Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 15:16

Διότι, όπως ακριβώς η πρόοδος στην αρετή αυξάνεται από τα μικρότερα προς τα μεγαλύτερα, έτσι και η διάχυση της κακίας από τα αρχικά ασήμαντα οδηγείται στο αθεράπευτο. Η μετάβαση από το σπέρμα στους υιούς έχει μεγάλη λογική ακολουθία, ακόμη και σύμφωνα με την ίδια τη φύση. Διότι από το σπέρμα προχωρά κανείς στο να γίνει υιός, όχι μόνο κατά τις σωματικές γεννήσεις, αλλά και κατά την εν ψυχή αύξηση, μέσα από τα σπέρματα της διδασκαλίας, καθώς εκείνοι που αποδέχονται τα διδάγματα προοδεύουν προς την εξομοίωση με εκείνους που τους δίδαξαν, και για τον λόγο αυτόν ονομάζονται υιοί· είτε υιοί της βασιλείας, όταν, αφού δεχθούν τα σωτήρια σπέρματα, τελειοποιούνται σύμφωνα με αυτά· είτε υιοί της γεέννης, εάν εξαιτίας πονηρών διδαγμάτων οικειώνονται την απώλεια. —Αποτελεί δε μεγάλη κατηγορία το να αποκαλείται ένα ολόκληρο έθνος αμαρτωλό, με την έννοια ότι κανένας σε αυτό δεν πράττει το ορθό· και λαός γεμάτος αμαρτίες, με την έννοια ότι διαπράττεται από αυτούς κάθε είδος ανομίας, αλλά και ότι βρίσκονται σε αυτούς οι ίδιες οι εσωτερικές αντιφάσεις της κακίας, όπως έχει ειπωθεί: «Γεμάτοι από κάθε αδικία»· και το «Διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων»· αλλά και από τον ίδιο τον Σωτήρα: «Συμπληρώστε και εσείς το μέτρο των πατέρων σας».

Ονομάζοντας τον πρώτο Κάιν, που ερμηνεύεται «ζήλος» (φθόνος), ο οποίος από φθόνο σκότωσε τον αδελφό του τον Άβελ, που ερμηνεύεται «πένθος»· διότι γι' αυτόν, τον πρώτο που δολοφονήθηκε, πένθησαν οι γονείς. Αν όμως ο Αδάμ, ο οποίος ήταν δημιούργημα του Θεού, διέθετε πρόγνωση, πολύ περισσότερο την έχει ο Θεός που τον δημιούργησε. Και είναι ψευδές (με την κατά γράμμα έννοια) αυτό που γράφτηκε: «Σκέφτηκε ο Θεός», σαν να κατέφυγε σε συλλογισμό εξαιτίας άγνοιας. Ακόμη και το ότι «ο Κύριος δοκίμαζε τον Αβραάμ», για να μάθει αν θα επιδείξει υπομονή. Καθώς και το γραμμένο: «Ας κατεβούμε να δούμε, αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που φτάνει σε εμένα· ειδάλλως, για να το μάθω»—και, για να μην μακρηγορώ πολύ, όσες φράσεις Του καταλογίζουν άγνοια ή κάποια άλλη αδυναμία, ανασκευάζονται από άλλες φράσεις που δηλώνουν τα αντίθετα, και έτσι ελέγχονται ως ψευδείς. Και για να φανεί ότι όντως προγνωρίζει, λέει στον Αβραάμ: «Με βεβαιότητα να γνωρίζεις ότι το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε γη ξένη, και θα τους υποδουλώσουν, θα τους κακουχήσουν και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ. Και μετά από αυτά θα εξέλθουν με πολλές αποσκευές (πλούτη). Εσύ δε θα αναχωρήσεις προς τους πατέρες σου εν ειρήνη, φτάνοντας σε καλά γηρατειά. Και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων έως τώρα». Τι λοιπόν; Δεν προαναγγέλλει και ο Μωυσής τα αμαρτήματα του λαού και δεν προδηλώνει τη διασπορά τους στα έθνη;

Όσο για το ότι έχει γραφτεί: «αναλογίστηκε ο Θεός», σαν να έκανε χρήση συλλογισμών λόγω άγνοιας, και ακόμη το: «ο Κύριος δοκίμασε τον Αβραάμ, για να γνωρίσει αν θα αντέξει», και το: «ας κατέβουμε να δούμε αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή που φτάνει σε εμένα, ειδάλλως, για να το μάθω»· και, για να μη μακρηγορώ, αυτά τα χωρία έχουν σαφές νόημα και σκοπό, μη καταλογίζοντας άγνοια στον Θεό, έστω και αν αυτό διαφεύγει από τη δική σου αντίληψη. Το ότι όμως Εκείνος όντως προγνωρίζει, το φανερώνει λέγοντας στον Αβραάμ: «Να ξέρεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι ξένοι σε γη που δεν θα είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν, θα τους κακοποιήσουν και θα τους ταπεινώσουν επί τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ. Και ύστερα από αυτά θα βγουν από εκεί με πολλά αγαθά· εσύ, αντίθετα, θα απέλθεις προς τους πατέρες σου με ειρήνη, σε βαθιά και καλά γηρατειά· και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ». Το να λέγονται αυτά, τα οποία επρόκειτο οπωσδήποτε να συμβούν έπειτα από πολλές γενεές, αποτελεί χαρακτηριστικό Εκείνου που προγνωρίζει και γνωρίζει με απόλυτη σαφήνεια.

