Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 15:14

Ονομάζοντας τον πρώτο Κάιν, που ερμηνεύεται «ζήλος» (φθόνος), ο οποίος από φθόνο σκότωσε τον αδελφό του τον Άβελ, που ερμηνεύεται «πένθος»· διότι γι' αυτόν, τον πρώτο που δολοφονήθηκε, πένθησαν οι γονείς. Αν όμως ο Αδάμ, ο οποίος ήταν δημιούργημα του Θεού, διέθετε πρόγνωση, πολύ περισσότερο την έχει ο Θεός που τον δημιούργησε. Και είναι ψευδές (με την κατά γράμμα έννοια) αυτό που γράφτηκε: «Σκέφτηκε ο Θεός», σαν να κατέφυγε σε συλλογισμό εξαιτίας άγνοιας. Ακόμη και το ότι «ο Κύριος δοκίμαζε τον Αβραάμ», για να μάθει αν θα επιδείξει υπομονή. Καθώς και το γραμμένο: «Ας κατεβούμε να δούμε, αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που φτάνει σε εμένα· ειδάλλως, για να το μάθω»—και, για να μην μακρηγορώ πολύ, όσες φράσεις Του καταλογίζουν άγνοια ή κάποια άλλη αδυναμία, ανασκευάζονται από άλλες φράσεις που δηλώνουν τα αντίθετα, και έτσι ελέγχονται ως ψευδείς. Και για να φανεί ότι όντως προγνωρίζει, λέει στον Αβραάμ: «Με βεβαιότητα να γνωρίζεις ότι το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε γη ξένη, και θα τους υποδουλώσουν, θα τους κακουχήσουν και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ. Και μετά από αυτά θα εξέλθουν με πολλές αποσκευές (πλούτη). Εσύ δε θα αναχωρήσεις προς τους πατέρες σου εν ειρήνη, φτάνοντας σε καλά γηρατειά. Και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων έως τώρα». Τι λοιπόν; Δεν προαναγγέλλει και ο Μωυσής τα αμαρτήματα του λαού και δεν προδηλώνει τη διασπορά τους στα έθνη;

Όσο για το ότι έχει γραφτεί: «αναλογίστηκε ο Θεός», σαν να έκανε χρήση συλλογισμών λόγω άγνοιας, και ακόμη το: «ο Κύριος δοκίμασε τον Αβραάμ, για να γνωρίσει αν θα αντέξει», και το: «ας κατέβουμε να δούμε αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή που φτάνει σε εμένα, ειδάλλως, για να το μάθω»· και, για να μη μακρηγορώ, αυτά τα χωρία έχουν σαφές νόημα και σκοπό, μη καταλογίζοντας άγνοια στον Θεό, έστω και αν αυτό διαφεύγει από τη δική σου αντίληψη. Το ότι όμως Εκείνος όντως προγνωρίζει, το φανερώνει λέγοντας στον Αβραάμ: «Να ξέρεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι ξένοι σε γη που δεν θα είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν, θα τους κακοποιήσουν και θα τους ταπεινώσουν επί τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ. Και ύστερα από αυτά θα βγουν από εκεί με πολλά αγαθά· εσύ, αντίθετα, θα απέλθεις προς τους πατέρες σου με ειρήνη, σε βαθιά και καλά γηρατειά· και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ». Το να λέγονται αυτά, τα οποία επρόκειτο οπωσδήποτε να συμβούν έπειτα από πολλές γενεές, αποτελεί χαρακτηριστικό Εκείνου που προγνωρίζει και γνωρίζει με απόλυτη σαφήνεια.

