Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 2:8

Διότι άλλοι μεν ισχυρίζονται ότι βρίσκεται στην Ιερουσαλήμ, άλλοι δε στους ουρανούς. Απόκριση: Κανένα από τα δύο δεν είναι αληθές. Το ότι ο παράδεισος δεν βρίσκεται στην Ιερουσαλήμ το μαρτυρεί ο Αδάμ, ο οποίος κείται στον Τόπο του Κρανίου. Είναι δε ολοφάνερο ότι δεν ετάφη στον παράδεισο, αλλά εκδιώχθηκε. Το ότι πάλι ο παράδεισος δεν βρίσκεται στους ουρανούς το μαρτυρεί η Γραφή λέγοντας: «Και εφύτευσεν ο Θεός παράδεισον στην Εδέμ κατά ανατολάς». Μας διδάσκει, λοιπόν, ότι ο παράδεισος βρίσκεται στα ανατολικά όλης της γης. Γι' αυτό κάποιοι ακριβείς ιστορικοί μελετητές αναφέρουν ότι, εξαιτίας αυτού, όλα τα ευωδιαστά αρωματικά φυτά βρίσκονται στα ανατολικότερα, δηλαδή στα ινδικά μέρη, επειδή τυγχάνει να είναι γειτονικά του παραδείσου. Και όπως ακριβώς οι αρσενικοί φοίνικες ενώνονται με τους γειτονικούς θηλυκούς φοίνικες μέσω της πνοής των ανέμων και τους καθιστούν καρποφόρους, έτσι ακριβώς και η ευωδία που εξέρχεται από τον παράδεισο με την πνοή των ανέμων κάνει τα δέντρα των κοντινότερων προς τα εκεί τόπων να αναδίδουν άρωμα.

Βρίσκουμε ότι η ονομασία του κήπου έχει παραληφθεί με διπλή έννοια, όπως από τη μια στη Γένεση σύμφωνα με τον Ακύλα: «Και εφύτευσε Κύριος ο Θεός κήπον στην Εδέμ». Αντίθετα, η γη της Αιγύπτου, όταν κατακρίνεται, ονομάζεται κήπος λαχανικών. Πάλι, αξιοκατάκριτη είναι η μνεία του κήπου, όταν ο Αχαάβ επιθυμούσε να κάνει λαχανόκηπο το κτήμα του Ναβουθαί του Ιεζραηλίτη. Με επαινετό τρόπο, όμως, τον μνημονεύει ο Εκκλησιαστής λέγοντας: «Έφτιαξα για τον εαυτό μου κήπους και παραδείσους». Και είναι ευλογημένος ο κήπος στον οποίο βρισκόταν το μνήμα, που δέχθηκε στο σώμα του Κυρίου την πρόσκαιρη οικονομία του θανάτου. —Εδώ, ωστόσο, κατακρίνεται, ως κάτι που προξενεί ντροπή σε όσους τον επιθύμησαν. Και φαίνεται βέβαια ότι τώρα εννοεί τα άλση που φυτεύονται ολόγυρα από τους πλανημένους για τον στολισμό των ειδώλων, τα οποία πρέπει να νοηθούν ως οι πεπλανημένες επιτηδεύσεις και οι εξωτερικές προσποιήσεις, με τις οποίες συγκαλύπτουμε τα πάθη μας. Όπως, για παράδειγμα, αν κάποιος που κυλιέται στις ηδονές, προσποιείται σεμνότητα· και αν κάποιος που είναι υποδουλωμένος στα χρήματα, επιτηδεύεται να φαίνεται μεγαλόψυχος· για αυτά θα ντραπούν όσοι τα επιθύμησαν, όταν αποκαλυφθούν οι βουλές των καρδιών μας.

Για τον λόγο αυτόν, όλοι μεν στρέφουμε το βλέμμα μας προς την ανατολή κατά τις προσευχές· λίγοι όμως γνωρίζουμε ότι αναζητούμε την αρχαία πατρίδα, τον παράδεισο, τον οποίο φύτεψε ο Θεός στην Εδέμ προς ανατολάς. Όρθιοι βεβαίως προσφέρουμε τις προσευχές κατά την πρώτη ημέρα της εβδομάδος· αλλά τον λόγο δεν τον γνωρίζουμε όλοι. Διότι, όχι μόνο επειδή έχουμε συναναστηθεί με τον Χριστό και οφείλουμε να αναζητούμε τα άνω, υπενθυμίζουμε στους εαυτούς μας τη χάρη που μας έχει δοθεί κατά την αναστάσιμη ημέρα με την όρθια στάση της προσευχής· αλλά και διότι η ημέρα αυτή φαίνεται να είναι κατά κάποιον τρόπο εικόνα του προσδοκώμενου αιώνος. Γι' αυτό και, παρότι είναι η αρχή των ημερών, δεν ονομάστηκε από τον Μωυσή πρώτη, αλλά μία. «Εγένετο γαρ», λέγει, «εσπέρα και εγένετο πρωί, ημέρα μία»· ωσάν η ίδια ημέρα να ανακυκλώνεται πολλές φορές. Είναι λοιπόν η ίδια ταυτόχρονα και μία και ογδόη, φανερώνοντας μέσα από τον εαυτό της εκείνη την όντως μία και αληθινή ογδόη ημέρα, την οποία μνημόνευσε και ο ψαλμωδός σε ορισμένες επιγραφές των ψαλμών, δηλαδή την κατάσταση μετά από τον παρόντα χρόνο, την άπαυστη ημέρα, την ανέσπερη, τη χωρίς διαδοχή, τον ατελεύτητο εκείνο και αγέραστο αιώνα. Αναγκαίως, λοιπόν, η Εκκλησία εκπαιδεύει τα τέκνα της να εκπληρώνουν τις προσευχές τους κατά την ημέρα αυτή ιστάμενα όρθια, ώστε με τη συνεχή υπενθύμιση της ατελεύτητης ζωής να μην αμελούμε τα εφόδια για εκείνη τη μετάσταση. Και ολόκληρη, εξάλλου, η περίοδος της Πεντηκοστής αποτελεί υπόμνηση της προσδοκώμενης αναστάσεως στον μέλλοντα αιώνα.

Όταν, λοιπόν, αποτάσσεσαι τον Σατανά, καταπατώντας κάθε διαθήκη μαζί του, λύεις τις παλαιές συνθήκες με τον άδη και ανοίγεται για σένα ο παράδεισος του Θεού, τον οποίο φύτεψε στην ανατολή, από όπου, εξαιτίας της παράβασης, εξορίστηκε ο προπάτοράς μας. Και σύμβολο αυτού είναι η στροφή σου από τη δύση προς την ανατολή, τον τόπο του φωτός. Τότε σου ειπώθηκε να πεις: «Πιστεύω εις τον Πατέρα και εις τον Υιόν και εις το άγιον Πνεύμα και εις εν βάπτισμα μετανοίας.» Περί αυτών, όπως παραχώρησε η χάρη του Θεού, σου έχουν λεχθεί εκτενώς στις προηγούμενες κατηχήσεις.

Φλογοφόρε λαβίδα, την οποία ο μέγας μεταξύ των προφητών Ησαΐας είδε· όρος κατάσκιο από αρετές, το οποίο προείδε ο Αββακούμ· αλατόμητο όρος του Δανιήλ· πύλη του Ιεζεκιήλ που βλέπει προς τα ανατολικά· αγιότατε παράδεισε της Εδέμ· ζωηφόρο ξύλο που φέρει τον ωραιότατο και γλυκύτατο καρπό· εύοσμο μήλο, γλυκύπνοο ρόδο, αμάραντο άνθος, λευκότατο κρίνο, εσφραγισμένο βιβλίο, το οποίο κανείς δεν δύναται να αναγνώσει· άγραφε τύπε της παρθενίας, τίμιο όραμα των Προφητών, θεοποίκιλτη στολή, θεοΰφαντη πορφύρα· σαφέστατο πλήρωμα κάθε προφητείας, ασίγητο στόμα των Αποστόλων, ανίκητο θάρρος των αθλοφόρων, στήριγμα των βασιλέων, καύχημα των ιερέων, συγχώρεση όσων σφάλλουν, ικεσία προς τον δίκαιο Κριτή, ανάσταση των πεπτωκότων, κοσμοπόθητη ανάπλαση της δικής μου ψυχής και του σώματος.