Όσο για το ότι έχει γραφτεί: «Σκέφθηκε ο Θεός», σαν να χρησιμοποίησε λογική σκέψη εξαιτίας άγνοιας· ακόμη και το αν ο Κύριος δοκίμασε τον Αβραάμ, «για να γνωρίσει» αν θα το υπομείνει, και το γεγραμμένο: «Ας κατεβούμε να δούμε, αν πράττουν ολοκληρωτικά σύμφωνα με την κραυγή τους που ήλθε σε μένα· κι αν όχι, για να το γνωρίσω». Και για να μη μακρηγορώ πολύ, τα λόγια αυτά έχουν σαφή την ερμηνεία, χωρίς να καταλογίζουν άγνοια στον Θεό, ακόμη κι αν αυτό διαφεύγει από τη δική σου διάνοια. Ότι δε πραγματικά προγνωρίζει, το λέει στον Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν θα είναι δική τους· και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους κακοποιήσουν, και θα τους ταπεινώσουν για τετρακόσια χρόνια· αλλά το έθνος, στο οποίο θα δουλέψουν, θα το κρίνω εγώ. Μετά από αυτά θα εξέλθουν από εκεί με πολλά υπάρχοντα· εσύ όμως θα απέλθεις προς τους πατέρες σου με ειρήνη, φτάνοντας σε καλά γεράματα· και στην τέταρτη γενεά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων».

Επομένως, το ρηθέν αποτελεί απόδειξη της ασύγκριτης αγαθότητάς Του, δηλαδή το «που ανταποδίδει αμαρτίες πατέρων στα τέκνα έως τρίτης και τετάρτης γενεάς». Διότι, το ότι αποτελεί συνήθεια του φιλανθρώπου Θεού να μην τιμωρεί παραχρήμα όσους αμάρτησαν, αλλά μάλλον να αναβάλλει και να μεταθέτει σε μακρούς χρόνους τις τιμωρίες, θα το κατανοήσεις από τα δικά Του λόγια: «Και γέμισα από τον θυμό μου και συγκρατήθηκα, και δεν τους εξολόθρευσα». Και αλλού πάλι: «Διότι δεν έχουν συμπληρωθεί ακόμη οι αμαρτίες των Αμορραίων μέχρι τώρα». Βλέπεις πώς από τη μία γέμισε μεν από θυμό, επειδή κάποιοι έπρατταν ήδη έργα άξια του πιο απόλυτου θυμού, αλλά από την άλλη έδειξε μακροθυμία ως Θεός και ανέβαλλε το να επιφέρει τον όλεθρο σε όσους Τον λυπούσαν. Αλλά, για να αναπαραστήσουμε για σένα την απόδειξη των όσων ειπώθηκαν, σαν σε πίνακα, και να σε βεβαιώσουμε μέσα από τα ίδια τα γεγονότα ότι το ρηθέν αποτελεί εγκώμιο της φιλανθρωπίας του Θεού, θα παραθέσω κάτι από όσα βρίσκονται καταγεγραμμένα στα Ιερά Γράμματα, και θα προσπαθήσω να αποδείξω από την ίδια τη Θεία Γραφή ότι οι αμαρτίες των πατέρων μεταφέρθηκαν στα τέκνα έως την τρίτη και τέταρτη γενεά όχι άδικα, αλλά δίκαια, και ως οφειλόμενη συνέπεια σε όσους το υπέστησαν αυτό. Ο λόγος όμως θα γίνει εν συντομία, λόγω του μεγέθους της ιστορίας.

Διότι ο Θεός των όλων δείχνει ανεξικακία, και παρέχει πλουσιοπάροχα την αγαθότητά του σε όσους σφάλλουν, μήπως τυχόν και αλλάξουν τα φρονήματά τους προς το καλύτερο, και αφού επιλέξουν να μετανοήσουν, αποφύγουν την τιμωρία που τους οφείλεται. Όταν όμως δεν γίνει τίποτε από αυτά, τότε πλέον επιφέρει τις συνέπειες της οργής του, χωρίς να το πράττει αυτό πρόωρα, αλλά στον κατάλληλο καιρό πλέον, και αφού η κατάσταση έχει φτάσει στο πλήρες μέτρο της, πράγμα που αρμόζει κατεξοχήν στη γαληνότητα και τη φιλανθρωπία του Θεού που κρατεί τα σύμπαντα. Λοιπόν, ω Ασσύριε, λέγει, φάνηκα σε σένα αγαθός και μακρόθυμος. Διότι δεν θα σου ζητηθεί ο λόγος πρόωρα. Είναι προφανές δε ότι εννοεί τις τιμωρίες για τις ύβρεις που διέπραξες εναντίον των δικών μου ανθρώπων. Τέτοιου είδους είναι και εκείνο που ειπώθηκε προς τον μακάριο Αβραάμ: «Διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων έως τώρα.» Αλλά και ο μακάριος προφήτης Ζαχαρίας λέγει ότι είδε γυναίκες, οι οποίες είχαν φτερά σαν του τσαλαπετεινού και μετέφεραν το μέτρο, και την αμαρτία να κάθεται στη μέση με μορφή γυναίκας. Διότι ο Νομοθέτης κανονίζει ανάλογα προς τα αμαρτήματα του καθενός τις αντίστοιχες τιμωρίες. Αλλά μήπως νόμισες, ω Ασσύριε, λέγει, ότι έχει ετοιμαστεί για εσένα το να βασιλεύεις στο διηνεκές, δηλαδή το να μπορείς να κυριαρχείς, και να ασκείς ακλόνητη την πλεονεξία απέναντι σε όλους; Αλλά έσφαλες ως προς την αλήθεια· διότι απεναντίας θα κληρονομήσεις βαθιά φάραγγα, και ξύλα στοιβαγμένα, και φωτιά. Διότι έτσι θα ξεσπάσει πάνω σε σένα και στους δικούς σου η οργή του Κυρίου.