Όσο για το ότι έχει γραφτεί: «Σκέφθηκε ο Θεός», σαν να χρησιμοποίησε λογική σκέψη εξαιτίας άγνοιας· ακόμη και το αν ο Κύριος δοκίμασε τον Αβραάμ, «για να γνωρίσει» αν θα το υπομείνει, και το γεγραμμένο: «Ας κατεβούμε να δούμε, αν πράττουν ολοκληρωτικά σύμφωνα με την κραυγή τους που ήλθε σε μένα· κι αν όχι, για να το γνωρίσω». Και για να μη μακρηγορώ πολύ, τα λόγια αυτά έχουν σαφή την ερμηνεία, χωρίς να καταλογίζουν άγνοια στον Θεό, ακόμη κι αν αυτό διαφεύγει από τη δική σου διάνοια. Ότι δε πραγματικά προγνωρίζει, το λέει στον Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν θα είναι δική τους· και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους κακοποιήσουν, και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια χρόνια· αλλά το έθνος, στο οποίο θα δουλέψουν, θα το κρίνω εγώ. Μετά από αυτά θα εξέλθουν από εκεί με πολλά υπάρχοντα· εσύ όμως θα απέλθεις προς τους πατέρες σου με ειρήνη, φτάνοντας σε καλά γεράματα· και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων».

Τα πουλιά όμως δεν τα χώρισε. Κατέβηκαν δε όρνια πάνω στα σώματα, πάνω στα διχοτομημένα μέρη τους· και ο Αβραάμ κάθισε μαζί τους. Κατά τη δύση δε του ηλίου, έπεσε έκσταση στον Αβραάμ, και ιδού, μέγας και σκοτεινός φόβος επιπίπτει πάνω του. Και ελέχθη στον Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους ταλαιπωρήσουν για τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, εγώ θα το κρίνω. Μετά από αυτά, θα αναχωρήσουν από εκεί με πολλές αποσκευές. Εσύ όμως θα απέλθεις προς τους πατέρες σου εν ειρήνη, έχοντας φτάσει σε καλά γηρατειά. Στην τέταρτη δε γενεά θα επιστρέψουν εδώ. Διότι μέχρι τώρα δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων». Όταν δε ο ήλιος έδυσε, εμφανίστηκε φλόγα. Και ιδού ένας κλίβανος που κάπνιζε, και λαμπάδες πυρός, οι οποίες διήλθαν ανάμεσα από αυτά τα διχοτομημένα μέρη». Αλλά τι ακριβώς είναι αυτό που συνέβη, ο φιλομαθής θα το εξετάσει, και θα ερευνήσει τον τρόπο της ορκωμοσίας, αναρωτώμενος τι άραγε να σημαίνουν τα διχοτομημένα μέρη, και τι η πτήση των ορνίων και η συρροή τους πάνω σε αυτά· τι πάλι σημαίνει το ότι ο Αβραάμ κάθισε μαζί τους, και τι η φλόγα που διέτρεξε ανάμεσα από τα διχοτομημένα μέρη. Ας τα εξηγήσουμε, λοιπόν.

Με ποια ελπίδα; Προφανώς με την υπόσχεση που δόθηκε στους πατέρες· διότι λέει στον Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη ξένη, και θα τους υποδουλώσουν και θα τους κακοποιήσουν και θα τους ταπεινώσουν επί τετρακόσια χρόνια. Αλλά το έθνος στο οποίο θα γίνουν δούλοι, εγώ θα το κρίνω, και θα εξέλθουν εδώ με πολλά υπάρχοντα». Οδηγούμενοι, λοιπόν, από αυτήν την ελπίδα, δεν δείλιασαν διασχίζοντας πεζοί την Ερυθρά Θάλασσα, η οποία σκέπασε τους εχθρούς τους, και το νερό που όρμησε καταπάνω στους Αιγυπτίους έγινε τάφος τους.

Ο Θεός επιδεικνύει πολλή φιλανθρωπία και απέναντι σε εκείνους που παιδαγωγεί, αρχίζοντας από τα μικρότερα, ώστε, αφού συνετιστούν, να κερδίσουν τα μεγαλύτερα. Γι' αυτό, καταδίκασε πρώτα σε θάνατο τα κτήνη των Αιγυπτίων. Επειδή όμως τους βρήκε αναίσθητους, έπληξε τα πρωτότοκα, ενώ δεν θα είχε επιφέρει την πληγή των πρωτοτόκων, εάν, συνετισμένοι από τον θάνατο των κτηνών, είχαν ανανήψει. «Και τους οδήγησε με ελπίδα.» Με ποια ελπίδα; Είναι ολοφάνερο, με την ελπίδα της υπόσχεσης που είχε δοθεί στους πατέρες. Διότι λέει στον Αβραάμ: Να γνωρίζεις καλά, ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν είναι δική τους· και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους ταπεινώσουν, και θα τους κακοποιήσουν για τετρακόσια χρόνια· το έθνος όμως στο οποίο θα γίνουν δούλοι θα το κρίνω εγώ, και έπειτα θα εξέλθουν προς τα εδώ με πολλές αποσκευές.

