Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 2:9

Ω της θείας δυνάμεως του σταυρού, διότι μας αξίωσε να απολαύσουμε τον παράδεισο, προβάλλοντας τη ζωή εν Χριστώ! Ουαί στους Ιουδαίους και στους Έλληνες, διότι, ενώ κατοικούν σε κοινό παράδεισο, δεν ατενίζουν το ξύλο της ζωής! Ουαί στους Ιουδαίους, διότι, ενώ τους εμπιστεύθηκε το γεώργιο του Θεού, δεν αναγνωρίζουν τον καρπό της ζωής!

Εκεί όπου υπάρχει το απρόσιτο φως και η ανεκλάλητη χαρά· εκεί όπου δεν υπάρχει πόνος ούτε δάκρυα· εκεί όπου δεν υπάρχει φροντίδα, ούτε μέριμνα, ούτε κλαυθμός. Όπου δεν υπάρχει άρρεν και θήλυ. Όπου δεν υπάρχει διάβολος, ούτε θάνατος, ούτε νηστεία, ούτε λύπη, ούτε έριδα, ούτε ζηλοτυπία, αλλά τα πάντα εξ ολοκλήρου είναι χαρά, ειρήνη, ευφροσύνη. Όπου υπάρχει το ύδωρ της αναπαύσεως, ο τόπος της χλόης, και η πηγή που χωρίζεται σε τέσσερα, και η άμπελος που καλλιεργείται από τον Θεό των όλων, σε εκείνη τη μακαρία γη, που είναι εύφορη στα καλά γεννήματα, που φέρει με πλούσιο φύλλωμα το δέντρο της ζωής, που κατακλύζεται από τις πηγές των πνευματικών χαρισμάτων, πάνω στην οποία βλασταίνει η αληθινή άμπελος, της οποίας γεωργό ακούμε ότι είναι το Πνεύμα. Εκεί όπου υπάρχει η ακήρατη ζωή και το άρρητο και ακατανόμαστο αγαθό. Εκεί όπου υπάρχει εκείνο το ανέκφραστο κάλλος. Όπου βρίσκεται το αληθινό φως και η πηγή κάθε αγαθότητας, η εξουσία που βρίσκεται πάνω από τα πάντα, το μόνο αξιαγάπητο, η παντοτινή αγαλλίαση, η αιώνια ευφροσύνη, το ανέσπερο φως, ο άδυτος ήλιος. Εκεί είναι η πόλη του Βασιλέως, για την οποία ειπώθηκαν ένδοξα πράγματα. Εκεί υπάρχει ο ήχος αυτών που εορτάζουν. Εκεί είναι κρυμμένοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως.

Εμείς, λοιπόν, όλοι προερχόμαστε από τον προαναφερθέντα Αδάμ κατά διαδοχή· και δεν χάθηκε η τάξη, ούτε τα όσα έγιναν από τον Θεό ερμηνεύονται αλληγορικά. Υπάρχει, επομένως, Αδάμ, και υπάρχουν φύλλα συκιάς και συκιά και δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού και δέντρο της ζωής στο μέσο του παραδείσου και φίδι και παρακοή και υπακοή και υπάρχουν ποταμοί και υπάρχει Εύα και το δημιούργημα· διότι «όλα είναι δυνατά για τον Θεό», και το να μεταβάλει τα φθαρτά σε αφθαρσία και το να κάνει τα επίγεια να παραμένουν στην αφθαρσία. Και ας μην απορεί κανείς· διότι αυτό ήρθε και έδειξε, λαμβάνοντας φθαρτή σάρκα και ενδύοντάς την με τη θεότητα και αποδεικνύοντάς την άφθαρτη. Διότι «ποιος θα εγκαλέσει» τον Θεό; Ας δούμε όμως και μία άλλη θεώρηση. Τους έβγαλε, λέει, έξω από τον παράδεισο και τοποθέτησε τα Χερουβίμ και την πύρινη ρομφαία για να φυλάσσουν την είσοδο του δέντρου της ζωής. Και βγαίνοντας, ο Αδάμ και οι δικοί του κατοίκησαν απέναντι από τον παράδεισο. Κανείς ας μην απατάται με κενούς μύθους. «Διότι μπορεί ο Θεός από τις πέτρες να αναστήσει τέκνα» και μπορεί ο Θεός να μεταβάλει τα φθαρτά σε αφθαρσία και μπορεί να δημιουργήσει πάνω στη γη ανάπαυση παραδείσου, όποτε το θελήσει. Επειδή δεν ανήκει η γη σε άλλον Θεό και ο ουρανός σε άλλον, αλλά τα πάντα ανήκουν στον Ίδιο, και όπως θέλει χαρίζει στον καθένα την αφθαρσία. Διότι γνωρίζουμε ότι και το σώμα του Αδάμ πλάστηκε από τη γη, από την οποία ακριβώς πλάστηκαν και τα δικά μας σώματα, και έχουμε ελπίδα αιώνιας ζωής και άφθαρτης κληρονομιάς.

ΣΤ΄. Έχετε πλέον τον λόγο περί των Εγκαινίων. Αλλά να ανακαινίζεσθε, και, αφού απορρίψετε τον παλαιό άνθρωπο, να πολιτεύεσθε με καινότητα ζωής, επιβάλλοντας χαλινό σε όλα εκείνα από τα οποία προέρχεται ο θάνατος, διαπαιδαγωγώντας όλα τα μέλη σας, μισώντας ή εξεμώντας κάθε πονηρή βρώση του δέντρου, και ενθυμούμενοι τα παλαιά μόνο για αυτόν τον λόγο, ώστε να τα αποφεύγουμε. Ωραίος ήταν στην όψη και καλός στη γεύση ο καρπός που με θανάτωσε· ας αποφεύγουμε τις ωραίες όψεις και ας προσηλώνουμε το βλέμμα στον εαυτό μας. Ας μην σε νικήσει η επιθυμία της ομορφιάς, ούτε να παρασυρθείς από τα μάτια σου, αν είναι δυνατόν ούτε καν με ένα φευγαλέο βλέμμα, έχοντας στον νου σου την Εύα, το γλυκό δόλωμα, το ελκυστικό δηλητήριο. Διότι, πώς θα σώσει εύκολα η ξένη αυτόν που κατέστρεψε η δική του; Ας μη γλυκαθεί ο φάρυγγάς σου, από τον οποίο παρασύρεται προς τα κάτω καθετί που του προσφέρεται· και το οποίο, πριν ληφθεί εκτιμάται, αλλά αφού ληφθεί, απαξιώνεται. Μήπως σε εκθήλυνε η όσφρηση; Να αποφεύγεις τις ευωδίες. Μήπως μαλθακοποιήθηκες από την αφή;

Γι' αυτόν τον λόγο έχουμε την πεποίθηση ότι το δέντρο του οποίου η βρώση είχε απαγορευθεί δεν ήταν συκιά, όπως ισχυρίστηκαν μερικοί, ούτε κάποιο άλλο από τα οπωροφόρα δέντρα. Διότι, εάν η συκιά ήταν τότε θανατηφόρα, δεν θα ήταν σε καμία περίπτωση βρώσιμη σήμερα. Συγχρόνως, όμως, έχουμε διδαχθεί και από τη φωνή του Δεσπότου, η οποία το ορίζει αυτό δογματικά με την απόφασή της, ότι «τίποτα από όσα εισέρχονται από το στόμα δεν δύναται να μολύνει τον άνθρωπο». Αντιθέτως, αναζητούμε κάποιο άλλο νόημα σε αυτόν τον νόμο, αντάξιο του μεγαλείου του νομοθέτη. Και αν ακόμη ακούμε ότι ο παράδεισος είναι έργο της φυτείας του Θεού, και αν ακόμη ακούμε για το ξύλο της ζωής που είναι φυτεμένο στο μέσο του παραδείσου, ζητούμε να μάθουμε από Εκείνον που αποκαλύπτει τα κρυμμένα μυστήρια, ποιών φυτών γίνεται ο Πατέρας γεωργός και καλλιεργητής, και πώς είναι δυνατόν στο ακριβές μέσο του παραδείσου να βρίσκονται δύο δέντρα, δηλαδή και αυτό της σωτηρίας και αυτό της απώλειας. Διότι το ακριβές μέσο, όπως ακριβώς στο σχήμα ενός κύκλου, βρίσκεται αναγκαστικά στο ένα κέντρο. Εάν δε παρατεθεί δίπλα στο κέντρο σε κάποιο σημείο ένα άλλο κέντρο, υπάρχει απόλυτη ανάγκη να μετατοπιστεί μαζί με το κέντρο και ο κύκλος, ώστε το προηγούμενο σημείο να μην είναι πλέον το μέσο. Εφόσον, λοιπόν, εκεί ο παράδεισος είναι ένας, πώς λέει η Γραφή ότι το κάθε δέντρο νοείται ξεχωριστά, αλλά και ότι και το ένα και το άλλο βρίσκονται στο μέσο, εκ των οποίων μάλιστα το θανατηφόρο μάς διδάσκει πως είναι ξένο προς τη φυτεία του Θεού εκείνος ο λόγος που αποφαίνεται ότι όλα τα έργα του Θεού είναι «καλά λίαν»;

