Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 18:1

Τι σημαίνει λοιπόν αυτό που λέγεται; Ο Αβραάμ, λέει, υποδέχεται εκείνους που έζησαν ενάρετο βίο. Πες μας λοιπόν, ω θεσπέσιε Λουκά, διότι θα σου μιλήσω σαν να είσαι παρών και σε βλέπω: γιατί, ενώ υπήρχαν πολλοί δίκαιοι και παλαιότεροι του Αβραάμ, απένειμες αυτή την τιμή στον μεταγενέστερο, αποσιωπώντας τον Ενώχ, τον Νώε και όποιον άλλον ακολουθούσε τον δικό τους τρόπο ζωής; Αλλά νομίζω πως σε κατανοώ και οι σκέψεις μου δεν απέχουν από τον σκοπό σου. Επειδή, δηλαδή, ο Αβραάμ ήταν θεράπων του Χριστού και αυτός, ξεχωριστά από τους άλλους ανθρώπους, δέχθηκε τις επιφάνειες του Χριστού, και το μυστήριο της Τριάδος αποτυπώθηκε επαρκώς για εμάς στη σκηνή αυτού του γέροντα, όταν φιλοξένησε τους τρεις αγγέλους ως οδοιπόρους, και γενικά, μέσα από πολλά μυστικά αινίγματα, ο άνθρωπος αυτός έγινε οικείος του Θεού, Εκείνου που χρόνια αργότερα ενδύθηκε τη σάρκα και μέσω αυτού του ανθρώπινου παραπετάσματος μίλησε καθαρά στους ανθρώπους. Για αυτόν τον λόγο, λέει, ο κόλπος του είναι σαν ένα γαλήνιο λιμάνι και ακύμαντο αναπαυτήριο των δικαίων. Διότι στον Χριστό βρίσκεται η σωτηρία όλων μας και η ελπίδα και η προσδοκία του μέλλοντος αιώνος, σε Αυτόν που, σύμφωνα με την ανθρώπινη διαδοχή, βλάστησε από τη σάρκα του Αβραάμ.

Πες, πού είναι γραμμένο; Ορθ. Στη Γένεση: «Φανερώθηκε ο Θεός στον Αβραάμ, ενώ καθόταν κοντά στη δρυ του Μαμβρή· και ιδού, τρεις άνδρες στάθηκαν μπροστά του». Μακ. Και τους τρεις άνδρες τους αποκαλείς Πατέρα, και Υιό, και Άγιο Πνεύμα; Ορθ. Μην ταράζεσαι, αλλά ας διαβάσουμε με φόβο Θεού. Λέει λοιπόν η Γραφή ότι «Φανερώθηκε ο Θεός στον Αβραάμ, και ιδού τρεις άνδρες στάθηκαν μπροστά του». Οι τρεις άνδρες ήταν ο Θεός.

Του αγίου Αθανασίου από την ερμηνεία στο ίδιο βιβλίο του Ιώβ. Κεφ. 42 στ. 6, 7. Εθεώρησα δε τον εαυτό μου χώμα και στάχτη. Αφού δε ελάλησε ο Κύριος όλα αυτά τα λόγια στον Ιώβ κ.λπ. Αν και πριν αξιωθεί αυτής της θείας χάριτος, μιλούσε με παρρησία για τα κατορθώματά του και καλούσε τον Θεό ως μάρτυρα της αρετής του. Διότι οι άγιοι, όσο προοδεύουν στην επίγνωση του Θεού, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνονται την ανθρώπινη ασθένεια. Έτσι και ο Αβραάμ, προηγουμένως μεν δεν έλεγε: «Εγώ είμαι χώμα και στάχτη», ούτε στο πρώτο θείο πρόσταγμα το είπε αυτό σε Εκείνον που του έλεγε: «Έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου»· αλλά όταν προόδευσε πολύ, όταν του εμφανίστηκε ο Κύριος στη δρυ του Μαμβρή, όταν άκουσε τα θεία μηνύματα, κατανοώντας τον Θεό μέσα από τις αποκαλύψεις, είδε ότι μπροστά στον Θεό δεν είναι τίποτα, παρά μόνο χώμα, και όχι απλώς χώμα, αλλά και στάχτη, δηλαδή χώμα καμένο· διότι τέτοια είναι η στάχτη, ούτε χώμα ζωντανό ούτε έχει φυσική δύναμη, χώμα μεν εξαιτίας των ανθρώπινων κατορθωμάτων, στάχτη δε εξαιτίας των αμαρτημάτων.

«Αγαλλίασε λοιπόν», λέει, «ο πατέρας σας Αβραάμ για να δει την ημέρα τη δική μου, και την είδε και χάρηκε». Και πώς ή πότε θα θεωρήσουμε ότι ο μακάριος Αβραάμ είδε την ημέρα του Σωτήρα μας Χριστού, δηλαδή, ότι είδε τον καιρό της ένσαρκης παρουσίας Του; Ο λόγος βέβαια δεν είναι εκτενής· διότι δεν είναι δυνατόν να τον αναπτύξει και να τον διασαφηνίσει κανείς με αδιαμφισβήτητες αποδείξεις· ωστόσο, κατανοώντας το αυτό όσο το δυνατόν καλύτερα, θα πούμε ότι όπως σε καθέναν από τους αγίους προφήτες, ο Θεός του αποκάλυψε το μυστήριό Του. Δηλαδή, θα παραδεχτούμε ότι αυτός όντως είδε την ημέρα της σφαγής του Κυρίου, χάρη στην οποία τα πάντα απέβησαν αίσια για εμάς και κατευθύνθηκαν καλώς σαν από ούριο άνεμο, όταν διατάχθηκε να προσφέρει ως θυσία, ως τύπο Εκείνου, τον μονογενή και πρωτότοκο, δηλαδή τον Ισαάκ. Διότι την ώρα που ιερουργούσε, ήταν φυσικό, μέσα από τα όσα τελούνταν τυπικώς, να του αποσαφηνιστεί η ακρίβεια του μυστηρίου. Θα μπορούσε κανείς να δώσει στους πιο φιλομαθείς και άλλες αφορμές για το θέμα αυτό. Διότι, είδε μεν τρεις άνδρες «στη δρυ του Μαμβρή», αλλά έλαβε και την υπόσχεση από τον Θεό ότι θα γίνει πατέρας πολλών εθνών, πράγμα που δεν ήταν δυνατόν να εκπληρωθεί διαφορετικά, αν όχι μέσω της πίστεως στον Χριστό, με την οποία τα έθνη κλήθηκαν αναγνωρίζοντας ως πατέρα τους τον Αβραάμ, για να ανακλιθούν μαζί του στη βασιλεία των ουρανών και να συμμετάσχουν μαζί του στη δωρεά όλων των αγαθών από τον Σωτήρα μας.

Διότι εκείνο που έχει ακόμη ανάγκη προσθήκης είναι ατελές. Και πώς πάλι έλαβε σε υστερότερους καιρούς το να προσκυνείται, εφόσον φαινόταν ότι το κατείχε αυτό εξ αρχής; Διότι τον προσκυνά ο Αβραάμ στη δρυ του Μαμβρή, τον προσκυνά και ο Μωυσής στη βάτο όταν λέει: «Εγώ είμαι ο ων». Και πώς, όπως λέει ο Δανιήλ, «Μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν»; Και πώς πάλι φαίνεται να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και να δορυφορείται και να δοξολογείται από τα Σεραφείμ; Πώς πάλι οι επουράνιες δυνάμεις, ακούγοντας δια του Πνεύματος το: «Ανοίξτε τις πύλες σας, άρχοντες», και ρωτώντας: «Ποιος είναι αυτός ο βασιλιάς της δόξας;», άκουγαν ως απάντηση: «Ο Κύριος των δυνάμεων, αυτός είναι ο βασιλιάς της δόξας»; Αυτός δεν έγινε αργότερα Κύριος των δυνάμεων, αλλά αυτός είναι ανέκαθεν ο Κύριος των δυνάμεων. Εάν λοιπόν φαίνεται ότι ήταν αυτό που είναι και τώρα, ακόμη και πριν από τον καιρό της παρουσίας του στον κόσμο, θα ήταν περιττό, ή μάλλον γεμάτο κίνδυνο, το να λέγεται ότι ο Υιός επιδέχεται τροπή· ή ότι έλαβε ως αμοιβή της αγαθής του προαίρεσης την υιότητα, και το να είναι Σοφία, και Λόγος, και Θεός. Διότι, όντας άτρεπτος και αναλλοίωτος, είναι όμοιος σε όλα με εκείνον που τον γέννησε.