Πριν έρθει ο Νάθαν σε αυτόν, δεν εξομολογούνταν για την αμαρτία του, επειδή ήταν κυριευμένος σαν από λήθαργο και μέθη. Αλλά ούτε αμέσως μετά την αμαρτία έφτασε ο προφήτης. Διότι το ρητό, "Δεν έχουν συμπληρωθεί ακόμη οι αμαρτίες των Αμορραίων", θα μπορούσε να ειπωθεί και για τον Δαβίδ. Διότι δεν έπρεπε να περικοπεί το αυτεξούσιό του και να γίνει χειρότερος, ενώ η πονηρία θα παρέμενε κρυμμένη στο βάθος. Όταν όμως έφερε όλη την κακία στο φως, και η νόσος, με την πάροδο του χρόνου που μεσολάβησε, εξασθένησε, και εκείνος ανέκαμψε, τότε, σε κατάσταση σταθερότητας και την κατάλληλη στιγμή, ο προφήτης φέρνει θεραπευτικά το βοήθημα των ελέγχων, καθώς το πάθος δεν ήταν πλέον οξύ ούτε βρισκόταν σε έξαρση. Εύλογα λοιπόν η Γραφή επισημαίνει και τον χρόνο, λέγοντας: "Και την πήρε ο Δαβίδ μετά τον θάνατο του ανδρός της στο σπίτι του, και έγινε γυναίκα του, και του γέννησε υιό· και φάνηκε πονηρό το πράγμα που έπραξε ο Δαβίδ ενώπιον του Κυρίου. Και απέστειλε ο Κύριος τον Νάθαν προς τον Δαβίδ." Ώστε είχε περάσει ένας ολόκληρος χρόνος. Πριν από αυτό, επειδή η ψυχή του ήταν ακόμη θολωμένη, είτε δεν θα ανεχόταν τους ελέγχους, είτε θα είχε διαπράξει κάποιο φοβερό κακό εναντίον του προφήτη, όπως εκείνοι που βρίσκονται σε παράκρουση λόγω ασθένειας, οι οποίοι επιτίθενται και στους γονείς και στους αγαπημένους και στους ίδιους τους ιατρούς. Ποια ήταν άραγε η αιτία μιας τόσο μεγάλης αμαρτίας σε έναν τόσο σπουδαίο άνδρα;

Τα πουλιά όμως δεν τα χώρισε. Κατέβηκαν δε όρνια πάνω στα σώματα, πάνω στα διχοτομημένα μέρη τους· και ο Αβραάμ κάθισε μαζί τους. Κατά τη δύση δε του ηλίου, έπεσε έκσταση στον Αβραάμ, και ιδού, μέγας και σκοτεινός φόβος επιπίπτει πάνω του. Και ελέχθη στον Αβραάμ: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι σε γη που δεν είναι δική τους, και θα τους υποδουλώσουν, και θα τους ταλαιπωρήσουν για τετρακόσια χρόνια. Όμως το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, εγώ θα το κρίνω. Μετά από αυτά, θα αναχωρήσουν από εκεί με πολλές αποσκευές. Εσύ όμως θα απέλθεις προς τους πατέρες σου εν ειρήνη, έχοντας φτάσει σε καλά γηρατειά. Στην τέταρτη δε γενεά θα επιστρέψουν εδώ. Διότι μέχρι τώρα δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων». Όταν δε ο ήλιος έδυσε, εμφανίστηκε φλόγα. Και ιδού ένας κλίβανος που κάπνιζε, και λαμπάδες πυρός, οι οποίες διήλθαν ανάμεσα από αυτά τα διχοτομημένα μέρη». Αλλά τι ακριβώς είναι αυτό που συνέβη, ο φιλομαθής θα το εξετάσει, και θα ερευνήσει τον τρόπο της ορκωμοσίας, αναρωτώμενος τι άραγε να σημαίνουν τα διχοτομημένα μέρη, και τι η πτήση των ορνίων και η συρροή τους πάνω σε αυτά· τι πάλι σημαίνει το ότι ο Αβραάμ κάθισε μαζί τους, και τι η φλόγα που διέτρεξε ανάμεσα από τα διχοτομημένα μέρη. Ας τα εξηγήσουμε, λοιπόν.