Υπήρχε δε γι' αυτόν και ο θεϊκός παράδεισος, ο οποίος ανέβλυζε ζωή μέσω της ευκαρπίας των δέντρων, και η εντολή του Θεού ήταν νόμος ζωής που παρήγγελλε να μην πεθάνει. Εφόσον όμως στο μέσο της φυτείας του παραδείσου βρισκόταν το δέντρο που ανέβλυζε ζωή, πώς άραγε πρέπει να εννοήσουμε εκείνο το δέντρο του οποίου ο καρπός είναι η ζωή, αλλά και το θανατηφόρο δέντρο, του οποίου ο καρπός χαρακτηρίζεται από τον λόγο της Γραφής ως ταυτόχρονα καλός και κακός, ενώ και αυτό βρισκόταν στο μέσο του παραδείσου, αν και είναι αδύνατο να βρεθεί χώρος ακριβώς στο μέσο και για τα δύο δέντρα; Διότι, όποιο από τα δύο και αν δεχθούμε ότι κατέχει το μέσο, το άλλο εξάπαντος αποκλείεται αναγκαστικά από τον χώρο του μέσου· καθώς η ακριβής θέση του μέσου καθορίζεται σε σχέση με αυτό που το περιβάλλει, όταν απέχει από το πέρας με ίσες αποστάσεις από κάθε κατεύθυνση. Επομένως, αφού το μέσο του κύκλου είναι με ακρίβεια ένα, δεν υπάρχει τρόπος, εφόσον ο κύκλος παραμένει ο ίδιος, να βρουν χώρο στο μέσο δύο κέντρα. Διότι, αν τοποθετηθεί ένα δεύτερο κέντρο δίπλα στο προηγούμενο, ο κύκλος αναγκαστικά θα μετατοπιστεί ως προς αυτό, και το πρώτο κέντρο θα βρεθεί εκτός του μέσου, αφού η περιφέρεια του κύκλου θα έχει διαγραφεί με βάση το δεύτερο κέντρο. Ωστόσο, η Γραφή αναφέρει ότι στο μέσο του παραδείσου βρισκόταν και το ένα και το άλλο, μολονότι διέθεταν αντίθετη δύναμη μεταξύ τους, εννοώ δηλαδή το ζωοποιό δέντρο και εκείνο του οποίου ο καρπός ήταν ο θάνατος, το οποίο ο Παύλος ονόμασε αμαρτία λέγοντας ότι ο καρπός της αμαρτίας είναι ο θάνατος.

Πρέπει, λοιπόν, να κατανοήσουμε μέσα από τη φιλοσοφική θεώρηση όσων ειπώθηκαν αυτή τη διδασκαλία: ότι στο κέντρο ακριβώς της φυτείας του Θεού βρίσκεται η ζωή, ενώ ο θάνατος είναι από μόνος του αφύτευτος και άρριζος, χωρίς να έχει πουθενά δικό του χώρο, αλλά εμφυτεύεται με τη στέρηση της ζωής, όταν αδρανήσει στους ζώντες η μετοχή στο υπέρτερο αγαθό. Επειδή, λοιπόν, στο μέσο των θείων φυτών βρίσκεται η ζωή, και με την έκπτωση από αυτήν αποκτά υπόσταση η φύση του θανάτου, γι' αυτό και για το θανατηφόρο δέντρο, εκείνος που εξέφρασε φιλοσοφικά μέσω συμβολισμών αυτή τη διδασκαλία, λέει ότι βρίσκεται στο μέσο του παραδείσου, και ανέφερε ότι ο καρπός του έχει δύναμη σύμμικτη από αντίθετα μεταξύ τους στοιχεία· διότι το προσδιόρισε να είναι ταυτόχρονα και καλό και κακό, υπονοώντας, νομίζω, μέσα από αυτό τη φύση της αμαρτίας. Επειδή, δηλαδή, σε όλα όσα διαπράττονται μέσω της κακίας προηγείται πάντοτε κάποια ηδονή και δεν μπορεί να βρεθεί αμαρτία αποχωρισμένη από την ηδονή, τόσο στα πάθη που γεννιούνται από τον θυμό όσο και σε όσα προέρχονται από την επιθυμία, για τον λόγο αυτόν ο καρπός ονομάζεται και καλός, σύμφωνα με τη λανθασμένη κρίση περί του καλού, επειδή φαντάζει τέτοιος σε όσους τοποθετούν το καλό στην ηδονή. Πονηρός όμως αποδεικνύεται έπειτα, λόγω της πικρής επενέργειας της βρώσης του, σύμφωνα με την παροιμιώδη ρήση που λέει ότι από τα χείλη της κακίας στάζει μέλι, το οποίο προσωρινά μεν λιπαίνει τον φάρυγγα, μετέπειτα όμως αποδεικνύεται πιο πικρό και από χολή για εκείνους που γλυκάθηκαν με τόσο ολέθριο τρόπο.

Και φύτευσε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ κατά ανατολάς και έθεσε εκεί τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε. Ας κατανοήσουμε, ακροατές, μια φυτεία αντάξια του Θεού και έναν παράδεισο που αρμόζει στη φιλοκαλία ενός τέτοιου και τόσο μεγάλου Δημιουργού. Διότι, στα όσα προηγήθηκαν έχει ειπωθεί: Ας βλαστήσει η γη χορτάρι, ξύλο καρποφόρο που να βγάζει σπόρο και να κάνει καρπό· και έγινε έτσι. Εδώ όμως πάλι λέει: Και φύτευσε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ. Αν ο παράδεισος είχε γεμίσει από τα συνηθισμένα δέντρα, θα είχε λάβει τη σύστασή του από την πρώτη δημιουργία των φυτών, και τα δέντρα που φύτρωσαν αργότερα σε αυτόν δεν θα είχαν ανάγκη από την εξαιρετική φύτευση του Θεού. Τώρα όμως, τα κάθε λογής γένη φυτών που φιλοτεχνήθηκαν αργότερα μέσα στον παράδεισο από τον ίδιο τον Θεό ήσαν πολύ διαφορετικά, και ως προς την όψη και ως προς τη γεύση, σε σύγκριση με εκείνα που είχαν βλαστήσει προηγουμένως από τη γη αυτομάτως, και αυτό δηλώνεται σαφώς από την ίδια τη Γραφή. Διότι λέει: Και έκανε ο Θεός να βλαστήσει επιπλέον από τη γη κάθε δέντρο ωραίο στην όραση και καλό στη βρώση.

Επομένως, ταυτίζεται με το ξύλο της ζωής κάθε ξύλο, του οποίου τη βρώση ο λόγος παραχωρεί σε εκείνον που πλάστηκε κατά Θεόν. Σε αυτό το ξύλο αντιδιαστέλλεται ένα άλλο ξύλο, του οποίου η βρώση είναι η γνώση του καλού και του κακού, το οποίο δεν καρποφορεί ξεχωριστά κατά μέρος το καθένα από τα αντίθετα, αλλά παράγει κάποιον συγκεχυμένο και σύμμικτο καρπό, συγκερασμένο με αντίθετες ποιότητες, του οποίου τη βρώση απαγορεύει ο αρχηγός της ζωής, ενώ ο όφις την προτρέπει, για να προετοιμάσει την είσοδο για τον θάνατο. Και με τη συμβουλή του γίνεται πειστικός, περιβάλλοντας τον καρπό με κάποια ελκυστική όψη και ηδονή, ώστε να φανεί ευχάριστος στην όραση και να διεγείρει υπερβολικά την επιθυμία για να τον γευτεί.