Αυτός λοιπόν ο Αδάμ τοποθετήθηκε στον παράδεισο και έφαγε από το ξύλο. Ο δε παράδεισος, λέει, ήταν «στην Εδέμ προς ανατολάς»· «πηγή δε ανέβαινε από την Εδέμ», και δεν είπε «κατέβαινε», για να μη νομίσουμε ότι η Εδέμ βρίσκεται στον ουρανό. Διότι, εάν ήταν στον ουρανό, θα έλεγε ότι πηγή «κατέρχεται» από ψηλά. Αλλά λέει επίσης: «ποταμός εκπορεύεται από την Εδέμ»· και δεν είπε ότι κατέρχεται. Αυτός «χωρίζεται σε τέσσερις αρχές. Το όνομα του ενός είναι Φισών», και βλέπουμε τον Φισών μπροστά στα μάτια μας. Και ο μεν Φισών είναι ο Γάγγης, όπως ονομάζεται από τους Ινδούς και τους Αιθίοπες, οι δε Έλληνες τον ονομάζουν Ινδό ποταμό. «Διότι περικυκλώνει όλη την Ευιλάτ», τη μικρή και τη μεγάλη Αιθιοπία, τα μέρη των Ευιλαίων, διαπερνά δε τη μεγάλη Αιθιοπία και εκβάλλει στον νότο και καταλήγει εσωτερικά των Γαδείρων στον μεγάλο Ωκεανό. Δεύτερος ποταμός είναι ο «Γεών». Και βλέπουμε τον ποταμό αισθητά και όχι αλληγορικά· διότι αυτός είναι που κατέρχεται μέσω της Αιθιοπίας και διαπερνά τη μικρή Αιθιοπία, την Ανουβίτιδα και τη Βλεμμύα και την Αξωμίτιδα, και κατακλύζοντας τα μέρη της Θηβαΐδας και της Αιγύπτου εκβάλλει σε αυτήν τη θάλασσα. Εάν δε κάποιος δυσπιστεί, ας ακούσει τον Ιερεμία που λέει: «τι ζητάτε εσείς στη γη της Αιγύπτου, για να πιείτε το θολωμένο νερό του Γεών;» «

Φανερώνει ότι έχει δει δύο μεγάλες αποκαλύψεις, έχοντας αναληφθεί καθαρά δύο φορές, μία φορά έως τον τρίτο ουρανό και μία φορά στον παράδεισο. Διότι το χωρίο «γνωρίζω τέτοιον άνθρωπο, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό» επιβεβαιώνει ότι του φανερώθηκε μια ιδιαίτερη αποκάλυψη όταν αναλήφθηκε στον τρίτο ουρανό· ενώ το ότι προσθέτει πάλι «και γνωρίζω αυτόν τον άνθρωπο, είτε με το σώμα είτε εκτός του σώματος, [ότι αρπάχθηκε] στον παράδεισο» αποδεικνύει ότι του φανερώθηκε πάλι μια άλλη αποκάλυψη στον παράδεισο. Επομένως, αποτελεί φλυαρία και τραγικολογία το να λέει κανείς ότι οι ψυχές κατακρημνίζονται από τους ουρανούς και διαβαίνουν τις πηγές του πυρός και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τα νώτα του στερεώματος, φερόμενες προς τον δικό μας κόσμο. Επειδή ούτε ο Αδάμ εκδιώχθηκε από τους ουρανούς, αλλά από τον παράδεισο που είχε φυτευθεί στην Εδέμ, προς ανατολάς. Διότι το παράπτωμα δεν συνέβη πριν από την ενσωμάτωση, όπως αποδείξαμε επαρκώς, ούτε πάλι το σώμα είναι παγίδα, αλλά το παράπτωμα λαμβάνει χώρα μετά τη σύμφυση της ψυχής με το σώμα, επειδή ο άνθρωπος αποτελεί το συναμφότερον (την ένωση και των δύο), και η πτώση από τον παράδεισο κατέληξε εδώ. Αυτός όμως δεν πρόσεξε καθόλου τον λόγο με τη δέουσα επιμέλεια, Αγλαοφών, αλλά διετεινόταν για πράγματα των οποίων η κατανόηση δεν είναι ακίνδυνη, επιχειρώντας να ερμηνεύσει τον ψαλμό σύμφωνα με τις δοξασίες των φαύλων, για τα οποία θα παραλείψουμε να πούμε περισσότερα. 48.

Όσο για το επόμενο χωρίο που αναφέρεται, «καὶ ὁ ἅγιος ἐξ ὄρους κατασκίου δασέος», θα το κατανοήσεις παραθέτοντας τα εξής λόγια από τον Ζαχαρία: «είδα μέσα στη νύχτα, και ιδού άνδρας επιβαίνων σε ίππο πυρρό, και αυτός στεκόταν ανάμεσα στα κατάσκια όρη». Αυτόν, λοιπόν, που επιβαίνει «σε ίππο πυρρό» και στέκεται «ανάμεσα στα κατάσκια όρη», αυτόν θεωρώ πως υποδηλώνει η ανά χείρας προφητεία, η οποία αναφέρει ότι ο άγιος θα έλθει «εξ όρους κατασκίου δασέος». Και στις δύο περιπτώσεις, λοιπόν, γίνεται λόγος για «όρη κατάσκια», και θεωρώ πως πρόκειται για τον παράδεισο του Θεού, τον οποίο «εφύτευσε» «στην Εδέμ κατ' ανατολάς», ή και για την επουράνια Ιερουσαλήμ· διότι «όρη υπάρχουν γύρω της, και ο Κύριος βρίσκεται γύρω από τον λαό του». Αυτά, λοιπόν, επειδή είναι πλήρη θείων δυνάμεων και αγίων πνευμάτων, ονομάζονται κατάσκια, ωσάν να είναι κατάφυτα και αμφιλαφή. Αλλά στον μεν Ζαχαρία εμφανίζεται σαφώς ως άνδρας που επιβαίνει σε ίππο πυρρό, δηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο την ενανθρώπηση του Σωτήρος ημών και τη σάρκα την οποία ανέλαβε ως όχημα· εδώ όμως έχει ονομαστεί Θεός και άγιος· διότι, επειδή πραγματοποίησε την άφιξή του από τον Θεό προς τους ανθρώπους, και ωσάν να έχει κατέλθει από τους θειότερους τόπους, λέγεται: «ο Θεός θα έλθει από τη Θαιμάν, και ο άγιος εξ όρους κατασκίου δασέος».

Γράμμα Ε. Από τη Γένεση. Εδέμ (Γέν. 2, 8). Ο τόπος του θείου παραδείσου στα ανατολικά. Ερμηνεύεται δε ως τρυφή. Ευειλάτ (Γέν. 2, 11 κ.εξ.), «όπου υπάρχει το χρυσίον» και «ο άνθραξ και ο πράσινος λίθος». Χώρα προς τα ανατολικά, την οποία περικυκλώνει ο Φισών προερχόμενος από τον παράδεισο, ο γνωστός στους Έλληνες ως Γάγγης, «κατευθυνόμενος προς την Ινδική». Ευειλάτ ήταν επίσης το όνομα ενός από τους απογόνους του Νώε, για τον οποίο ο Ιώσηπος εξιστορεί ότι κατοίκησε μαζί με τους αδελφούς του ξεκινώντας «από τον ποταμό Κωφήνα της Ινδικής και της παρακείμενης σε αυτήν Σηρίας». Ο Ισμαήλ λέγεται ότι κατοίκησε στην έρημο Ευιλά, για την οποία η Γραφή αναφέρει ότι βρίσκεται ανάμεσα στην έρημο Σουρ, που είναι «απέναντι από την Αίγυπτο», και εκτείνεται μέχρι τη γη των Ασσυρίων.