Και ειπώθηκε προς τον Άβραμ: Να γνωρίζεις καλά ότι το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε γη που δεν είναι δική του, και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους κακουχήσουν, και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια χρόνια. Το δε έθνος, στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ· μετά δε από αυτά, θα εξέλθουν προς τα εδώ με πολλά υπάρχοντα. Μεγάλα είναι αυτά που ειπώθηκαν, και απαιτούν ψυχή νεανική, η οποία να ανυψώνεται και να αφήνει κάτω όλα τα ανθρώπινα.

Διότι, εάν ο πατριάρχης δεν διέθετε ψυχή γενναία, ανδρεία και φιλόσοφη, αυτά θα ήταν ικανά να τον ταράξουν. Διότι λέγει: «Να γνωρίζεις με βεβαιότητα ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν, θα τους κακοποιήσουν και θα τους ταπεινώσουν επί τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος, στο οποίο θα υποδουλωθούν, εγώ θα το κρίνω· και ύστερα από αυτά θα εξέλθουν για να έλθουν εδώ με πολλά υπάρχοντα».

ε'. Τρεις σκληρότατες δουλείες, λοιπόν, υπέμειναν οι Ιουδαίοι, και καμία δεν επέφερε σε αυτούς ο Θεός χωρίς προαναγγελία, αλλά φρόντισε να τους προαναγγελθούν όλες, προλέγοντας με ακρίβεια και τον τόπο, και τον χρόνο, και το πρόσωπο, και το είδος της κακώσεως, και την επιστροφή, και όλα τα άλλα. Και ως πρώτη προφητεία θα αναφέρω εκείνη για την Αίγυπτο. Συνομιλώντας, λοιπόν, με τον Αβραάμ, λέει περίπου τα εξής: «Να γνωρίζεις καλά ότι το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε γη που δεν θα είναι δική του· και θα το υποδουλώσουν, και θα το κακοποιήσουν επί τετρακόσια έτη. Το δε έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ», είπε ο Θεός. «Στην τέταρτη δε γενεά θα επιστρέψουν εδώ με πολλές αποσκευές». Είδες πώς ανέφερε τον αριθμό των ετών, τα «τετρακόσια έτη»· τον τρόπο της δουλείας, ότι δεν θα τους υποδουλώσουν απλώς, αλλά και θα τους κακοποιήσουν; Άκουσε, λοιπόν, πώς μετά από αυτά εξηγεί ο Μωυσής την κακοποίηση: «Άχυρα δεν δίνονται στους δούλους σου», λέει, «και μας διατάζουν να κατασκευάζουμε πλίνθους». Και μαστιγώνονταν κάθε ημέρα, για να μάθεις τι σημαίνει το «θα τους υποδουλώσουν και θα τους κακοποιήσουν», και το «το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ»· εννοώντας τον καταποντισμό των Αιγυπτίων, εκείνον διαμέσου της Ερυθράς Θάλασσας, τον οποίο ο Μωυσής, καταγράφοντάς τον στις ωδές, ανέφερε ως εξής: «Άλογο και αναβάτη έριξε στη θάλασσα». Έπειτα αναφέρει και τον τρόπο της επιστροφής, ότι δηλαδή «θα εξέλθουν εδώ με πολλές αποσκευές».