Αλλά ο μεν πονηρός, όντας έμπειρος στις Γραφές, μακρηγορώντας με αυτόν τον τρόπο και χρησιμοποιώντας περιστροφές, υποδείκνυε κατά κάποιον τρόπο και τώρα στον γενναίο το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού και έσπευδε με κακουργία να τον εκδιώξει από τον παράδεισο της ησυχίας. Στον άλλον όμως, ο οποίος αντιλήφθηκε τον υποκρυπτόμενο δόλο και δεν έμεινε καθόλου ανίδεος της σκευωρίας και της ραδιουργίας, του αρκούσε ένας σύντομος λόγος και η δύναμη του εχθρού καταλύθηκε αμέσως κατά κράτος. Διότι, υψώνοντας πιο δυνατή φωνή εναντίον του δόλιου, επικαλείται την αιτία της δικής μας επιστροφής προς το καλύτερο, τη Θεοτόκο. Και εκείνος, αμέσως μόλις αντιλήφθηκε ότι δεν κατάφερε να ξεγελάσει, εξαφανίζεται, πετώντας το προσωπείο της υποκρισίας και, όπως είναι φυσικό, φορώντας εκείνο της ντροπής. Διότι, εκείνος που δειλιάζει μπροστά στη φανερή σύγκρουση και προσπαθεί να κλέψει τη νίκη με δόλο, όταν στη συνέχεια αποκαλυφθεί, όντας ηττημένος ευθύς εξαρχής, αποχωρεί παρά τη θέλησή του από τη δράση γεμάτος ντροπή και με τη φυγή του παραχωρεί το τρόπαιο της νίκης στους αντιπάλους του, οι οποίοι μόνο με τη σύνεσή τους κατήγαγαν εύκολα τη νίκη εναντίον του.

Γι' αυτό, μιμούμενοι τον πρόδρομο της χάριτος οι πατέρες, αφού απαρνήθηκαν τον κόσμο και απέφυγαν τη συμβίωση με όσους είναι προσκολλημένοι σε αυτόν, άλλοι κατοίκησαν την έρημο και προσέλκυσαν σε αυτήν πολλούς από τους μεταγενέστερους, ενώ άλλοι ασκήτεψαν σε ιερά περιτοιχίσματα και συγκρότησαν σε αυτά πνευματικές συνοδείες, στις οποίες εμείς, ο καθένας σε διαφορετικό χρόνο, εντασσόμενοι σύμφωνα με τον ζήλο εκείνων, ζούμε μέσα σε αυτούς τους ιερούς περιβόλους. Δεν πρέπει όμως μόνο να κατοικούμε σε αυτούς, αλλά και να ζούμε σύμφωνα με εκείνους τους πατέρες. Διότι ούτε από αυτούς τους άλλους επίγειους παραδείσους του Θεού λείπει το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού, ούτε ο πονηρός καθοδηγητής. Αλλά εμείς, αφού διδαχθήκαμε από τα παλαιά παραδείγματα, πρέπει να προσέχουμε τον μόνο σοφό και αγαθό σύμβουλο και να ακολουθούμε τα ίχνη εκείνων που υπάκουαν παλαιότερα και υπακούουν τώρα σε αυτόν, μιμούμενοι, για να μιλήσουμε αποστολικά, τον τρόπο ζωής εκείνων των οποίων είδαμε το τέλος. Υπάρχουν δε και θηρία και κτήνη τόσο στην έρημο όσο και σε αυτά τα ιερά σεμνεία. Και είναι μεγάλος ο φόβος μήπως εξισωθούμε με τα ανόητα κτήνη και ομοιωθούμε με αυτά, αν ο καθένας μας δεν μιμείται τον βίο του Ιωάννη όσο έχει τη δύναμη.

Διότι, εφόσον όλα τα υπαρκτά πράγματα ονομάζονται και γίνονται ομωνύμως σύμβολα στις θεολογικές προσεγγίσεις που γίνονται κατ' αναλογίαν και αναγωγή, τέτοιο «σύμβολο» ονόμασε κι ο ίδιος εκεί αυτό το γεγονός, γι' αυτό και σαφώς επιέγραψε ως «θεωρία» τους σχετικούς λόγους, όπως ακριβώς και ο Γρηγόριος που φέρει το όνομα της θεολογίας ονόμασε «θεωρία» το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού, καθιστώντας το αναγωγικά σύμβολό της σύμφωνα με τη δική του θεωρία, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι εκείνο ήταν ένα φάντασμα και ανυπόστατο σύμβολο. Αλλά και τον Μωυσή και τον Ηλία, τον μεν πρώτο τον καθιστά σύμβολο της κρίσης, τον δε δεύτερο σύμβολο της πρόνοιας, ο θείος Μάξιμος. Άραγε, λοιπόν, δεν ήταν αληθινά παρόντες, αλλά πλάστηκαν και εκείνοι συμβολικά; Και τι γίνεται με τον Πέτρο; Δεν θα μπορούσε να γίνει σύμβολο της πίστης για όποιον επιθυμεί να κατανοήσει τα πράγματα αναγωγικά, και της ελπίδας ο Ιάκωβος και της αγάπης ο Ιωάννης; Και το ίδιο το όρος σύμβολο της ανάβασης προς κάθε αρετή, πάνω στο οποίο ο Χριστός, αφού ανέβηκε, εμφανίζεται σε όσους μπόρεσαν να τον ακολουθήσουν, για να μιλήσω κατά τον ίδιο τον Μάξιμο, στη μορφή του Θεού, στην οποία υπήρχε πριν από τη δημιουργία του κόσμου; Βλέπεις τι είδους ήταν το φως που περιέλαμψε εκεί τους μαθητές; Έχοντας, λοιπόν, δει τον Κύριο να μεταμορφώνεται με αυτόν τον τρόπο, οι εκλεκτοί των αποστόλων «μετέβησαν από τη σάρκα στο Πνεύμα, προτού αποβάλλουν τη σωματική ζωή», όπως λέει πάλι ο ίδιος, «με την αλλαγή των αισθητηριακών ενεργειών, την οποία ενήργησε μέσα τους το Πνεύμα».

Αρδεύει δε και ποτίζει όλους όσους πιστεύουν σε αυτόν, όπως λέει ο προφήτης: «ποταμοί θα ρεύσουν από την κοιλία του». Επομένως, στον μεν παράδεισο παρουσιαζόταν το δέντρο της γνώσεως και το «δέντρο της ζωής», όπως τώρα στην Εκκλησία ο νόμος και ο λόγος παρουσιάζονται ως δύο φυτεμένα δέντρα. Διότι «μέσω του νόμου γίνεται η επίγνωση της αμαρτίας», ενώ μέσω του λόγου δίδεται ζωή και άφεση «των παραπτωμάτων». Διότι και τότε ο Αδάμ, επειδή παράκουσε τον Θεό και γεύτηκε από το δέντρο της γνώσεως, εκδιώχθηκε από τον παράδεισο, έχοντας ληφθεί από τη γη και έχοντας αναλυθεί πάλι στη γη. Ομοίως πάλι, εκείνος που έχει πιστέψει αλλά δεν έχει φυλάξει τις εντολές απογυμνώνεται από το Άγιο Πνεύμα, γίνεται εξόριστος από την Εκκλησία και, μην έχοντας πλέον λάβει τη χάρη, αλλά γενόμενος γη επιστρέφει στον «παλαιό» του «άνθρωπο». Όταν, λοιπόν, λέει η Γραφή «εισερχόταν η Σωσάννα και περιπατούσε στον παράδεισο του συζύγου της», σημαίνει ότι όλοι οι βασιλείς και οι κατέχοντες αξιώματα φυτεύουν για τους εαυτούς τους παραδείσους για τρυφή στις πόλεις και στις χώρες, όπως έπραξε και ο Ιωακείμ στη Βαβυλώνα. Διότι «υπήρχε παράδεισος που γειτόνευε με τον οίκο του», στον οποίο εισερχόμενη η Σωσάννα «περιπατούσε», καρτερώντας στην προσευχή και ψάλλοντας ύμνους και ωδές προς τον Θεό. Η οποία απέστειλε τις δύο υπηρέτριες «να φέρουν τα προσταγμένα», προκειμένου να λουστεί.

