Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 15:13

Κβʹ. Πανούργος σκοπός της διαλέξεως εναντίον εκείνων που κακοβούλως διαστρέφουν και παρερμηνεύουν τις ευαγγελικές και πατερικές γραφές περί του Χριστού, του Θεού μας. Ο λόγος του σοφού θέτει κανόνα για όσους θέλουν να λαλούν με σοφία τα σοφά λόγια του Θεού, λέγοντας: «Μην αποκρίνεσαι στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του, αλλά αποκρίσου στον άφρονα προς την αφροσύνη του, ώστε να μη νομίσει μέσα του πως είναι φρόνιμος». Αυτό λοιπόν λέει ο σοφός Σολομών: αν κάποιος, θέλοντας με άφρονα τρόπο να διαστρέψει τις θείες Γραφές, σε φέρνει σε δύσκολη θέση λέγοντας για τα άρρητα και ακατάληπτα: «Από πού είναι φανερό ότι ο Υιός του Θεού είναι γεννητός, ενώ το Άγιο Πνεύμα εκπορευτό; Ή πώς είναι δυνατόν εκείνο που γεννάται να είναι συνάναρχο με εκείνον που το γεννά;» και γενικά, όταν κακότροπα εξετάζει τα ακατάληπτα, τα οποία νοούνται μόνο με την πίστη — ή μάλλον ομολογούνται και δεν νοούνται — μη του αποκρίνεσαι σύμφωνα με αυτή την περίεργη απιστία του, παρασυρόμενος κι εσύ μαζί του να ερευνάς πράγματα βαθύτερα από κάθε αναζήτηση και εξέταση και άγνωστα σε κάθε κτίση· αλλά αποκρίσου του προς την αφροσύνη του, προβάλλοντάς του όσα ομολογούνται κοινώς από όλους τους Χριστιανούς και όσα, με απερίεργη πίστη, φρονούνται, κηρύσσονται και λέγονται μέσα στην Εκκλησία. Αυτά ακριβώς μάς έθεσαν ως απορίες στην Ανατολή όσοι τώρα έχουν αποστατήσει από τον Χριστιανισμό, έχοντας πολλή πείρα τόσο των νομικών όσο και των ευαγγελικών λόγων. Από αυτές είναι και οι εξής: Απορίες αποστατών από την Εκκλησία προς τους Χριστιανούς αʹ Από πού είναι φανερό ότι η ψυχή μας είναι κτιστή ή ότι παραμένει αθάνατη, αφού πουθενά η νομική Γραφή δεν το μαρτυρεί; βʹ Ποιος μου λέει ότι η Γένεση είναι σύγγραμμα του Μωυσή; Διότι δεν φέρει επιγραφή, όπως και τα λοιπά βιβλία των προφητών. Άλλωστε φαίνεται και σε πολλά σημεία να μην αληθεύει· ανάμεσα σε αυτά είναι και η απόφαση του Θεού σχετικά με τη βρώση, καθώς και εκείνη για τα τετρακόσια χρόνια της κακώσεως του Ισραήλ στην Αίγυπτο· διότι ταλαιπωρήθηκαν εκατόν σαράντα χρόνια, δηλαδή μετά τον θάνατο του Ιωσήφ. Ομοίως, ούτε ο ορισμός που είπε ο Θεός για τη ζωή των ανθρώπων πραγματοποιήθηκε στον καιρό του Νώε· διότι είπε ότι εκείνοι οι άνθρωποι θα ζούσαν εκατόν είκοσι χρόνια μέχρι τον κατακλυσμό. γʹ Πάλι, ενώ έδωσε εντολή για εκείνο το Λευιτικό το γεμάτο θυσίες, ύστερα ο Θεός λέει μέσω του Ησαΐα και του Ιερεμία ότι δεν έδωσε καμία εντολή στον Ισραήλ ούτε για θυσίες ούτε για ολοκαυτώματα. δʹ Πάλι, ενώ υποσχέθηκε ότι ο νόμος θα είναι αιώνιος, πώς δεν κατέστησε αιώνια και τα νομικά του προστάγματα; εʹ Και ενώ όρισε να δώσει στο σπέρμα του Ισραήλ ως κτήση τη χώρα από την Αίγυπτο έως τον Ευφράτη, δεν τους έδωσε ούτε το δέκατο μέρος της υποσχέσεως.

Ονομάζοντας τον πρώτο Κάιν, που ερμηνεύεται «ζήλος» (φθόνος), ο οποίος από φθόνο σκότωσε τον αδελφό του τον Άβελ, που ερμηνεύεται «πένθος»· διότι γι' αυτόν, τον πρώτο που δολοφονήθηκε, πένθησαν οι γονείς. Αν όμως ο Αδάμ, ο οποίος ήταν δημιούργημα του Θεού, διέθετε πρόγνωση, πολύ περισσότερο την έχει ο Θεός που τον δημιούργησε. Και είναι ψευδές (με την κατά γράμμα έννοια) αυτό που γράφτηκε: «Σκέφτηκε ο Θεός», σαν να κατέφυγε σε συλλογισμό εξαιτίας άγνοιας. Ακόμη και το ότι «ο Κύριος δοκίμαζε τον Αβραάμ», για να μάθει αν θα επιδείξει υπομονή. Καθώς και το γραμμένο: «Ας κατεβούμε να δούμε, αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που φτάνει σε εμένα· ειδάλλως, για να το μάθω»—και, για να μην μακρηγορώ πολύ, όσες φράσεις Του καταλογίζουν άγνοια ή κάποια άλλη αδυναμία, ανασκευάζονται από άλλες φράσεις που δηλώνουν τα αντίθετα, και έτσι ελέγχονται ως ψευδείς. Και για να φανεί ότι όντως προγνωρίζει, λέει στον Αβραάμ: «Με βεβαιότητα να γνωρίζεις ότι το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε γη ξένη, και θα τους υποδουλώσουν, θα τους κακουχήσουν και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ. Και μετά από αυτά θα εξέλθουν με πολλές αποσκευές (πλούτη). Εσύ δε θα αναχωρήσεις προς τους πατέρες σου εν ειρήνη, φτάνοντας σε καλά γηρατειά. Και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων έως τώρα». Τι λοιπόν; Δεν προαναγγέλλει και ο Μωυσής τα αμαρτήματα του λαού και δεν προδηλώνει τη διασπορά τους στα έθνη;

