώντας κλείθρα και πύλες στις αβύσσους και αποχωρίζοντάς την πολύ καλά από τα ύδατα. Και ότι την παρήγαγε ωφέλιμα και αναγκαία για αυτόν τον σκοπό, όχι μόνο για να φαίνεται, αλλά για να έχει κατοίκους, δηλαδή προφανώς εκείνους που πλάστηκαν από αυτήν, όπως ακριβώς παρήγαγε και τον ουρανό για τους αγίους αγγέλους, το αποσαφήνισε εκ των προτέρων λέγοντας: Δεν την εποίησε εις μάτην, αλλά για να κατοικείται.

Λέγοντας δε ευθύ τον λόγο του Κυρίου, μου φαίνεται ότι αναφέρεται στα ευαγγελικά προστάγματα, ως μη έχοντα τίποτα το σκολιό, ή αινιγματώδες, ή εντελώς δυσνόητο, και καλυμμένο με την ασάφεια του γράμματος, όπως ακριβώς ήταν και ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή. Διότι μέσα από μακρύ κύκλο και δυσχερή περίοδο, αμυδρά και με δυσκολία κατανοούμε τα λόγια του Μωυσή. «Ο δε λόγος του Κυρίου», δηλαδή η ευαγγελική διδασκαλία, είναι ευθύς, ευσύνοπτος και ικανός να κατευθύνει προς κάθε είδος αρετής.] <Αυτός που τοποθετεί τις αβύσσους σε ταμιευτήρες.> (B f. 100) Έτσι κάπου λέει για τη θάλασσα: «Έθεσα σε αυτήν όρια, τοποθετώντας κλείθρα και πύλες, και της είπα: Μέχρι εδώ θα φτάσεις, και δεν θα προχωρήσεις παραπέρα, αλλά μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου.» Είπε δε κάπου και προς κάποιους από τους αρχαιότερους μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Εμένα δεν θα φοβηθείτε, λέει ο Κύριος, ή ενώπιον του προσώπου μου δεν θα νιώσετε δέος, εμένα που έθεσα την άμμο ως όριο στη θάλασσα, ως πρόσταγμα αιώνιο, το οποίο δεν θα υπερβεί;» Διότι το γεγονός ότι τη γη, η οποία βρισκόταν κάτω από τα ύδατα, την αποκάλυψε εξαρχής ένα θείο νεύμα, το διευκρίνισε ο Μωυσής, λέγοντας εκ προσώπου του Θεού: «Ας συναχθεί το ύδωρ σε μία συναγωγή, και ας φανεί η ξηρά.»

Αλλά το ότι τα δικά μας είναι μικρά ή και εντελώς μηδαμινά σε σύγκριση με τον Θεό, θα το διασαφηνίσει ο ίδιος λέγοντας: «Διότι οι βουλές μου δεν είναι σαν τις δικές σας βουλές, ούτε οι οδοί μου είναι όπως οι δικές σας οδοί. Αλλά όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, τόσο απέχει η δική μου οδός από τις δικές σας οδούς, και τα διανοήματά σας από τη δική μου διάνοια.» Ας εγκαταλειφθεί, λοιπόν, ως περιττή και με κανέναν τρόπο κατορθωτή η βασανιστική έρευνα για αυτά. Διότι δημιουργεί όπως Εκείνος γνωρίζει και με τον τρόπο που δύναται ως Θεός. Αφού, λοιπόν, δημιουργήθηκαν εξ αρχής ο ουρανός και η γη, και έπειτα το πλήθος των υδάτων συγκεντρώθηκε σε έναν χώρο (διότι υπήρχε ανάγκη να υπακούσουν σε Εκείνον που διέταξε: «Ας συναχθεί το ύδωρ σε μία σύναξη»), αποκαλύφθηκε μεν η γη και άνθισε παντού από τόσο πολυειδή φυτά, και έγινε ασυνήθιστα πανέμορφη, καθώς έλαβε τη γένεση καρποφόρων δέντρων. Εμφανίστηκαν δε οι κύκλοι του ηλίου και της σελήνης, και ο νόμος του Θεού ήταν εκείνος που απένειμε στο καθένα το μέτρο της κυριαρχίας του. Διότι είχαν ταχθεί, ο μεν (ήλιος) για την αυγή και το φως, η δε (σελήνη) για τη νύχτα και το σκοτάδι· και ολόκληρος ο ουρανός καταστολίστηκε για εμάς με τα άστρα.