Θα διαπίστωνες ότι αληθεύει και εκείνο, ότι δηλαδή είναι εντελώς λίγοι αυτοί που μεριμνούν για τη δικαιοσύνη, και είναι μεγάλη στη ζωή η σπανιότητα των αγαθών ανδρών· διότι είναι δύσκολο να βρει κανείς πιστό άνδρα, σύμφωνα με το γεγραμμένο. Πλην όμως, ένας τέτοιος άνθρωπος είναι εκλεκτός, και έχει αξιωθεί της άνωθεν φροντίδας όχι τυχαία. Διότι, ακόμη κι αν βρίσκεται μέσα στον κόσμο ανακατεμένος με τους άλλους, εντούτοις δεν υφίσταται καμία βλάβη από αυτό, σαν κρίνο που αρπάζεται μέσα από τα αγκάθια, και δεν πρόκειται να καταστραφεί ο δίκαιος μαζί με τους ασεβείς, σύμφωνα με τις φωνές των αγίων. ΠΑΛΛ. Είναι λοιπόν βέβαιο, ότι με την προστασία του Θεού και με τη συνδρομή των αγίων αγγέλων, και την πλεονεξία που προέρχεται από την κακία θα αποπλύνουμε, και το να μην περιπέσουμε σε καμία περίπτωση και με κανέναν τρόπο στις καταδίκες των πονηρών αναμφίβολα θα επιτύχουμε, πιστεύοντας στον Θεό που έχει ανακράξει ξεκάθαρα μέσω ενός από τους προφήτες: «Εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, που κρατώ το δεξί σου χέρι, που σου λέω, μη φοβάσαι, Ιακώβ, ολιγάριθμε Ισραήλ, εγώ σε βοήθησα, λέει ο Κύριος, ο λυτρωτής σου, Ισραήλ». ΚΥΡ. Ή μήπως το γεγονός ότι ο Λωτ κρατιόταν από το χέρι των αγγέλων δεν αποδεικνύει τον παντοδύναμο Θεό ως βοηθό των αγίων; Διότι αυτοί θα αποτελούσαν τύπο του Θεού. Ως τρεις βέβαια στην αρχή παρουσιάστηκαν στον Αβραάμ στη δρυ του Μαμβρή, και ως δύο επισκέφθηκαν τα Σόδομα. «

Και να μην πεις από κακοβουλία: «Μα ο Πατέρας είπε στον Υιό "ας φτιάξουμε", ενώ ο Υιός δεν είπε στον Πατέρα "ας φτιάξουμε" και ο Υιός δεν λέει "εγώ εργάζομαι και ο Πατέρας μου εργάζεται", αλλά τοποθετεί τον Πατέρα πρώτο να ομιλεί και να εργάζεται». Διότι αυτό το λες ανόητα και θέλεις να κατανοείς το θείο ως έχον πολλές αρχές. Μία όμως είναι η αρχή και η αυτή μία θεότητα, και πουθενά εδώ ο Υιός δεν λέει «Θεέ μου». Και τα λέω αυτά, όχι αρνούμενος την τιμή του Υιού προς τον Πατέρα, αλλά για να δείξω πώς έχει η ακολουθία της θεότητας. Και πάλι λέει: «Άκουσε ο Αδάμ τον Θεό να περιπατεί στον παράδεισο το δειλινό»· και πουθενά δεν λέει ο Υιός «Θεό μου και Θεό σας», αλλά αναφέρει εδώ Θεό αυτοτελή. Και πάλι: «Και μίλησε ο Θεός στον Νώε», και πουθενά δεν απαντάται τέτοια φράση. «Και φανερώθηκε», λέει, «ο Θεός στον Αβραάμ, ενώ αυτός καθόταν κοντά στη δρυ του Μαμβρή· και ιδού τρεις άνδρες, και έτρεξε να τους συναντήσει και προσκύνησε έως τη γη και είπε: αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου», ώστε να καταδείξει τον έναν ως Θεό, και τους άλλους δύο που τον ακολουθούσαν ως αγγέλους του. Διότι σχετικά με αυτό λέει επίσης: «Αναχώρησε ο Θεός από τον Αβραάμ»· και ο ίδιος που ήλθε προς αυτόν λέει: «Μήπως θα κρύψω τίποτα από τον δούλο μου τον Αβραάμ; Η κραυγή», λέει, «των Σοδόμων και της Γομόρρας έχει πληθύνει προς εμένα» και τα εξής· και πουθενά δεν αναφέρεται σε αυτούς τους χρόνους το «Θεός μου και Θεός σας». «

Ο ίδιος ο Σωτήρας διδάσκει: «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Επομένως, ο Κύριος Σαβαώθ, που τώρα θεάται από τον προφήτη, ήταν διαφορετικός από την αγέννητη, αόρατη και ακατάληπτη Θεότητα. Ποιος δε είναι αυτός παρά «ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός», ο οποίος, συγκαταβαίνοντας από το δικό του μεγαλείο και σμικρύνοντας τον εαυτό του σε σχέση με εκείνο, καθιστούσε τον εαυτό του ορατό και καταληπτό στους ανθρώπους. Έτσι λοιπόν «εμφανίστηκε» και «στον Αβραάμ», όταν «του είπε: Στο σπέρμα σου θα δώσω αυτή τη γη». Προσθέτει λοιπόν η Γραφή: «και οικοδόμησε εκεί θυσιαστήριο στον Κύριο που του εμφανίστηκε», και πάλι: «Ο Αβραάμ έγινε ενενήντα ετών, και του εμφανίστηκε ο Κύριος», και αλλού: «Εμφανίστηκε ο Κύριος στον Αβραάμ κοντά στη δρυ του Μαμβρή». Και για τον Ισαάκ αναφέρεται: «και πορεύθηκε, και ανέβηκε στο φρέαρ του όρκου, και του εμφανίστηκε ο Κύριος εκείνη τη νύχτα», και πάλι για τον Ιακώβ λέγεται: «εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού». Αλλά και όταν «ήλθε στη Βαιθήλ ο ίδιος και όλος ο λαός που ήταν μαζί του, οικοδόμησε εκεί θυσιαστήριο και ονόμασε το όνομα του οίκου Βαιθήλ· διότι εκεί του φανερώθηκε ο Θεός». Και πάλι αναφέρεται: «Εμφανίστηκε δε ο Θεός στον Ιακώβ ακόμη και στη Λουζά».

Και άλλη φορά του είπε, όταν εμφανίστηκε με ανθρώπινο σχήμα: «Δεν θα είναι πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό και δυνατός με τους ανθρώπους». Τότε «ονόμασε και τον τόπο εκείνο Είδος Θεού, λέγοντας: διότι είδα Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Και ο Μωυσής επίσης ικέτευσε τον Θεό που του παρείχε τις αποκαλύψεις, λέγοντας: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου, για να σε δω καθαρά». Και Εκείνος του αποκρίθηκε λέγοντας: «Και αυτόν τον λόγο που είπες θα τον εκπληρώσω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου». Αλλά και ο Ιεζεκιήλ είδε «Εκείνον που κάθεται επί των Χερουβίμ», «σαν όραμα ανθρώπου», «από την οσφύ του και κάτω φωτιά, και από την οσφύ του και πάνω σαν όραμα λαμπερού ήλεκτρου». Από όλα αυτά μαθαίνουμε ότι οι οπτασίες δεν υπήρξαν όμοιες για τα προαναφερθέντα πρόσωπα, αλλά διαφορετικές. Διότι στον μεν Μωυσή ειπώθηκε: «Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν μπορεί να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και να ζήσει»· επειδή το πρόσωπο του Θεού Λόγου και η θεότητα του Μονογενούς Υιού του Θεού δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει καταληπτή από τη θνητή φύση. Και στον Ιεζεκιήλ εξάλλου η δόξα του Λόγου γινόταν ορατή μέσω αινιγμάτων· στον Αβραάμ όμως οράθηκε έχοντας λάβει μορφή ανθρώπου, ώστε και «κάτω από τη δρυ» να βρεθεί, και «τα πόδια του να νιφθούν» και να συμμετάσχει σε τραπέζι.

