Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 2:9

Το ξύλο της ζωής και εκείνο που δεν είναι τέτοιο, από μόνο το γεγονός ότι το πρώτο ονομάστηκε ξύλο ζωής, ενώ το δεύτερο όχι ζωής, παρά μόνο για τη γνώση του καλού και του πονηρού, παρουσιάζουν μεγάλη και ανείπωτη διαφορά. Διότι το ξύλο της ζωής είναι οπωσδήποτε και δημιουργικό ζωής, ενώ το ξύλο που δεν είναι της ζωής είναι προφανώς δημιουργικό θανάτου. Διότι εκείνο που δεν είναι δημιουργικό ζωής, από το γεγονός ότι δεν ονομάστηκε ξύλο ζωής, θα είναι σαφώς δημιουργικό θανάτου· επειδή τίποτε άλλο δεν αντιδιαστέλλεται προς τη ζωή κατά αντίθεση.

Εξάλλου, ως σοφία, το δέντρο της ζωής διαφέρει τα μέγιστα από το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού, το οποίο ούτε είναι σοφία ούτε ονομάζεται έτσι. Διότι ίδιον της μεν σοφίας είναι ο νους και ο λόγος, της δε έξης που αντίκειται εκ διαμέτρου στη σοφία ίδιον είναι η αλογία και η αίσθηση.

Επομένως, επειδή ο άνθρωπος ήλθε στην ύπαρξη αποτελούμενος από νοερή ψυχή και αισθητό σώμα, ας θεωρηθεί, κατά μία θεώρηση, ως δέντρο της ζωής ο νους της ψυχής, στον οποίο υπάρχει το αγαθό της σοφίας, και ως δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού η αίσθηση του σώματος, στην οποία υπάρχει σαφώς η κίνηση της αλογίας· την οποία ο άνθρωπος, αν και έλαβε τη θεία εντολή να μην την εγγίσει έμπρακτα μέσω της πείρας, δεν την τήρησε.

Και τα δύο δέντρα, σύμφωνα με τη Γραφή, διαθέτουν διακριτική ικανότητα για ορισμένα πράγματα, και αυτά είναι ο νους και η αίσθηση. Για παράδειγμα, ο μεν νους διαθέτει τη δύναμη να διακρίνει ανάμεσα στα νοητά και τα αισθητά, στα πρόσκαιρα και τα αιώνια· ακριβέστερα, επειδή αποτελεί διακριτική δύναμη της ψυχής, την πείθει να προσκολλάται στα μεν και να υψώνεται πάνω από τα δε. Η δε αίσθηση διαθέτει τη δύναμη να διακρίνει τη σωματική ηδονή και οδύνη· ακριβέστερα, επειδή αποτελεί δύναμη των έμψυχων και αισθανόμενων σωμάτων, τα πείθει να επιδιώκουν τη μεν και να αποδιώκουν τη δε. Εάν, λοιπόν, ο άνθρωπος περιοριστεί μόνο στην αισθητηριακή διάκριση των σωμάτων που βασίζεται στην ηδονή και την οδύνη, παραβαίνοντας τη θεία εντολή, τρώει από το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού, δηλαδή την παράλογη ζωή της αίσθησης, έχοντας μόνο τη διάκριση που συντηρεί τα σώματα, σύμφωνα με την οποία προσκολλάται στην ηδονή ως να ήταν καλό και απέχει από την οδύνη ως να ήταν κακό. Εάν όμως αφοσιωθεί εξ ολοκλήρου μόνο στη νοερή διάκριση, η οποία ξεχωρίζει τα πρόσκαιρα από τα αιώνια, τηρώντας τη θεία εντολή, τρώει από το δέντρο της ζωής, εννοώ δηλαδή τη σοφία που θεμελιώνεται στον νου, έχοντας μόνο τη διάκριση που συγκροτεί την ψυχή, σύμφωνα με την οποία προσκολλάται στη δόξα των αιώνιων πραγμάτων ως καλό και απέχει από τη φθορά των πρόσκαιρων ως κακό.