Και μου είπε: «Για να χτιστεί για αυτήν οίκος στη γη της Βαβυλώνας, και να ετοιμαστεί, και θα το τοποθετήσουν εκεί πάνω στη βάση του». Θέλεις να μιλήσουμε ξανά για το καθένα από αυτά, και να τα εξετάσουμε όσο είναι δυνατόν; ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Βεβαιότατα. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Ο προφήτης είδε βέβαια κάποιο μέτρο να βγαίνει από την Ιερουσαλήμ, και όταν ρώτησε τι ακριβώς είναι αυτό, ο άγγελος είπε: «Αυτή είναι η αδικία τους σε όλη τη γη». Είναι παρόμοιο σαν να έλεγε τυχόν: «Σε αυτό το μέτρο μετρώνται τα κατά καιρούς παραπτώματα των ανθρώπων σε όλη τη γη». Διότι, όταν η αμαρτία μας φτάσει σε μια προφανή ποσότητα, τότε ο νομοθέτης επιβάλλει λυπημένος τις τιμωρίες· υπομένει όμως πολλές φορές από έμφυτη φιλανθρωπία, και ανέχεται εκείνους που σφάλλουν, μη οργιζόμενος εντελώς πριν από τη συμπλήρωση του μέτρου. Γι' αυτό άλλωστε είπε στον ιερό Αβραάμ: «Διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων μέχρι τώρα». Προς τους Φαρισαίους δε, οι οποίοι είχαν εξαγριωθεί αχαλίνωτα, είπε ο Χριστός: «Και εσείς συμπληρώστε το μέτρο των πατέρων σας». Καθώς λοιπόν έβγαινε το μέτρο, ανασηκώνεται το τάλαντο του μολύβδου, και ρίχνεται στη μέση η γυναίκα που γεμίζει το μέτρο, η οποία μάλιστα δεχόταν στο ίδιο της το στόμα το μολύβδινο βάρος· έπειτα λέει ο θεσπέσιος άγγελος: «Αυτή είναι η ανομία». ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Ακόμη δεν είναι πολύ σαφής ο λόγος. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Λοιπόν θα γίνει, και μάλιστα σύντομα.

Και αφού εγκαταστάθηκε στη γη του Σημ, η οποία τώρα ονομάζεται Ιουδαία, γέννησε τους εξής υιούς: τον Αμορραίο, τον Γεργεσαίο, τον Φερεζαίο, τον Ιεβουσαίο, τον Ευαίο, τον Αρουκαίο, τον Χετταίο, τον Ασεναίο, τον Σαμαραίο, τον Σιδώνιο και τον Φιλισταίο. Γι' αυτό και ο Κύριος λέγει στον νόμο, αποδεικνύοντας ότι οι αμαρτίες τους ολοκληρώνονταν σύμφωνα με τον όρκο, καθώς λέγει: «δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων». Για τον λόγο αυτό παρέμειναν στο όρος χρονοτριβώντας στην έρημο, μέχρι να καταστήσουν τους εαυτούς τους αυτοκατάκριτους και να επιτεθούν με πόλεμο εναντίον των υιών του Σημ, οι οποίοι είχαν αδικηθεί. Διότι ο Σημ γέννησε τον Αρφαξάδ, ο Αρφαξάδ τον Κηνά, ο Κηνά τον Σαλά, ο Σαλά τον Έβερ, ο Έβερ τον Φαλέκ, ο Φαλέκ τον Ραγαύ, ο Ραγαύ τον Σερούχ, ο Σερούχ τον Ναχώρ, ο Ναχώρ τον Θάρρα, ο Θάρρα τον Αβραάμ, ο Αβραάμ τον Ισαάκ, ο Ισαάκ τον Ιακώβ, ο Ιακώβ τον Ιούδα, ο Ιούδας τον Φαρές, ο Φαρές τον Εσρώμ, ο Εσρώμ τον Αράμ, ο Αράμ τον Αμιναδάβ, ο Αμιναδάβ τον Ναασσών. Κατά τους χρόνους του Ναασσών, του φυλάρχου του Ιούδα, και κατά τους χρόνους του Ιησού του Ναυή, οι υιοί του Σημ έλαβαν την δική τους γη, χωρίς να υπάρχει καμία απολύτως αδικία, αλλά μόνο δίκαιη κρίση. Έπεσαν, λοιπόν, τα τείχη της Ιεριχούς από μόνα τους· διότι η δικαιοσύνη εκδικείται την αδικία. Επί επτά ημέρες περικύκλωναν τα τείχη και καταλύθηκε το Σάββατο, προκειμένου να εκπληρωθεί η δικαιοσύνη. 85.