Αναφέρεται, λοιπόν, ότι ο Κύριος και Θεός εμφανίστηκε σαν ένας κοινός άνθρωπος στον Αβραάμ, ο οποίος καθόταν δίπλα στη δρυ της Μαμβρή. Εκείνος, πέφτοντας αμέσως στο έδαφος, αν και με τα μάτια του έβλεπε άνθρωπο, τον προσκυνούσε ως Θεό, τον ικέτευε ως Κύριο, και ομολογούσε ότι δεν αγνοεί ποιος είναι, λέγοντας με αυτά ακριβώς τα λόγια: «Κύριε, εσύ που κρίνεις όλη τη γη, δεν θα αποδώσεις δικαιοσύνη;». Διότι, εάν κανένας ορθός λόγος δεν επιτρέπει να μεταβάλλεται η αγένητη και άτρεπτη ουσία του Παντοκράτορα Θεού σε μορφή ανθρώπου, ούτε πάλι να εξαπατά τα μάτια των θεατών με την ψευδαίσθηση κάποιου δημιουργήματος, ούτε βέβαια η Γραφή να επινοεί ψευδώς τέτοια περιστατικά, τότε αυτός ο Θεός και Κύριος που κρίνει όλη τη γη και αποδίδει δικαιοσύνη, και ο οποίος εμφανίζεται με ανθρώπινο σχήμα, ποιος άλλος θα μπορούσε να ονομαστεί —εφόσον δεν επιτρέπεται να πούμε ότι είναι η πρώτη αιτία των πάντων— παρά μόνον ο προϋπάρχων Λόγος Του; Για τον οποίο αναφέρεται και στους Ψαλμούς: «Απέστειλε τον Λόγο του και τους γιάτρεψε, και τους λύτρωσε από τις φθορές τους».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γʹ. Ως πρώτος χρηματισμός (θεία αποκάλυψη) που έγινε στον Αβραάμ καταγράφεται εκείνος κατά τον οποίο του είπε ο Κύριος: «Έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου και από τον οίκο του πατέρα σου, στη γη την οποία θα σου δείξω· και θα σε κάνω μέγα έθνος, και θα σε ευλογήσω, και θα μεγαλύνω το όνομά σου, και θα είσαι ευλογημένος· και θα ευλογήσω εκείνους που σε ευλογούν», και τα εξής. Δεύτερος, όταν εμφανίστηκε σε αυτόν ο Κύριος και του είπε: «Στο σπέρμα σου θα δώσω τη γη αυτή». Και τρίτος, όταν ο Κύριος είπε στον Αβραάμ, μετά τον διαχωρισμό του Λωτ από αυτόν, τα όσα έχουν καταγραφεί. Τέταρτος, στον οποίο αναφέρεται: «Μετά δε τα λόγια αυτά, απηύθυνε ο Κύριος τον λόγο του προς τον Άβραμ σε όραμα της νύκτας λέγοντας: Μη φοβάσαι, Άβραμ, εγώ είμαι ο υπερασπιστής σου»· και μετά από άλλα: «Εγώ είμαι ο Κύριος που σε έβγαλα από τη χώρα των Χαλδαίων». Πέμπτος, όταν εμφανίστηκε ο Κύριος στον Αβραάμ και του είπε: «Εγώ είμαι ο Θεός σου· να είσαι ευάρεστος ενώπιόν μου», και τα λοιπά. Έκτος, στον οποίο πάλι εμφανίστηκε σε αυτόν ο Κύριος κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι· και σηκώνοντας τα μάτια του, είδε, και ιδού, τρεις άνδρες στέκονταν απέναντί του· και μόλις τους είδε, έτρεξε να τους προϋπαντήσει από τη θύρα της σκηνής του, προσκύνησε έως το έδαφος και είπε: «Κύριε, εάν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, μην προσπεράσεις τον δούλο σου· ας φέρουν λίγο νερό, και ας νίψουν τα πόδια σας».

Αξίζει να εξετάσουμε κατά πόσον υποδηλώνεται κάποιος τυχαίος άγγελος που βρισκόταν στους τόπους εκείνους, ο οποίος έκανε τις αποκαλύψεις προς τον Αβραάμ, ή ο ίδιος ο Θεός των όλων, ή κάποιος τρίτος εκτός από αυτούς, ο Λόγος του Θεού, τον οποίο η Αγία Γραφή συνηθίζει να αποκαλεί Κύριο και Θεό μετά τον Ύψιστο Πατέρα και Θεό των όλων. Επιπλέον, πρέπει να διερευνήσουμε ποιος από τους τρεις άνδρες που εμφανίστηκαν στον Αβραάμ ήταν εκείνος προς τον οποίο ο ίδιος είπε: «Κύριε, αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου»· και πάλι: «Μη γένοιτο· εσύ που κρίνεις όλη τη γη δεν θα αποδώσεις δικαιοσύνη;». Για αυτόν άλλωστε η Θεία Γραφή αφηγούμενη λέει, όχι μόνο για πρώτη αλλά και για δεύτερη και για τρίτη φορά: «Εμφανίστηκε δε σε αυτόν ο Κύριος», χρησιμοποιώντας την προσηγορία «Κύριος» στη θέση του ανεκφώνητου ονόματος που είναι καταχωρημένο στο εβραϊκό κείμενο, το οποίο ποτέ δεν έχει χρησιμοποιηθεί για αγγελική δύναμη.

Όμως, αν και ομολογούμε απροκάλυπτα δύο Κυρίους, δεν χρησιμοποιούμε την ίδια θεολογία και για τους δύο· αλλά, τηρώντας ευσεβώς την τάξη, έχουμε διδαχθεί ότι ο μεν ανώτατος Πατέρας είναι και Θεός και Κύριος, και του δεύτερου είναι Κύριος και Θεός, ενώ ο Λόγος του Θεού, ο δεύτερος Κύριος, είναι δεσπότης όσων βρίσκονται υπό αυτόν, αλλά όχι ομοίως και του ανώτερου. Διότι ο Θεός Λόγος δεν είναι Κύριος του Πατέρα ούτε Θεός του Πατέρα, αλλά εκείνου μεν είναι εικόνα και λόγος και σοφία και δύναμη, αυτών δε που είναι μετά από αυτόν είναι δεσπότης και Κύριος και Θεός· ο δε Πατέρας είναι και του Υιού Πατέρας και Κύριος και Θεός. Επομένως, ευλόγως ανατρέχουν σε μία αρχή, και σε έναν Θεό συνίσταται για εμάς η ευσεβής θεολογία. 〈Της ίδιας〉. «Εμφανίστηκε δε ο Κύριος στον Αβραάμ και του είπε: Στο σπέρμα σου θα δώσω αυτήν τη γη», και πάλι: «Έγινε ο Αβραάμ ενενήντα εννέα ετών, και εμφανίστηκε ο Κύριος στον Αβραάμ και του είπε: Εγώ είμαι ο Θεός· να είσαι ευάρεστος ενώπιόν μου και να γίνεις άμεμπτος· και θα θέσω τη διαθήκη μου ανάμεσα σε εσένα και σε εμένα, και θα σε πληθύνω πάρα πολύ», και πάλι: «Εμφανίστηκε δε ο Θεός σε αυτόν κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι. Σηκώνοντας δε τα μάτια του κοίταξε, και ιδού, τρεις άνδρες στέκονταν από πάνω του».

Στον μεν Αβραάμ, λοιπόν, όταν εμφανίστηκε δίπλα στη δρυ με ανθρώπινη μορφή, παρουσίασε τον εαυτό του με σχήμα γαλήνιο και ειρηνικό, προαναγγέλλοντας από τότε τη σωτήρια παρουσία του στους ανθρώπους. Στον Ιακώβ, επειδή ως ασκητής και αγωνιστής επρόκειτο να παλέψει ενάντια σε εχθρούς και να αγωνιστεί, εμφανίστηκε σαν άνθρωπος. Στον Μωυσή δε και στον λαό προηγούνταν με μορφή νεφέλης και φωτιάς, παρουσιάζοντας τον εαυτό του ταυτόχρονα φοβερό και επισκιασμένο. Και επειδή ο διάδοχος του Μωυσή, ο Ιησούς, επρόκειτο να παραταχθεί απέναντι σε εχθρούς, τους παλαιούς κατοίκους της γης των Παλαιστινίων, έθνη αλλόφυλα και ασεβέστατα, εύλογα εμφανίζεται με ρομφαία γυμνωμένη και ακονισμένη εναντίον των εχθρών, δείχνοντας σχεδόν με την όψη του ότι επρόκειτο ο ίδιος με αόρατη ρομφαία και με ένθεη δύναμη να καταδιώξει τους ασεβείς, συστρατευόμενος και συναγωνιζόμενος με τους δικούς του. Γι' αυτό και στην κατάλληλη στιγμή ανακήρυξε τον εαυτό του «Αρχιστράτηγο του Κυρίου». 〈Από τον Ιώβ〉. «Είπε δε ο Κύριος στον Ιώβ μέσα από θύελλα και νεφέλες: Πού ήσουν όταν εγώ θεμελίωνα τη γη; Ανάγγειλέ μου, αν έχεις σύνεση. Ποιος έθεσε τα μέτρα της, αν το γνωρίζεις;» Και στη συνέχεια: «Όταν γεννήθηκαν», λέει, «τα άστρα, με δοξολόγησαν με δυνατή φωνή όλοι οι άγγελοί μου· έφραξα δε τη θάλασσα με πύλες», και στη συνέχεια: «Ή μήπως επί των ημερών σου διέταξα το πρωινό φως, και ο εωσφόρος αντίκρισε τη δική του τάξη;» Και πάλι: «Ή μήπως εσύ πήρες πηλό από τη γη και έπλασες ζωντανό ον, και το έθεσες πάνω στη γη προικισμένο με λαλιά;»