Τη δεύτερη τετράδα, γέννημα της πρώτης τετράδας, ισχυρίζονται ότι την έχει αναφέρει ως εξής, ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος καθεαυτά, καθώς και το ύδωρ και το πνεύμα που φέρεται πάνω από το ύδωρ. Μετά από αυτήν, μνημονεύοντας τη δεκάδα, αναφέρει το φως και την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, και επιπλέον τη βλάστηση και στη δέκατη θέση το ξύλο (δέντρο)· και έτσι, μέσω των δέκα αυτών ονομάτων, φανέρωσε τους δέκα Αιώνες. Η δε δύναμη της δωδεκάδας υποστηρίζουν ότι έχει απεικονιστεί από αυτόν ως εξής: διότι αναφέρει τον ήλιο και τη σελήνη, τα άστρα και τους καιρούς, τα έτη (ενιαυτούς) και τα κήτη, καθώς και τα ψάρια και τα ερπετά, τα πετεινά και τα τετράποδα, τα θηρία και, πάνω από όλα αυτά, δωδέκατο τον άνθρωπο. Έτσι διδάσκουν ότι έχει εκφραστεί η τριακοντάδα από το πνεύμα μέσω του Μωυσή. Αλλά και ο πλασμένος άνθρωπος, κατ' εικόνα της άνω δύναμης, θεωρούν ότι έχει μέσα του τη δύναμη από τη μία πηγή (η οποία είναι εγκατεστημένη στην περιοχή του εγκεφάλου), από την οποία απορρέουν τέσσερις δυνάμεις που ονομάζονται κατ' εικόνα της άνω τετράδας, δηλαδή η όραση, η ακοή, τρίτη η όσφρηση και τέταρτη η γεύση. Την δε ογδοάδα ισχυρίζονται ότι φανερώνεται μέσω του ανθρώπου ως εξής: επειδή διαθέτει δύο ακοές (αυτιά) και ισάριθμες οράσεις (μάτια), καθώς και δύο οσφρήσεις (ρουθούνια) και διπλή γεύση, του πικρού και του γλυκού.

Αν, λοιπόν, ευσταθεί η θεωρία των φυσικών φιλοσόφων, η οποία υποστηρίζει ότι πρώτο στοιχείο δημιουργήθηκε το νερό, και έπειτα από το νερό και την υγρή ουσία σχηματίστηκαν τα υπόλοιπα στοιχεία· θα μπορούσε κάποιος να πει ότι αυτό επισημαίνεται και στην παρούσα Γραφή, η οποία δηλώνει ότι υπήρξε καιρός που η γη, ευρισκόμενη μέσα σε άλλο στοιχείο, ήταν αφανής, καθώς συλλαμβανόταν και κυοφορούνταν μέσα στη φύση της υγρής ουσίας. Γι' αυτό και στην κοσμογονία αναφέρεται: «Η δε γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη· και σκοτάδι υπήρχε πάνω από την άβυσσο»· αλλά αργότερα, σαν να γεννήθηκε, προήλθε από την ουσία των υδάτων, όχι βέβαια χωρίς τη θεία δύναμη και την υπέρτερη αναγκαιότητα που της επιβλήθηκε· και αυτή ήταν η βούληση του Δημιουργού. Διότι, όπως συμβαίνει με τις έγκυες γυναίκες, όταν επέλθει σε αυτές η πίεση και η ανάγκη, το έμβρυο εξέρχεται, εφόσον φτάσει ο καθορισμένος χρόνος του τοκετού, κατά τον οποίο γεννούν με ωδίνες· με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, με τη δύναμη και τη σοφία του Δημιουργού των πάντων, τα ύδατα προέβαλαν τη γη και την οικουμένη των ανθρώπων. Και αυτό εκπληρώθηκε, όταν είπε ο Θεός: «Ας συναχθούν τα ύδατα υποκάτω του ουρανού σε μία συναγωγή, και ας φανεί η ξηρά. Και εγένετο ούτω».