Όσο για το ότι έχει γραφτεί: «αναλογίστηκε ο Θεός», σαν να έκανε χρήση συλλογισμών λόγω άγνοιας, και ακόμη το: «ο Κύριος δοκίμασε τον Αβραάμ, για να γνωρίσει αν θα αντέξει», και το: «ας κατέβουμε να δούμε αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή που φτάνει σε εμένα, ειδάλλως, για να το μάθω»· και, για να μη μακρηγορώ, αυτά τα χωρία έχουν σαφές νόημα και σκοπό, μη καταλογίζοντας άγνοια στον Θεό, έστω και αν αυτό διαφεύγει από τη δική σου αντίληψη. Το ότι όμως Εκείνος όντως προγνωρίζει, το φανερώνει λέγοντας στον Αβραάμ: «Να ξέρεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι ξένοι σε γη που δεν θα είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν, θα τους κακοποιήσουν και θα τους ταπεινώσουν επί τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ. Και ύστερα από αυτά θα βγουν από εκεί με πολλά αγαθά· εσύ, αντίθετα, θα απέλθεις προς τους πατέρες σου με ειρήνη, σε βαθιά και καλά γηρατειά· και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ». Το να λέγονται αυτά, τα οποία επρόκειτο οπωσδήποτε να συμβούν έπειτα από πολλές γενεές, αποτελεί χαρακτηριστικό Εκείνου που προγνωρίζει και γνωρίζει με απόλυτη σαφήνεια.

Όσο για το ότι έχει γραφτεί: «Σκέφθηκε ο Θεός», σαν να χρησιμοποίησε λογική σκέψη εξαιτίας άγνοιας· ακόμη και το αν ο Κύριος δοκίμασε τον Αβραάμ, «για να γνωρίσει» αν θα το υπομείνει, και το γεγραμμένο: «Ας κατεβούμε να δούμε, αν πράττουν ολοκληρωτικά σύμφωνα με την κραυγή τους που ήλθε σε μένα· κι αν όχι, για να το γνωρίσω». Και για να μη μακρηγορώ πολύ, τα λόγια αυτά έχουν σαφή την ερμηνεία, χωρίς να καταλογίζουν άγνοια στον Θεό, ακόμη κι αν αυτό διαφεύγει από τη δική σου διάνοια. Ότι δε πραγματικά προγνωρίζει, το λέει στον Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν θα είναι δική τους· και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους κακοποιήσουν, και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια χρόνια· αλλά το έθνος, στο οποίο θα δουλέψουν, θα το κρίνω εγώ. Μετά από αυτά θα εξέλθουν από εκεί με πολλά υπάρχοντα· εσύ όμως θα απέλθεις προς τους πατέρες σου με ειρήνη, φτάνοντας σε καλά γεράματα· και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων».

Τα πουλιά όμως δεν τα χώρισε. Κατέβηκαν δε όρνια πάνω στα σώματα, πάνω στα διχοτομημένα μέρη τους· και ο Αβραάμ κάθισε μαζί τους. Κατά τη δύση δε του ηλίου, έπεσε έκσταση στον Αβραάμ, και ιδού, μέγας και σκοτεινός φόβος επιπίπτει πάνω του. Και ελέχθη στον Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους ταλαιπωρήσουν για τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, εγώ θα το κρίνω. Μετά από αυτά, θα αναχωρήσουν από εκεί με πολλές αποσκευές. Εσύ όμως θα απέλθεις προς τους πατέρες σου εν ειρήνη, έχοντας φτάσει σε καλά γηρατειά. Στην τέταρτη δε γενεά θα επιστρέψουν εδώ. Διότι μέχρι τώρα δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων». Όταν δε ο ήλιος έδυσε, εμφανίστηκε φλόγα. Και ιδού ένας κλίβανος που κάπνιζε, και λαμπάδες πυρός, οι οποίες διήλθαν ανάμεσα από αυτά τα διχοτομημένα μέρη». Αλλά τι ακριβώς είναι αυτό που συνέβη, ο φιλομαθής θα το εξετάσει, και θα ερευνήσει τον τρόπο της ορκωμοσίας, αναρωτώμενος τι άραγε να σημαίνουν τα διχοτομημένα μέρη, και τι η πτήση των ορνίων και η συρροή τους πάνω σε αυτά· τι πάλι σημαίνει το ότι ο Αβραάμ κάθισε μαζί τους, και τι η φλόγα που διέτρεξε ανάμεσα από τα διχοτομημένα μέρη. Ας τα εξηγήσουμε, λοιπόν.

«Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε ξένη γη.» Και θα είναι πάρα πολλοί εκείνοι που θα θελήσουν να τους κάνουν κακό, τύπος των οποίων ήταν τα αρπακτικά πουλιά που έπεσαν πάνω στα προκείμενα θύματα. Πλην όμως, αφού προξενήσουν λίγη λύπη, θα τιμωρηθούν. «Εσύ όμως θα απέλθεις προς τους πατέρες σου, έχοντας τραφεί σε καλά γηρατειά.» Έπειτα λέει ότι, όταν ο ήλιος είχε ήδη δύσει, «φλόγα φωτιάς και καμίνι και λαμπάδες πέρασαν ανάμεσα από τα διχοτομημένα μέρη.» Το Θείο ξανά νοείται με τη μορφή φωτιάς, σύμφωνα με τη συνήθεια των Χαλδαίων, να εκπληρώνει τον όρκο. Γι' αυτό ακριβώς και ο θεσπέσιος Παύλος εκλαμβάνει το γεγονός με τη δύναμη όρκου, και λέει: «Όταν ο Θεός έδωσε την υπόσχεση στον Αβραάμ, επειδή δεν είχε να ορκιστεί σε κανέναν ανώτερο, ορκίστηκε στον εαυτό του, λέγοντας: Αληθινά θα σε ευλογήσω πλουσιοπάροχα, και θα πληθύνω αφάνταστα τους απογόνους σου. Και αυτός, έχοντας δείξει μακροθυμία, πέτυχε την εκπλήρωση της υπόσχεσης. Διότι οι άνθρωποι ορκίζονται στον ανώτερο, και ο όρκος θέτει τέλος σε κάθε τους αντιλογία, προς βεβαίωση. Γι' αυτό, θέλοντας ο Θεός να δείξει ακόμη περισσότερο στους κληρονόμους της υπόσχεσης το αμετάβλητο της θέλησής του, μεσολάβησε με όρκο, ώστε με δύο αμετάβλητα πράγματα, στα οποία είναι αδύνατον να ψευστεί ο Θεός, να έχουμε ισχυρή παρηγοριά εμείς, που καταφύγαμε στο να κρατήσουμε σταθερά την προκειμένη ελπίδα.» ε'.

Απόκριση. Επειδή, όταν ο Θεός έλεγε στον Αβραάμ, «να γνωρίζεις καλά ότι σε σένα θα δώσω αυτήν τη γη και στους απογόνους σου», εκείνος έφερε αντίρρηση λέγοντας: «πώς θα το γνωρίσω;». Αντί λοιπόν για τιμωρία, ο Θεός του επιβάλλει το εξής, λέγοντας ότι, επειδή δεν δέχθηκες με προθυμία την υπόσχεση, την αναβάλλω προσωρινά εξαιτίας της απιστίας σου, και οι απόγονοί σου θα ζήσουν σε ξένη γη.

Και αν πουν ότι είναι καλός ο Θεός του νόμου, αυτός που αδίκησε τους Αιγυπτίους και δίδαξε τους δικούς του ανθρώπους να τους λεηλατήσουν κατά την έξοδό τους από τη γη της Αιγύπτου, δεν γνωρίζουν οι μάταιοι ότι ενώπιον του Θεού τίποτα δεν χάνεται και ότι υπάρχει δικαιοκρισία και «ο Θεός δεν εμπαίζεται». Διότι, τι νόμιζαν οι Αιγύπτιοι, όταν απαιτούσαν να εργάζονται οι Ιουδαίοι γι' αυτούς αμισθί, και μάλιστα όχι για λίγα τυχαία έτη, αλλά για διακόσια δεκαπέντε έτη, μαζί με τα διακόσια δεκαπέντε έτη του Ιωσήφ; Επειδή, καθώς είχε οριστεί για τον Αβραάμ και το σπέρμα του παροικία τετρακοσίων τριάντα ετών, όπως λέει: «πάροικο θα είναι το σπέρμα σου σε ξένη γη», τότε εκπληρωνόταν αυτό που είχε οριστεί. Με την ευσπλαχνία του, λοιπόν, ο Θεός διαμέρισε τα έτη της παροικίας τους. Και αμέσως, επί διακόσια δεκαπέντε έτη, ενώ βρίσκονταν ακόμη στη Χαναάν, τους προστάτευσε, και τα άλλα διακόσια δεκαπέντε έτη τα διένειμε σε αυτούς που μετοίκησαν στην Αίγυπτο. Διότι ο αριθμός αυτών των ετών υπολογίζεται ως εξής: διανυόταν τότε το εβδομηκοστό πέμπτο έτος του Αβραάμ.

Διότι η ορατή περιτομή καθιερώθηκε εξαιτίας του δισταγμού του Αβραάμ, όταν ο άγιος και δίκαιος είπε με δισταγμό: «άραγε σε εκατοντάχρονο θα γεννηθεί υιός;» και «άραγε η ηλικιωμένη Σάρρα θα γεννήσει υιόν;», και αμέσως, όταν ο Κύριος του είπε: «πάρε για εμένα ένα κριάρι τριών ετών και μια κατσίκα και μια δαμάλα» και τα εξής, και γύρω στη δύση του ηλίου, όταν είδε πύρινες λαμπάδες και καμίνι και τα υπόλοιπα, του είπε ο Θεός με επιτιμητικό τρόπο: «πάροικο θα είναι το σπέρμα σου σε ξένη γη και θα το υποδουλώσουν για τετρακόσια έτη»· για λόγους ασφαλείας, λοιπόν, εξαιτίας του δισταγμού για τον οποίο είχε πει «άραγε σε εκατοντάχρονο θα γεννηθεί υιός;», προκειμένου το σπέρμα του, αφού υποδουλωθεί από τους ειδωλολάτρες και άπιστους Αιγυπτίους, να μην λησμονήσει τον Θεό των πατέρων του, επέβαλε σε αυτόν και στους απογόνους του την ένσαρκη περιτομή, ώστε βλέποντάς την να θυμούνται, να αισθάνονται συστολή και να μην Τον αρνούνται.