Τότε, όταν ο Θεός τού είπε ότι ο μισθός του θα είναι πολύς, εκείνος οδύρεται για την ατεκνία του· και ακούει πάλι, ότι εκείνος που θα προέλθει από αυτόν θα τον κληρονομήσει, και το σπέρμα του θα είναι σαν τα άστρα του ουρανού. Εδώ αναφέρεται το: «Πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη». Πραγματοποιεί τα διχοτομήματα και μαθαίνει ότι το σπέρμα του θα ζήσει ως πάροικο, και ότι μετά από αυτά θα απελευθερωθεί, αφού πρώτα ταπεινωθεί για τετρακόσια χρόνια. Και η Σάρρα, επειδή ήταν στείρα, δίνει την Άγαρ στον Αβραάμ, προκειμένου να τεκνοποιήσει από αυτήν.

«Εγώ είμαι ο Θεός που σε έβγαλα από τη χώρα των Χαλδαίων, για να σου δώσω αυτή τη γη να την κληρονομήσεις». Και του δίνεται σημείο, μέσω μιας τριετούς δαμάλας, μιας κατσίκας, ενός κριαριού, ενός τρυγονιού και ενός περιστεριού, τα οποία αφού τα έκοψε στη μέση και τα τοποθέτησε το ένα απέναντι στο άλλο, και ενώ καθόταν δίπλα τους κατά τη δύση του ηλίου, «σκοτεινός φόβος πέφτει επάνω του». Και ιδού, ακούστηκε φωνή που του έλεγε: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν είναι δική τους, και θα υποδουλωθούν για τετρακόσια χρόνια, και το έθνος, στο οποίο θα υποδουλωθούν, εγώ θα το κρίνω. Μετά από αυτά όμως, θα εξέλθουν από εκεί με πολλά υπάρχοντα». Δες μετά από πόσα χρόνια εκπληρώνει την υπόσχεση, μετά από τετρακόσια χρόνια. Είναι όμως αξιοθαύμαστη και η γενναία ψυχή του δικαίου. Δεν αγανακτεί για την καθυστέρηση, δεν παρακαλεί να του δοθεί γρηγορότερα η κληρονομιά, πειθαρχεί σε όλα, υποτασσόμενος στον Θεό. «Όταν δε ο Άβραμ έγινε ενενήντα εννέα ετών, εμφανίστηκε σε αυτόν ο Κύριος ο Θεός λέγοντας: Εγώ είμαι ο Θεός σου, γίνε ευάρεστος ενώπιόν μου και να είσαι άμεμπτος, και θα θέσω τη διαθήκη μου ανάμεσα σε εμένα και σε εσένα, και θα σε πληθύνω πάρα πολύ».

Και αυτός ο χθεσινός λόγος κατέπλευσε με ούριο άνεμο, έχοντας ξεκινήσει από το ομόστιχο άλφα του δικαίου. Βεβαίως δε σήμερα, ξεκινώντας το προοίμιο από το βήτα, θα βεβαιώσει τα όσα ειπώθηκαν και τα επόμενα, τα οποία είναι αξιοθαύμαστα και παράδοξα και ανώτερα από κάθε διάνοια ως προς το μέγεθός τους, για τα οποία σχεδόν εκπλήσσομαι ακούγοντας ότι: «Εμφανίστηκε ο Κύριος στον Άβραμ και του είπε: Σε σένα θα δώσω αυτήν τη γη», και ότι, μετά τον αποχωρισμό του Λωτ, είπε ο Θεός στον Άβραμ: «Όλη τη γη που βλέπεις, θα τη δώσω σε σένα και στο σπέρμα σου» και ότι: «Έγινε λόγος Κυρίου προς τον Άβραμ σε όραμα της νύχτας: Μη φοβάσαι Άβραμ, εγώ σε υπερασπίζομαι, και το σπέρμα σου θα είναι αναρίθμητο σαν τα άστρα του ουρανού, και το έθνος, στο οποίο θα υποδουλωθεί το σπέρμα σου, θα το κρίνω εγώ». Και ότι: «Εμφανίστηκε ο Κύριος στον Άβραμ όταν ήταν ενενήντα εννέα ετών, και του είπε: Εγώ είμαι ο Θεός σου, να γίνεσαι ευάρεστος ενώπιόν μου και να είσαι άμεμπτος, και δεν θα ονομάζεσαι πλέον Άβραμ, αλλά το όνομά σου θα είναι Αβραάμ, και βασιλιάδες θα προέλθουν από εσένα».