Αυτό, εξάλλου, μπορούμε να το γνωρίσουμε και από τη θεία αποκάλυψη προς τον Μωυσή· λέγει λοιπόν η Γραφή: «Ελάλησε δε ο Θεός προς τον Μωυσή και του είπε: Εγώ είμαι ο Κύριος· και εμφανίστηκα στον Αβραάμ και στον Ισαάκ και στον Ιακώβ, όντας Θεός τους». Βλέπεις πώς είπε ότι ο ίδιος εμφανίστηκε στους πατέρες. Το πότε δε εμφανίστηκε, πάλι η Γραφή το μαρτυρεί λέγοντας: «Εμφανίστηκε δε Κύριος ο Θεός στον Αβραάμ κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα». Και πώς εμφανίστηκε, παρά με ανθρώπινη μορφή; Και ποιον έπρεπε να πιστέψουμε ότι είναι αυτός, παρά τον Υιό του Θεού; Αυτό βεβαίως και ο ίδιος στα Ευαγγέλια το επιβεβαιώνει λέγοντας προς τους Ιουδαίους: «Ο Αβραάμ ο πατέρας σας αγαλλίασε για να δει την ημέρα την δική μου, και την είδε και χάρηκε»· όταν μάλιστα εκείνοι θαύμασαν με τον λόγο αυτόν, πρόσθεσε το «πριν γίνει ο Αβραάμ, εγώ είμαι», παρουσιάζοντας την προΰπαρξή του σαφέστατα. Τι άλλο λοιπόν αποδεικνύει ο λόγος αυτός παρά ότι ο ίδιος ο Υιός του Θεού είναι εκείνος που αποκαλύφθηκε στον Μωυσή και είπε «Εγώ είμαι ο Ων»; Διότι ο ίδιος δίδαξε ότι εμφανίστηκε στον Αβραάμ. Το πώς δε ήταν ο ίδιος «ο Ων», έχει ήδη ειπωθεί. Αλλά και ο μέγας απόστολος Παύλος γνωρίζει ότι ο Υιός του Θεού έγινε μεσίτης της νομοθεσίας που δόθηκε μέσω του Μωυσή, σε όσα διδάσκει λέγοντας: «ο νόμος διατάχθηκε μέσω αγγέλων, με το χέρι μεσίτη. Ο δε μεσίτης δεν είναι ενός». Άρα λοιπόν, εκείνος που αποκαλύφθηκε στον Μωυσή ήταν ο μεσίτης, ο οποίος μεσίτευε για τη σωτηρία των ανθρώπων από τότε, πριν ακόμη αναλάβει τη σάρκα.

Εφόσον λοιπόν έτσι έχουν τα πράγματα, είναι σαφής η απόδειξη της Αγίας Τριάδος, του Πατρός, εννοώ, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Αυτή λοιπόν η αγία και ομοούσιος Τριάδα λέγει προς τον εαυτό της το: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας. Και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο· κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Διότι μορφωθήκαμε νοητώς σύμφωνα με την εικόνα του Μονογενούς. Και πάλι: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς». Το ότι δε ο Θεός δημιούργησε τα πάντα διά του Λόγου, είναι σαφές από όσα έχουν γραφτεί για καθένα από τα δημιουργήματα, το: «Και είπε ο Θεός: Ας γίνει», καθώς η Γραφή υποδηλώνει τη δημιουργία διά του Λόγου· διότι, εάν δεν συνέβαινε αυτό, θα αρκούσε να γραφεί: «Και εποίησε ο Θεός τον ουρανό και τη γη και τα λοιπά»· και πάλι: «Με την προσταγή του Θεού έγινε το στερέωμα»· και πάλι: «Διαχώρισε ο Θεός». Και όταν ακούσεις το «Είπε ο Θεός», αμέσως με τη σκέψη σου να συνδέσεις εκείνον που άκουσε με εκείνον που μίλησε: «Και είπε ο Θεός: Ας γίνουν φωστήρες. Και εποίησε ο Θεός τους φωστήρες». Ποιος μίλησε και ποιος άκουσε; Και σε πολλά ακόμη χωρία της Παλαιάς Διαθήκης μπορεί κανείς να βρει να υποδεικνύεται με ήπιο τρόπο η υπόσταση της Αγίας Τριάδος και το ομοούσιο αυτής, όπως στην περίπτωση του Αβραάμ: «Εμφανίστηκε», λέγει, «σε αυτόν ο Θεός στη δρυ του Μαμβρή, καθώς αυτός καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι».

ΟΜΙΛΙΑ ΜΑ΄. Εμφανίσθηκε δε ο Θεός στον Αβραάμ κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι. α΄. Διστάζω και υπαναχωρώ σήμερα μπροστά στην ανάπτυξη της διδασκαλίας. Διότι, όταν αναλογιστώ ότι, ενώ εμείς καθημερινά σας κατηχούμε, σας προτρέπουμε και σας παραθέτουμε αυτή την πνευματική εστίαση, πολλοί από όσους προσέρχονται εδώ και συμμετέχουν στην πνευματική αυτή διδασκαλία και στη φρικτή και φοβερή τράπεζα, καταναλώνουν την ημέρα τους στις ιπποδρομίες. Και καμία απολύτως ωφέλεια δεν προέκυψε σε αυτούς από τη δική μας μέριμνα, αλλά, σαν να είναι υποδουλωμένοι σε κάποια συνήθεια, μόλις κάνει απλώς ένα νεύμα ο διάβολος, σπεύδουν από μόνοι τους σε εκείνα τα παράνομα θεάματα και παραδίδουν εκούσια τον εαυτό τους στα δίχτυα του πονηρού δαίμονα· και ούτε η δική μας νουθεσία, ούτε η ίδια η εμπειρία, ούτε το ανώφελο της παραμονής τους εκεί στάθηκε αφορμή για να διδαχθούν. Με ποια προθυμία, λοιπόν, να προσφέρω τη διδασκαλία σε ανθρώπους που δεν επιθυμούν να αποκομίσουν κανένα κέρδος από όσα λέγονται από εμάς;

Γ΄. Αλλά είμαι απόλυτα πεπεισμένος ότι θα το πράξετε αυτό· διότι βλέπω τα πρόσωπά σας και αναλογίζομαι με πόση ευχαρίστηση δεχθήκατε τη δική μας νουθεσία, και για τον λόγο αυτόν ελπίζω ότι θα προσφέρετε και εσείς τα δέοντα. Γι' αυτό, ας σταματήσουμε εδώ την προτροπή για το ζήτημα αυτό, και θα σας παραθέσουμε τη δική μας φτωχική και ευτελή τράπεζα, ώστε, αφού απολαύσετε τη συνήθη διδασκαλία, να επιστρέψετε με αυτόν τον τρόπο στα σπίτια σας. Διότι είναι αναγκαίο και σήμερα να φέρουμε στο μέσον τον πατριάρχη Αβραάμ, για να μάθετε τι είδους ανταμοιβές έλαβε από τον Θεό για τη φιλοξενία του. «Εμφανίστηκε δε σε αυτόν», λέγει η Γραφή, «ο Θεός κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι». Ας εξετάσουμε το καθένα από τα λόγια αυτά με ακρίβεια, ας ανοίξουμε τον θησαυρό και ας κατανοήσουμε όλο τον πλούτο που είναι αποταμιευμένος εκεί. «Εμφανίστηκε δε σε αυτόν», λέγει, «ο Θεός». Για ποιον λόγο άρχισε έτσι: «Εμφανίστηκε δε σε αυτόν ο Θεός»; Δες τη φιλανθρωπία του Δεσπότη, και παρατήρησε την ευγνωμοσύνη του δούλου. Διότι, επειδή του είχε εμφανιστεί προηγουμένως και, μαζί με όλα τα άλλα, του είχε δώσει και την εντολή για την περιτομή, και αυτός ο θαυμαστός άνδρας, που πάντοτε έσπευδε να κάνει πράξη τα προστάγματα του Θεού, αμέσως, χωρίς την παραμικρή αναβολή, περιτμήθηκε και ο ίδιος, εκπληρώνοντας το πρόσταγμα του Θεού, και περιέτεμε τον Ισμαήλ και όλους τους οικιακούς του δούλους, και έδειξε τη μεγάλη του υπακοή, γι' αυτό του εμφανίζεται και πάλι.

Πρόσεξε εδώ την αρετή του δικαίου. «Καθώς καθόταν», λέει, «στη σκηνή». Σε τέτοιο βαθμό είχε κάνει έργο του τη φιλοξενία, ώστε δεν ανεχόταν να αναθέσει σε κανέναν άλλον από τους δικούς του την αναζήτησή τους· αλλά, παρόλο που είχε τριακόσιους δεκαοκτώ οικιακούς δούλους, άνθρωπος ηλικιωμένος, ο οποίος είχε φτάσει σε βαθύ γήρας (διότι τύχαινε να είναι εκατό ετών), καθόταν δίπλα στην πόρτα. Και αυτός μεν είχε κάνει αυτό το πράγμα έργο του, και ούτε το γήρας δεν στάθηκε εμπόδιο σε αυτόν, ούτε φρόντιζε για τη δική του ανάπαυση, ούτε βρισκόταν ξαπλωμένος μέσα στο κρεβάτι, αλλά καθόταν δίπλα στην πόρτα. Αντίθετα, άλλοι πολλές φορές όχι μόνο δεν επιδεικνύουν αυτή την προθυμία, αλλά κάνουν και το αντίθετο, και προσπαθούν να αποφύγουν τις συναντήσεις με τους περαστικούς, ώστε να μην αναγκαστούν, έστω και παρά τη θέλησή τους, να τους υποδεχθούν. Όμως ο δίκαιος δεν έκανε έτσι, αλλά καθόταν δίπλα στην πόρτα της σκηνής το μεσημέρι. Διότι αυτό φανερώνει τον μεγάλο ζήλο για τη φιλοξενία και το μεγαλείο της αρετής του δικαίου, το ότι δηλαδή έπραττε αυτό το πράγμα ακόμη και το μεσημέρι.