Από αυτούς λοιπόν τους εικοσιτέσσερις αγγέλους, οι μεν πατρικοί συνεργάζονται με τον πατέρα και τα κάνουν όλα σύμφωνα με το θέλημά του, οι δε μητρικοί με τη μητέρα Εδέμ. Το πλήθος όλων μαζί αυτών των αγγέλων είναι ο παράδεισος, λέει, για τον οποίο ο Μωυσής αναφέρει: «φύτεψε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ κατά ανατολάς», δηλαδή απέναντι από την Εδέμ, ώστε η Εδέμ να βλέπει τον παράδεισο, δηλαδή τους αγγέλους, διαπαντός. Διότι αλληγορικά, οι άγγελοι αυτού του παραδείσου έχουν ονομαστεί δέντρα, και το μεν δέντρο της ζωής είναι ο τρίτος από τους πατρικούς αγγέλους, ο Βαρούχ, το δε δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού είναι ο τρίτος από τους μητρικούς αγγέλους, ο Νάας. Διότι έτσι αποδέχεται να ερμηνεύει τα λόγια του Μωυσή λέγοντας: συγκαλυμμένα τα είπε αυτά ο Μωυσής, επειδή δεν μπορούν όλοι να χωρέσουν την αλήθεια.

Όταν όμως αδρανήσουν οι μέθοδοι των τεχνασμάτων της εξαιτίας κάποιας αφορμής και δεν διακρίνει τη μυστική πρόνοια, μάχεται με τους ανθρώπους που την εμποδίζουν και της εναντιώνονται. Μέσα σε αυτήν τη γνώση είναι φυτεμένο το δέντρο της γνώσεως του καλού και του κακού, το οποίο ξεριζώνει την αγάπη, και αυτή ερευνά τα μικρά σφάλματα των άλλων ανθρώπων και τις αιτίες και τις αδυναμίες τους, και ωθεί τον άνθρωπο στο να δογματίζει, να αντιλέγει στα λόγια, να συμπεριφέρεται δόλια με τεχνάσματα και πονηρές πανουργίες και με τους υπόλοιπους τρόπους που εξευτελίζουν τον άνθρωπο. Μέσα σε αυτήν γεννιέται και υπάρχει η οίηση και η υπερηφάνεια, διότι αποδίδει στον εαυτό της κάθε καλό πράγμα και δεν το ανάγει στον Θεό.

Το ξύλο της ζωής είναι η αγάπη του Θεού, από την οποία εξέπεσε ο Αδάμ και δεν τον βρήκε πλέον η χαρά, αλλά εργαζόταν και κοπίαζε στη γη των αγκαθιών. Όσοι στερούνται την αγάπη του Θεού, τρώνε τον άρτο του ιδρώτα στα έργα τους, έστω κι αν πορεύονται με ευθύτητα, άρτο τον οποίο διατάχθηκε να τρώει ο πρωτόπλαστος μετά την έκπτωση. Μέχρι να βρούμε την αγάπη, η εργασία μας διεξάγεται στη γη των αγκαθιών και σπέρνουμε και θερίζουμε ανάμεσα στα αγκάθια, έστω και αν ο σπόρος μας γίνει σπόρος δικαιοσύνης, και κάθε ώρα κεντριζόμαστε από αυτά, και όσο κι αν δικαιωθούμε, ζούμε με τον ιδρώτα του προσώπου μας.

Μάθε και τα χαρίσματά του, τα οποία του παρέσχε ο Θεός μετά την πλάση. Και φύτεψε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς, και έθεσε εκεί τον άνθρωπο που έπλασε· και έκανε να βλαστήσει από τη γη δέντρο ωραίο στην όψη και καλό για βρώση, καθώς και το δέντρο της ζωής στο μέσο του παραδείσου, και το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού. Ω, πόση είναι η τιμή του Θεού που έγινε προς εμάς! Ω, πόση η φιλανθρωπία που επέδειξε στο γένος των ανθρώπων! Ω, πόσα τα άρρητα αγαθά των οποίων έγινε μέτοχος ο Αδάμ!

ΛΟΓΟΣ Ζ΄. Γιατί το ξύλο ονομάζεται ξύλο γνώσης του καλού και του πονηρού, και τι άραγε σημαίνει το: «Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο». Α΄. Πολύ παρακάλεσα χθες την αγάπη σας να θυμάστε τα όσα ειπώθηκαν, και να παραθέσετε το εσπέρας διπλή την τράπεζα, δηλαδή την τράπεζα των φαγητών, προσθέτοντας και την εστίαση που προέρχεται από τους θείους λόγους. Τι λοιπόν; Το πράξατε αυτό, και παραθέσατε διπλή την τράπεζα; Γνωρίζω ότι το πράξατε, και δεν συμμετείχατε μόνο σε εκείνην, αλλά μετείχατε και σε τούτη. Διότι, αφού δείξατε τόση σπουδή για την κατώτερη, δεν επρόκειτο βέβαια να αμελήσετε την ανώτερη. Επειδή πράγματι τούτη η τράπεζα είναι ανώτερη από εκείνην. Διότι την πρώτη την ετοίμασαν χέρια μαγείρων, ενώ τούτη την παρασκεύασαν γλώσσες προφητών· και η μεν πρώτη περιέχει τα βλαστήματα της γης, ενώ η δεύτερη προσφέρει τον καρπό που προέρχεται από το Πνεύμα· και τα μεν φαγητά της μίας τράπεζας οδεύουν ταχέως προς τη φθορά, ενώ της άλλης προς την αφθαρσία· και η πρώτη συντηρεί την παρούσα ζωή μας, ενώ η άλλη μας οδηγεί προς τη μέλλουσα.

γ΄. Κατά τον ίδιο λοιπόν τρόπο και ο Αδάμ γνώριζε μεν ότι η υπακοή είναι καλό και η παρακοή κακό· αργότερα όμως το έμαθε σαφέστερα, όταν, αφού γεύθηκε από το δέντρο, εκδιώχθηκε από τον παράδεισο και εξέπεσε από τη μακαριότητα εκείνη. Επειδή λοιπόν περιέπεσε σε τιμωρία, διότι, παρά την απαγόρευση του Θεού, γεύθηκε από το δέντρο, η τιμωρία τον δίδαξε σαφέστερα μέσω της πείρας πόσο κακό είναι να παρακούει κανείς τον Θεό και πόσο καλό το να τον υπακούει. Γι' αυτόν τον λόγο το δέντρο ονομάζεται γνωρίσεως του καλού και του πονηρού.

Και για ποιον λόγο, εάν η ίδια η φύση του δέντρου δεν διέθετε τη γνώση του καλού και του πονηρού, αλλά ο άνθρωπος το έμαθε αυτό σαφέστερα μέσα από την τιμωρία για την παρακοή του στο ζήτημα του δέντρου, το δέντρο αυτό ονομάζεται της γνώσης του καλού και του πονηρού; Επειδή αποτελεί συνήθεια της Γραφής, όταν συμβαίνει ένα γεγονός, είτε σε τόπους είτε σε καιρούς, να ονομάζει από τα γεγονότα αυτά και τους τόπους και τους καιρούς. Και για να καταστεί σαφέστερο αυτό που λέγεται, θα σας το κάνω φανερό με ένα παράδειγμα. Ο Ισαάκ έσκαψε κάποτε πηγάδια· οι γείτονες επιχείρησαν να καταστρέψουν τα πηγάδια αυτά. Έτσι, δημιουργήθηκε κάποια έχθρα, και ονόμασε το πηγάδι «Έχθρα»· όχι επειδή το ίδιο το πηγάδι έτρεφε έχθρα, αλλά επειδή γύρω από αυτό δημιουργήθηκε η έχθρα. Έτσι και το δέντρο ονομάζεται της γνώσης του καλού και του πονηρού, όχι επειδή το ίδιο κατείχε γνώση, αλλά επειδή γύρω από αυτό πραγματοποιήθηκε ο έλεγχος της γνώσης του καλού και του πονηρού. Πάλι, έσκαψε ένα πηγάδι ο Αβραάμ, και το επιβουλεύτηκε ο Αβιμέλεχ· συναντήθηκαν, κατέλυσαν την έχθρα και, αφού έδωσαν όρκους μεταξύ τους, ονόμασαν το πηγάδι εκείνο «Φρέαρ όρκου» (Πηγάδι του όρκου)· όχι επειδή το πηγάδι ορκίστηκε, αλλά επειδή γύρω από το πηγάδι δόθηκε ο όρκος. Βλέπεις πώς οι τόποι δεν καθίστανται οι αιτίες των γεγονότων, έστω κι αν λαμβάνουν τα ονόματα των γεγονότων; Διότι είναι απολύτως αναγκαίο να παραθέτουμε παραδείγματα, ώστε να γίνεται σαφέστερο αυτό που λέγεται.