Όμως, όπως ακριβώς είχε ειπωθεί στον Αβραάμ σχετικά με τους αλλοφύλους που κατοικούσαν παλαιά στη γη της επαγγελίας: «διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων», και επειδή δεν είχαν ακόμη εκπληρωθεί, οι Αμορραίοι δεν εκδιώκονταν ακόμη από την πατρική τους γη, όταν όμως συμπληρώθηκαν οι αμαρτίες τους, τότε εξολοθρεύτηκαν όλοι κατά τους χρόνους του Ιησού, του διαδόχου του Μωυσή, έτσι θα κατανοήσεις και για τον προηγούμενο λαό: διότι, όσο δεν συμπληρώνονταν οι αμαρτίες τους, η ανοχή και η μακροθυμία του Θεού τους υπέμενε, καλώντας τους κάθε φορά σε μετάνοια μέσω των προφητών. Όταν όμως, σύμφωνα με τη σωτήρια φωνή, συμπλήρωσαν «το μέτρο των πατέρων» τους, έτσι λοιπόν όλα αυτά, αφού συγκεντρώθηκαν μαζί, προκάλεσαν σε αυτούς τον έσχατο όλεθρο, όπως εξάλλου πάλι ο ίδιος ο Κύριός μας διδάσκει λέγοντας: «κάθε αίμα» που χύθηκε από την καταβολή του κόσμου, «από το αίμα του δίκαιου Άβελ έως το αίμα του Ζαχαρία», θα έλθει «πάνω σε αυτήν τη γενεά». Ως το έσχατο λοιπόν όλων, επειδή τόλμησαν να απλώσουν τα χέρια τους πάνω στον Υιό του Θεού, έφεραν εις πέρας την «αθεσία» (αθέτηση) και ολοκλήρωσαν την «αμαρτία» τους σύμφωνα με τη μετάφραση του Ακύλα, ενώ σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα, η αμαρτία τους δέθηκε και σφραγίστηκε.

Και ποιο είναι το μέτρο των Αμορραίων που δεν έχει ακόμη συμπληρωθεί; Και πώς ο αμαρτωλός είτε αφήνεται ατιμώρητος, είτε τιμωρείται πάλι· το πρώτο, επειδή ίσως φυλάσσεται για την άλλη ζωή, και το δεύτερο επειδή θεραπεύεται σε τούτη εδώ; Και πώς ο δίκαιος είτε κακοπαθεί επειδή ίσως δοκιμάζεται, είτε ευημερεί επειδή προστατεύεται, εάν βέβαια είναι φτωχός στην πνευματική αντίληψη και δεν βρίσκεται πολύ πιο πάνω από τα ορατά πράγματα, και πώς η συνείδηση, το οικείο και αλάνθαστο κριτήριο, διδάσκει το καθένα από αυτά; Ποια είναι η πληγή, και από πού προέρχεται; Είναι άραγε δοκιμασία της αρετής ή τιμωρία της κακίας; Και ότι είναι προτιμότερο να καμπτόμαστε θεωρώντας την ως τιμωρία, έστω κι αν δεν είναι έτσι, και να ταπεινωνόμαστε κάτω από την κραταιά χείρα του Θεού, παρά να υπερηφανευόμαστε θεωρώντας την ως δοκιμασία. Αυτά να διδάξεις και να νουθετήσεις, ώστε να μη δυσανασχετούμε υπερβολικά με την παρούσα πληγή, ούτε, πέφτοντας στον βυθό των κακών, να αδιαφορούμε (διότι υπάρχει και ένα τέτοιο πάθημα στους πολλούς), αλλά να αντιμετωπίζουμε με σωφροσύνη τη νουθεσία και να μην προκαλούμε μεγαλύτερη συμφορά, εξαιτίας της αναισθησίας μας απέναντι σε αυτήν.

ΚΗʹ. Διότι, αν και ο Θεός των μαρτύρων δεν εμπόδισε την ασέβεια, ούτε αποξήρανε αμέσως ή ανέκοψε, σαν κάποιο πονηρό ρεύμα, την κακία που μελετούνταν και βρισκόταν κρυμμένη, για λόγους που ο Ίδιος γνώριζε, σύμφωνα με την άρρητη σοφία και διακυβέρνησή Του, βάσει της οποίας οικονόμησε να συμπληρωθούν και οι ανομίες των Αμορραίων· ωστόσο έπρεπε να μισηθεί η κακοήθεια και να απορριφθεί η τιμή προς χάριν των πολλών, και να φανερωθεί η ισότητα και η καθαρότητα του Θεού ως προς όλα τα προσφερόμενα.