Πρόσεξε δε ότι ο άγιος Πέτρος είχε πλήρη συναίσθηση και δεν βρισκόταν σε έκσταση φρενών. Διότι, όταν άκουσε το «σήκω, σφάξε και φάε», δεν υπάκουσε σαν να μην είχε σώο τον νου του, αλλά λέει προς τον Κύριο: «Σε καμία περίπτωση, Κύριε· διότι ποτέ δεν εισήλθε στο στόμα μου κάτι βέβηλο ή ακάθαρτο». Και ο άγιος Δαβίδ επίσης είπε: «Εγώ είπα: κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Εκείνος όμως που λέει «Εγώ είπα», μιλούσε με προσωπική επίγνωση, και για τους ανθρώπους έλεγε ότι ψεύδονται· άρα ο ίδιος δεν έλεγε ψέματα, αλλά, εκπλησσόμενος και θαυμάζοντας τη φιλανθρωπία του Θεού και όσα του είχαν εξαγγελθεί από τον Κύριο, θαύμαζε υπερβολικά, και βλέποντας ότι κάθε άνθρωπος έχει ανάγκη το έλεος του Θεού, απέδωσε μόνο στον Κύριο την αλήθεια, ενώ αναγνώρισε ότι κάθε άνθρωπος υπόκειται σε επιτίμιο, προκειμένου να φανερώσει το αληθινό Πνεύμα, το οποίο μίλησε μέσω των προφητών και τους αποκάλυψε τα βάθη της ακρίβειας της γνώσης του Θεού. Βρέθηκε βέβαια και ο Αβραάμ σε έκσταση, όχι όμως σε έκσταση φρενών, αλλά σε έκσταση φόβου. Διότι έβλεπε καμίνι και λαμπάδες κατά τη δύση του ηλίου. Και άλλοι προφήτες, όταν έβλεπαν τα οράματα, μιλούσαν με υγιή διάνοια, όπως λέει ο Μωυσής: «Είμαι έντρομος και τρέμω». Και ο Αβραάμ κατανόησε τα όσα του είπε ο Κύριος: «Να γνωρίζεις καλά», του λέει, «ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε ξένη γη για τετρακόσια χρόνια».

Με ποια ελπίδα; Προφανώς με την υπόσχεση που δόθηκε στους πατέρες· διότι λέει στον Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη ξένη, και θα τους υποδουλώσουν και θα τους κακοποιήσουν και θα τους ταπεινώσουν επί τετρακόσια χρόνια. Αλλά το έθνος στο οποίο θα γίνουν δούλοι, εγώ θα το κρίνω, και θα εξέλθουν εδώ με πολλά υπάρχοντα». Οδηγούμενοι, λοιπόν, από αυτήν την ελπίδα, δεν δείλιασαν διασχίζοντας πεζοί την Ερυθρά Θάλασσα, η οποία σκέπασε τους εχθρούς τους, και το νερό που όρμησε καταπάνω στους Αιγυπτίους έγινε τάφος τους.

Ο Θεός επιδεικνύει πολλή φιλανθρωπία και απέναντι σε εκείνους που παιδαγωγεί, αρχίζοντας από τα μικρότερα, ώστε, αφού συνετιστούν, να κερδίσουν τα μεγαλύτερα. Γι' αυτό, καταδίκασε πρώτα σε θάνατο τα κτήνη των Αιγυπτίων. Επειδή όμως τους βρήκε αναίσθητους, έπληξε τα πρωτότοκα, ενώ δεν θα είχε επιφέρει την πληγή των πρωτοτόκων, εάν, συνετισμένοι από τον θάνατο των κτηνών, είχαν ανανήψει. «Και τους οδήγησε με ελπίδα.» Με ποια ελπίδα; Είναι ολοφάνερο, με την ελπίδα της υπόσχεσης που είχε δοθεί στους πατέρες. Διότι λέει στον Αβραάμ: Να γνωρίζεις καλά, ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν είναι δική τους· και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους ταπεινώσουν, και θα τους κακοποιήσουν για τετρακόσια χρόνια· το έθνος όμως στο οποίο θα γίνουν δούλοι θα το κρίνω εγώ, και έπειτα θα εξέλθουν προς τα εδώ με πολλές αποσκευές.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, έδωσε αυτή την παραγγελία; Όχι επειδή μεριμνούσε για τα οστά του, αλλά, μπορεί να πει κανείς, επειδή φοβόταν και την ασέβεια των Αιγυπτίων. Διότι, επειδή έπραξε πολλά και μεγάλα αγαθά, και έγινε τροφοδότης και προστάτης τους, και βρήκε τη μεγαλύτερη ανακούφιση για τον λιμό, και εκείνα που σε κανέναν δεν είχαν γίνει φανερά αυτός πρώτος και μόνος τα ερμήνευσε και τα έφερε στο φως, και αφού εξήγησε τα όνειρα, όχι μόνο προανήγγειλε τον λιμό, αλλά και προετοίμασε εκ των προτέρων το ικανό φάρμακο για αυτόν, γεμίζοντας έτσι τις αποθήκες της Αιγύπτου, ώστε κανείς να μην αισθανθεί την παρουσία του· για να μη νομιστεί λοιπόν θεός μετά τον θάνατό του εξαιτίας του μεγέθους της ευεργεσίας του, αφού εκείνοι οι βάρβαροι εύκολα μετέτρεπαν τους ανθρώπους σε θεούς, προκειμένου να αφαιρέσει κάθε αφορμή για ασέβεια, διέταξε να μεταφερθούν τα οστά του στην πατρίδα του. Αυτή, λοιπόν, είναι η μία αιτία· μπορεί όμως κανείς να αναφέρει και μία άλλη, αναμφισβήτητη· διότι μπορεί να επιβεβαιωθεί από τις Γραφές. Ποια είναι, λοιπόν, αυτή; Γνώριζε, έχοντας ακούσει από τον πατέρα του, ο οποίος είχε μάθει από τον παππού του τον λόγο που του είχε παραδοθεί, ότι θα υποδουλωθούν για πολλά χρόνια και ότι οι Αιγύπτιοι θα τους κακομεταχειριστούν. Διότι, «το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε ξένη γη, και θα το υποδουλώσουν, και θα το κακομεταχειριστούν επί τετρακόσια χρόνια», έλεγε ο Θεός στον Αβραάμ.