Και συμπληρώθηκαν οι ημέρες για να γεννήσει, και γέννησε τον πρωτότοκο υιό της, τον οποίο δεν φύτεψε άνδρας· γέννησε τον υιό της, τον οποίο δεν βάσταξε πατέρας· γέννησε τον στάχυ, τον οποίο δεν έσπειρε σώμα· γέννησε τον Δημιουργό που έγινε άνθρωπος· γέννησε σε σπήλαιο, και στην Περσία φανερώθηκε. Διότι, όταν γεννήθηκε ο Χριστός στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, ιδού, μάγοι από την ανατολή έφτασαν στα Ιεροσόλυμα λέγοντας: Πού είναι ο τεχθείς βασιλεύς των Ιουδαίων; Πού είναι αυτός που δεν σπάρθηκε αλλά γεννήθηκε; αυτός που έστειλε το δικό του αστέρι πριν από τον εαυτό του; πού είναι αυτός που μέσω μιας παράδοξης ακτίνας μας ελκύει προς ένα άγνωστο φως; πού είναι αυτός που με την αμέτρητη παλάμη του περιτειχίζει την οικουμένη; πού είναι αυτός που παντού βρίσκεται, και μέσα στη σάρκα κρύβεται; πού είναι αυτός που μας ελευθέρωσε από την πλάνη, και μας οδηγεί προς τη χάρη; πού είναι αυτός που φανερώθηκε κάτω από τη δρυ ως τριάδα αγγέλων; πού είναι αυτός που δεν κατέκαψε τη βάτο, και δεν έφθειρε τη μητέρα του; πού είναι αυτός που προέρχεται από τον Πατέρα αόρατος, και από τη μητέρα του κρατιέται; πού είναι αυτός που ξέρανε την Ερυθρά Θάλασσα, και πίνει γάλα; πού είναι αυτός που πάταξε τον Φαραώ, και κρύβεται από τον Ηρώδη; πού είναι αυτός που βύθισε τον δράκοντα, και κείτεται μέσα σε σπάργανα; πού είναι αυτός που δεν είδαν αρχάγγελοι, και τον βλέπουν άνθρωποι;

Μην λες, λοιπόν, ότι κάθε πλούτο τον δίνει Αυτός· διότι αποδείχθηκε ότι αυτός συγκεντρώνεται και από φόνους και από αρπαγές και από μύριες άλλες αφορμές. Αλλά πάλι ο λόγος μας περιστρέφεται γύρω από το προηγούμενο ζήτημα. Διότι, αν οι πλούσιοι δεν μας είναι σε τίποτα χρήσιμοι, γιατί έχουν δημιουργηθεί; Τι θα μπορούσαμε να πούμε, λοιπόν; Ότι δεν είναι χρήσιμοι αυτοί που κάνουν τους εαυτούς τους πλούσιους με αυτόν τον τρόπο, ενώ όσοι έγιναν πλούσιοι από τον Θεό είναι πάρα πολύ χρήσιμοι. Και μάθε το αυτό από τα ίδια τα έργα που πράττουν εκείνοι. Διότι και ο Αβραάμ κατείχε τον πλούτο για τους ξένους και για όλους όσοι είχαν ανάγκη. Διότι αυτός, όταν παρουσιάστηκαν τρεις άνθρωποι –όπως νόμιζε–, αφού έσφαξε ένα μοσχάρι, ζύμωσε τρία μέτρα σιμιγδάλι, και ενώ καθόταν στην πόρτα του το μεσημέρι, αναλογίσου με πόση αφθονία και προθυμία δαπανούσε τα υπάρχοντά του για όλους, προσφέροντας μαζί με τα υλικά αγαθά και την προσωπική του υπηρεσία, και μάλιστα σε τόσο προχωρημένο γήρας, όντας λιμάνι των ξένων και όσων βρίσκονταν σε ανάγκη, και μη θεωρώντας τίποτα ως δικό του απόκτημα, ούτε καν τον ίδιο του τον υιό. Διότι, όταν το πρόσταξε ο Θεός, προσέφερε ακόμη και αυτόν· μαζί δε με τον υιό του προσέφερε και τον εαυτό του και ολόκληρο το σπίτι του, όταν έσπευσε να διασώσει τον ανιψιό του. Και αυτά δεν τα έκανε για χάρη των χρημάτων, αλλά μόνο από φιλανθρωπία.

Εκείνοι όμως δεν βιάζονταν, καθώς τους βασάνιζε η άγνοια: Και αν ο Κύριος είναι αυτός που ανέρχεται, πώς δεν τον αντιληφθήκαμε όταν κατερχόταν; Μήπως δεν κατέβηκε και άλλες φορές, και έδωσε εντολές για την κιβωτό την εποχή του Νώε; Στην εποχή του Αβραάμ προσήλθε στη σκηνή, στην εποχή του Ιακώβ στην κλίμακα, στην εποχή του Ιώβ μίλησε μέσα από ανεμοστρόβιλο και νέφος, στην εποχή του Μωυσή στο όρος Σινά, στην εποχή του Ιησού στην Ιεριχώ, στην εποχή του Ηλία στο σπήλαιο. Και δεν υπάρχει γενεά στην οποία δεν κατέβηκε, και δεν μας διέφυγε. Και τώρα, όπως λέγεται, αν ο Κύριος είναι παρών ανερχόμενος, πώς δεν τον αντιληφθήκαμε όταν κατερχόταν; Αποκρίθηκαν εκείνοι που προπορεύονταν: Αυτός είναι που κατερχόταν τότε· για να μην αναγνωριστεί ανερχόμενος, φόρεσε μορφή δούλου, ώστε να μη γνωρίσετε τη δεσποτική μεγαλοπρέπεια. Και μάθετε το Δεσποτικό μυστήριο και το σοφό σχέδιο του Κυρίου, και μην εμποδίζετε την πρόθεση της φιλανθρωπίας. Διότι, αν τον είχατε αναγνωρίσει να κατέρχεται με πολλή ταπείνωση χάριν του πλάσματος, θα εμποδίζατε την κατάβαση και θα αποστερούσατε τον άνθρωπο από τη σωτηρία, αφήνοντάς τον στερημένο από την άνω βασιλεία. Τώρα ανοίξτε, γονατίστε. Έπειτα αποκρίνονται και εκείνοι: Εάν δεν ακούσουμε τη θεία φωνή του, δεν πρόκειται να ανοίξουμε τις θύρες. Διότι κανένας ακάθαρτος δεν διαβαίνει από εδώ.

Ήταν πλούσιος. Μήπως φιλονίκησα μαζί σου; Ήταν πλούσιος ο Αβραάμ; Ναι, ήταν πλούσιος. Είδες τον πλούτο του; Δες όμως και τη διαγωγή του. Κατά το μεσημέρι του εμφανίστηκε ο Κύριος, ενώ εκείνος καθόταν κοντά στη δρυ της Μαμβρή· και ιδού τρεις άνδρες. Και αφού σηκώθηκε (διότι δεν πίστευε ότι ο παρών ήταν ο Θεός· πώς θα μπορούσε άλλωστε;) τους προσκύνησε και είπε: Εάν με κρίνατε άξιο, εισέλθετε στη σκηνή μου. Είδες τι έκανε μέσα στο καταμεσήμερο ο γέροντας; Δεν αναπαυόταν κάτω από στέγη, αλλά προσέλκυε ξένους και οδοιπόρους, εντελώς άγνωστους από παντού, και αφού σηκώθηκε, τους προσκύνησε ο πλούσιος και άρχοντας. Αυτός, αποβάλλοντας κάθε προσκόλληση στα χρήματα, αφού άφησε σπίτι, γυναίκα, παιδιά και υπηρέτες, μολονότι είχε τριακόσιους δεκαοκτώ, εγκαταλείποντάς τους όλους, βγήκε για να ψαρέψει, άπλωσε το δίχτυ της φιλοξενίας, μήπως τυχόν κάποιος οδοιπόρος, μήπως κάποιος ξένος περάσει και προσπεράσει το σπίτι του.