Πάλι είδε ο Ιακώβ αγγέλους να τον προϋπαντούν και παρεμβολή του Θεού, και ονόμασε τον τόπο Παρεμβολή. Αν και ο τόπος δεν ήταν η παρεμβολή, ωστόσο ο τόπος ονομάστηκε Παρεμβολή, επειδή εκεί είδε την παρεμβολή. Βλέπεις πώς ονόμασε τον τόπο από το γεγονός που συνέβη σε αυτόν; Έτσι και το δένδρο ονομάζεται γνώσης του καλού και του πονηρού, όχι επειδή το ίδιο διέθετε τη γνώση του καλού και του πονηρού, αλλά επειδή σε σχέση με αυτό έλαβε χώρα η απόδειξη της γνώσης του καλού και του πονηρού, και η δοκιμασία της παρακοής και της υπακοής. Πάλι, είδε ο Ιακώβ τον Θεό, στον βαθμό που ήταν δυνατόν σε άνθρωπο να Τον δει, και έδωσε σε εκείνον τον τόπο το όνομα Είδος Θεού. Γιατί; Διότι είδα τον Θεό, λέει. Και όμως, ο τόπος δεν ήταν το είδος του Θεού, αλλά η ονομασία δόθηκε από το γεγονός που συνέβη στον τόπο.

Είπα ότι πριν από τη βρώση του δέντρου ο άνθρωπος γνώριζε το καλό και το πονηρό, και ότι δεν έλαβε τη γνώση μετά από αυτήν τη γεύση. Είπα για ποιον λόγο ονομαζόταν δέντρο της γνώσεως του καλού και του πονηρού, και πώς αποτελεί συνήθεια στη Γραφή, όταν κάποιο γεγονός συμβαίνει σε έναν τόπο ή χρόνο, να ονομάζει από το γεγονός αυτό και τον τόπο και τον χρόνο.

Δ΄. Πρόσεξε αμέσως πόση τιμή επιδεικνύει σε αυτόν. Αφού τον δημιούργησε έξω από τον παράδεισο, αμέσως μόλις τον έφερε στην ύπαρξη, για να του παράσχει μέσω των ίδιων των πραγμάτων την αίσθηση της ευεργεσίας και για να γνωρίσει μέσω των έργων την τιμή που του επιδεικνύεται, τον εισήγαγε στον παράδεισο. «Και έθεσε εκεί τον άνθρωπο, τον οποίο έπλασε». Και τη λέξη «έθεσε» πάλι, ας την κατανοήσουμε με την έννοια ότι τον διέταξε να διαβιεί εκεί, ώστε και η θέα και η διαμονή να του παρέχουν πολλή τέρψη, και να τον παρακινούν σε ευγνωμοσύνη ευχαριστίας, αναλογιζόμενος πόσο έχει ευεργετηθεί χωρίς ο ίδιος να έχει ακόμη επιδείξει κανένα απολύτως έργο. Ας μη σε παραξενεύει, λοιπόν, η λέξη «έθεσε»· διότι είναι πάντοτε συνήθεια της Γραφής, για χάρη μας και για τη δική μας ωφέλεια, να χρησιμοποιεί ανθρώπινες εκφράσεις. Και για να το κατανοήσεις αυτό, δες πώς προηγουμένως, και κατά τη δημιουργία των αστέρων, χρησιμοποίησε την ίδια λέξη λέγοντας: «Και τους έθεσε στο στερέωμα του ουρανού», όχι για να θεωρήσουμε ότι έχουν καρφωθεί πάνω στον ουρανό (αφού άλλωστε ο καθένας τους διανύει τη δική του πορεία, αλλάζοντας διαρκώς τόπους), αλλά για να διδάξει ότι τους διέταξε να βρίσκονται στον ουρανό, όπως ακριβώς διέταξε και τον άνθρωπο να ζει μέσα στον παράδεισο. «Και έκανε να βλαστήσει», αναφέρει, «ο Θεός επιπλέον από τη γη κάθε δέντρο ωραίο στην όψη και καλό στη βρώση, και το δέντρο της ζωής στο μέσο του παραδείσου, και το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού».

Ιδού και ένα άλλο είδος ευεργεσίας, πάλι χάριν της τιμής προς τον δημιουργηθέντα. Επειδή δηλαδή θέλησε να διαβιώνει αυτός μέσα στον παράδεισο, πρόσταξε να αναβλαστήσουν από τη γη διάφορα δέντρα, τα οποία μπορούσαν συγχρόνως και να τον τέρπουν με το θέαμά τους και να είναι κατάλληλα για βρώση. Διότι λέγει: «Κάθε δέντρο ωραίο στην όραση», δηλαδή στη θέα· «και καλό στη βρώση», δηλαδή ικανά να ευφραίνουν και με την όψη τους, και να παρέχουν πολλή απόλαυση με τη βρώση, και με το πλήθος και την αφθονία τους να προξενούν μεγάλη ευφροσύνη σε εκείνον που επρόκειτο να τα απολαμβάνει. Διότι έκανε να αναβλαστήσει, λέγει, κάθε δέντρο που θα μπορούσες να αναφέρεις. Είδες διαβίωση χωρίς ταλαιπωρία; Είδες βίο θαυμαστό; Διότι, όπως ακριβώς ένας άγγελος, έτσι ζούσε πάνω στη γη ο άνθρωπος, έχοντας μεν περιβληθεί σώμα, όντας όμως απαλλαγμένος από τις σωματικές ανάγκες, και όπως ένας βασιλιάς στολισμένος με αλουργίδα και διάδημα, και ενδεδυμένος με πορφύρα, έτσι εντρυφούσε στη διαβίωση του παραδείσου απολαμβάνοντας ελεύθερα τη μεγάλη αφθονία. «Και το ξύλο της ζωής», λέγει, «στο μέσο του παραδείσου, και το ξύλο της γνώσεως του καλού και του πονηρού». Αφού μας δίδαξε ότι η γη παρήγαγε κάθε δέντρο κατά το πρόσταγμα του Δεσπότη, και ωραίο στην όραση και καλό στη βρώση, τότε λέγει: «Και το ξύλο της ζωής στο μέσο του παραδείσου, και το ξύλο της γνώσεως του καλού και του πονηρού».

Επειδή, δηλαδή, ο φιλάνθρωπος Δεσπότης, ως δημιουργός, γνώριζε εκ των προτέρων τη βλάβη που επρόκειτο να προκύψει με την πάροδο του χρόνου από την πολλή ελευθερία, ανέδειξε και το δέντρο της ζωής στο μέσο του παραδείσου, καθώς και το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού, διότι μετά από λίγο επρόκειτο να του δώσει την εντολή να απέχει από αυτό, προκειμένου να γνωρίζει ότι απολαμβάνει αυτά τα αγαθά κατά χάριν και από φιλανθρωπία, και ότι Εκείνος είναι Δεσπότης και δημιουργός τόσο της δικής του φύσης όσο και όλων των ορατών πραγμάτων.