Διότι, παρόλο που έχουμε αρνηθεί να υμνούμε τα κατορθώματα των βαρβάρων, όμως, επειδή Εκείνος που συλλαμβάνει τους σοφούς με την ίδια τους τη σοφία γκρέμισε σε πολλά τους υπερόπτες και γέμισε τα πρόσωπά τους με ατιμία και τους παρέδωσε σε όλεθρο από έθνη πιο βάρβαρα από αυτούς, οφείλουμε και εμείς να μην επιλέξουμε τη σιωπή μέχρι τέλους, αλλά να χρησιμοποιήσουμε τον λόγο για να ομολογήσουμε τα θαυμάσια του Θεού, ο οποίος λέει: «Ζω εγώ εις τον αιώνα, και θα ανταποδώσω δικαιοσύνη στους εχθρούς μου και εξολόθρευση σε αυτούς που με μισούν», και πάλι προς τον Αβραάμ: «Το δε έθνος, στο οποίο θα δουλεύσουν, θα το κρίνω εγώ.» Έτσι λοιπόν είχαν αυτά, και η ωραία πόλη του Κωνσταντίνου, το κοινό καύχημα και θέμα συζήτησης όλων των εθνών, κάηκε από τη φωτιά και αμαυρώθηκε, αλώθηκε και αδειάστηκε από όλο της τον πλούτο, τόσο τον δημόσιο όσο και αυτόν που ανήκε στον λαό και όσον είχε αφιερωθεί στον Θεό, από δυτικά φύλα σκόρπια, κατά το πλείστον αδύναμα και ανώνυμα, τα οποία είχαν συγκροτηθεί για ληστρική εκστρατεία, χρησιμοποιώντας ως όργανο και ως ευπαρουσίαστο προσωπείο της εναντίον μας κίνησής τους το ότι έστρεψαν την πρύμνη για να αμυνθούν υπέρ του Ισαακίου από τον οίκο των Αγγέλων και εκείνου που αυτός γέννησε (του γιου του), κακώς, για την απώλεια της πατρίδας, τον οποίο έφεραν μαζί τους ως το πιο καλό και επιθυμητό για αυτούς λάφυρο. Διότι η νωθρότητα και η αδράνεια αυτών που διαχειρίζονταν τις υποθέσεις των Ρωμαίων, έφερε μέσα τους ληστές ως δικαστές και τιμωρούς μας.

«ας τον εκβάλουμε, μήπως απλώνοντας το χέρι του αγγίξει το [ξύλο της ζωής]», και «Ελάτε να κατεβούμε και να δούμε αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους· και αν όχι, για να το γνωρίσω»· όπως και για τη φαινομενική μεταμέλεια: «Και συλλογίστηκε», δηλαδή μετανόησε ο Θεός, «που δημιούργησε τον άνθρωπο»· και ακόμη με τη δοκιμασία: «Και δοκίμασε Κύριος ο Θεός τον Αβραάμ». Διότι δεν πρέπει εξαιτίας αυτών να καταλογίζουμε άγνοια στον Θεό, αλλά να θεωρούμε ότι έχουν λεχθεί κατ' οικονομίαν, συγκαταβαίνοντας στην αδυναμία των ακροατών, ενώ, από την άλλη, η πρόγνωσή Του τεκμηριώνεται τόσο από το γεγονός ότι ο Αδάμ, ο οποίος πλάστηκε κατ' εικόνα του Θεού, όχι μόνο πριν από την παράβαση, σε συμφωνία με τον Δημιουργό, έδωσε σε όλα τα ζώα τα κατάλληλα ονόματα, αλλά και μετά την παράβαση, με τη γέννηση των γιων του, προανήγγειλε ονόματα που ταίριαζαν στις πράξεις τους που επρόκειτο να ακολουθήσουν. Διότι τον πρώτο τον ονόμασε Κάιν, το οποίο ερμηνεύεται ως «ζήλεια», ο οποίος μάλιστα επειδή ζήλεψε σκότωσε τον αδελφό του· και τον δεύτερο Άβελ, το οποίο ερμηνεύεται ως «πένθος», διότι, καθώς αυτός φονεύθηκε πρώτος, οι γονείς του τον πένθησαν. Η πρόγνωση του Θεού αποδεικνύεται επίσης και από την προφητεία προς τον πατριάρχη Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα ζήσουν ως ξένοι σε γη που δεν είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν και θα τους κακοποιήσουν, και θα τους ταπεινώσουν επί τετρακόσια χρόνια. Αλλά το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, εγώ θα το κρίνω».