Γι' αυτόν τον λόγο ο Μωυσής λέει ότι ο λόγος του Θεού καθοδήγησε το θαύμα, εκφέροντας μια προστακτική φράση, και, όπως εγώ τουλάχιστον κρίνω γι' αυτό, μέσω αυτής της εκφερόμενης φράσης φανερώνει τον λόγο που είναι εναποτεθειμένος στη φύση της κτίσης. Διότι, αναφέρει: «Είπε ο Θεός: ας συναχθούν τα ύδατα στις συναγωγές τους, και ας φανεί η ξηρά». Βλέπεις την αναγκαία τάξη της φύσης, πώς, όταν αποτραβήχτηκε το νερό από τη γη, ξηραίνεται το τμήμα που διαχωρίστηκε από την υγρασία, και πώς, εφόσον η υγρασία δεν είναι πλέον αναμειγμένη με τη γη σε μορφή πηλού, κατ' ανάγκη το νερό περικλείεται σε κάποιες δεξαμενές· ώστε να μην οδηγηθεί σε αφανισμό εξαιτίας της ρευστής του φύσης, εάν δεν υπήρχε τίποτα να περιορίσει τη διάχυσή του. Αλλά μου φαίνεται ότι δεν είναι άκαιρο να κάνουμε πάλι μνεία των υπερουράνιων υδάτων.

Τέτοια αποδείχθηκε η φύση του πρόσφατου θεού μέσα από την ακολουθία των όσων ειπώθηκαν από τον νέο θεοποιό. Αλλά επικαλείται τα γεγραμμένα και λέει ⟨ότι αυτά τα διακηρύσσει ρητά ο Μωυσής, ότι δηλαδή «είπε ο Θεός», και προσθέτει τα λόγια: «Γενηθήτω φως» και «Γενηθήτω στερέωμα» και «Συναχθήτω τα ύδατα» και «Οφθήτω η ξηρά» και «Βλαστησάτω η γη» και «Εξαγαγέτω τα ύδατα», και όλα όσα έχουν καταγραφεί στη συνέχεια⟩. Ας εξετάσουμε λοιπόν το νόημα αυτών που ειπώθηκαν. Ποιος δεν γνωρίζει, ακόμη και από τα μικρά νήπια, ότι η ακοή και ο λόγος έχουν φυσική σχέση μεταξύ τους, και όπως δεν είναι δυνατόν να ενεργήσει η ακοή χωρίς κάποιος να μιλάει, έτσι ούτε ο λόγος μπορεί να είναι ενεργός αν δεν κατευθύνεται προς την ακοή; Εάν λοιπόν λέει ότι ο Θεός μίλησε, ας μας υποδείξει και την ακοή προς την οποία μίλησε. Ή μήπως θα πει ότι τα έλεγε αυτά στον εαυτό Του; Επομένως, προστάζει τον εαυτό Του δίνοντας εντολές. Και ποιος θα το δεχθεί αυτό, ότι δηλαδή ο Θεός κάθεται και διατάζει τον εαυτό Του για το τι πρέπει να πράξει, και χρησιμοποιεί τον εαυτό Του ως διάκονο και υπηρέτη των δικών Του προσταγμάτων; Εάν όμως υποθέσουμε ότι κάποιος θεωρεί ευσεβές να λέει κάτι τέτοιο, ποιος χρειάστηκε ρήματα και λόγια για τον εαυτό του, έστω κι αν πρόκειται για άνθρωπο; Διότι στον καθένα αρκεί η κίνηση της διάνοιας για να δημιουργήσει την ορμή της προαιρέσεως. Αλλά θα πει, οπωσδήποτε, ότι συνομιλούσε με τον Υιό. Και ποια ανάγκη υπήρχε για φωνή ως προς αυτό;

Διότι χρόνος δεν υπήρχε, επειδή αυτός είναι ο δημιουργός όλων των αιώνων. Άγγελος δεν υπήρχε, επειδή αυτός είναι εκείνος «που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον». Ουρανός δεν υπήρχε, «Διότι με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί». Ήλιος δεν υπήρχε, διότι αυτός είναι «ο ήλιος της δικαιοσύνης». Σελήνη δεν υπήρχε, «Διότι τη σελήνη και τα άστρα αυτός τα θεμελίωσε». Γη δεν υπήρχε, διότι αυτός είπε: «Ας συναχθούν τα ύδατα και ας φανεί η ξηρά». Χωρίς μάρτυρες, λοιπόν, είναι η άνωθεν γέννηση, θεία και ακατάληπτη, επειδή μόνο ο Πατέρας γνωρίζει πώς γέννησε, και ο Υιός πώς γεννήθηκε. Επομένως, ο Ιωάννης μόνος του κήρυξε την άναρχη γέννηση και τη συναΐδια ύπαρξη.