Έπειτα, του προαναγγέλλει και τον καιρό της επιστροφής από τη δουλεία. Διότι, αφού ανέφερε τον αριθμό των ετών, λέει, τετρακόσια έτη: «Στην τέταρτη δε γενεά θα επιστρέψουν εδώ». Αλλά στο σημείο αυτό θα μπορούσε κάποιος να απορήσει, πώς είπε ότι θα παραμείνουν υπόδουλοι για τετρακόσια έτη, καίτοι δεν πέρασαν στην Αίγυπτο ούτε τα μισά από αυτά. Γι' αυτό δεν είπε ότι θα περάσουν τετρακόσια έτη στην Αίγυπτο, αλλά «σε γη που δεν είναι δική τους», ώστε να είναι δυνατόν, μαζί με τα έτη που πέρασαν στην Αίγυπτο, να συνυπολογιστεί και ο χρόνος του πατριάρχη, κατά τον οποίο διατάχθηκε να εξέλθει από τη Χαρράν. Διότι από τότε η Γραφή μάς έκανε ολοφάνερο και τον αριθμό των ετών του λέγοντας ότι ήταν εβδομήντα πέντε ετών όταν αναχώρησε από τη Χαρράν. Από εκείνη τη στιγμή λοιπόν μέχρι την έξοδο από την Αίγυπτο, αν θελήσει κάποιος να μετρήσει, θα διαπιστώσει ότι ο αριθμός επαληθεύεται. Μπορεί όμως να λεχθεί και κάτι άλλο: ότι, επειδή ο Δεσπότης είναι φιλάνθρωπος και προσαρμόζει πάντοτε τις τιμωρίες στη δική μας αδυναμία, όταν τους είδε να έχουν καταπονηθεί και τους Αιγυπτίους να επιδεικνύουν πολλή ωμότητα απέναντί τους, απένειμε δικαιοσύνη πριν από τον καθορισμένο καιρό και τους επανέφερε στην ελευθερία.

Και όλα αυτά, όσοι είστε επιμελείς στην ανάγνωση των θείων Γραφών, θα μπορέσετε να τα βρείτε. «Στην τέταρτη γενεά», λέει, «θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων μέχρι τώρα». Τότε, λέει, θα είναι ο καιρός για να επαναφερθούν εκείνοι στην ελευθερία, και τούτοι να τιμωρηθούν για το πλήθος των αμαρτημάτων τους και να εκδιωχθούν από τη γη. Και τα δύο, επομένως, θα γίνουν στον κατάλληλο καιρό, και η αποκατάσταση εκείνων και η εκδίωξη τούτων. «Διότι δεν έχουν ακόμη», λέει, «συμπληρωθεί οι αμαρτίες τους»· σαν να έλεγε κανείς: δεν έχουν ακόμη διαπράξει τόσο μεγάλο πλήθος παραπτωμάτων, ώστε να υποστούν τέτοια τιμωρία. Διότι, επειδή είναι φιλάνθρωπος ο Θεός, όχι μόνο δεν επιβάλλει τιμωρίες μεγαλύτερες από τα σφάλματα, αλλά και πάρα πολύ μικρότερες. Γι' αυτόν τον λόγο, επιδεικνύει και απέναντί τους πολλή μακροθυμία, ώστε, έχοντας επισύρει την τιμωρία στους ίδιους τους εαυτούς τους, να μην έχουν πλέον καμία δικαιολογία.

Στην πρώτη περίπτωση, λέει: «Πλησίασε, και τον ρώτησα». Εδώ όμως δεν συμβαίνει πια αυτό. «Και άκουσα», λέει, «έναν άγιο να μιλάει». Και ένας άλλος ρώτησε, τάχα από άγνοια, για να μάθει αυτός. Και απάντησε, λέει. «Και στα έσχατα της βασιλείας τους, όταν θα έχει συμπληρωθεί το μέτρο των αμαρτιών τους, θα αναδειχθεί βασιλιάς με αναιδές πρόσωπο». Πρόσεξε πώς τους δείχνει ότι οι ίδιοι είναι οι αίτιοι. Γι' αυτό δεν φανερώνει τους λόγους, για να μην παραμείνουν με τη θέλησή τους στο κακό· διότι εάν, χωρίς να ειπωθεί τίποτα από αυτά, παρέμεναν στο κακό, πόσο μάλλον αν αυτά τους φανερώνονταν. Και αυτό γίνεται για να μάθεις ότι το Πνεύμα παντού έχει ισχύ, και ότι ο Θεός προγνωρίζει τα πάντα, και ότι τους ανέβασε από την αιχμαλωσία παρόλο που γνώριζε ότι πρόκειται να αμαρτήσουν. Και πρόσεξε, επειδή ανέφερε χρόνια και φαινόταν λίγος ο χρόνος, τον αναλύει σε αριθμό ημερών, ώστε να τους φοβίσει με το πλήθος, μετρώντας όχι μόνο τις ημέρες, αλλά και τις νύχτες. Και επιμένει στην τραγωδία που προκάλεσε ο Αντίοχος, ώστε έστω και με αυτόν τον τρόπο να τους φοβίσει. «Και όχι με τη δική του ισχύ». Δηλαδή, ότι ο Θεός μπορούσε να τον εμποδίσει, αλλά το επέτρεψε εξαιτίας των αμαρτιών, και μάλιστα όχι απλώς επειδή αμάρτησαν, αλλά όταν το μέτρο των αμαρτιών τους συμπληρώθηκε. Υπάρχει άραγε κάποιο μέτρο; Διότι λέει: «δεν είχαν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων». Και πρόσεξε, δεν υπάρχει πλέον εμπρησμός, αλλά θανατώσεις από σφαγές. Επειδή δηλαδή επρόκειτο να υπάρξουν μερικοί καλοί, που θα υπερτερούσαν των πατέρων τους, για αυτό και η τιμωρία έγινε μικρότερη. Αυτά δε λέγονται, για να μην υπερηφανευθούν με τις νίκες την εποχή του Ζοροβάβελ και γίνουν ράθυμοι.