Διότι, εφόσον ο Αδάμ ζει μέσα μας, όλοι ανεξαιρέτως οι άνθρωποι, όσο βλέπουμε αυτούς τους δερμάτινους χιτώνες γύρω από τη φύση μας και αυτά τα πρόσκαιρα φύλλα αυτής της υλικής ζωής —τα οποία, αφού γυμνωθήκαμε από τα αιώνια και λαμπρά ενδύματα, κακώς ράψαμε μόνοι μας για τον εαυτό μας, ντυνόμενοι με τρυφές και δόξες και εφήμερες τιμές και τις βραχύβιες ικανοποιήσεις της σάρκας αντί για τα θεία περιβόλαια— και όσο βλέπουμε τον τόπο της κακώσεως, στον οποίο καταδικαστήκαμε να παροικούμε, όταν στρέφουμε τον εαυτό μας προς την ανατολή (όχι επειδή θεωρούμε ότι ο Θεός βρίσκεται μόνο εκεί —διότι Αυτός που είναι πανταχού παρών δεν περιορίζεται ιδιαιτέρως σε κανένα μέρος, αφού περιέχει εξίσου τα πάντα— αλλά επειδή στην ανατολή βρίσκεται η πρώτη μας πατρίδα, εννοώ δηλαδή τη διαβίωση στον παράδεισο από την οποία εκπέσαμε, διότι «εφύτευσεν ο Θεός παράδεισον εν Εδέμ κατά ανατολάς»), όταν, λοιπόν, ατενίζουμε προς την ανατολή και φέρνουμε στον νου μας την ανάμνηση της εκπτώσεως από τους φωτεινούς και ανατολικούς τόπους της μακαριότητας, εύλογα προφέρουμε αυτή τη φωνή εμείς που σκιαζόμαστε από την πονηρή συκιά αυτής της ζωής, εμείς που απορριφθήκαμε μακριά από τα μάτια του Θεού, που αυτομολήσαμε προς το φίδι, το οποίο τρώει χώμα και σέρνεται στη γη και πορεύεται πάνω στο στήθος και την κοιλιά του, και το οποίο μας συμβουλεύει να κάνουμε τα ίδια: να προσκολλώμαστε στη γήινη απόλαυση και να σύρουμε την καρδιά μας σε χαμαίζηλα και χαμερπή νοήματα, και να πορευόμαστε πάνω στην κοιλιά μας, δηλαδή να ασχολούμαστε με τον ηδονικό βίο· ευρισκόμενοι, λοιπόν, σε αυτή την κατάσταση, όπως εκείνος ο άσωτος μετά τη μακρά ταλαιπωρία που υπέμεινε βόσκοντας τους χοίρους, όταν έλθουμε εις εαυτόν, όπως ακριβώς κι εκείνος, και αναλογιστούμε τον ουράνιο Πατέρα, ορθώς χρησιμοποιούμε αυτά τα λόγια: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», ώστε, ακόμη και αν κάποιος είναι ένας Μωυσής ή ένας Σαμουήλ, ή οποιοσδήποτε άλλος από εκείνους που ξεχωρίζουν για την αρετή τους, δεν θεωρεί λιγότερο ταιριαστή για τον εαυτό του αυτή τη φωνή, καθότι είναι άνθρωπος που μετέχει στη φύση του Αδάμ, μετέχοντας συνάμα και στην έκπτωσή του.

Παρόμοιο με όσα ειπώθηκαν είναι και το επόμενο: «Καιρός», λέει, «για να φυτέψει κανείς, και καιρός για να ξεριζώσει το φυτεμένο». Γνωρίζουμε ποιος είναι ο γεωργός μας και τίνος γεώργιο είμαστε εμείς. Διότι το πρώτο το διδαχθήκαμε από τον Χριστό, ενώ το δεύτερο από τον δούλο του Χριστού, τον Παύλο. Διότι ο μεν Κύριος λέει: «Ο Πατέρας μου είναι ο γεωργός», ο δε απόστολος λέει προς εμάς: «Είστε γεώργιο του Θεού». Ο μέγας γεωργός, λοιπόν, γνωρίζει να φυτεύει μόνο τα αγαθά («Διότι φύτεψε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς»), ενώ τα αντίθετα προς τα αγαθά τα ξεριζώνει· διότι «κάθε φυτεία, την οποία δεν φύτεψε ο ουράνιος Πατέρας μου, θα ξεριζωθεί». Επομένως, η φαρισαϊκή κακία και απιστία, καθώς και η αγνωμοσύνη απέναντι στα θαύματα που επιτελέστηκαν από τον Κύριο, αυτά είναι τα φυτά που ξεριζώνονται. Διότι πρέπει να επικρατήσει το κήρυγμα της σωτηρίας, πρέπει να κηρυχθεί το Ευαγγέλιο σε όλο τον κόσμο, πρέπει «κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν του Θεού Πατρός». Επειδή, λοιπόν, αυτά πρέπει οπωσδήποτε να γίνουν, η απιστία που τώρα επικρατεί σε ορισμένους δεν προέρχεται από τη φυτεία του Πατέρα, αλλά από εκείνον που παρασπέρνει τα ζιζάνια ή από εκείνον που παραφυτεύει στον δεσποτικό αμπελώνα την κληματίδα των Σοδόμων.

Και φύτευσε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ κατά ανατολάς και έθεσε εκεί τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε. Ας κατανοήσουμε, ακροατές, μια φυτεία αντάξια του Θεού και έναν παράδεισο που αρμόζει στη φιλοκαλία ενός τέτοιου και τόσο μεγάλου Δημιουργού. Διότι, στα όσα προηγήθηκαν έχει ειπωθεί: Ας βλαστήσει η γη χορτάρι, ξύλο καρποφόρο που να βγάζει σπόρο και να κάνει καρπό· και έγινε έτσι. Εδώ όμως πάλι λέει: Και φύτευσε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ. Αν ο παράδεισος είχε γεμίσει από τα συνηθισμένα δέντρα, θα είχε λάβει τη σύστασή του από την πρώτη δημιουργία των φυτών, και τα δέντρα που φύτρωσαν αργότερα σε αυτόν δεν θα είχαν ανάγκη από την εξαιρετική φύτευση του Θεού. Τώρα όμως, τα κάθε λογής γένη φυτών που φιλοτεχνήθηκαν αργότερα μέσα στον παράδεισο από τον ίδιο τον Θεό ήσαν πολύ διαφορετικά, και ως προς την όψη και ως προς τη γεύση, σε σύγκριση με εκείνα που είχαν βλαστήσει προηγουμένως από τη γη αυτομάτως, και αυτό δηλώνεται σαφώς από την ίδια τη Γραφή. Διότι λέει: Και έκανε ο Θεός να βλαστήσει επιπλέον από τη γη κάθε δέντρο ωραίο στην όραση και καλό στη βρώση.

Εκεί λοιπόν έθεσε ο Θεός τον άνθρωπο τον οποίο έπλασε. Αλλού τον έπλασε και εκεί τον εισήγαγε. Διότι, όπως ακριβώς πρώτα εποίησε τους φωστήρες και έπειτα τους έθεσε στο στερέωμα, έτσι και τον άνθρωπο τον έπλασε από χώμα της γης, αλλά τον έθεσε στον παράδεισο. Σημείωσε δε ότι δεν αναφέρεται «τον οποίο εποίησε», αλλά «τον οποίο έπλασε». Διότι αυτό που εποίησε είναι το «κατ' εικόνα»· και αυτό είναι ασώματο. Το δε ασώματο είναι απερίγραπτο ως προς τον τόπο. Εντούτοις, το ποίημα ακολουθεί εξ ανάγκης το πλάσμα, τουτέστιν η ψυχή το σώμα. Διότι το σύνθετο πρέπει να βρίσκεται ομού, αλλά πρωτίστως ο τόπος αφορά το σώμα, ενώ η ψυχή περικλείεται σε τόπο κατ' επακολούθηση, διά της σχέσεως ή της ανακράσεώς της με το σώμα, και όχι εξαιτίας της δικής της φύσεως, δηλαδή της νοερής της ουσίας.