Διότι ο Μωυσής, λένε, αρχίζοντας την πραγμάτειά του για τη δημιουργία, ευθύς εξαρχής υπέδειξε τη μητέρα των όλων, λέγοντας: Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην. Ονομάζοντας λοιπόν αυτά τα τέσσερα, τον Θεό και την αρχή, τον ουρανό και τη γη, διατύπωσε, όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται, την τετρακτύ τους. Και για να φανερώσει το αόρατο και απόκρυφο στοιχείο της, λέει ότι είπε: Η δε γη ην αόρατος και ακατασκεύαστος. Τη δεύτερη τετράδα, που είναι γέννημα της πρώτης τετράδας, θέλουν να θεωρούν ότι την εξέφρασε ονομάζοντας την άβυσσο και το σκότος, και μαζί με αυτά το ύδωρ και το πνεύμα που φερόταν πάνω στο ύδωρ. Μετά από αυτήν, κάνοντας μνεία της δεκάδας, αναφέρει το φως, την ημέρα και τη νύχτα, το στερέωμα και την εσπέρα, και αυτό που ονομάζεται πρωί, την ξηρά και τη θάλασσα, ακόμη δε και το φυτό, και στη δέκατη θέση το δέντρο. και έτσι μέσω των δέκα ονομάτων φανέρωσε τους δέκα Αιώνες.

Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα δεύτερη. Και είπε ο Θεός: Ας συγκεντρωθεί το ύδωρ που βρίσκεται κάτω από τον ουρανό σε έναν τόπο, και ας φανεί η ξηρά. Και συγκεντρώθηκε το ύδωρ που βρισκόταν κάτω από τον ουρανό στους τόπους συγκέντρωσής του, και φάνηκε η ξηρά. Και ονόμασε ο Θεός την ξηρά γη, και τα συστήματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες. Και είπε ο Θεός: Ας βλαστήσει η γη χορτάρι που να βγάζει σπόρο κατά το είδος και την ομοιότητά του, και καρποφόρο δέντρο που να κάνει καρπό. Αυτά, με τον λόγο Εκείνου που πρόσταζε, παρουσιάζονταν ολοκληρωτικά· δεν υπήρχε τίποτα που να τα κωλύει, τίποτα που να τα παρεμποδίζει. Και έγινε εσπέρα και έγινε πρωί, ημέρα τρίτη. Βλέπεις τη Γραφή να διανοίγει τις διάνοιές μας προς τα τελειότατα;

Ομιλία Ε΄. «Και είπε ο Θεός: Ας συγκεντρωθεί το νερό που βρίσκεται κάτω από τον ουρανό σε μία σύναξη, και ας φανεί η ξηρά». α΄. Ελάτε και σήμερα να παραθέσουμε στην αγάπη σας την πνευματική εστίαση από τα λόγια του μακάριου Μωυσή, και ας εξετάσουμε με ακρίβεια τα όσα δημιουργήθηκαν από τον Δεσπότη κατά την τρίτη ημέρα. Διότι, εάν εκείνοι που ανασκάπτουν τη χρυσοφόρο γη, όπου δουν κάποιες φλέβες που περιέχουν ψήγματα, δεν αποχωρούν προτού ανασκάψουν και κατέβουν στο ίδιο το βάθος, ώστε να αποκομίσουν από εκεί μεγάλη ευπορία· πολύ περισσότερο αρμόζει σε εμάς, που δεν πρόκειται να ερευνήσουμε για ψήγματα χρυσού, αλλά προσδοκούμε να βρούμε έναν ανέκφραστο θησαυρό, να τον αναζητούμε καθημερινά, ώστε, αφού αποκομίσουμε από εδώ τον μεγάλο πλούτο της πνευματικής περιουσίας, να επιστρέψουμε έτσι στα σπίτια μας.