Και ειπώθηκε προς τον Άβραμ: Να γνωρίζεις καλά ότι το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε γη που δεν είναι δική του, και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους κακουχήσουν, και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια χρόνια. Το δε έθνος, στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ· μετά δε από αυτά, θα εξέλθουν προς τα εδώ με πολλά υπάρχοντα. Μεγάλα είναι αυτά που ειπώθηκαν, και απαιτούν ψυχή νεανική, η οποία να ανυψώνεται και να αφήνει κάτω όλα τα ανθρώπινα.

Και δεν είπε, στην Αίγυπτο, ούτε ανέφερε την ονομασία της γης, αλλά λέει: Σε γη που δεν είναι δική τους· και θα υπομείνουν δουλεία και ταλαιπωρία, και θα υποφέρουν όχι για βραχύ χρονικό διάστημα, ούτε για μικρό αριθμό ετών, αλλά μέχρι τετρακόσια έτη.

Έπειτα, του προαναγγέλλει και τον καιρό της επιστροφής από τη δουλεία. Διότι, αφού ανέφερε τον αριθμό των ετών, λέει, τετρακόσια έτη: «Στην τέταρτη δε γενεά θα επιστρέψουν εδώ». Αλλά στο σημείο αυτό θα μπορούσε κάποιος να απορήσει, πώς είπε ότι θα παραμείνουν υπόδουλοι για τετρακόσια έτη, καίτοι δεν πέρασαν στην Αίγυπτο ούτε τα μισά από αυτά. Γι' αυτό δεν είπε ότι θα περάσουν τετρακόσια έτη στην Αίγυπτο, αλλά «σε γη που δεν είναι δική τους», ώστε να είναι δυνατόν, μαζί με τα έτη που πέρασαν στην Αίγυπτο, να συνυπολογιστεί και ο χρόνος του πατριάρχη, κατά τον οποίο διατάχθηκε να εξέλθει από τη Χαρράν. Διότι από τότε η Γραφή μάς έκανε ολοφάνερο και τον αριθμό των ετών του λέγοντας ότι ήταν εβδομήντα πέντε ετών όταν αναχώρησε από τη Χαρράν. Από εκείνη τη στιγμή λοιπόν μέχρι την έξοδο από την Αίγυπτο, αν θελήσει κάποιος να μετρήσει, θα διαπιστώσει ότι ο αριθμός επαληθεύεται. Μπορεί όμως να λεχθεί και κάτι άλλο: ότι, επειδή ο Δεσπότης είναι φιλάνθρωπος και προσαρμόζει πάντοτε τις τιμωρίες στη δική μας αδυναμία, όταν τους είδε να έχουν καταπονηθεί και τους Αιγυπτίους να επιδεικνύουν πολλή ωμότητα απέναντί τους, απένειμε δικαιοσύνη πριν από τον καθορισμένο καιρό και τους επανέφερε στην ελευθερία.

Η Θεία Γραφή ονομάζει Χους την Αιθιοπία και Μεσραΐμ την Αίγυπτο· τον ίδιο δε ονομάζει Ιακώβ και Ισραήλ. Διότι το μεν ένα όνομα το έλαβε από τους πατέρες του, ενώ το άλλο του το έδωσε ο Θεός, φανερώνοντας μέσω της ονομασίας αυτής τη θεία επιφάνεια που του έγινε. Διότι ο Θεός ενθυμήθηκε την επαγγελία που είχε δώσει στον Αβραάμ. Όταν δηλαδή ο Αβραάμ ρώτησε: «Πώς θα γίνει αυτό;», Εκείνος πρόσθεσε: «Να γνωρίζεις καλά ότι το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε γη που δεν θα είναι δική του, και θα το υποδουλώσουν και θα το κακώσουν επί τετρακόσια χρόνια». Και αύξησε τον λαό Του πάρα πολύ, και τον ενδυνάμωσε περισσότερο από τους εχθρούς του. Αυτό διδάσκει και η ιστορία της Εξόδου. Διότι, λέγει, όσο περισσότερο τους κακοποιούσαν οι Αιγύπτιοι, τόσο περισσότεροι γίνονταν, και τους πλήθαινε η γη. Αποδεικνύει, επομένως, ότι η αύξηση αυτή δεν ήταν αποτέλεσμα της φύσεως, αλλά της δικής Του επαγγελίας.

ε'. Τρεις σκληρότατες δουλείες, λοιπόν, υπέμειναν οι Ιουδαίοι, και καμία δεν επέφερε σε αυτούς ο Θεός χωρίς προαναγγελία, αλλά φρόντισε να τους προαναγγελθούν όλες, προλέγοντας με ακρίβεια και τον τόπο, και τον χρόνο, και το πρόσωπο, και το είδος της κακώσεως, και την επιστροφή, και όλα τα άλλα. Και ως πρώτη προφητεία θα αναφέρω εκείνη για την Αίγυπτο. Συνομιλώντας, λοιπόν, με τον Αβραάμ, λέει περίπου τα εξής: «Να γνωρίζεις καλά ότι το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε γη που δεν θα είναι δική του· και θα το υποδουλώσουν, και θα το κακοποιήσουν επί τετρακόσια έτη. Το δε έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ», είπε ο Θεός. «Στην τέταρτη δε γενεά θα επιστρέψουν εδώ με πολλές αποσκευές». Είδες πώς ανέφερε τον αριθμό των ετών, τα «τετρακόσια έτη»· τον τρόπο της δουλείας, ότι δεν θα τους υποδουλώσουν απλώς, αλλά και θα τους κακοποιήσουν; Άκουσε, λοιπόν, πώς μετά από αυτά εξηγεί ο Μωυσής την κακοποίηση: «Άχυρα δεν δίνονται στους δούλους σου», λέει, «και μας διατάζουν να κατασκευάζουμε πλίνθους». Και μαστιγώνονταν κάθε ημέρα, για να μάθεις τι σημαίνει το «θα τους υποδουλώσουν και θα τους κακοποιήσουν», και το «το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ»· εννοώντας τον καταποντισμό των Αιγυπτίων, εκείνον διαμέσου της Ερυθράς Θάλασσας, τον οποίο ο Μωυσής, καταγράφοντάς τον στις ωδές, ανέφερε ως εξής: «Άλογο και αναβάτη έριξε στη θάλασσα». Έπειτα αναφέρει και τον τρόπο της επιστροφής, ότι δηλαδή «θα εξέλθουν εδώ με πολλές αποσκευές».