Ο Θεός φύτεψε παράδεισο στην Εδέμ προς τα ανατολικά. Τα μεν ονόματα των φυτών έχουν αποσιωπηθεί, ο τόπος όμως στον οποίο τα φύτεψε έχει δηλωθεί, δηλαδή στην τρυφή· διότι η Εδέμ ερμηνεύεται ως τρυφή. Άραγε, λοιπόν, ονομάζει τρυφή αυτήν που γίνεται διά του στόματος, η οποία παραδίδεται στην κοιλιά και της οποίας το τέλος είναι ο αφεδρώνας; Και είναι άραγε αυτή η χάρη του Θεού προς τον άνθρωπο, δηλαδή το γέμισμα της κοιλιάς, η φιληδονία της σάρκας και η χαλάρωση που γεννά την ηδονή; Ή μήπως το να πει κανείς κάτι τέτοιο δεν είναι καν ευσεβές; Διότι το να παχαίνει κανείς υπερβολικά το σώμα του και να καταποντίζει με το πλήθος των φαγητών την ψυχή που κατοικεί μέσα σε αυτό, καθιστώντας την επιρρεπή προς κάθε αμαρτία, αποτελεί εφόδιο για την ακολασία, την ύβρη και όλα ανεξαιρέτως τα απαγορευμένα έργα. Επομένως, πρέπει να νοήσουμε μιαν άλλη τρυφή, άξια του Θεού, ώστε και η φυτεία να θεωρηθεί πρέπουσα στη γεωργία του Θεού. Ποια, λοιπόν, μπορεί να είναι η τρυφή που αρμόζει στους αγίους; Άκουσε αυτόν που λέει: Βρες την τρυφή σου στον Κύριο, και Εκείνος θα σου δώσει τα αιτήματα της καρδιάς σου.

Επειδή λοιπόν η ποικιλία της αρετής είναι άπειρη και το κάλλος της απερίγραπτο, έχοντας λάβει την αρχή τους από την πολυποίκιλη σοφία του Θεού, για τον λόγο αυτό έχει γραφτεί ότι ο Θεός φύτεψε παράδεισο όχι «κατά ανατολήν», αλλά «κατά ανατολάς». Διότι καθένα από τα φυτά που φυτεύτηκαν από τον Κύριο άστραφτε, στολισμένο με το δικό του φως αρετής. Εκεί βρίσκονται «τα ορμητικά νερά του ποταμού που ευφραίνει την πόλη του Θεού». Αλλού πάλι ονομάζεται «χείμαρρος τρυφής», ο οποίος τρέφει και αυξάνει τα κάλλη εκείνων των νοητών φυτών, και ο οποίος στη συνέχεια της προκείμενης Γραφής αναφέρεται ως «ποταμός που πορεύεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο».

Στα προηγούμενα, λοιπόν, είχε γραφεί ότι, αφού πρώτα ολοκλήρωσε την κτίση, στη συνέχεια εισήγαγε τον άνθρωπο τρόπον τινά στην εξουσία και την κυριότητά της· τώρα, όμως, συμβαίνει το αντίστροφο: πρώτα έπλασε τον άνθρωπο και έπειτα φύτεψε τον παράδεισο. Η αιτία είναι ότι εκεί μεν, για να γεμίσει την οικία, εισήγαγε αμέσως τον οικοδεσπότη, ώστε να μην τον πλάσει φτωχό και αργότερα του χαρίσει τον πλούτο· εδώ δε, θέλοντας να του προσφέρει την τελείωση μέσω της προκοπής, τον δημιούργησε σε άλλον τόπο και ύστερα τον εγκαθιστά στον παράδεισο, ώστε, αφού κατανοήσει τη διαφορά ανάμεσα στη ζωή έξω και στη διαβίωση μέσα στον παράδεισο, μέσα από τη σύγκριση των δύο καταστάσεων και από την ίδια του την πείρα, να γνωρίσει αφενός την υπεροχή του κάλλους του, και να φοβηθεί αφετέρου τη ζημία της έκπτωσης.

Προσπάθησε, λοιπόν, μέσω τέτοιων διδαγμάτων να κατανοήσεις εκείνον τον παράδεισο και να φτάσεις και εσύ στις ακτίνες του θείου φωτός· εκεί όπου ανατέλλει το φως της γνώσεως, εκεί όπου έχει φυτευτεί ο παράδεισος της τρυφής. Ακόμη και αν τον νοήσεις ως κάποιον υλικό τόπο, δεκτικό των αγίων, στον οποίο κατοικούν όλοι όσοι διέπρεψαν πάνω στη γη με αγαθά έργα, απολαμβάνοντας τη χάρη του Θεού ως δίκαιη αμοιβή, καθώς και την αληθινή και μακάρια ευφροσύνη, μάλλον ούτε και έτσι αστοχείς από την ορθή αντίληψη γι' αυτόν. Εκεί, λοιπόν, είναι ριζωμένες και σταθερά εδραιωμένες οι αγαθές δυνάμεις, οι λειτουργοί των αγίων, στις οποίες παραδόθηκε ο άνθρωπος όντας νεοδημιούργητος και έχοντας ανάγκη από πολλή άσκηση και καθοδήγηση για την τελείωσή του. Εκεί όπου βρίσκεται η χορεία των αγίων, εκεί όπου ανατέλλει το φως, εκεί όπου υπάρχει η ευφροσύνη της ψυχής, εκεί τοποθέτησε ο Θεός τον άνθρωπο. Αν, λοιπόν, είσαι σαρκικός και θεωρείς σπουδαία την απόλαυση των αισθητών πραγμάτων, έχεις την περιγραφή εκείνου του υλικού παραδείσου και την πιο γλυκιά απολαβή, και γι' αυτό σπεύσε προς αυτά, με τη βεβαιότητα ότι εκεί θα βρεις αδιάλειπτη παροχή τρυφής.

ΟΜΙΛΙΑ ΣΤΟΝ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟ «Και φύτευσε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς και έθεσε εκεί τον άνθρωπο που έπλασε». Ας νοήσουμε μια φυτεία άξια του Θεού και έναν παράδεισο που ταιριάζει στη φιλοκαλία ενός τέτοιου και τόσο μεγάλου Δημιουργού. Στα προηγούμενα έχει λεχθεί: «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι και οπωροφόρο δέντρο που να βγάζει σπόρο και να κάνει καρπό». Αν ο παράδεισος αποτελούνταν από τα κοινά δέντρα, είναι προφανές ότι θα συμπεριλαμβανόταν στην πρώτη δημιουργία των φυτών, και τα δέντρα που φυτεύονται τώρα στον παράδεισο από τον ίδιο τον Θεό δεν θα είχαν καμία απολύτως ανάγκη από ξεχωριστή φύτευση εκ μέρους του Θεού. Τώρα όμως, το σύστημα των δέντρων που φιλοτεχνήθηκε μέσα στον παράδεισο από τον ίδιο τον Θεό, παρουσιάζεται από τον λόγο της Γραφής ως διαφορετικό σε σχέση με τα είδη των φυτών που ήδη υπήρχαν. Διότι, όπως ακριβώς αξίωσε τον άνθρωπο με μια ξεχωριστή πλάση σε σύγκριση με τα υπόλοιπα ζώα, έτσι έκανε και την κατοικία του ανθρώπου έργο των δικών Του χεριών, έναν τόπο που υπερτερεί έναντι όλης της κτίσης, θαυμαστό στην ομορφιά, που βρίσκεται σε περίοπτη θέση, ασκίαστο λόγω του ύψους του, καταυγαζόμενο από όλες τις ανατολές των άστρων, φωτισμένο από παντού, το οποίο διαθέτει την πιο ευχάριστη ευκρασία των εποχών και περιλάμπεται από έναν διαυγέστατο αέρα.

Εκεί τοποθέτησε τον άνθρωπο που έπλασε. Αλλού τον έπλασε και εκεί τον εισήγαγε. Όπως ο Θεός εποίησε τους φωστήρες και τους έθεσε στο στερέωμα, έτσι και τον άνθρωπο τον έπλασε με χώμα από τη γη, τον έθεσε όμως στον παράδεισο. Σημείωσε δε ότι δεν έχει ειπωθεί «αυτόν που εποίησε», αλλά «αυτόν που έπλασε». Διότι εκείνος τον οποίο εποίησε, είναι ο κατ' εικόνα (άνθρωπος)· και αυτός είναι ασώματος. Το ασώματο, όμως, δεν περιγράφεται από τόπο. Διότι το ποίημα ακολουθεί το πλάσμα, δηλαδή η ψυχή το σώμα. Επειδή το σύνθετο υφίσταται ταυτόχρονα, αλλά πρωτίστως ο τόπος ανήκει στα σώματα, ενώ η ψυχή βρίσκεται σε τόπο ως επακολούθημα, εξαιτίας της σχέσης της με το σώμα, χωρίς να περιγράφεται σε τόπους από την ίδια της τη φύση [μέσα στο σώμα].