Γ΄. Αυτά ας τα αναλογιζόμαστε κάθε ώρα μέσα μας, και ας καταβάλλουμε μεγάλη φροντίδα για τη δική μας σωτηρία, ώστε, καθώς περνά ο χρόνος, να μην προκαλέσουμε στον εαυτό μας, χωρίς να το καταλάβουμε, τη μεγαλύτερη ζημία. Αλλά αρκετά με τα προοίμια· ας ακούσουμε, αν θέλετε, ποια είναι αυτά που και σήμερα επιθυμεί να μας διδάξει η χάρη του Πνεύματος μέσω της γλώσσας του Μωυσή. «Και είπε», αναφέρει, «ο Θεός: Ας συναχθεί το νερό που βρίσκεται κάτω από τον ουρανό σε μία σύναξη, και ας φανεί η ξηρά· και έγινε έτσι». Πρόσεξέ μου εδώ, αγαπητέ, την άριστη τάξη και ακολουθία. Διότι, αφού είπε στην αρχή ότι η γη ήταν αόρατη και ακατασκεύαστη, επειδή καλυπτόταν από το σκοτάδι και τα ύδατα· έπειτα, τη δεύτερη ημέρα, προστάζοντας να δημιουργηθεί το στερέωμα, πραγματοποίησε τον διαχωρισμό των υδάτων, ονομάζοντας το στερέωμα ουρανό· τώρα πάλι μας διδάσκει ότι κατά την τρίτη ημέρα πρόσταξε το νερό που βρισκόταν κάτω από τον ουρανό, δηλαδή το στερέωμα, να συγκεντρωθεί σε μία σύναξη και να παραχωρήσει χώρο, ώστε να φανεί η ξηρά· και έγινε έτσι. Επειδή δηλαδή τα πάντα ήταν γεμάτα από ύδατα, προστάζει να συγκεντρωθεί το πλήθος των υδάτων σε μία σύναξη, ώστε με αυτόν τον τρόπο να φανεί η ξηρά. Παρατήρησε πώς λίγο-λίγο μας φανερώνει τη διακόσμηση και την ομορφιά της. «Και έγινε», λέει, «έτσι». Πώς; Όπως ακριβώς πρόσταξε ο Δεσπότης.

Είπε μόνο, και το έργο ακολούθησε. Διότι αυτό είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα του Θεού, το να κυβερνά τα δημιουργήματα σύμφωνα με το δικό του θέλημα. Και συγκεντρώθηκε, λέει, το νερό που ήταν κάτω από τον ουρανό στους τόπους συγκέντρωσής του, και φάνηκε η ξηρά. Όπως ακριβώς στην περίπτωση του φωτός, ενώ παντού υπήρχε σκοτάδι, πρόσταξε να παραχθεί το φως και χώρισε το φως από το σκοτάδι, ώστε το ένα να το αναθέσει στην ημέρα και το άλλο στη νύχτα· και στην περίπτωση των υδάτων πάλι, αφού δημιούργησε το στερέωμα, διέταξε άλλα να κατέχουν τον επάνω χώρο και άλλα να βρίσκονται κάτω από το στερέωμα· έτσι και τώρα, αυτά τα ίδια τα ύδατα, τα οποία βρίσκονταν κάτω από το στερέωμα, τα προστάζει να ενωθούν σε έναν τόπο συγκέντρωσης, προκειμένου να φανεί η ξηρά, και τότε να της δώσει το δικό της όνομα, όπως ακριβώς έκανε με το φως και το σκοτάδι. Διότι συγκεντρώθηκαν, λέει, τα ύδατα στους τόπους συγκέντρωσής τους, και φάνηκε η ξηρά, και ονόμασε ο Θεός την ξηρά γη. Είδες, αγαπητέ, πώς, ενώ ήταν αόρατη και αδιαμόρφωτη, επειδή ήταν σκεπασμένη από τα νερά σαν από κάποια παραπετάσματα, αφού αφαίρεσε από πάνω της την επικάλυψη των υδάτων, τρόπον τινά, μας δείχνει επιτέλους το πρόσωπό της, δίνοντάς της την κατάλληλη ονομασία; Και τα συστήματα των υδάτων, λέει, τα ονόμασε θάλασσες.