Αυτός ο κόκκος του σιναπιού, αφού συντρίφθηκε πάνω στο ξύλο και έγινε ζύμη από την πάντεχνη και αθάνατη Σοφία, αναμείχθηκε σε τρία σάτα αλεύρου, δηλαδή σε ψυχή, σώμα και πνεύμα, και ζύμωσε ολόκληρη την ανθρωπότητα σε μία πίστη. Την εικόνα αυτού του μυστηρίου ο Αβραάμ και η σύζυγός του Σάρρα, οι οποίοι κατοικούσαν στη σκηνή κάτω από τη δρυ της Μαμβρή, την απεικόνισαν με τα ίδια τους τα χέρια. Διότι αναγκαζόμαστε, αγαπητοί, να κάνουμε μια παρέκβαση στον λόγο μας: το ποιος είναι ο Αβραάμ, ποια η Σάρρα, ποια η δρυς, ποια η σκηνή, ή τι είναι οι εγκρυφίες, και γιατί εκεί αναφέρονται τρία μέτρα σιμιγδαλιού και εδώ αλεύρου, είναι αναγκαίο να τα εξετάσουμε με ακρίβεια. Ποιος άραγε να είναι ο Αβραάμ; Ερμηνεύεται: πατέρας εκλεκτός πλήθους.

Και ποιος θα μπορούσε να είναι εκλεκτός πατέρας, αν όχι ο Θεός; Για τον οποίο λέγεται: «Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος του, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια του». Και τι σημαίνει η Σάρρα; Ερμηνεύεται ως άρχουσα και ηγεμονίδα. Ποια δε θα μπορούσε να είναι η άρχουσα και ηγεμονίδα μας, αν όχι βεβαίως η σοφία του Πατρός; Ή τι είναι η σκηνή κάτω από τη δρυ της Μαμβρή; Ασφαλώς η Εκκλησία που σκεπάζεται από τον σταυρό. Ο σταυρός παρομοιάζεται με τη δρυ, επειδή το ξύλο είναι ισχυρό και ανένδοτο. Τι είναι τα τρία μέτρα της σεμιδάλεως; Ασφαλώς είναι, καθώς προείπα, η ανθρωπότητα, η οποία συντίθεται από ψυχή, πνεύμα και σώμα. Διότι έτσι μας δίδαξε ο Απόστολος λέγοντας: «Ο δε Θεός ας διαφυλάξει το σώμα, την ψυχή και το πνεύμα σας». Λαμβάνει, λοιπόν, η σοφία του Θεού, η Σάρρα, η ηγεμονίδα ή άρχουσα, λαμβάνει σώμα, ψυχή και πνεύμα, και τα εγκρύπτει στο πυρ, δηλαδή καταυγάζοντάς τα με την άσβεστη θεότητα, και πλάθει τρεις εγκρυφίες, δηλαδή θέτει στο κρυπτό βάθος της σάρκας μας την ομολογία προς τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα.

Ποιος όμως είναι αυτός; Εάν κατανοούσαν πλήρως τη φύση του πλούτου, ότι είναι κάτι το αβέβαιο και άπιστο, γι' αυτό τον λόγο πρόσθεσε: «Να μην ελπίζουν στην αβεβαιότητα του πλούτου». Πλούσιος δεν είναι αυτός που κατέχει πολλά, αλλά αυτός που προσφέρει πολλά· πλούσιος ήταν ο Αβραάμ, αλλά όχι φιλάργυρος· διότι δεν εποφθαλμιούσε την οικία του ενός, ούτε περιεργαζόταν την περιουσία του άλλου, αλλά βγαίνοντας έξω ερευνούσε μήπως υπάρχει κάπου κάποιος ξένος, μήπως κάποιος φτωχός, ώστε να ανακουφίσει τη φτώχεια, ώστε να περιποιηθεί τον οδοιπόρο. Δεν κάλυπτε την οροφή με χρυσό, αλλά, αφού έστησε τη σκηνή του κοντά σε εκείνη τη δρυ, αρκούνταν στη σκιά των φύλλων· και τόσο λαμπρό ήταν το κατάλυμά του, ώστε ούτε οι άγγελοι δεν ντράπηκαν να διαμείνουν κοντά του· διότι δεν αναζητούσαν τη λαμπρότητα της κατοικίας, αλλά την αρετή της ψυχής.

Αυτόν, λοιπόν, ας μιμηθούμε και εμείς, αγαπητοί, και ας διαθέτουμε τα υπάρχοντά μας σε αυτούς που έχουν ανάγκη. Αυτοσχέδιο ήταν εκείνο το κατάλυμα, αλλά ήταν λαμπρότερο από τις βασιλικές αυλές. Κανένας βασιλιάς ποτέ δεν υποδέχθηκε αγγέλους, αυτός όμως που καθόταν κάτω από εκείνη τη βελανιδιά και είχε στήσει καλύβα, αξιώθηκε αυτής της τιμής, έχοντας τιμηθεί όχι εξαιτίας της ευτέλειας της κατοικίας του, αλλά απολαμβάνοντας αυτή τη δωρεά χάρη στην πολυτέλεια της ψυχής του και στον πλούτο που βρισκόταν αποθησαυρισμένος μέσα σε αυτήν. Και εμείς, επομένως, ας μην καλλωπίζουμε τις κατοικίες μας, αλλά πριν από την κατοικία ας καλλωπίζουμε την ψυχή μας.

Γράφει δε ο Μωυσής, πώς ο Θεός, τιμωρώντας βασιλείς για χάρη τους, δεν επέτρεψε να αδικηθούν. Έτσι τιμώρησε τον Φαραώ με μεγάλες και φοβερές πληγές εξαιτίας της Σάρρας, της συζύγου του Αβραάμ. Έτσι μέσα στη νύχτα κατατρόμαξε τον Αβιμέλεχ, λέγοντας: «Ιδού, εσύ θα πεθάνεις εξαιτίας της Σάρρας, της συζύγου του Αβραάμ, διότι αυτή είναι παντρεμένη με άνδρα». Έτσι κατέστησε τον Ισαάκ σεβαστό σε εκείνους που κατοικούσαν τότε στην Παλαιστίνη. Έτσι απείλησε τον Λάβαν, ο οποίος είχε φονικές διαθέσεις: «Πρόσεξε», του είπε, «να μη μιλήσεις σκληρά εναντίον του δούλου μου Ιακώβ». Τους ονομάζει δε χριστούς, όχι επειδή είχαν χριστεί με λάδι, αλλά επειδή είχαν γίνει εκλεκτοί. Και ο Θεός ονόμασε τον Αβραάμ προφήτη: «Δώσε πίσω», λέει, «τη γυναίκα στον άνδρα της, διότι είναι προφήτης, και θα προσευχηθεί για σένα, και θα σωθείς». Ή τους ονομάζει χριστούς, επειδή έλαβαν αόρατο χρίσμα μέσω του Πνεύματος. Διότι το γεγονός ότι ο Ίδιος ήταν που τους μίλησε, το φανέρωσε λέγοντας: «Ο Αβραάμ ο πατέρας σας αγαλλίασε για να δει την ημέρα τη δική μου· και την είδε, και χάρηκε». Πότε όμως την είδε; Όταν, σηκώνοντας τα μάτια του, είδε τον Θεό να εμφανίζεται ενώπιόν του στη δρυ του Μαμβρή· τότε που είπε η Γραφή: «Εμφανίστηκε ο Θεός στον Αβραάμ». Και κάλεσε λιμό πάνω στη γη.

Διότι η ελεημοσύνη δεν κρίνεται από το μέτρο αυτών που προσφέρονται, αλλά από τη γενναιοδωρία της προαιρέσεως. Και είναι δυνατόν, λέγει, να σωθεί ένας πλούσιος; Και βέβαια. Ο Αβραάμ ήταν πλούσιος. Είδες τον πλούτο του; Πρόσεξε και τη φιλοξενία του. Κατά το μεσημέρι, λοιπόν, του εμφανίστηκε ο Κύριος, ενώ εκείνος καθόταν κοντά στη δρυ του Μαμβρή, και τρεις άνδρες. Και αφού σηκώθηκε (διότι δεν φανταζόταν ότι ήταν παρών ο Θεός· πώς άλλωστε;) τους προσκύνησε και λέει: Αν με κρίνατε άξιο, περάστε κάτω από τη στέγη μου. Είδες τι έκανε το μεσημέρι ο γέροντας; Δεν καθόταν κάτω από υπόστεγο, αλλά σαν ξένος και οδοιπόρος, αυτός ο πλούσιος και ευγενής, αφήνοντας σπίτι, γυναίκα, παιδιά, υπηρέτες, βγήκε για να αλιεύσει, απλώνοντας το δίχτυ της φιλοξενίας, μήπως τυχόν φανεί κάποιος ξένος, κάποιος οδοιπόρος, και προσπεράσει το σπίτι. Και δες τι κάνει. Δεν αναθέτει το έργο σε κάποιον υπηρέτη, αν και είχε τριακόσιους δεκαοκτώ (διότι γνώριζε ότι η τάξη των υπηρετών ρέπει προς τη ραθυμία), μήπως τυχόν νυστάξει ο υπηρέτης, προσπεράσει ο ξένος, και χάσουμε το θήραμα· αντίθετα, καθόταν ο ίδιος, δεχόμενος τη θερμή ακτίνα του ήλιου ως δροσιά μέσα στον καύσωνα· και η επιθυμία της φιλοξενίας αποτελούσε γι' αυτόν σκιά. Δες τον Αβραάμ· δες τον πλούσιο.