Μετά από αυτά όμως θα εξέλθουν από εκεί με πολλή περιουσία· εσύ όμως θα αναχωρήσεις προς τον πατέρα σου, έχοντας φθάσει σε βαθιά γεράματα· και στην τέταρτη γενιά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων. Έτσι λοιπόν και ο Πέτρος, ο οποίος πρώτος αξιώθηκε τον θείο μακαρισμό και του εμπιστεύθηκαν τα κλειδιά της βασιλείας ως ανταμοιβή για την ομολογία του, αλλά βέβαια και ο Παύλος, το σκεύος της εκλογής, παρέδωσε ότι όχι μόνο θάνατοι, αλλά και ασθένειες μας επιφέρονται σύμφωνα με τη θεία κρίση ή πρόγνωση, όπως είναι φανερό από όσα έγραψε στους Κορινθίους: «Γι' αυτόν τον λόγο υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς, και αρκετοί πεθαίνουν. Διότι, αν ανακρίναμε τους εαυτούς μας, δεν θα κρινόμασταν· κρινόμενοι όμως από τον Κύριο, παιδαγωγούμαστε, ώστε να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο». Επιπλέον αυτών και ο Προφήτης λέει: «Δεν υπάρχει συμφορά σε πόλη, την οποία να μην προκάλεσε ο Κύριος»· και κάποιος άλλος πάλι:

Σε εκείνους δόθηκε νόμος γραμμένος σε "πέτρινες πλάκες", ενώ σε εμάς δόθηκαν νόμοι πνευματικοί που εγγράφονται σε "καρδιές σάρκινες". Διότι λέει: "Θα δώσω τους νόμους μου στις καρδιές τους, και στις διάνοιές τους θα τους γράψω". Εκεί βέβαια όλα ήταν προσωρινά και καταργούνταν, ενώ τώρα όλα επιτελούνται αληθινά στον εσωτερικό άνθρωπο. Διότι και η διαθήκη είναι εσωτερική, και η ιερατεία εσωτερική, και οι επαγγελίες της αληθινής γης, και απλούστατα όσα συνέβαιναν εκεί, γίνονταν "τυπικώς". "Και γράφτηκαν για δική μας νουθεσία, στους οποίους έφτασαν τα τέλη των αιώνων". Διότι στον Αβραάμ υποσχέθηκε ο Θεός και προείπε αυτό που επρόκειτο να συμβεί με δύο τρόπους, τυπικώς και αληθινά. Του είπε δηλαδή: "Το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε ξένη γη, και θα το κακουχήσουν και θα το υποδουλώσουν για τετρακόσια χρόνια. Και το έθνος, στο οποίο θα γίνουν δούλοι, θα το κρίνω εγώ", λέει ο Κύριος, και αυτό έγινε. Διότι ο λαός έγινε πάροικος και υποδουλώθηκε από τους Αιγυπτίους και κακουχήθηκε με τον πηλό και τους πλίνθους. Επειδή ο Φαραώ τούς έβαλε εργοεπιστάτες και εργοδιώκτες, για να κάνουν τα έργα του κατ' ανάγκην. Και όταν "στέναξαν από τα έργα οι υιοί του Ισραήλ" προς τον Θεό, τότε τους επισκέφθηκε μέσω του Μωυσή και, αφού χτύπησε με πολλές πληγές τους Αιγυπτίους τον μήνα των ανθέων, όταν πρωτοεμφανίζεται η γλυκιά άνοιξη και η σκυθρωπότητα του χειμώνα απέρχεται, εξάγει τον λαό από την Αίγυπτο.