Διότι αυτό λέγω προς το παρόν. Για να μάθεις δε την υπερβάλλουσα φιλανθρωπία του Δεσπότου των πάντων, την οποία επιδεικνύει προς το δικό μας γένος, αφού εξέτεινε τον ουρανό, άπλωσε τη γη, δημιούργησε το στερέωμα, σαν ένα ενδιάμεσο τείχος που επιτελεί τον διαχωρισμό των υδάτων, έπειτα, αφού πρόσταξε να γίνει η συναγωγή των υδάτων, τα μεν τα ονόμασε θάλασσες, την δε ξηρά γη, και έπειτα την καλλώπισε με τη βλάστηση των σπόρων και των υπολοίπων φυτών.

Εδώ όμως δεν υπάρχει τίποτα τέτοιο, αλλά και ο κόπος είναι μικρότερος, και ο πλούτος απερίγραπτος. Διότι τέτοια είναι όλα τα πνευματικά πράγματα. Ας μη γίνουμε λοιπόν χειρότεροι από εκείνους που έχουν συνεπαρθεί με τα αισθητά, αλλά ας ερευνήσουμε και εμείς αυτόν τον πνευματικό θησαυρό που βρίσκεται αποταμιευμένος σε αυτά τα λόγια, και ας δούμε πρώτα τι το καινούργιο και παράδοξο υπάρχει στα λεγόμενα, και για ποιον λόγο χρησιμοποίησε τέτοια αλλαγή των λέξεων ο μακάριος αυτός προφήτης, ή μάλλον ο φιλάνθρωπος Θεός που ομιλεί μέσω του προφήτη. Και λέει: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση». Διότι προηγουμένως τον ακούγαμε να λέει μετά τη δημιουργία του ουρανού και της γης: «Γενηθήτω φως», και «Γενηθήτω στερέωμα ανάμεσα στο νερό»· και πάλι: «Ας συναχθεί το νερό σε μία σύναξη, και ας φανεί η ξηρά», και «Γενηθήτωσαν φωστήρες», και «Ας βγάλουν τα νερά ερπετά ζωντανών ψυχών». Είδες ότι μόνο με τον λόγο και με το πρόσταγμα δημιουργήθηκε όλη η κτίση μέσα στις πέντε ημέρες; Παρατήρησε σήμερα πόση είναι η διαφορά των λέξεων. Διότι δεν λέει πλέον, «γενηθήτω άνθρωπος», αλλά τι; «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση». Τι είναι αυτό το καινούργιο; Τι είναι αυτό το παράξενο; Ποιος άραγε είναι αυτός που δημιουργείται, ώστε ο Δημιουργός να χρειαστεί τόση βουλή και σκέψη για την κατασκευή του;

Και πρόσεξε το παράδοξο: δεν είπε «Λάζαρε, ξανάζησε», αλλά τι; «Λάζαρε, βγες έξω», για να διδάξει τους παρισταμένους ότι αυτός είναι εκείνος που καλεί τα μη όντα ως όντα, για να δείξει στους παρόντες ότι αυτός είναι εκείνος, ο Θεός ζώντων και όχι νεκρών, για να επιδείξει την κατάλληλη στιγμή το ανεμπόδιστο του θείου προστάγματος, και να υπενθυμίσει στους παρευρισκόμενους εκείνον που λέει: «Ας γίνει στερέωμα»· «Ας συγκεντρωθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή»· «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι»· «Ας παραγάγουν τα ύδατα έμβια ερπετά»· «Λάζαρε, βγες έξω»· και το έκανε αυτό για μεγαλύτερη και βεβαιότερη πίστη αυτών που είχαν προστρέξει, ώστε το μεν νεκρικό ένδυμα και τα δεσμά να μαρτυρήσουν τη νέκρωση, η δε άμεση υπακοή και ο ανεμπόδιστος φόβος να κηρύξουν τη δεσποτική εξουσία: «Λάζαρε, βγες έξω»· και ο αποσυντεθειμένος ορθωνόταν, και ο σαπισμένος αποκτούσε αισθήσεις· ο νεκρός υπάκουε, και ο δεσμώτης έτρεχε, και εκείνος που θρηνούνταν σκιρτούσε. Για ποιον λόγο όμως ο Σωτήρας χρησιμοποιεί κραυγή τη συγκεκριμένη στιγμή; Διότι, λέει ο ευαγγελιστής, «αφού είπε αυτά, κραύγασε με μεγάλη φωνή: Λάζαρε, βγες έξω». Και ίσως με τη δυνατή φωνή προτύπωνε τη μέλλουσα ανάσταση· διότι, λέει, «θα ηχήσει η σάλπιγγα και οι νεκροί θα αναστηθούν». Αν και έχω πολλά ακόμη να πω, παρασύρομαι στο προκείμενο θέμα και αναγκάζομαι να μεταβώ από τον έναν τάφο στον άλλον.