Και πράγματι, το έθνος μας συνέβη να τα υποστεί αυτά από τον Αντίοχο τον Επιφανή, όπως ακριβώς τα είχε δει ο Δανιήλ πολλά χρόνια πριν, και είχε καταγράψει όσα επρόκειτο να συμβούν. Άραγε, τι θα μπορούσε να είναι πιο σαφές από αυτό; Ήρθε λοιπόν η ώρα, εάν δεν θεωρείται ότι σας κουράζουμε, να έλθουμε στο ίδιο το ζητούμενο, στην παρούσα αιχμαλωσία και στη σημερινή δουλεία, για χάρη της οποίας κινήσαμε όλα αυτά τα ζητήματα. Αλλά βρεθείτε σε πνευματική εγρήγορση τώρα για χάρη μου· διότι ο αγώνας μας δεν διεξάγεται για ασήμαντα πράγματα. Είναι άλλωστε άτοπο, όταν καθόμαστε στους Ολυμπιακούς αγώνες, να κάνουμε υπομονή από τα μεσάνυχτα μέχρι το καταμεσήμερο, περιμένοντας να δούμε σε ποιον θα καταλήξει ο στέφανος, και με γυμνό το κεφάλι να δεχόμαστε την καυτή ακτίνα του ήλιου, και να μην αποχωρούμε προτού κριθούν τα αγωνίσματα· ενώ τώρα, που οι αγώνες μας δεν αφορούν έναν τέτοιο στέφανο, αλλά τον στέφανο της αφθαρσίας, εμείς να αποκαμωνόμαστε και να δυσφορούμε. Ότι, λοιπόν, προαναγγέλθηκαν οι τρεις αιχμαλωσίες, εκ των οποίων η πρώτη διήρκεσε τετρακόσια έτη, η δεύτερη εβδομήκοντα και η τρίτη τρία και μισό, αυτό μας έχει ήδη αποδειχθεί επαρκώς από τα προηγούμενα.

Διότι είναι συνήθεια σε όλους μας, μόλις αρχίσουμε να σκεφτόμαστε και να συζητούμε περί γάμου, να κεντριζόμαστε από όλες τις φροντίδες του ζητήματος, των οποίων το επίκεντρο είναι τα παιδιά, και ο φόβος αυτός από εκείνη την ημέρα συγκλονίζει τις ψυχές μας. Εάν δε συμβεί, μετά την τέλεση του γάμου, να περάσει το πρώτο έτος ή το δεύτερο ή και το τρίτο, εντείνεται μεν η απογοήτευση, ενώ οι πιο αγαθές ελπίδες ατονούν. Εάν προστεθεί και άλλος, περισσότερος χρόνος, τότε πλέον εκείνες οι ελπίδες εγκαταλείπονται εντελώς, και η απογοήτευση κυριεύει την ψυχή επισκιάζοντας όλα τα ευχάριστα και μην επιτρέποντας να αισθανθεί κανείς καμία χαρά. Ώστε, ακόμη και αν δεν του είχε συμβεί κανένα από τα τόσα δυσάρεστα, αλλά όλα είχαν εξελιχθεί σύμφωνα με την επιθυμία του, ήταν αρκετή η θλίψη της ατεκνίας, που συνόδευε όλα όσα συνέβαιναν, για να επισκιάσει κάθε ευθυμία και να τον καταβάλει. Διότι η υπόσχεση του Θεού δόθηκε σε βαθύτατο γήρας, τότε που είχαν πλέον χαθεί οι ελπίδες της φύσης· σε όλο δε τον προηγούμενο χρόνο, που ήταν τόσος πολύς, ζούσε υποφέροντας και οδυρόμενος, και όσο έβλεπε τον πλούτο του να αυξάνεται, τόσο περισσότερο πενθούσε, εφόσον δεν υπήρχε ο διάδοχός του. Διότι, τι νομίζεις ότι αισθανόταν, όταν άκουσε: «Το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε γη που δεν είναι δική του, και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους κακοποιήσουν και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια έτη»;

Τότε, όταν ο Θεός τού είπε ότι ο μισθός του θα είναι πολύς, εκείνος οδύρεται για την ατεκνία του· και ακούει πάλι, ότι εκείνος που θα προέλθει από αυτόν θα τον κληρονομήσει, και το σπέρμα του θα είναι σαν τα άστρα του ουρανού. Εδώ αναφέρεται το: «Πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». Πραγματοποιεί τα διχοτομήματα και μαθαίνει ότι το σπέρμα του θα ζήσει ως πάροικο, και ότι μετά από αυτά θα απελευθερωθεί, αφού πρώτα ταπεινωθεί για τετρακόσια χρόνια. Και η Σάρρα, επειδή ήταν στείρα, δίνει την Άγαρ στον Αβραάμ, προκειμένου να τεκνοποιήσει από αυτήν.