Ε΄. Ένα μέγιστο ζήτημα προκύπτει για εμάς από αυτό το σημείο, το οποίο υποσχέθηκα προηγουμένως στην αγάπη σας. Διότι δικαίως θα μπορούσε να ρωτήσει κάποιος, τι δύναμη είχε εκείνο το δέντρο, ώστε η βρώση από αυτό να ανοίξει τα μάτια τους, και γιατί ονομάζεται δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού. Και αν θέλετε, κάντε υπομονή· διότι επιθυμώ να σας μιλήσω λίγο και γι' αυτό το θέμα, και να διδάξω την αγάπη σας, ότι, εάν θελήσουμε να δεχθούμε με καλή προαίρεση όσα αναφέρονται στη θεία Γραφή, τίποτε από αυτά δεν θα μας φανεί δύσκολο. Διότι δεν ήταν η βρώση από το δέντρο που άνοιξε τα μάτια τους· άλλωστε και πριν από τη βρώση έβλεπαν. Αλλά, επειδή η βρώση αυτού αποτέλεσε αφορμή παρακοής και παράβαση της εντολής που δόθηκε από τον Θεό, εξαιτίας της οποίας στερήθηκαν τελικά και τη δόξα που τους περιέβαλλε, αφού κατέστησαν τους εαυτούς τους ανάξιους για τόσο μεγάλη τιμή· γι' αυτόν τον λόγο η Γραφή, ακολουθώντας τη χαρακτηριστική της συνήθεια, αναφέρει: «Έφαγαν, και διανοίχθηκαν τα μάτια τους, και αντιλήφθηκαν ότι ήταν γυμνοί». Επειδή, δηλαδή, γυμνώθηκαν από την άνωθεν χάρη και προστασία εξαιτίας της παράβασης της εντολής, αποκτούν πλέον την αίσθηση και της σωματικής τους γυμνότητας, ώστε, μέσα από την ντροπή που τους κυρίευσε, να κατανοήσουν με ακρίβεια σε τι είδους ολίσθημα τους οδήγησε το γεγονός ότι παρέβησαν την εντολή του Δεσπότη.

Το ίδιο θα μπορούσαμε να πούμε και για το άλλο ζήτημα που ανακύπτει από αυτό. Διότι λένε: «Γιατί το δέντρο ονομάζεται δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού;». Επειδή πολλοί από εκείνους που έχουν φιλόνεικη διάθεση επιχειρούν να ισχυριστούν ότι, μετά τη βρώση από το δέντρο, απέκτησε ο Αδάμ τη γνώση να διακρίνει το καλό και το κακό· αυτό όμως θα αποτελούσε την έσχατη ανοησία. Γι' αυτό ακριβώς, προβλέποντας αυτά από πριν, αναπτύξαμε τόσα πολλά σχετικά με τη σοφία που παραχωρήθηκε στον άνθρωπο από τον Θεό, αποδεικνύοντάς την από την ονοματοδοσία που έκανε σε όλα τα θηρία, στα πτηνά και στα άλογα ζώα, καθώς και από το γεγονός ότι, μαζί με αυτή την ανέκφραστη σοφία, είχε αξιωθεί και προφητικού χαρίσματος, έτσι ώστε να μην επιτρέπεται σε κανέναν να ισχυρίζεται κάτι τέτοιο. Αυτός, λοιπόν, που και τα ονόματα έδωσε, και ξεστόμισε εκείνη την τόσο θαυμαστή προφητεία για τη γυναίκα, όπως ήδη αναφέραμε, πώς θα αγνοούσε τι είναι καλό και τι είναι πονηρό; Διότι, αν βεβαίως αποδεχθούμε κάτι τέτοιο (μη γένοιτο), η βλασφημία θα μεταφερθεί και πάλι στον Δημιουργό. Πώς άλλωστε θα έδινε εντολή σε κάποιον που αγνοούσε ότι η παράβαση είναι κακό; Αλλά δεν ισχύει αυτό, μη γένοιτο· αντίθετα, το γνώριζε με σαφήνεια. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, εξαρχής δημιούργησε το πλάσμα αυτό αυτεξούσιο. Διότι, αν δεν ίσχυε αυτό, δεν θα έπρεπε ούτε να τιμωρηθεί παραβαίνοντας την εντολή, ούτε να αξιωθεί επιδοκιμασίας τηρώντας την.

Και πώς θα ήταν λογικά αυτά, δηλαδή οι κατσίκες, τα πρόβατα και ολόκληρη η φύση των άλογων ζώων να γνωρίζουν ποιο φυτό είναι κατάλληλο για τροφή και ποιο ολέθριο, και από τα μεν να απέχουν με πολλή προσοχή, ενώ προς τα δε να τρέχουν· και ο άνθρωπος, το λογικό ον, να αγνοεί τι είναι καλό και τι πονηρό; «Μα να», θα πει κανείς, «η Γραφή το ονόμασε ξύλο γνώσεως του καλού και του πονηρού». Το γνωρίζω κι εγώ· αλλά, εάν θελήσεις να μάθεις τους ιδιαίτερους τρόπους έκφρασης της θείας Γραφής, θα κατανοήσεις για ποιον λόγο έδωσε αυτή την ονομασία στο ξύλο. Διότι δεν ονομάστηκε έτσι επειδή το ίδιο παρείχε τη γνώση, αλλά επειδή γύρω από αυτό συντελέστηκε η παράβαση της εντολής, και από εκεί και έπειτα εισήλθε η επίγνωση της αμαρτίας και η ντροπή· γι' αυτόν τον λόγο είχε ονομαστεί έτσι. Επειδή αποτελεί συνήθεια της θείας Γραφής να δίνει ονομασίες στους τόπους από τα γεγονότα που συμβαίνουν, εκεί όπου αυτά λαμβάνουν χώρα.

Γι' αυτό, λοιπόν, και η θεία Γραφή το ονόμασε δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού, επειδή γύρω από αυτό συνέβη η παράβαση και η τήρηση της εντολής. Διότι ο φιλάνθρωπος Δεσπότης, διαπαιδαγωγώντας τον άνθρωπο από την αρχή και από τα πρώτα βήματα, και επιθυμώντας να τον διδάξει ότι έχει δημιουργό και ποιητή Εκείνον που παρήγαγε όλα τα ορατά και που έπλασε και τον ίδιο, θέλησε μέσω αυτής της μικρής εντολής να του υποδείξει τη δική Του κυριαρχία. Και όπως ακριβώς ένας μεγαλόδωρος κύριος, ο οποίος έχει παραχωρήσει σε κάποιον προς απόλαυση έναν μεγάλο και θαυμαστό οίκο, δεν επιθυμεί να λάβει την πλήρη αξία, αλλά ένα ελάχιστο μέρος, ώστε να διατηρήσει και ο ίδιος τα κυριαρχικά του δικαιώματα και εκείνος να γνωρίζει επακριβώς ότι δεν είναι κύριος της ιδιοκτησίας, αλλά απολαμβάνει τη χρήση της κατά χάρη και δωρεά· έτσι και ο δικός μας Δεσπότης, αφού εμπιστεύτηκε στον άνθρωπο όλα τα ορατά και του παραχώρησε τη διαμονή στον παράδεισο και την απόλαυση όλων όσων βρίσκονταν σε αυτόν, για να μην παρασυρθεί σταδιακά ο νους του και νομίσει ότι τα ορατά δημιουργήθηκαν από μόνα τους, και φανταστεί κάτι ανώτερο από τη δική του αξία, του παραγγέλλει να απέχει από το ένα δέντρο, ορίζοντας αυστηρή ποινή σε περίπτωση παράβασης, προκειμένου να γνωρίζει ότι τελεί υπό την εξουσία ενός Δεσπότη, και ότι συμμετέχει και στα υπόλοιπα αγαθά χάρη στη μεγαλοδωρία του Δεσπότη.