Γι' αυτό η Θεία Γραφή, ακόμη και αν κάποια θεία δύναμη φανερώθηκε σε κάποιους με ανθρώπινη μορφή, την ονομάζει άνθρωπο, διότι απλώς υποδηλώνει αυτό που φαίνεται, εκτός αν την ονομάσει κάτι άλλο εξαιτίας της πράξης ή του αποτελέσματος, επειδή αυτά που συμβαίνουν είναι υπεράνθρωπα. Για παράδειγμα, λέει: «Φανερώθηκε ο Θεός στον Αβραάμ»· έπειτα, εξηγώντας τον τρόπο του οράματος, λέει: «Και σηκώνοντας το βλέμμα του, είδε με τα μάτια του, και ιδού τρεις άνδρες στέκονταν από πάνω του», αν και δεν ήταν άνδρες κατά τη φύση, αλλά τους ονόμασε άνδρες εξαιτίας της μορφής τους. Έτσι πάλι, εκείνον που πάλευε με τον Ιακώβ τον ονόμασε άνθρωπο από τη μορφή του, καθώς καθετί που έχει τέτοια μορφή, ακόμη και αν δεν είναι άνθρωπος κατά τη φύση, το ονομάζουμε άνθρωπο εξαιτίας αυτής της μορφής. Αυτό, λοιπόν, που δεν έχει τέτοια μορφή, προφανώς δεν είναι άνθρωπος, αλλά κάτι άλλο. Εφόσον, λοιπόν, και ο Κύριος μετά την ανάσταση εμφανίστηκε με τέτοια μορφή, και την ανάσταση των ανθρώπων και ο ίδιος ευαγγελίστηκε, και οι απόστολοι κήρυξαν, και η ανά την οικουμένη Εκκλησία με τέτοια ελπίδα προσδοκά την ανάσταση, τι είναι αυτή η καινούργια και παράδοξη τερατολογία εκείνων που επιχειρούν με τεχνητές αποδείξεις να θολώσουν το απλό και άδολο κήρυγμα της Εκκλησίας και να αθετήσουν την ανάσταση του ανθρώπου; Διότι εμείς δεν πρόκειται να ονομάσουμε άνθρωπο κάτι άλλο, το οποίο δεν τυγχάνει να έχει αυτή τη μορφή.

Του Ευσεβίου του Παμφίλου, από το πέμπτο βιβλίο της «Ευαγγελικής Αποδείξεως», σχετικά με το χωρίο «Εμφανίστηκε ο Θεός στον Αβραάμ κοντά στη δρυ της Μαμβρή»: Γι' αυτό, μέχρι και σήμερα, ο τόπος τιμάται θρησκευτικά από τους παλαιούς περιοίκους ως ιερός, προς τιμήν εκείνων που εμφανίστηκαν εκεί στον Αβραάμ. Και μπορεί κανείς να δει την τερέβινθο να διασώζεται μέχρι τώρα, καθώς και εκείνους που φιλοξενήθηκαν από τον Αβραάμ να απεικονίζονται σε εικόνα, οι δύο εκατέρωθεν, και στη μέση ο ανώτερος, ο οποίος ξεχωρίζει σε τιμή. Αυτός θα πρέπει να είναι ο ίδιος ο Κύριος που έχει αποκαλυφθεί σε εμάς, ο Σωτήρας μας, τον οποίο σέβονται ακόμη και όσοι τον αγνοούν, επιβεβαιώνοντας τα θεία λόγια. Αυτός, λοιπόν, σπέρνοντας από τότε στους ανθρώπους τα σπέρματα της ευσέβειας, αφού ενδύθηκε ανθρώπινη μορφή και σχήμα, φανέρωσε τον εαυτό του, ποιος ακριβώς ήταν, στον θεοφιλή προπάτορα Αβραάμ και του παρέδωσε τη γνώση του Πατέρα.

Ο Μωυσής, λοιπόν, ο μακάριος και πιστός θεράπων του Θεού, φανερώνει ότι ο Θεός που εμφανίστηκε στον Αβραάμ κοντά στη δρυ του Μαμβρή μαζί με τους δύο αγγέλους που στάλθηκαν μαζί του για την κρίση των Σοδόμων, εστάλη από άλλον, αυτόν που παραμένει πάντοτε στους υπερουράνιους τόπους και δεν έχει εμφανιστεί ούτε έχει μιλήσει ποτέ από μόνος του σε κανέναν, τον οποίο εννοούμε ως δημιουργό των πάντων και Πατέρα. Διότι λέγει τα εξής: «Εμφανίστηκε δε σε αυτόν ο Θεός κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα της σκηνής το μεσημέρι. Και υψώνοντας τα μάτια του είδε, και ιδού τρεις άνδρες στέκονταν από πάνω του. Και μόλις τους είδε, έτρεξε να τους συναντήσει από τη θύρα της σκηνής του, και προσκύνησε έως το έδαφος, και είπε», και τα υπόλοιπα μέχρι το σημείο: «Σηκώθηκε δε ο Αβραάμ νωρίς το πρωί και πήγε στον τόπο όπου στεκόταν ενώπιον του Κυρίου, και κοίταξε προς την πλευρά των Σοδόμων και των Γομόρρων και προς όλη την επιφάνεια της γης των περιχώρων, και είδε, και ιδού, ανέβαινε φλόγα από τη γη σαν καπνός καμινιού». Και αφού σταμάτησα λοιπόν να μιλώ, τους ρώτησα αν είχαν κατανοήσει τα όσα ειπώθηκαν.

Εκείνοι απάντησαν ότι μεν τα κατανόησαν, όμως οι λόγοι που αναφέρθηκαν δεν παρέχουν καμία απόδειξη ότι υπάρχει ή ότι ονομάζεται από το Άγιο Πνεύμα κάποιος άλλος Θεός ή Κύριος εκτός από τον Δημιουργό των πάντων. Και εγώ αποκρίθηκα πάλι: Θα προσπαθήσω να σας πείσω γι' αυτά που λέω, εφόσον κατανοήσετε τις Γραφές, ότι υπάρχει και ονομάζεται Θεός και Κύριος κάποιος άλλος, ο οποίος βρίσκεται υπό τον Δημιουργό των πάντων, και ο οποίος καλείται και άγγελος, επειδή αναγγέλλει στους ανθρώπους όσα ακριβώς θέλει να τους αναγγείλει ο Δημιουργός των πάντων, πάνω από τον οποίο δεν υπάρχει άλλος Θεός. Και αναδιηγούμενος πάλι τα όσα είχαν προλεχθεί, ρώτησα τον Τρύφωνα: Φρονείς ότι ο Θεός εμφανίστηκε στον Αβραάμ κάτω από τη δρυ του Μαμβρή, όπως αναφέρει ο λόγος;

Και πάλι εγώ είπα: Αν, λοιπόν, δεν μπορούσα να σας αποδείξω και από τις Γραφές ότι ένας από τους τρεις εκείνους είναι Θεός και ονομάζεται άγγελος, επειδή αναγγέλλει, όπως προείπα, σε όσους επιθυμεί ο Θεός, ο Ποιητής των πάντων, τα μηνύματά Του, θα ήταν εύλογο να θεωρήσετε εσείς για αυτόν που εμφανίστηκε στη γη στον Αβραάμ με μορφή ανθρώπου, παρόμοια με τους δύο αγγέλους που ήρθαν μαζί του, και ο οποίος ήταν Θεός και πριν από τη δημιουργία του κόσμου, αυτό ακριβώς που θεωρεί και ολόκληρο το έθνος σας.

Όχι μόνο γι' αυτό, είπα, το οποίο ίσχυε, έπρεπε με κάθε τρόπο να ομολογηθεί ότι εκτός από τον νοούμενο Ποιητή των όλων, κάποιος άλλος αποκαλείται Κύριος υπό του Αγίου Πνεύματος· και όχι μόνο μέσω του Μωυσή, αλλά και μέσω του Δαβίδ. Διότι και μέσω εκείνου έχει ειπωθεί: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθου εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου», όπως έχω προείπει. Και πάλι με άλλους λόγους: «Ο θρόνος σου, Θεέ, είναι εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου. Αγάπησας τη δικαιοσύνη και μίσησας την ανομία· διά τούτο σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Εάν λοιπόν εσείς λέτε ότι το Άγιο Πνεύμα ονομάζει Θεό και Κύριο και κάποιον άλλον πέραν από τον Πατέρα των όλων και τον Χριστό Του, απαντήστε μου, καθώς εγώ υπόσχομαι να σας αποδείξω από τις ίδιες τις Γραφές ότι εκείνος τον οποίο η Γραφή ονόμασε Κύριο δεν είναι ένας από τους δύο αγγέλους που κατέβηκαν στα Σόδομα, αλλά εκείνος που ήταν μαζί τους, ο οποίος λέγεται Θεός και εμφανίστηκε στον Αβραάμ.