Τα έργα των χειρών του είναι αλήθεια και κρίση. Επειδή ομίλησε για τη δύναμή του, ομιλεί και για τη δικαιοκρισία, ότι δηλαδή δεν επιδείκνυε μόνο δύναμη σε όσα έπραττε τότε, αλλά και πολλή δικαιοσύνη. Διότι δεν εξεδίωξε απλώς τα έθνη επειδή επιθυμούσε να εισαγάγει τους Ιουδαίους, αλλά ενήργησε με δικαιοσύνη. Γι' αυτό και αλλού έλεγε ο Μωυσής: «Διότι δεν έχουν ακόμη αναπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων». Αυτά, όμως, δεν αρμόζει να τα λέμε μόνο για τους Ιουδαίους και για όσα συνέβαιναν σε εκείνους, αλλά ο λόγος είναι και πάλι καθολικός. Διότι όλα όσα έχουν γίνει από αυτόν είναι αλήθεια και κρίση· κρίση, δηλαδή δικαιοσύνη. Η Γραφή δε, συχνά συνηθίζει να ονομάζει την αλήθεια και φιλανθρωπία. Αυτό, λοιπόν, που λέει, σημαίνει το εξής: ότι ανέμειξε τα πάντα με τη δικαιοσύνη και τη φιλανθρωπία. Διότι, εάν πράγματι χρησιμοποιούσε μόνο τον κανόνα του δικαίου, τα πάντα θα είχαν καταστραφεί.

Διότι είναι αψευδή όλα όσα υποσχέθηκε ο Θεός στον Αβραάμ και στους απογόνους του σχετικά με την αύξηση του γένους του σε πλήθος και δόξα. Και ο Μωυσής λέει προς αυτούς στο Δευτερονόμιο: «Μην πεις, εξαιτίας της δικαιοσύνης μου με έβγαλε ο Κύριος από τη γη της Αιγύπτου, αλλά εξαιτίας του όρκου, τον οποίο ορκίστηκε στους πατέρες σας». Διότι ο Θεός δείχνει έλεος σε χιλιάδες γενιές σε εκείνους που τον αγαπούν, προτρέποντας ταυτόχρονα και τους απογόνους τους να τηρούν τα προστάγματά του. Και τους έδωσε χώρες εθνών, και κληρονόμησαν τους κόπους των λαών. Διότι όχι μόνο τους ελευθέρωσε από τη δουλεία των Αιγυπτίων, αλλά τους δώρισε και τη γη των Χαναναίων και τους κατέστησε κυρίους των κόπων άλλων, τιμωρώντας και εκείνους δίκαια, και κατοχυρώνοντας τις δικές του υποσχέσεις. Το ότι δε δεν εξεδίωξε άδικα εκείνους που κατοικούσαν προηγουμένως στην Παλαιστίνη, το διδάσκει και μέσω όσων νομοθέτησε στους Ιουδαίους, προστάζοντάς τους να αποφεύγουν να μιμούνται τον τρόπο ζωής εκείνων, αλλά το διδάσκει και όταν έδινε τις υποσχέσεις στον Αβραάμ, εξηγώντας για ποιον λόγο δεν του δίνει αμέσως την κυριότητα εκείνης της γης, αλλά τον αφήνει να παροικεί για πάρα πολύ καιρό: «Διότι», λέει, «δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί μέχρι τώρα οι αμαρτίες των Αμορραίων», πράγμα που σημαίνει ότι δεν είχαν διαπράξει ακόμη έργα άξια ολοκληρωτικής καταστροφής· και δεν ήταν δίκαιο να τους επιφέρει την τιμωρία, ούτε με βάση την πρόγνωση της μεγαλύτερης αμαρτίας να εκδώσει την απόφαση της τιμωρίας, αλλά έπρεπε να αναμείνει την ολοκλήρωση των πράξεων.