Φύτεψε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ, προς ανατολάς. Τα ονόματα των φυτών έχουν αποσιωπηθεί, παραδίδεται όμως ο τόπος στον οποίο φύτεψε: Στην Εδέμ, λέει, φύτεψε, δηλαδή μέσα σε τρυφή· διότι η Εδέμ ονομάζεται τρυφή. Άραγε, λοιπόν, ονομάζει «τρυφή» την απόλαυση δια του στόματος που παραδίδεται στην κοιλιά, της οποίας το τέλος είναι ο αφεδρώνας, και παρέδωσε τρυφή η οποία φθείρεται, και αυτό είναι η χάρη από τον Θεό, η πλήρωση δηλαδή του στομάχου, η ευπάθεια του σώματος και η διάχυση που προκαλεί ηδονή; Αλλά αυτό δεν είναι καν ευσεβές να το πει κάποιος. Διότι, βεβαίως, το να τρέφει κανείς υπερβολικά το σώμα και να καταποντίζει την ψυχή, καθιστώντας την επιρρεπή προς την αμαρτία, αποτελεί εφόδιο για την ακολασία, την ύβρη και όλα ομού τα απαγορευμένα έργα. Ας εννοήσουμε, λοιπόν, μια τρυφή άξια του Θεού, ώστε να διδαχθούμε και τη φύτευση που πρέπει στη γεωργία του Θεού. Ποια, επομένως, μπορεί να είναι η τρυφή που αρμόζει στους αγίους;

Εντρύφησε στον Κύριο, και θα σου δώσει τα αιτήματα της καρδιάς σου. Επειδή, λοιπόν, το κάλλος της αρετής είναι άπειρο, έχοντας την αρχή του στην πολυποίκιλη σοφία του Θεού, για τον λόγο αυτό έχει γραφτεί ότι ο Θεός φύτεψε παράδεισο όχι «κατά ανατολήν», αλλά «κατά ανατολάς». Διότι καθένα από τα φυτά που φυτεύτηκαν από τον Κύριο άστραφτε, στολισμένο με το δικό του φως. Εκεί βρίσκονται τα ορμητικά νερά του ποταμού που ευφραίνει την πόλη του Θεού· αλλού ονομάζεται χείμαρρος τρυφής, ο οποίος τρέφει και αυξάνει τα ουράνια κάλλη των φυτών, και ο οποίος στη συνέχεια ονομάζεται ποταμός που εξέρχεται από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο.

Προσπάθησε λοιπόν μέσω τέτοιων διδαγμάτων να εμβαθύνεις στην κατανόησή του, ώστε να βρεθείς μέσα στις ακτίνες του θείου φωτός, εκεί όπου το φως της γνώσεως ανατέλλει σαν να φυτεύεται ο παράδεισος της τρυφής. Και αν τον νοήσεις ως κάποιον τόπο δεκτικό των αγίων, στον οποίο κατοικούν όλοι όσοι έλαμψαν επί της γης με αγαθά έργα, απολαμβάνοντας τη χάρη του Θεού και τη θεία και νοητή τερπνότητα, δεν απομακρύνεσαι από την ορθή αντίληψη γι' αυτόν. Εκεί λοιπόν είναι ριζωμένες και σταθερά θεμελιωμένες κάποιες αγαθές δυνάμεις, λειτουργοί των αγίων, στις οποίες παραδόθηκε ο άνθρωπος όταν ήταν νεοδημιούργητος και είχε ανάγκη από πολλή άσκηση για να φτάσει στην τελείωση. Εκεί όπου βρίσκεται η χορεία των αγίων, εκεί όπου ανατέλλει το φως, εκεί όπου υπάρχει η τρυφή της ψυχής, εκεί έθεσε ο Θεός τον άνθρωπο. Αν είσαι σαρκικός, έχεις την περιγραφή εκείνου του σωματικού στοιχείου και την πιο γλυκιά απόλαυση· αν θεωρείς μεγάλη την απόλαυση των αισθητών πραγμάτων, σπεύσε προς αυτήν, όπου η παροχή της τρυφής είναι αδιάλειπτη. Αν όμως είσαι πνευματικός και στοχάζεσαι υψηλότερα από τις σωματικές απολαύσεις, ανέβα με τη διάνοιά σου προς τα κάλλη των αγγέλων και γνώρισε σε βάθος τους καρπούς της δικαιοσύνης που υπάρχουν σε αυτούς, δες τον ποταμό του Θεού που είναι γεμάτος νερά, του οποίου τα ρεύματα ευφραίνουν την πόλη του Θεού, εκείνη την πόλη της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός.

Το ότι δε ο παράδεισος στην Εδέμ, ο οποίος φυτεύτηκε από τον Θεό, έγινε ως τύπος και εικόνα της εκκλησίας, είναι σαφέστατο να το κατανοήσουν οι φιλομαθείς. Διότι από τα επίγεια πρέπει να κατοπτρίζονται τα επουράνια και από τα τυπικά να αναγνωρίζονται τα πνευματικά και από τα πρόσκαιρα να προσδοκώνται τα αιώνια, όπως ακριβώς και στον Μωυσή έδωσε εντολή ο Θεός να κατασκευάσει σκηνή «σύμφωνα με τον τύπο που του υποδείχθηκε» στο όρος. Και ποια ήταν αυτά που είχε δει, παρά εικόνες των επουράνιων δοξών και ιδεών, σε μίμηση των οποίων κατασκεύασε την υλική σκηνή «από άσηπτα ξύλα», ώστε σε όσους έχουν σαρκικό φρόνημα να φανερωθούν τα επίγεια, ενώ στους πνευματικούς τα επουράνια που πρόκειται να συμβούν; Η Εδέμ λοιπόν ονομάζεται τόπος τρυφής, δηλαδή παράδεισος· φυτεύτηκε «προς ανατολάς», στολισμένος με ωραία δέντρα και κάθε λογής καρπούς, ώστε να μπορεί κανείς να κατανοήσει ότι το σύστημα των δικαίων είναι τόπος άγιος, στον οποίο φυτεύτηκε η εκκλησία. Διότι ούτε ένας απλός τόπος μπορεί να ονομάζεται εκκλησία, ούτε ένας οίκος οικοδομημένος με πέτρες και πηλό· ούτε ο άνθρωπος από μόνος του μπορεί να ονομάζεται εκκλησία· διότι ο οίκος γκρεμίζεται και ο άνθρωπος πεθαίνει. Τι είναι λοιπόν η εκκλησία; Σύστημα αγίων που πολιτεύονται με αλήθεια.

Από αυτούς λοιπόν τους εικοσιτέσσερις αγγέλους, οι μεν πατρικοί συνεργάζονται με τον πατέρα και τα κάνουν όλα σύμφωνα με το θέλημά του, οι δε μητρικοί με τη μητέρα Εδέμ. Το πλήθος όλων μαζί αυτών των αγγέλων είναι ο παράδεισος, λέει, για τον οποίο ο Μωυσής αναφέρει: «φύτεψε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ κατά ανατολάς», δηλαδή απέναντι από την Εδέμ, ώστε η Εδέμ να βλέπει τον παράδεισο, δηλαδή τους αγγέλους, διαπαντός. Διότι αλληγορικά, οι άγγελοι αυτού του παραδείσου έχουν ονομαστεί δέντρα, και το μεν δέντρο της ζωής είναι ο τρίτος από τους πατρικούς αγγέλους, ο Βαρούχ, το δε δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού είναι ο τρίτος από τους μητρικούς αγγέλους, ο Νάας. Διότι έτσι αποδέχεται να ερμηνεύει τα λόγια του Μωυσή λέγοντας: συγκαλυμμένα τα είπε αυτά ο Μωυσής, επειδή δεν μπορούν όλοι να χωρέσουν την αλήθεια.