Έπειτα πρόσταξε ο Θεός να συναχθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή. Το ότι λέει όμως «μία συναγωγή» δεν δηλώνει ότι αυτά συνάχθηκαν σε έναν μόνο τόπο· —διότι, ιδού, μετά από αυτά λέει: «Και τα συστήματα των υδάτων τα ονόμασε θάλασσες»,— αλλά ο λόγος φανέρωσε το ότι τα ύδατα βρέθηκαν όλα μαζί χωρισμένα από τη γη. Συνάχθηκαν λοιπόν τα ύδατα «στις συναγωγές τους, και φάνηκε η ξηρά». Εντεύθεν σχηματίστηκαν οι δύο θάλασσες που περιβάλλουν την Αίγυπτο (διότι αυτή βρίσκεται ανάμεσα στις δύο θάλασσες), οι οποίες έχουν διάφορα πελάγη και όρη και νησιά και αγκώνες και λιμάνια, και περιλαμβάνουν διάφορους κόλπους, αιγιαλούς και ακτές —διότι αιγιαλός μεν ονομάζεται ο αμμώδης, ακτή δε η πετρώδης και αγχιβαθής, δηλαδή αυτή που έχει βάθος αμέσως από την αρχή της—, ομοίως και η ανατολική, η οποία ονομάζεται Ινδική, και η βόρεια, η οποία ονομάζεται Κασπία· από αυτό συνάχθηκαν επίσης και οι λίμνες.

Και το όνομα του τρίτου είναι Τίγρης. Και το όνομα του τετάρτου Ευφράτης. Υπάρχουν δε και πάρα πολλοί άλλοι μέγιστοι ποταμοί, εκ των οποίων άλλοι μεν εκβάλλουν στη θάλασσα, άλλοι δε απορροφώνται μέσα στη γη. Όμως και ολόκληρη η γη είναι διάτρητη και έχει υπόγειες διόδους, σαν να διαθέτει κάποιες φλέβες, δια των οποίων, δεχόμενη τα ύδατα από τη θάλασσα, αναδίδει τις πηγές. Επομένως, το ύδωρ των πηγών διαμορφώνεται ανάλογα με την ποιότητα του εδάφους. Διότι το θαλασσινό ύδωρ διηθείται μέσα από τη γη και έτσι γλυκαίνει. Εάν όμως ο τόπος, από τον οποίο αναβλύζει η πηγή, τύχει να είναι πικρός ή αλμυρός, το ύδωρ αναβλύζει έχοντας τα χαρακτηριστικά αυτού του εδάφους. Όταν δε πολλές φορές το ύδωρ συμπιέζεται σε στενά μέρη και εκτινάσσεται με βία, θερμαίνεται, και εξ αυτού αναβλύζουν τα φυσικά θερμά ύδατα. Με το θείο πρόσταγμα, λοιπόν, δημιουργήθηκαν κοιλώματα στη γη, και έτσι συγκεντρώθηκαν τα ύδατα στις συναγωγές τους· εξαιτίας αυτού δημιουργήθηκαν και τα όρη.

Διότι, αν και ο Μωυσής δεν φαίνεται να κάνει αποκαλύψεις σχετικά με τους αγγέλους και τα ύδατα, εντούτοις ο Δαβίδ αργότερα το διακήρυξε με σαφήνεια: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός», και ότι: «Δική του είναι η θάλασσα, και αυτός την εποίησε». Αυτός, προφανώς, είναι που είπε: «Ας συναχθεί το ύδωρ», και «τα συστήματα των υδάτων» τα ονόμασε θάλασσες.