ε'. Τρεις σκληρότατες δουλείες, λοιπόν, υπέμειναν οι Ιουδαίοι, και καμία δεν επέφερε σε αυτούς ο Θεός χωρίς προαναγγελία, αλλά φρόντισε να τους προαναγγελθούν όλες, προλέγοντας με ακρίβεια και τον τόπο, και τον χρόνο, και το πρόσωπο, και το είδος της κακώσεως, και την επιστροφή, και όλα τα άλλα. Και ως πρώτη προφητεία θα αναφέρω εκείνη για την Αίγυπτο. Συνομιλώντας, λοιπόν, με τον Αβραάμ, λέει περίπου τα εξής: «Να γνωρίζεις καλά ότι το σπέρμα σου θα είναι πάροικο σε γη που δεν θα είναι δική του· και θα το υποδουλώσουν, και θα το κακοποιήσουν επί τετρακόσια έτη. Το δε έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ», είπε ο Θεός. «Στην τέταρτη δε γενεά θα επιστρέψουν εδώ με πολλές αποσκευές». Είδες πώς ανέφερε τον αριθμό των ετών, τα «τετρακόσια έτη»· τον τρόπο της δουλείας, ότι δεν θα τους υποδουλώσουν απλώς, αλλά και θα τους κακοποιήσουν; Άκουσε, λοιπόν, πώς μετά από αυτά εξηγεί ο Μωυσής την κακοποίηση: «Άχυρα δεν δίνονται στους δούλους σου», λέει, «και μας διατάζουν να κατασκευάζουμε πλίνθους». Και μαστιγώνονταν κάθε ημέρα, για να μάθεις τι σημαίνει το «θα τους υποδουλώσουν και θα τους κακοποιήσουν», και το «το έθνος στο οποίο θα υποδουλωθούν, θα το κρίνω εγώ»· εννοώντας τον καταποντισμό των Αιγυπτίων, εκείνον διαμέσου της Ερυθράς Θάλασσας, τον οποίο ο Μωυσής, καταγράφοντάς τον στις ωδές, ανέφερε ως εξής: «Άλογο και αναβάτη έριξε στη θάλασσα». Έπειτα αναφέρει και τον τρόπο της επιστροφής, ότι δηλαδή «θα εξέλθουν εδώ με πολλές αποσκευές».

Μετά από αυτά όμως θα εξέλθουν από εκεί με πολλή περιουσία· εσύ όμως θα αναχωρήσεις προς τον πατέρα σου, έχοντας φθάσει σε βαθιά γεράματα· και στην τέταρτη γενιά θα επιστρέψουν εδώ· διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων. Έτσι λοιπόν και ο Πέτρος, ο οποίος πρώτος αξιώθηκε τον θείο μακαρισμό και του εμπιστεύθηκαν τα κλειδιά της βασιλείας ως ανταμοιβή για την ομολογία του, αλλά βέβαια και ο Παύλος, το σκεύος της εκλογής, παρέδωσε ότι όχι μόνο θάνατοι, αλλά και ασθένειες μας επιφέρονται σύμφωνα με τη θεία κρίση ή πρόγνωση, όπως είναι φανερό από όσα έγραψε στους Κορινθίους: «Γι' αυτόν τον λόγο υπάρχουν ανάμεσά σας πολλοί ασθενείς, και αρκετοί πεθαίνουν. Διότι, αν ανακρίναμε τους εαυτούς μας, δεν θα κρινόμασταν· κρινόμενοι όμως από τον Κύριο, παιδαγωγούμαστε, ώστε να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο». Επιπλέον αυτών και ο Προφήτης λέει: «Δεν υπάρχει συμφορά σε πόλη, την οποία να μην προκάλεσε ο Κύριος»· και κάποιος άλλος πάλι:

Πώς ονομάζεται πιστός ο Αβραάμ, ενώ είπε στον Θεό: «Από πού θα γνωρίσω τούτο, ότι θα την κληρονομήσω;» Το «από πού θα γνωρίσω» δεν είναι έκφραση ανθρώπου που απιστεί, αλλά ανθρώπου που επιθυμεί να μάθει τον τρόπο της κληρονομίας. Διότι, επειδή έβλεπε αναρίθμητα πλήθη να κατοικούν στην Παλαιστίνη, θέλησε να μάθει με ποιον τρόπο θα παραλάβει την κυριότητα εκείνης της γης: με τον νόμο του πολέμου; χωρίς πόλεμο; ενώ εκείνοι θα ζουν; ενώ θα εξολοθρευτούν; ενώ θα εκδιωχθούν; Για τον λόγο αυτό, μετά τη θυσία, ο Θεός των όλων, αφού εμφανίστηκε, λέει: «Να γνωρίζεις καλά ότι οι απόγονοί σου θα είναι πάροικοι» και τα εξής, μέχρι το «διότι δεν έχουν ακόμη συμπληρωθεί οι αμαρτίες των Αμορραίων». Από τη θεία απόκριση, λοιπόν, είναι δυνατόν να κατανοήσουμε το νόημα της ερώτησης. Διότι, επειδή είπε «από πού θα γνωρίσω ότι θα την κληρονομήσω», διδάχθηκε πόσο χρόνο θα μείνουν ως πάροικοι και πώς θα ταλαιπωρηθούν, αλλά και πόσης πρόνοιας θα αξιωθούν, καθώς εκείνοι που θα τους πολεμήσουν θα τιμωρηθούν, ενώ οι ίδιοι θα καρπωθούν τα αγαθά τους, και ότι ο ίδιος δεν θα δοκιμάσει τίποτε από αυτά, αλλά θα τελειώσει τον βίο του ειρηνικά. Δίδαξε δε και την αιτία της αναβολής. Διότι, για να μην υποθέσει κάποιος ότι εξαιτίας του πλήθους των κατοίκων δεν μπόρεσε ο Δεσπότης Θεός να τους παραδώσει την κυριότητα εκείνης της γης, λέει ότι οι Αμορραίοι δεν έχουν πράξει ακόμη έργα άξια πανωλεθρίας, διότι δεν πρέπει να επιβληθεί η τιμωρία πριν από την αμαρτία, βασιζόμενη μόνο στην πρόγνωση.