[Παρόμοιο] αν κάποιος [σφουγγάρι ... λα]μπάδα φωτός 〈... φωτός〉· έτ[σι ...] και βαστάζοντας [... καυχώμεν]οι για τα μέλη, έπει[τα ... να μ]ην είναι τα μέλη του[ς ... δεκ]τικά ζωής. Αν δε το πρόσ[καιρο ... είναι ασθε]νέστερο από εκείνη τ[ης ... όμ]ως τόση δύναμη έχει [... στα θνη]τά μέλη, η [αιών]ια ζωή αυτού γιατί δεν [... ...] έχοντας συνηθί[σει ... να βαστ]άζει τη ζωή; [... λοιπ]όν εφόσον ο 〈Θεός〉 θέ[λει ... διότι καθώς εκ]είνος παρέχ[ει ... και είναι δυνατ]ός να ζωοποι[εί ... λοιπ]όν αυτό που την εμποδίζει [... δίνεται υ]πό του 〈Θεού〉 [... δημιουργ]ό 〈Πατέρα〉 και αγαθό [...] για να μην πούμε αυ[τόν ...] Διότι και στα [... ψυ]χή και τα παρόμοια [... αν μ]ην του τα παρ[έχει] ο 〈Θεός〉 [... πατ]έρα τους [... τ]α θνητ[ά ...] καθώς θα α[ποδείξουμε ... τη]ς ζω[ής ... αυτ]εξούσ[ιος ...] στον 〈Θεό〉 έτ[σι ...] εννιακό[σια ... με μακρ]οημέρευση και [... λέγομ]ε, όπου βέβαια [... μετάθεσ]η των δι[καίων ... τ]ην ανά[ληψη ... τ]ο σώμ[α ...] και να θέτει [...] δηλαδή [... ανατο]λάς και έθε[σε ... κόσμο] αφού παράκου[σε ... μετα]τεθέντας [... ετοι]μάστηκε ο πα[ράδεισος ... προ]οι[μιαζομένους ...] σε τόσου[ς ... να έχουν αναληφθ]εί, να έχουν δαπαν[ηθεί ... ο Ιω]νάς μεν σε [... ξε]ράστηκε [... στο κ]αμίνι αφού ρί[χτηκαν ...]

Διότι η ανάγνωση των θείων Γραφών είναι πνευματικός λειμώνας και παράδεισος τρυφής, και μάλιστα παράδεισος τρυφής ανώτερος από εκείνον τον παράδεισο. Αυτόν τον παράδεισο ο Θεός δεν τον φύτεψε στη γη, αλλά στις ψυχές των πιστών· αυτόν τον παράδεισο δεν τον τοποθέτησε στην Εδέμ, ούτε προς ανατολάς, περιορίζοντάς τον σε έναν μόνο τόπο, αλλά τον άπλωσε σε όλη τη γη και τον εξέτεινε έως τα πέρατα της οικουμένης. Και για το ότι άπλωσε τις Γραφές παντού στην οικουμένη, άκουσε τι λέει ο προφήτης: «Σε ολόκληρη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους». Είτε πας στους Ινδούς, τους οποίους πρώτους βλέπει ο ήλιος όταν ανατέλλει, είτε πας στον ωκεανό, είτε σε εκείνα τα Βρετανικά νησιά, είτε πλεύσεις στον Εύξεινο Πόντο, είτε μεταβείς προς τα νότια μέρη, θα ακούσεις όλους παντού να φιλοσοφούν με βάση τη Γραφή, με διαφορετική μεν φωνή, με την ίδια όμως πίστη, και με διαφορετική γλώσσα, αλλά με σύμφωνη σκέψη. Διότι ο φθόγγος της γλώσσας είναι διαφορετικός, ο τρόπος όμως της ευσέβειας παραμένει αναλλοίωτος· και μπορεί να μιλούν βαρβαρικά ως προς τη γλώσσα, όμως φιλοσοφούν ως προς το φρόνημα· και μπορεί να κάνουν σολοικισμούς στην ομιλία, όμως είναι ευσεβείς ως προς τον τρόπο της ζωής τους.

Μάθε και τα χαρίσματά του, τα οποία του παρέσχε ο Θεός μετά την πλάση. Και φύτεψε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς, και έθεσε εκεί τον άνθρωπο που έπλασε· και έκανε να βλαστήσει από τη γη δέντρο ωραίο στην όψη και καλό για βρώση, καθώς και το δέντρο της ζωής στο μέσο του παραδείσου, και το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού. Ω, πόση είναι η τιμή του Θεού που έγινε προς εμάς! Ω, πόση η φιλανθρωπία που επέδειξε στο γένος των ανθρώπων! Ω, πόσα τα άρρητα αγαθά των οποίων έγινε μέτοχος ο Αδάμ!

ΟΜΙΛΙΑ ΙΓ΄. Και εφύτευσε Κύριος ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς, και έθεσε εκεί τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε. α΄. Βλέποντας τον ακόρεστο πόθο σας, τη μεγάλη επιθυμία, την προσηλωμένη διάνοιά σας, και όλους να προσδοκάτε και να είστε αναπτερωμένοι προς την πνευματική διδασκαλία, αν και έχω βαθιά επίγνωση της δικής μου μεγάλης πενίας, φροντίζω συνεχώς και κάθε ημέρα να σας παραθέτω αυτή τη φτωχή και ευτελή τράπεζα, έχοντας την πεποίθηση ότι, φλεγόμενοι από την επιθυμία, θα δεχθείτε με προθυμία τα λεγόμενα, επειδή αυτό ακριβώς θα μπορούσε κανείς να δει να συμβαίνει και στα υλικά εδέσματα. Διότι, όταν οι συνδαιτυμόνες έχουν διεγερμένη την όρεξη, έστω και αν η τράπεζα τυγχάνει φτωχή, έστω και αν ο οικοδεσπότης είναι ταπεινός, καταναλώνουν όσα τους παρατίθενται με πολλή ευχαρίστηση· όταν όμως οι προσκεκλημένοι έχουν αμβλυμμένη την όρεξή τους, έστω και αν η τράπεζα είναι πολυτελής και διαθέτει ποικίλα εδέσματα, δεν υπάρχει κανένα όφελος, αφού δεν υπάρχουν αυτοί που μπορούν να γευθούν τα όσα ετοιμάστηκαν. Εδώ όμως, επειδή με τη χάρη του Θεού και η δική σας προθυμία είναι διεγερμένη, και η τράπεζα είναι πνευματική, ομιλούμε και εμείς με πολύ πόθο, γνωρίζοντας ότι παραθέτουμε αυτά τα θεία διδάγματα σε ακοές που βρίσκονται σε νήψη.

Διότι, όπως ακριβώς δημιουργήθηκε ο ουρανός, η γη, ο ήλιος, η σελήνη και όλα τα άλλα, καθώς και τα άλογα ζώα, και μετά από όλα αυτά ο άνθρωπος, ο οποίος επρόκειτο να αναλάβει την εξουσία όλων αυτών· με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και κατά την ίδια τη διάπλαση του ανθρώπου δημιουργείται πρώτα το σώμα, και έπειτα η ψυχή που είναι πολυτιμότερη. Διότι, όπως ακριβώς τα άλογα ζώα, τα οποία επρόκειτο να είναι χρήσιμα για την εξυπηρέτηση του ανθρώπου, δημιουργούνται πριν από τον άνθρωπο, ώστε εκείνος που πρόκειται να απολαύσει τη χρήση τους να βρει έτοιμη την υπηρεσία τους, έτσι και πριν από την ψυχή δημιουργείται το σώμα, ώστε, όταν κατά την ανέκφραστη σοφία Του δημιουργηθεί η ψυχή, να έχει τη δυνατότητα να επιδεικνύει τις δικές της ενέργειες μέσω της κινήσεως του σώματος. «Και εφύτευσε», λέγει, «ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς, και έθεσε εκεί τον άνθρωπο τον οποίο έπλασε». Επειδή ο Δεσπότης των όλων επέδειξε τη δική Του φιλανθρωπία, και εκείνον για τον οποίο δημιούργησε όλα τα ορατά τον έφερε στην ύπαρξη, αμέσως αρχίζει να του προσφέρει τις ευεργεσίες Του. «Και εφύτευσε», λέγει, «ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς».

Πρόσεξε και εδώ, αγαπητέ, ότι εάν δεν δεχόμαστε τα λόγια της Γραφής με θεοπρεπή τρόπο, είναι αναπόφευκτο να κατακρημνιστούμε σε βαθύ βάραθρο. Διότι τι θα είχαν να πουν, ακόμη και για τούτη τη λέξη, εκείνοι που τολμούν να εκλαμβάνουν με ανθρώπινο τρόπο όλα όσα λέγονται για τον Θεό; «Και φύτεψε ο Θεός», λέει, «παράδεισο». Τι λοιπόν; Πες μου· μήπως χρειάστηκε σκαπάνη και γεωργική εργασία, και την υπόλοιπη φροντίδα, για να καλλωπίσει τον παράδεισο; Μη γένοιτο. Διότι πάλι και εδώ το «εφύτευσε» πρέπει να το εννοήσουμε με τον εξής τρόπο: ότι πρόσταξε να δημιουργηθεί παράδεισος στη γη, ώστε να κατοικεί σε αυτόν ο άνθρωπος που είχε πλαστεί. Και ότι πράγματι για χάρη αυτού παρήγαγε τον παράδεισο, άκουσε την ίδια τη Γραφή που λέει: «Και φύτεψε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς, και τοποθέτησε εκεί τον άνθρωπο τον οποίο έπλασε».