Διότι, αφού μόλις διασώθηκε από τη μεγάλη έλξη των υδάτων ο δεύτερος λόγος, αν και προχώρησε με μεγάλη συντομία και χωρίς καθόλου να καταδυθεί στα βαθύτερα αυτών, φοβούμενος τον πνιγμό και κολυμπώντας στην επιφάνεια, σαν να βρισκόταν σε κάποιο μικρό πλοιάριο, και βιαζόμενος να καταφύγει σε κάποιο λιμάνι, μόλις που μπόρεσε να προσπεράσει εκείνες τις αβύσσους και, αφού είπε λίγα και μέτρια πράγματα για το στερέωμα, έφτασε στο τέλος του. Ο παρών τρίτος λόγος, όμως, θα θεολογήσει για όσα δημιουργήθηκαν από τον Θεό την τρίτη ημέρα, καθώς η χάρη του Παναγίου Πνεύματος θα του τα αποκαλύψει και θα φωτίσει τον νου του, η ίδια που φώτισε και εκείνον τον μεγάλο Μωυσή για να διηγηθεί τα όσα ήταν κατά πολλές γενεές αρχαιότερα από αυτόν. «Και είπε ο Θεός: ας συναχθεί το ύδωρ που είναι κάτω από τον ουρανό σε μία συναγωγή και ας φανεί η ξηρά». Και πού, Δέσποτα, θα συναχθεί και πού θα κλειστεί το ύδωρ, που έφτανε μέχρι και το στερέωμα; «Έγιναν», λέει, «με πρόσταγμά μου δοχεία και χάσματα της γης», που σε βάθος δεν υπολείπονται καθόλου από το ύψος του ουρανού, και εκεί θα συναχθούν και θα φέρουν τις επιφάνειές τους στο ίδιο επίπεδο με τη γη. «Και έγινε έτσι, και συνάχθηκε το ύδωρ που είναι κάτω από τον ουρανό στις συναγωγές τους και φάνηκε η ξηρά». Και μπορούσε κανείς να αντικρίσει τότε ένα παράδοξο θέαμα γεμάτο από πολλή έκπληξη, το πώς δηλαδή τα ύδατα, που υψώνονταν μέχρι και τον ουρανό, έτρεχαν με μεγάλη ταχύτητα προς τις καθορισμένες συναγωγές.

Ότι τον μεν ουρανό τον εξέτεινε σαν υπερυψωμένη καμάρα και σαν σκηνή, όπως εξήγησαν αργότερα ο Δαβίδ και ο Ησαΐας μετά τον Μωυσή· τη δε γη, αφού την δημιούργησε, τη θεμελίωσε πάνω στα ύδατα, χωρίς να χρειαστεί πολλές ημέρες, ούτε σκέψη, ούτε χρήση μυστριού, ούτε νήματος μετρήματος για την κτίση της. Διότι, αν και λέει στον Ιώβ «ποιος άπλωσε νήμα πάνω της», ωστόσο ανέφερε το νήμα χρησιμοποιώντας ανθρώπινη έκφραση και συνήθεια. Και πώς την έκτισε; Προφανώς είπε: Γενηθήτω γη, και έγινε γη. Όπως ακριβώς είπε: «Γενηθήτω στερέωμα», «ας συναχθεί το ύδωρ», «ας βλαστήσει η γη», «γενηθήτωσαν φωστήρες», «ας εξαγάγουν τα ύδατα» και όλα τα παρόμοια, και έγιναν, έτσι είπε και πριν από όλα αυτά: Γενηθήτω ουρανός, και έγινε αμέσως και εκτάθηκε σαν σκηνή· γενηθήτω γη, και παρήχθη αμέσως και έλαβε ως θεμέλιο τις πηγές των υδάτων, ώστε και από αυτό να θαυμάσουμε απεριόριστα τη θεία και άπειρη σοφία και δύναμη, διότι αυτό το εξαιρετικά ρευστό και απαλότατο στοιχείο έγινε θεμέλιο του πολυφορτωμένου και βαρύτατου.