Διότι και όλοι οι βασιλείς και οι χριστοί από αυτόν έλαβαν την τιμή να ονομάζονται βασιλείς και χριστοί· με τον ίδιο τρόπο που και ο ίδιος έλαβε από τον Πατέρα την ιδιότητα να είναι βασιλιάς και Χριστός και ιερέας και άγγελος, και όσα άλλα παρόμοια έχει ή είχε. Η ράβδος του Ααρών, βγάζοντας βλαστό, τον ανέδειξε αρχιερέα. Ο Ησαΐας προφήτευσε ότι ο Χριστός θα προέλθει ως ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί. Και ο Δαβίδ λέει ότι ο δίκαιος είναι σαν το δέντρο που είναι φυτεμένο δίπλα στα τρεχούμενα νερά, το οποίο θα δώσει τον καρπό του στον καιρό του, και το φύλλο του δεν θα πέσει. Και έχει ειπωθεί ότι ο δίκαιος θα ανθίσει σαν τον φοίνικα. Από ένα δέντρο φανερώθηκε ο Θεός στον Αβραάμ, όπως έχει γραφτεί, κοντά στη δρυ της Μαμβρή. Εβδομήντα ιτιές και δώδεκα πηγές βρήκε ο λαός αφού πέρασε τον Ιορδάνη. Ο Δαβίδ λέει ότι παρηγορήθηκε από τον Θεό με ράβδο και βακτηρία. Ο Ελισσαίος, ρίχνοντας ένα ξύλο στον Ιορδάνη ποταμό, ανέσυρε το σίδερο του τσεκουριού, με το οποίο είχαν πάει οι γιοι των προφητών για να κόψουν ξύλα για την οικοδόμηση του οίκου, μέσα στον οποίο ήθελαν να αναγιγνώσκουν και να μελετούν τον νόμο και τα προστάγματα του Θεού· έτσι ακριβώς και εμάς, που ήμασταν βυθισμένοι στις βαρύτατες αμαρτίες που διαπράξαμε, ο Χριστός μας λύτρωσε μέσω της σταύρωσής του πάνω στο ξύλο και της κάθαρσης με το νερό, και μας έκανε οίκο προσευχής και προσκυνήσεως. Και η ράβδος ήταν αυτή που απέδειξε τον Ιούδα πατέρα εκείνων που γεννήθηκαν από τη Θάμαρ ένεκα μεγάλου μυστηρίου.

Και στον Αβραάμ ομοίως, λέει ο Μωυσής, εμφανίστηκε ο Θεός κοντά στη δρυ του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα της σκηνής του το μεσημέρι. Έπειτα, αφού είπε αυτά, προσθέτει: «Σηκώνοντας δε τα μάτια του είδε, και ιδού, τρεις άνδρες στέκονταν απέναντί του. Και βλέποντάς τους, έτρεξε να τους συναντήσει». Μετά από λίγο δε, ένας από αυτούς υπόσχεται στον Αβραάμ γιο: «Γιατί γέλασε η Σάρρα λέγοντας: 'Άραγε θα γεννήσω; Εγώ έχω πια γεράσει'. Μήπως αδυνατεί ο Θεός να πραγματοποιήσει κάποιον λόγο Του; Κατά τον καιρό αυτόν θα επιστρέψω, και η Σάρρα θα έχει γιο». Και αναχωρούν από τον Αβραάμ. Και έτσι γι' αυτούς πάλι λέει: «Σηκώθηκαν δε από εκεί οι άνδρες και κοίταξαν προς την πλευρά των Σοδόμων». Έπειτα πάλι, Αυτός που ήταν και είναι, λέει έτσι στον Αβραάμ: «Δεν θα κρύψω εγώ από τον δούλο μου τον Αβραάμ αυτά που πρόκειται να κάνω»· και τα επόμενα που ιστορούνται από τα γραπτά του Μωυσή και έχουν εξηγηθεί από εμένα, έλεγα πάλι, μέσω των οποίων αποδεικνύεται ότι Αυτός που εμφανίστηκε στον Αβραάμ, στον Ισαάκ, στον Ιακώβ και στους άλλους πατριάρχες, και καταγράφεται ως Θεός, έχει τεθεί υπό τον Πατέρα και Κύριο και υπηρετεί το θέλημά Του, έλεγα. Πρόσθεσα δε, αν και δεν το είχα πει στα προηγούμενα: Έτσι και όταν ο λαός επιθύμησε να φάει κρέας και ο Μωυσής δυσπιστεί προς εκείνον που και εκεί ονομάζεται άγγελος, ο οποίος υποσχόταν ότι ο Θεός θα τους δώσει άφθονη τροφή μέχρι χορτασμού, Αυτός, όντας και Θεός και άγγελος σταλμένος από τον Πατέρα, φανερώνεται ότι είπε και έπραξε αυτά.

Διότι, με όσα ο Κύριος φανέρωσε τον εαυτό Του σε εμάς μέσω λόγων και έργων, σε αυτά μας έδωσε την εντολή και να πιστεύουμε. Διότι η Γραφή αναφέρει ότι εμφανίστηκε στον Αβραάμ, αλλά με φωνή, δίνοντάς του εντολές, προλέγοντας τα μελλοντικά και υποσχόμενος ευεργεσίες στη γη των Χαλδαίων και κοντά στη δρυ του Μαμβρή, καθώς και με πάρα πολλά άλλα λόγια και έργα. Πουθενά όμως η Γραφή δεν φανέρωσε κάτι ασαφώς, ούτε ως Μελχισεδέκ ούτε μέσω του Μελχισεδέκ. Εξαιτίας αυτού, η πίστη σου είναι ανυπόστατη, το φρόνημά σου ασαφές, μάταιη μια τέτοια θεογνωσία.

Αλλά ελάτε να παρουσιάσουμε εκείνη την παράδοξη και θαυμαστή ιστορία, ώστε, φωτιζόμενοι από αυτήν, να καθαρθούμε στην ψυχή και στο σώμα. Διότι έτσι πιστεύω και πείθομαι μιλώντας για αυτά τα μεγαλεία. Και: «Εμφανίστηκε», λέει, «ο Θεός στον Αβραάμ κοντά στη βελανιδιά του Μαμβρή, ενώ εκείνος καθόταν στη θύρα της σκηνής του». Και όταν τους είδε, «προσκύνησε έως τη γη. Και είπε: Κύριε, αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, μην προσπεράσεις τον δούλο σου. Ας φέρουν λίγο νερό και ας νίψουν τα πόδια σας, και ξεκουραστείτε κάτω από το δέντρο. Και θα φέρω ψωμί, και θα φάτε, και μετά από αυτό θα συνεχίσετε τον δρόμο σας, μια και περάσατε από τον δούλο σας. Και εκείνοι είπαν: Ας γίνει έτσι, όπως είπες». Διότι ο άνδρας ήταν φιλόξενος και δεχόμενος πολλούς, τους περιποιούνταν.

Διότι, είπε, «εγώ και ο Πατέρας», διαχωρίζοντας τα πρόσωπα· έπειτα, ενώνοντάς τα λόγω της φύσης, πάλι τα διέκρινε λέγοντας «είμαστε ένα», υποδηλώνοντας ταυτόχρονα και το κοινό της ουσίας και τη διαφορά των υποστάσεων, και αναιρώντας εκ των προτέρων τη δική σου σύγχυση, εκατέρωθεν, εξαιτίας του «ένα». Επειδή γενικά αυτά που είναι ένα κατά τη φύση, είναι πολλά ως προς τον αριθμό, όπως ακριβώς οι επιμέρους άνθρωποι, αν και είναι ένα κατά τη φύση, είναι άπειροι ως προς τον αριθμό. Όμως εδώ, αν και οι πολλοί άνθρωποι είναι ένα κατά τη φύση, εντούτοις δεν λέγονται ένας άνθρωπος, αλλά πολλοί άνθρωποι. Εκεί όμως, αν και τα αριθμούμενα είναι τρία, δεν είναι τρεις θεοί, αλλά τα τρία αυτά είναι ένας Θεός· όπως ακριβώς παραγγέλλει και ο θεόπτης Μωυσής λέγοντας: «Άκουε, Ισραήλ· ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος». Εξάλλου και ο Αβραάμ παλαιότερα φιλοξενεί την Τριάδα, και όμως την προσφωνεί στον ενικό αριθμό «Κύριο». Αλλά εξαιτίας αυτού δεν θα αναιρεθεί το ότι η Τριάδα είναι Τριάδα.