Διότι, εάν, παρόλο που η θεία Γραφή χρησιμοποίησε τόση ακρίβεια, ορισμένοι από εκείνους που υπερηφανεύονται για την ευγλωττία τους και για τη θύραθεν σοφία δεν δίστασαν να μιλήσουν αντίθετα προς τα γεγραμμένα και να ισχυριστούν ότι ο παράδεισος δεν βρισκόταν πάνω στη γη, προτρέποντας και για πολλά άλλα από τα λεγόμενα να μην τα κατανοούν όπως έχουν γραφτεί, αλλά να τα αντιστρατεύονται, και να νομίζουν ότι όσα έχουν ειπωθεί για τη γη ελέχθησαν για τα επουράνια· εάν, λοιπόν, ο μακάριος Μωυσής δεν είχε χρησιμοποιήσει την ταπεινότητα και τη συγκατάβαση αυτών των λόγων, ενώ το Άγιο Πνεύμα κινούσε τη γλώσσα του, πού δεν θα είχαν κατρακυλήσει; Και τούτο, παρόλο που η Αγία Γραφή, όποτε θέλει να μας διδάξει κάτι τέτοιο, ερμηνεύει η ίδια τον εαυτό της και δεν αφήνει τον ακροατή να πλανηθεί. Αλλά επειδή οι πολλοί τείνουν τα αυτιά τους σε αυτούς που λέγουν ό,τι τους έρθει στον νου, όχι για να αποκομίσουν κάποιο πνευματικό κέρδος από τις θείες Γραφές, αλλά για χάρη της τέρψης· γι' αυτόν τον λόγο σπεύδουν να δώσουν προσοχή όχι σε εκείνους που τους ωφελούν, αλλά σε αυτούς που μάλλον μπορούν να τους τέρπουν. Γι' αυτό, σας παρακαλώ, αφού κλείσουμε ερμητικά τα αυτιά μας σε όλους αυτούς, ας ακολουθήσουμε πιστά τον κανόνα της Αγίας Γραφής. Και όταν ακούσεις, αγαπητέ, ότι ο Θεός «ἐφύτευσε παράδεισον ἐν Ἐδὲμ κατὰ ἀνατολὰς», το μεν «ἐφύτευσε» να το κατανοείς θεοπρεπώς αναφορικά με τον Θεό, ότι δηλαδή έδωσε προσταγή, τα δε επόμενα να τα πιστεύεις, ότι δηλαδή πράγματι δημιουργήθηκε παράδεισος, και μάλιστα σε εκείνον τον τόπο τον οποίο και επεσήμανε η Γραφή.

Διότι το να μην πιστεύει κανείς στα γραφόμενα της Θείας Γραφής, αλλά να εισάγει άλλα από τη δική του διάνοια, θεωρώ ότι επιφέρει μεγάλο κίνδυνο σε όσους τολμούν να το πράξουν. Και έθεσε, λέγει, εκεί τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε.

Δ΄. Πρόσεξε αμέσως πόση τιμή επιδεικνύει σε αυτόν. Αφού τον δημιούργησε έξω από τον παράδεισο, αμέσως μόλις τον έφερε στην ύπαρξη, για να του παράσχει μέσω των ίδιων των πραγμάτων την αίσθηση της ευεργεσίας και για να γνωρίσει μέσω των έργων την τιμή που του επιδεικνύεται, τον εισήγαγε στον παράδεισο. «Και έθεσε εκεί τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε». Και τη λέξη «έθεσε» πάλι, ας την κατανοήσουμε με την έννοια ότι τον διέταξε να διαβιεί εκεί, ώστε και η θέα και η διαμονή να του παρέχουν πολλή τέρψη, και να τον παρακινούν σε ευγνωμοσύνη ευχαριστίας, αναλογιζόμενος πόσο έχει ευεργετηθεί χωρίς ο ίδιος να έχει ακόμη επιδείξει κανένα απολύτως έργο. Ας μη σε παραξενεύει, λοιπόν, η λέξη «έθεσε»· διότι είναι πάντοτε συνήθεια της Γραφής, για χάρη μας και για τη δική μας ωφέλεια, να χρησιμοποιεί ανθρώπινες εκφράσεις. Και για να το κατανοήσεις αυτό, δες πώς προηγουμένως, και κατά τη δημιουργία των αστέρων, χρησιμοποίησε την ίδια λέξη λέγοντας: «Και τους έθεσε στο στερέωμα του ουρανού», όχι για να θεωρήσουμε ότι έχουν καρφωθεί πάνω στον ουρανό (αφού άλλωστε ο καθένας τους διανύει τη δική του πορεία, αλλάζοντας διαρκώς τόπους), αλλά για να διδάξει ότι τους διέταξε να βρίσκονται στον ουρανό, όπως ακριβώς διέταξε και τον άνθρωπο να ζει μέσα στον παράδεισο. «Και έκανε να βλαστήσει», αναφέρει, «ο Θεός επιπλέον από τη γη κάθε δέντρο ωραίο στην όψη και καλό στη βρώση, και το δέντρο της ζωής στο μέσο του παραδείσου, και το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού».

Βλέπετε πόσο μεγάλο είναι το άτοπο και πόση η ένταση της βλασφημίας. Διότι, όταν κάποιος δεν θέλει να ανεχθεί να ακολουθήσει τον κανόνα της θείας Γραφής, αλλά επιθυμεί να δώσει χώρο στους δικούς του λογισμούς, ταράσσει τη διάνοια και επιφέρει λογομαχίες και ατελείωτες αντιδικίες στην υγιή ορθότητα των δογμάτων. Και έλαβε, λέει, Κύριος ο Θεός τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε, και τον έθεσε στον παράδεισο της τρυφής, για να τον εργάζεται και να τον φυλάσσει. Δείτε πόση πρόνοια επιδεικνύει για τον δημιουργημένο άνθρωπο. Διότι, επειδή χθες μας δίδαξε ο μακάριος Μωυσής λέγοντας ότι φύτεψε ο Θεός τον παράδεισο και έθεσε εκεί τον άνθρωπο –δηλαδή, ότι θέλησε να έχει αυτός εκεί την κατοικία του και να διαβιεί με την απόλαυση του παραδείσου– σήμερα πάλι μας δείχνει την άφατη φιλανθρωπία του Θεού την οποία επιδεικνύει προς αυτόν, και επαναλαμβάνοντας τον λόγο λέει: Και έλαβε Κύριος ο Θεός τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε, και τον έθεσε στον παράδεισο της τρυφής. Δεν είπε απλώς «στον παράδεισο», αλλά πρόσθεσε «της τρυφής», για να μας φανερώσει την υπερβάλλουσα απόλαυση που γευόταν από την εκεί διαμονή του. Και αφού είπε «τον έθεσε στον παράδεισο της τρυφής», λέει, «για να τον εργάζεται και να τον φυλάσσει». Και αυτό είναι δείγμα μεγάλης μέριμνας.

Ποιον λοιπόν ονόμασε πρώτον ο Θεός; Ποιον άλλον παρά τον πρώτο που πλάστηκε; Διότι δεν υπήρχε κανένας άλλος άνθρωπος, ώστε να του δώσει προσωνυμία. Πώς λοιπόν τον ονόμασε; Αδάμ, στην εβραϊκή γλώσσα· διότι το όνομα δεν είναι ελληνικό, μεταφραζόμενο δε στην ελληνική γλώσσα δεν δηλώνει τίποτε άλλο παρά τον γήινο· διότι η λέξη Εδέμ σημαίνει την παρθένο γη. Και τέτοιος ήταν εκείνος ο τόπος, στον οποίο φύτεψε ο Θεός τον παράδεισο. «Εφύτευσε», λέγει, «ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς», για να μάθεις ότι ο παράδεισος δεν ήταν έργο ανθρώπινων χεριών· διότι η γη ήταν παρθένος και ούτε άροτρο είχε δεχθεί, ούτε είχε διανοιχθεί σε αυλάκια, αλλά, χωρίς να έχει γνωρίσει χέρια γεωργών, βλάστησε εκείνα τα δένδρα μόνο με την προσταγή. Γι' αυτό την ονόμασε Εδέμ, που σημαίνει παρθένος γη· και αυτή η παρθένος ήταν τύπος εκείνης της Παρθένου.