Μάθατε για ποιον λόγο είπε ότι, «Διανοίχθηκαν οι οφθαλμοί τους, και κατάλαβαν ότι ήταν γυμνοί»; Κατανοήσατε για ποιον λόγο το ξύλο ονομάζεται γνωστικό του καλού και του πονηρού; Αναλογίσου πόση ντροπή τους κατέκλυσε στη συνέχεια, όταν με τη βρώση του παρέβησαν την εντολή του Δεσπότη· διότι έρραψαν φύλλα συκής και έφτιαξαν για τον εαυτό τους περιζώματα. Δες από ποια δόξα σε ποια ευτέλεια κατέπεσαν. Αυτοί που πριν από αυτό ζούσαν σαν επίγειοι άγγελοι, επινοούν για τον εαυτό τους σκέπη από φύλλα. Τόσο μεγάλο κακό είναι η αμαρτία. Διότι όχι μόνο μας απομακρύνει από την άνωθεν εύνοια, αλλά μας καταβιβάζει και σε πολλή αισχύνη και ταπείνωση, και, αφού μας στερήσει από τα αγαθά που ήδη μας είχαν παραχωρηθεί, μας αφαιρεί όλη μας την παρρησία. Αλλά για να μην κάνουμε τον λόγο εντελώς σκυθρωπό, περιστρεφόμενοι γύρω από την αμαρτία που κατέλαβε τον άνθρωπο εξαιτίας της βρώσης από το ξύλο και της παρακοής, εμπρός, εάν εγκρίνετε, ας μεταφέρουμε τον λόγο από το ξύλο αυτό σε ένα άλλο, από το ξύλο της παρακοής στο ξύλο του Σταυρού, και ας δούμε ποια κακά εισήγαγε το μεν, και ποια αγαθά προσέφερε το δε· ή μάλλον, δεν εισήγαγε το ξύλο τα κακά, αλλά η ράθυμη προαίρεση και η καταφρόνηση που επέδειξε ο άνθρωπος απέναντι στην εντολή.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΖ΄. «Και άκουσαν τη φωνή του Κυρίου του Θεού που περιπατούσε στον παράδεισο το δειλινό». α΄. Επαρκώς, νομίζω, σύμφωνα με τις δυνάμεις μας, αναπτύξαμε προηγουμένως την ερμηνεία σχετικά με το δέντρο, διδάσκοντας την αγάπη σας για ποιον λόγο η θεία Γραφή το ονόμασε «γνωστόν καλού και πονηρού»· γι' αυτό θέλω σήμερα να προχωρήσω στα επόμενα, ώστε να μάθετε την άφατη φιλανθρωπία του Θεού και πόση συγκατάβαση έδειξε από πρόνοια για το δικό μας γένος. Διότι τα πάντα τα έπραξε και τα οικονόμησε, ώστε αυτό το λογικό ον που δημιουργήθηκε από Αυτόν να απολαμβάνει κάθε τιμή και σε τίποτα να μην υστερεί από τον τρόπο ζωής των αγγέλων, αλλά, αν και με σώμα, να κατέχει τη δική τους απάθεια.

γ'. Εάν, όμως, κάποιος από περιέργεια επιθυμεί να ερευνήσει γιατί ονομάστηκε δέντρο της ζωής, ας μάθει ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί, ακολουθώντας με ακρίβεια τους δικούς του συλλογισμούς, να ερευνά σε βάθος όλα τα έργα του Θεού. Διότι έκρινε σκόπιμο ο Δεσπότης, προκειμένου ο άνθρωπος που δημιουργήθηκε από Αυτόν και ζούσε μέσα στον παράδεισο να έχει την ευκαιρία άσκησης στην υπακοή και στην παρακοή, να αναδείξει εκεί αυτά τα δύο δέντρα, το ένα της ζωής και το άλλο, τρόπον τινά, του θανάτου. Διότι η βρώση από αυτό και η παράβαση της εντολής τού επέφερε τον θάνατο.

Και τρώγει χώμα από τη γη που καταδικάστηκε να παράγει αγκάθια και τριβόλια· βλέπει δε εκείνην που προηγουμένως ποδοπατούνταν από αυτόν να απολαμβάνει το ξύλο της ζωής, ενώ ο ίδιος παραμένει στην προτέρα κατάρα· βλέπει δε ότι δεν εξουσιάζει ούτε καν την πτέρνα, ενώ όλες οι δικές του κεφαλές έχουν συντριβεί από τον σταυρό· θεωρεί να στέκεται εκ δεξιών ως βασίλισσα η άλλοτε καταδικασμένη, και εκείνη που σκέπαζε τη γύμνια της με φύλλα συκής, περιβεβλημένη πλέον με ολόχρυσο ιματισμό, στολισμένη, και θρηνεί για τη δική του ακοσμία. Τη βλέπει να στηρίζεται στο βασιλικό σκήπτρο και να υψώνεται προς τον ίδιο τον ουρανό, και οδύρεται για τη δική του πτώση· τη βλέπει να συγκαλεί τα τέκνα της με υψηλό κήρυγμα προς προσκύνηση του τιμίου σταυρού, και φρίττει για την υπακοή τους, θαυμάζει την προθυμία τους και εκπλήσσεται με το πλήθος τους· βλέπει σύμπασα την κτίση να εορτάζει, και τον εαυτό του ενδεδυμένο με αισχύνη σαν με μανδύα· και να εκπληρώνεται το λόγιο που λέγει: «Έντεινε, και κατευοδού, και βασίλευε»· Έντεινε το τόξο του σταυρού, πλήξε τον διάβολο, βασίλευσε επί της κτίσεως, κατευόδωσε τον άνθρωπο. Και πάλι: «Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας, και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών αυτού». Διότι τα τείχη της αμαρτίας και τις πόλεις του άδη τις κατεδάφισε συθέμελα ο σταυρός του Χριστού.

Αντί για την Εύα, η Μαρία· αντί για το ξύλο της γνώσεως του καλού και του πονηρού, το ξύλο του σταυρού· αντί για τον θάνατο του Αδάμ, ο Δεσποτικός θάνατος. Είδες πώς με τα ίδια ακριβώς μέσα με τα οποία είχε νικήσει, με αυτά τα ίδια κατατροπώθηκε; Κοντά στο δέντρο κατατρόπωσε τον Αδάμ ο διάβολος· πάνω στον σταυρό καταπάλεψε τον διάβολο ο Χριστός. Και εκείνο μεν το ξύλο έστελνε τους ανθρώπους στον άδη, τούτο δε το ξύλο, αυτό του σταυρού, ανακαλούσε πίσω και εκείνους που είχαν κατέλθει στον άδη· και εκείνο μεν έκρυβε τον ηττημένο σαν να ήταν αιχμάλωτος και γυμνός, τούτο δε φανέρωνε σε όλους τον νικητή γυμνό και καρφωμένο ψηλά. Και ο μεν πρώτος θάνατος καταδίκασε και εκείνους που ήρθαν μετά από αυτόν· ο δε άλλος ανέστησε αληθινά και εκείνους που υπήρξαν πριν από αυτόν. Ποιος θα μπορέσει να διαλαλήσει τα έργα της δυνάμεως του Κυρίου και να κάνει να ακουστούν όλοι οι έπαινοί του; Από τον θάνατο γίναμε αθάνατοι, από την πτώση ανορθωθήκαμε, από την ήττα καταστήκαμε νικητές.

Ύστερα, λοιπόν, από αυτή την χρίση, απομένει να έλθεις στην κολυμβήθρα των αγίων υδάτων. Τότε ο ιερέας, αφού σε απεκδύσει από το ιμάτιο, σε κατεβάζει ο ίδιος στα νάματα. Για ποιον λόγο, λοιπόν, γυμνό; Σου υπενθυμίζει την προγενέστερη γυμνότητα, όταν ήσουν στον παράδεισο και δεν αισθανόσουν ντροπή· διότι «ήσαν», λέγει, «ο Αδάμ και η Εύα γυμνοί και δεν αισχύνονταν», μέχρις ότου έλαβαν το ιμάτιο της αμαρτίας, το οποίο είναι γεμάτο από πολλή αισχύνη. Μην αισχύνεσαι, λοιπόν, ούτε και εδώ· διότι η κολυμβήθρα είναι πολύ ανώτερη από τον παράδεισο. Δεν υπάρχει εδώ όφις, αλλά παρών είναι εδώ ο Χριστός, μυσταγωγώντας σε προς την αναγέννηση εξ ύδατος και Πνεύματος. Δεν υπάρχουν εδώ δένδρα καλά και ωραία στην όψη, αλλά υπάρχουν εδώ πνευματικά χαρίσματα. Δεν υπάρχει εδώ το ξύλο της γνώσεως του καλού και του πονηρού, ούτε νόμος και εντολές, αλλά χάρις και δωρεές. Διότι «η αμαρτία δεν θα σας κυριεύσει· επειδή δεν είστε υπό τον νόμο, αλλά υπό την χάρη».