«Εγώ είμαι ο Θεός που σε έβγαλα από τη χώρα των Χαλδαίων, για να σου δώσω αυτή τη γη να την κληρονομήσεις». Και του δίνεται σημείο, μέσω μιας τριετούς δαμάλας, μιας κατσίκας, ενός κριαριού, ενός τρυγονιού και ενός περιστεριού, τα οποία αφού τα έκοψε στη μέση και τα τοποθέτησε το ένα απέναντι στο άλλο, και ενώ καθόταν δίπλα τους κατά τη δύση του ηλίου, «σκοτεινός φόβος πέφτει επάνω του». Και ιδού, ακούστηκε φωνή που του έλεγε: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν είναι δική τους, και θα υποδουλωθούν για τετρακόσια χρόνια, και το έθνος, στο οποίο θα υποδουλωθούν, εγώ θα το κρίνω. Μετά από αυτά όμως, θα εξέλθουν από εκεί με πολλά υπάρχοντα». Δες μετά από πόσα χρόνια εκπληρώνει την υπόσχεση, μετά από τετρακόσια χρόνια. Είναι όμως αξιοθαύμαστη και η γενναία ψυχή του δικαίου. Δεν αγανακτεί για την καθυστέρηση, δεν παρακαλεί να του δοθεί γρηγορότερα η κληρονομιά, πειθαρχεί σε όλα, υποτασσόμενος στον Θεό. «Όταν δε ο Άβραμ έγινε ενενήντα εννέα ετών, εμφανίστηκε σε αυτόν ο Κύριος ο Θεός λέγοντας: Εγώ είμαι ο Θεός σου, γίνε ευάρεστος ενώπιόν μου και να είσαι άμεμπτος, και θα θέσω τη διαθήκη μου ανάμεσα σε εμένα και σε εσένα, και θα σε πληθύνω πάρα πολύ».

Και αυτός ο χθεσινός λόγος κατέπλευσε με ούριο άνεμο, έχοντας ξεκινήσει από το ομόστιχο άλφα του δικαίου. Βεβαίως δε σήμερα, ξεκινώντας το προοίμιο από το βήτα, θα βεβαιώσει τα όσα ειπώθηκαν και τα επόμενα, τα οποία είναι αξιοθαύμαστα και παράδοξα και ανώτερα από κάθε διάνοια ως προς το μέγεθός τους, για τα οποία σχεδόν εκπλήσσομαι ακούγοντας ότι: «Εμφανίστηκε ο Κύριος στον Άβραμ και του είπε: Σε σένα θα δώσω αυτήν τη γη», και ότι, μετά τον αποχωρισμό του Λωτ, είπε ο Θεός στον Άβραμ: «Όλη τη γη που βλέπεις, θα τη δώσω σε σένα και στο σπέρμα σου» και ότι: «Έγινε λόγος Κυρίου προς τον Άβραμ σε όραμα της νύχτας: Μη φοβάσαι Άβραμ, εγώ σε υπερασπίζομαι, και το σπέρμα σου θα είναι αναρίθμητο σαν τα άστρα του ουρανού, και το έθνος, στο οποίο θα υποδουλωθεί το σπέρμα σου, θα το κρίνω εγώ». Και ότι: «Εμφανίστηκε ο Κύριος στον Άβραμ όταν ήταν ενενήντα εννέα ετών, και του είπε: Εγώ είμαι ο Θεός σου, να γίνεσαι ευάρεστος ενώπιόν μου και να είσαι άμεμπτος, και δεν θα ονομάζεσαι πλέον Άβραμ, αλλά το όνομά σου θα είναι Αβραάμ, και βασιλιάδες θα προέλθουν από εσένα».

«ας τον εκβάλουμε, μήπως απλώνοντας το χέρι του αγγίξει το [ξύλο της ζωής]», και «Ελάτε να κατεβούμε και να δούμε αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους· και αν όχι, για να το γνωρίσω»· όπως και για τη φαινομενική μεταμέλεια: «Και συλλογίστηκε», δηλαδή μετανόησε ο Θεός, «που δημιούργησε τον άνθρωπο»· και ακόμη με τη δοκιμασία: «Και δοκίμασε Κύριος ο Θεός τον Αβραάμ». Διότι δεν πρέπει εξαιτίας αυτών να καταλογίζουμε άγνοια στον Θεό, αλλά να θεωρούμε ότι έχουν λεχθεί κατ' οικονομίαν, συγκαταβαίνοντας στην αδυναμία των ακροατών, ενώ, από την άλλη, η πρόγνωσή Του τεκμηριώνεται τόσο από το γεγονός ότι ο Αδάμ, ο οποίος πλάστηκε κατ' εικόνα του Θεού, όχι μόνο πριν από την παράβαση, σε συμφωνία με τον Δημιουργό, έδωσε σε όλα τα ζώα τα κατάλληλα ονόματα, αλλά και μετά την παράβαση, με τη γέννηση των γιων του, προανήγγειλε ονόματα που ταίριαζαν στις πράξεις τους που επρόκειτο να ακολουθήσουν. Διότι τον πρώτο τον ονόμασε Κάιν, το οποίο ερμηνεύεται ως «ζήλεια», ο οποίος μάλιστα επειδή ζήλεψε σκότωσε τον αδελφό του· και τον δεύτερο Άβελ, το οποίο ερμηνεύεται ως «πένθος», διότι, καθώς αυτός φονεύθηκε πρώτος, οι γονείς του τον πένθησαν. Η πρόγνωση του Θεού αποδεικνύεται επίσης και από την προφητεία προς τον πατριάρχη Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα ζήσουν ως ξένοι σε γη που δεν είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν και θα τους κακοποιήσουν, και θα τους ταπεινώσουν επί τετρακόσια χρόνια. Αλλά το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, εγώ θα το κρίνω».