Πώς λοιπόν πίστεψες, ω γυναίκα, τον διάβολο; Τι καλό είδες σε αυτόν; Δεν αρκούσε η αξιοπιστία του νομοθέτη, ότι δηλαδή ο μεν είναι Θεός και δημιουργός και ποιητής, ενώ ο άλλος διάβολος και εχθρός; Και δεν λέω καν διάβολο· εσύ νόμιζες ότι είναι ένα απλό φίδι. Ένα φίδι λοιπόν, πες μου, έπρεπε να το θεωρήσεις άξιο τόσης ισοτιμίας στον λόγο, ώστε να του ανακοινώσεις και την απόφαση του Δεσπότη; Βλέπεις ότι ήταν δυνατόν να αντιληφθεί την απάτη, αλλά η ίδια δεν το θέλησε. Αν και ο Θεός έδωσε επαρκείς αποδείξεις της δικής Του ευεργεσίας και μέσω των έργων Του απέδειξε τη φροντίδα Του· διότι έπλασε τον άνθρωπο από την ανυπαρξία, και του ενέπνευσε ψυχή, και τον δημιούργησε κατ' εικόνα Του, καθιστώντας τον άρχοντα σε όλα τα επί της γης, και του χάρισε βοηθό, και φύτεψε τον παράδεισο, και, αφού του επέτρεψε τη χρήση των υπόλοιπων δέντρων, του απαγόρευσε να αγγίξει μόνο ένα· και μάλιστα και αυτήν την απαγόρευση την έθεσε προς ωφέλειά του. Ο διάβολος, αντίθετα, ούτε μικρό ούτε μεγάλο καλό δεν απέδειξε με τα έργα του, παρά μόνο παρασύροντας τη γυναίκα με σκέτα λόγια και γεμίζοντάς την με μάταιες ελπίδες, έτσι την εξαπάτησε. Αλλά παρόλα αυτά, θεώρησε ότι ο διάβολος είναι πιο αξιόπιστος από τον Θεό, μολονότι ο Θεός είχε αποδείξει την εύνοιά Του μέσω των έργων· ενώ σε εκείνον που της πρόσφερε μόνο κενά λόγια, και τίποτε άλλο, η γυναίκα πίστεψε.

Ζ΄. Αυτόν ακριβώς, αυτόν τον άνθρωπο, τον οποίο κατασκεύασε σύμφωνα με τη δική Του εικόνα νοερό συνάμα και λογικό, φέροντα πνεύμα ζωής, τον καθιστά κοινωνό της δικής Του χάρης, και τον έκανε πολίτη του παραδείσου, τον οποίο φύτεψε κατά ανατολάς. Διότι «Εδέμ» ονομάζουν την τρυφή οι παίδες των Εβραίων· (ο Θεός) του χάρισε μια ζωή μακάρια και πανόλβια, απαλλαγμένη από κάθε μέριμνα και άνετη, από την οποία απουσίαζε κάθε οδύνη, λύπη και στεναγμός. Διότι, σαν ένας άλλος άγγελος που διαβιούσε πάνω στη γη, υμνούσε τον Θεό που τον εποίησε, εμφορούμενος από θείες έννοιες, οδηγούμενος μέσω όλης της κτίσης προς τον Δημιουργό, σκοπός για τον οποίο άλλωστε είχε πλαστεί. Και νομίζω πως αν κάποιος υποστηρίξει ότι αυτό είναι το ξύλο της ζωής —το τέλειο και πλήρες, το αδιαίρετο, που παρέχει μόνο τη μέθεξη του καλού— με τρόπο αναγωγικό, δεν θα σφάλει.

Επειδή, λοιπόν, «ο Θεός είναι φως» νοητό, και «ήλιος δικαιοσύνης» και «ανατολή» έχει ονομαστεί στις Γραφές ο Χριστός, πρέπει να αφιερώνουμε σε αυτόν την ανατολή κατά την προσκύνηση· διότι κάθε τι καλό πρέπει να αφιερώνεται στον Θεό, από τον οποίο κάθε αγαθό καθίσταται αγαθό. Αναφέρει δε και ο θείος Δαβίδ: «Τα βασίλεια της γης, υμνήστε τον Θεό, ψάλτε στον Κύριο, ο οποίος επιβαίνει στον ουρανό του ουρανού προς ανατολάς». Επιπλέον, λέει η Γραφή: «Φύτεψε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς· εκεί τοποθέτησε τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε», τον οποίο, όταν έγινε παραβάτης, τον εξόρισε από τον παράδεισο της τρυφής και τον εγκατέστησε απέναντι από τον παράδεισο, δηλαδή προς δυσμάς. Επιζητώντας, επομένως, την αρχαία πατρίδα και ατενίζοντας προς αυτήν, προσκυνούμε τον Θεό. Και η Μωσαϊκή σκηνή, επίσης, προς ανατολάς είχε το καταπέτασμα και το ιλαστήριο.

Και αφού φύτεψε παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς, γεμάτο από κάθε ευφροσύνη και αγαλλίαση, έθεσε σε αυτόν τον άνθρωπο που έπλασε, διατάζοντάς τον αφενός να μετέχει ανεμπόδιστα σε όλα τα θεία φυτά που βρίσκονταν εκεί, και αφετέρου δίνοντάς του εντολή να μη γευτεί καθόλου από ένα μόνο, το οποίο ονομάστηκε δέντρο της γνώσεως του καλού και του πονηρού, λέγοντας τα εξής: «την ημέρα που θα φάτε από αυτό, με θάνατο θα πεθάνετε». Μία όμως από τις προαναφερθείσες αγγελικές δυνάμεις, ο αρχηγός μιας στρατιάς, αν και δεν είχε λάβει καθόλου μέσα του από τον Δημιουργό κανένα ίχνος φυσικής κακίας, αλλά δημιουργήθηκε για το αγαθό, στράφηκε με την αυτεξούσια προαίρεσή του από το καλό στο κακό, και κυριεύτηκε από αλαζονεία, θέλοντας να εναντιωθεί στον Δεσπότη και Θεό. Γι' αυτό αποβλήθηκε από την τάξη και το αξίωμά του, και, αντί για την μακάρια εκείνη δόξα και την αγγελική ονομασία, ονομάστηκε διάβολος και έλαβε την προσωνυμία Σατανάς. Διότι τον γκρέμισε ο Θεός ως ανάξιο της άνωθεν δόξας· μαζί του δε αποσπάστηκε και αποβλήθηκε και μεγάλο πλήθος αγγέλων από το τάγμα που βρισκόταν υπό την εξουσία του, οι οποίοι, έχοντας γίνει κακοί κατά την προαίρεση και ακολουθώντας, αντί για το αγαθό, τον άρχοντά τους στην αποστασία, ονομάστηκαν δαίμονες, ως πλάνοι και απατεώνες.

Τι δηλώνει κατά αναγωγήν ο παράδεισος που φυτεύτηκε στην ανατολή; Φρονώ ότι ως παράδεισος δηλώνεται η καρδιά του ανθρώπου, η οποία φυτεύτηκε στην ανατολή της γνώσης του Θεού. Στο ακριβές κέντρο αυτής φύτεψε ο Θεός το δέντρο της ζωής και το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού. Και το μεν δέντρο της ζωής εκλαμβάνεται ως ο λόγος των νοητών, ενώ το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού ως ο λόγος των αισθητών· διότι αυτός εμπεριέχει τη γνώση και του καλού και του κακού. Διότι, για εκείνους μεν που από την ομορφιά των κτισμάτων αντιλαμβάνονται τον Δημιουργό και μέσω αυτών ανάγονται στον αίτιό τους, αποτελεί γνώση του καλού, ενώ για εκείνους που περιορίζονται μόνο στην αίσθηση και, εξαπατώμενοι από την επιφάνεια των αισθητών, στρέφουν όλη την επιθυμία της ψυχής προς την ύλη, αποτελεί γνώση του κακού.