Πώς με κατηγορείς, επειδή τιμώ και προσκυνώ αυτούς που τίμησαν και προσκύνησαν τον Θεό; Δεν είναι ωφέλιμο, πες μου, να προσκυνά κανείς τους αγίους και όχι να τους λιθοβολεί όπως εσύ; Δεν είναι ωφέλιμο να τους προσκυνά και να μην τους πριονίζει, και να μην κατακρημνίζει τους ευεργέτες σε λάκκο με βούρκο; Αν αγαπούσες τον Θεό, οπωσδήποτε θα τιμούσες και τους δούλους Του. Και αν είναι ακάθαρτα τα οστά των δικαίων, πώς μεταφέρθηκαν με κάθε τιμή τα οστά του Ιακώβ και του Ιωσήφ από την Αίγυπτο; Πώς ένας νεκρός άνθρωπος, μόλις άγγιξε τα οστά του Ελισσαίου, αναστήθηκε αμέσως; Αν, λοιπόν, ο Θεός θαυματουργεί μέσω των οστών, είναι ολοφάνερο ότι μπορεί να το πράξει και μέσω εικόνων και λίθων και πολλών άλλων, όπως ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση του Ελισσαίου, ο οποίος έδωσε το ίδιο του το ραβδί στον υπηρέτη του και του είπε να πάει με αυτό και να αναστήσει το παιδί της Σωμανίτιδας. Και ο Μωυσής με ένα ραβδί τιμώρησε τον Φαραώ και έσχισε τη θάλασσα και γλύκανε το νερό και διέρρηξε τον βράχο και έβγαλε νερό. Και ο Σολομών λέει: «Ευλογημένο είναι το ξύλο μέσω του οποίου επέρχεται η σωτηρία». Και ο Ελισσαίος, ρίχνοντας ένα ξύλο στον Ιορδάνη, ανέσυρε το σίδερο· υπάρχει και το «ξύλο της ζωής» και το «φυτό Σαβέκ», δηλαδή της συγχώρησης. Και ο Μωυσής με ένα ξύλο ύψωσε το φίδι και έδωσε ζωή στον λαό· με ένα ξύλο που βλάστησε μέσα στη Σκηνή, επικύρωσε την ιεροσύνη.

Και αφού είπα αυτά, πρόσθεσα: «Ακούστε δε ότι, μετά τη σταύρωση αυτού τον οποίο οι Γραφές αποδεικνύουν ότι θα παραγίνει πάλι ένδοξος, υπήρξε σύμβολο του ξύλου της ζωής, το οποίο είχε λεχθεί ότι φυτεύτηκε στον παράδεισο, και των όσων πρόκειται να γίνουν για όλους τους δικαίους. Ο Μωυσής στάλθηκε με ράβδο για τη λύτρωση του λαού, και έχοντας αυτή στα χέρια του, επικεφαλής του λαού, χώρισε τη θάλασσα, και μέσω αυτής είδε να αναβλύζει νερό από την πέτρα· και ρίχνοντας ένα ξύλο στο νερό της Μερρά, που ήταν πικρό, το έκανε γλυκό. Ο Ιακώβ, ρίχνοντας ράβδους στις ποτίστρες των υδάτων, πέτυχε να συλλάβουν τα πρόβατα του αδελφού της μητέρας του, ώστε να αποκτήσει τα γεννήματά τους· ο ίδιος ο Ιακώβ καυχάται ότι διέβη τον ποταμό με τη ράβδο του. Είπε ότι είδε κλίμακα, και η Γραφή φανέρωσε ότι ο Θεός στηριζόταν πάνω της· και ότι δεν ήταν ο Πατέρας, το αποδείξαμε από τις Γραφές. Και όταν ο Ιακώβ έχυσε λάδι πάνω σε λίθο στον ίδιο τόπο, μαρτυρείται από τον ίδιο τον Θεό που του εμφανίστηκε, ότι άλειψε μια στήλη για τον Θεό που του εμφανίστηκε. Και ότι ο Χριστός κηρυσσόταν συμβολικά ως λίθος από πολλές Γραφές, ομοίως το αποδείξαμε· και ότι κάθε χρίσμα, είτε ελαίου είτε στακτής είτε των άλλων χρισμάτων για τη σύνθεση του μύρου, αφορούσε αυτόν, ομοίως το αποδείξαμε, αφού ο Λόγος λέει: Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους συντρόφους σου».

Ιδού, διότι, αφού αναγεννηθήκαμε μέσω του βαπτίσματος και τοποθετηθήκαμε στον παράδεισο της Εκκλησίας, παραβήκαμε την εντολή Εκείνου που μας αναγέννησε, καθώς, ενώ ο Κύριος πρόσταξε να αγαπάμε όλους τους ομοπίστους μας και να τρώμε με υπομονή τον καρπό που προέρχεται από όλους, σύμφωνα με το ρητό: «από κάθε δέντρο που βρίσκεται στον παράδεισο μπορείς να τρως ελεύθερα», εμείς, χρησιμοποιώντας τους λογισμούς του φιδιού, άλλους μεν τους αγαπήσαμε ως καλούς, άλλους δε τους μισήσαμε ως κακούς. Αυτό ακριβώς είναι το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού, από το οποίο αφού γευτήκαμε, νεκρωνόμαστε ως προς τη διάνοια. Όχι επειδή ο Θεός δημιούργησε τον θάνατο, αλλά επειδή ο άνθρωπος μίσησε τον πλησίον του. Διότι ο Θεός δεν εποίησε θάνατο, ούτε τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών, ούτε κινείται από το πάθος της οργής, ούτε επινοεί κάτι για να εκδικηθεί, ούτε αλλοιώνεται ανάλογα με την αξία του καθενός. Αλλά τα πάντα τα δημιούργησε με σοφία, προορίζοντάς τα να κρίνονται από τον πνευματικό νόμο. Για τον λόγο αυτόν δεν λέει στον Αδάμ: «Την ημέρα που θα φάτε, εγώ θα σας θανατώσω», αλλά, διασφαλίζοντας τον νόμο της δικαιοσύνης, τον προλέγει και λέει: «Την ημέρα που θα φάτε, θα πεθάνετε». Και γενικά σε κάθε πράγμα, τόσο στο καλό όσο και στο κακό, όρισε να ακολουθεί φυσικά αυτό που πρέπει, και όχι επινοημένα, όπως νομίζουν μερικοί, οι οποίοι αγνοούν τον πνευματικό νόμο.

Τι δηλώνει κατά αναγωγήν ο παράδεισος που φυτεύτηκε στην ανατολή; Φρονώ ότι ως παράδεισος δηλώνεται η καρδιά του ανθρώπου, η οποία φυτεύτηκε στην ανατολή της γνώσης του Θεού. Στο ακριβές κέντρο αυτής φύτεψε ο Θεός το δέντρο της ζωής και το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού. Και το μεν δέντρο της ζωής εκλαμβάνεται ως ο λόγος των νοητών, ενώ το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού ως ο λόγος των αισθητών· διότι αυτός εμπεριέχει τη γνώση και του καλού και του κακού. Διότι, για εκείνους μεν που από την ομορφιά των κτισμάτων αντιλαμβάνονται τον Δημιουργό και μέσω αυτών ανάγονται στον αίτιό τους, αποτελεί γνώση του καλού, ενώ για εκείνους που περιορίζονται μόνο στην αίσθηση και, εξαπατώμενοι από την επιφάνεια των αισθητών, στρέφουν όλη την επιθυμία της ψυχής προς την ύλη, αποτελεί γνώση του κακού.

Και ίσως, εάν κάποιος πει ότι το δέντρο της γνώσεως του καλού και του πονηρού είναι η ορατή κτίση, δεν θα σφάλει ως προς την αλήθεια· διότι η μετάληψή της προκαλεί εκ φύσεως ηδονή και οδύνη. Ή πάλι· επειδή η κτίση των ορατών πραγμάτων περιέχει πνευματικούς λόγους που διατρέφουν τον νου, αλλά και φυσική δύναμη η οποία αφενός τέρπει τις αισθήσεις και αφετέρου διαστρέφει τον νου, ονομάστηκε δέντρο της γνώσεως του καλού και του κακού, διότι παρέχει γνώση μεν του καλού όταν θεωρείται πνευματικά, γνώση δε του κακού όταν προσλαμβάνεται σωματικά.