Πώς ονομάζεται πιστός ο Αβραάμ, ενώ είπε στον Θεό: «Από πού θα γνωρίσω τούτο, ότι θα την κληρονομήσω;» Το «από πού θα γνωρίσω» δεν είναι έκφραση ανθρώπου που απιστεί, αλλά ανθρώπου που επιθυμεί να μάθει τον τρόπο της κληρονομίας. Διότι, επειδή έβλεπε αναρίθμητα πλήθη να κατοικούν στην Παλαιστίνη, θέλησε να μάθει με ποιον τρόπο θα παραλάβει την κυριότητα εκείνης της γης: με τον νόμο του πολέμου; χωρίς πόλεμο; ενώ εκείνοι θα ζουν; ενώ θα εξολοθρευτούν; ενώ θα εκδιωχθούν; Για τον λόγο αυτό, μετά τη θυσία, ο Θεός των όλων, αφού εμφανίστηκε, λέει: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι» και τα εξής, μέχρι το «διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων». Από τη θεία απόκριση, λοιπόν, είναι δυνατόν να κατανοήσουμε το νόημα της ερώτησης. Διότι, επειδή είπε «από πού θα γνωρίσω ότι θα την κληρονομήσω», διδάχθηκε πόσο χρόνο θα μείνουν ως πάροικοι και πώς θα ταλαιπωρηθούν, αλλά και πόσης πρόνοιας θα αξιωθούν, καθώς εκείνοι που θα τους πολεμήσουν θα τιμωρηθούν, ενώ οι ίδιοι θα καρπωθούν τα αγαθά τους, και ότι ο ίδιος δεν θα δοκιμάσει τίποτε από αυτά, αλλά θα τελειώσει τον βίο του ειρηνικά. Δίδαξε δε και την αιτία της αναβολής. Διότι, για να μην υποθέσει κάποιος ότι εξαιτίας του πλήθους των κατοίκων δεν μπόρεσε ο Δεσπότης Θεός να τους παραδώσει την κυριότητα εκείνης της γης, λέει ότι οι Αμορραίοι δεν έχουν πράξει ακόμη έργα άξια πανωλεθρίας, διότι δεν πρέπει να επιβληθεί η τιμωρία πριν από την αμαρτία, βασιζόμενη μόνο στην πρόγνωση.

Σε εκείνους δόθηκε νόμος γραμμένος σε "πέτρινες πλάκες", ενώ σε εμάς δόθηκαν νόμοι πνευματικοί που εγγράφονται σε "καρδιές σάρκινες". Διότι λέει: "Θα δώσω τους νόμους μου στις καρδιές τους, και στις διάνοιές τους θα τους γράψω". Εκεί βέβαια όλα ήταν προσωρινά και καταργούνταν, ενώ τώρα όλα επιτελούνται αληθινά στον εσωτερικό άνθρωπο. Διότι και η διαθήκη είναι εσωτερική, και η ιερατεία εσωτερική, και οι επαγγελίες της αληθινής γης, και απλούστατα όσα συνέβαιναν εκεί, γίνονταν "τυπικώς". "Και γράφτηκαν για δική μας νουθεσία, στους οποίους έφτασαν τα τέλη των αιώνων". Διότι στον Αβραάμ υποσχέθηκε ο Θεός και προείπε αυτό που επρόκειτο να συμβεί με δύο τρόπους, τυπικώς και αληθινά. Του είπε δηλαδή: "Το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε ξένη γη, και θα το κακουχήσουν και θα το υποδουλώσουν για τετρακόσια χρόνια. Και το έθνος, στο οποίο θα γίνουν δούλοι, θα το κρίνω εγώ", λέει ο Κύριος, και αυτό έγινε. Διότι ο λαός έγινε πάροικος και υποδουλώθηκε από τους Αιγυπτίους και κακουχήθηκε με τον πηλό και τους πλίνθους. Επειδή ο Φαραώ τούς έβαλε εργοεπιστάτες και εργοδιώκτες, για να κάνουν τα έργα του κατ' ανάγκην. Και όταν "στέναξαν από τα έργα οι υιοί του Ισραήλ" προς τον Θεό, τότε τους επισκέφθηκε μέσω του Μωυσή και, αφού χτύπησε με πολλές πληγές τους Αιγυπτίους τον μήνα των ανθέων, όταν πρωτοεμφανίζεται η γλυκιά άνοιξη και η σκυθρωπότητα του χειμώνα απέρχεται, εξάγει τον λαό από την Αίγυπτο.

Αυτή λοιπόν τη μερίδα Του την ονόμασε Ισραήλ, δηλαδή αυτόν που βλέπει τον Θεό. Και αυτή ήταν ο Αβραάμ, στον οποίο κατ' ακολουθίαν υπήρχε άνωθεν διασωσμένο το σπέρμα της πίστης και της θεογνωσίας, στον οποίο και εμφανίστηκε λέγοντας: «Έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου και έλα στη γη που θα σου δείξω· και θα σε κάνω μέγα έθνος». Σε αυτόν έδωσε και την περιτομή, καθιερώνοντάς την σε αυτόν σαν ένα κοινό σημάδι και σφραγίδα. Και του ορκίστηκε να πληθύνει το σπέρμα του σαν τα άστρα του ουρανού και σαν την άμμο που βρίσκεται στην άκρη της θάλασσας. Μετά από αυτά, εμφανίστηκε πάλι σε αυτόν ο Θεός και του είπε: «Να γνωρίζεις καλά ότι το σπέρμα σου θα ζήσει ως πάροικο σε γη που δεν θα είναι δική του», προμηνύοντάς του την κάθοδο στην Αίγυπτο του Ιωσήφ, του Ιακώβ του πατέρα του και των αδελφών του. Από αυτούς πληθύνθηκε εκεί αυτή η μερίδα και έγινε μεγάλο έθνος, τους οποίους μέσω του Μωυσή έβγαλε από εκεί, αφού πρώτα τους προσέφερε ως γεύμα τον αμνό, το αντίτυπο του αληθινού. Έπειτα, αφού χώρισε τη θάλασσα, τους πέρασε απέναντι, τους ανέβασε στην έρημο και τους έθρεψε εκεί για σαράντα έτη, έγιναν «μερίδα Κυρίου, λαός του ο Ιακώβ, μερίδιο της κληρονομιάς του ο Ισραήλ».