Για παράδειγμα, φέρει τον τύπο του Αδάμ και της κοινής φύσεως, φεύγοντας από την Ιόππη στη θάλασσα, και για τον λόγο αυτό, σύμφωνα με τη σημασία της προσηγορίας του, ονομάζεται «φυγή κάλλους». Η Ιόππη εξάλλου δηλώνει τον παράδεισο —ο οποίος τυπώνεται σε αυτήν— που πραγματικά και είναι και ονομάζεται «κατασκοπή χαράς» και «δυνατή χαρά» και «θαυμαστή καλλονή» εξαιτίας του πλούτου της αφθαρσίας που υπάρχει σε αυτόν. Όποιος κι αν ήταν αυτός ο παράδεισος που φυτεύτηκε από το χέρι του Θεού —διότι «εφύτευσε», λέει, «Κύριος ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ και έθεσε εκεί τον άνθρωπο που έπλασε»—, και όποια κι αν ήταν τα ξύλα μέσα σε αυτόν, είτε θεωρούνται αισθητά είτε νοητά, και όποιο κι αν ήταν το ξύλο της ζωής στο μέσο του παραδείσου· από τα οποία όλα, αν και ο Αδάμ έλαβε προσταγή να τρώει, ίσως ούτε καν τα άγγιξε· διότι «από κάθε ξύλο», λέει, «που βρίσκεται στον παράδεισο, θα τρως ελεύθερα».

Έχω όμως να πω και κάτι άλλο πιο θαυμαστό, και ας μην απιστήσει κανείς (διότι με τη χάρη του Θεού το έμαθα αυτό από πείρα): μπορεί δηλαδή κάποιος, με τη θεία συνέργεια και χάρη, να πείσει τον λογισμό του ότι η γυναίκα που βρίσκεται μπροστά του είναι άγγελος του Θεού, και άρα πρέπει να τρέμω τον θάνατο και να μην την επιθυμώ εμπαθώς, αλλά μάλλον να τη φοβάμαι σαν να εμφανίστηκε άγγελος. Το ότι μπορεί κάποιος με τη βοήθεια του Θεού να πείσει τον λογισμό του για ό,τι θέλει, θα το βεβαιώσω και αυτό πολύ σαφώς: διότι άκουσα κάποιον να μου λέει φιλαλήθως ότι: «Πριν από λίγες ημέρες», είπε, «περίπου την τρίτη ώρα της ημέρας, έτυχε να μεταγγίζω μέλι με την κηρήθρα από ένα δοχείο σε άλλο. Ήταν μάλιστα λευκό και γεμάτο μέλι, ώστε να μπορεί να διεγείρει την όρεξη ως "ωραίο στην όψη και καλό στη βρώση". Και με ελκύει ο λογισμός, πριν να τελέσω τη σύναξη, να πάρω και να φάω ή τουλάχιστον να το γλείψω με τον δείκτη του χεριού, και αποκρίθηκα στον λογισμό: "Αν άραγε βρεθεί μπροστά στα μάτια μας μια όμορφη γυναίκα, θα επιθυμήσουμε κι εκείνην;". "Όχι", λέει ο λογισμός, "άλλο πράγμα το μέλι και άλλο η γυναίκα". Και είπα στον λογισμό: "Πολύ σωστά· διότι μέλι στάζει από τα χείλη της πόρνης γυναίκας και προς στιγμήν λιπαίνει τον φάρυγγα, και έπειτα κάνει τις συνέπειες πιο πικρές και από χολή"».

Διότι το «έλαβε» και το «έπλασε» και το «ενεφύσησε» και όλα τα παρόμοια, είναι αποδείξεις σωματικών μελών. Όμως ανέχεται αυτές τις εκφράσεις, για να δείξει με πόση τιμή και αξία καταξίωσε τον άνθρωπο. «Και φύτευσε ο Θεός παράδεισο στην Εδέμ προς ανατολάς και έθεσε εκεί τον άνθρωπο που έπλασε. Και έκανε ο Θεός να βλαστήσει ακόμη από τη γη κάθε δέντρο ωραίο στην όψη και καλό στη βρώση». Διότι όλα τα κοινά δέντρα τα έκανε η γη να βλαστήσουν κατά την τρίτη ημέρα, τότε που βλάστησε και το χορτάρι. Τα ωραία όμως δέντρα του παραδείσου κατά την έκτη, γι' αυτό και πρόσθεσε το: «Έκανε να βλαστήσει κάθε δέντρο ωραίο στην όψη και καλό στη βρώση και το δέντρο της ζωής στο μέσο του παραδείσου και το δέντρο της γνώσεως του καλού και του πονηρού». Διότι, αφού τον εγκατέστησε άρχοντα και βασιλιά όλων των επίγειων κτισμάτων του, εύλογα λοιπόν του ετοιμάζει και μια ξεχωριστή πόλη, για τέρψη και απόλαυση, εκείνον τον ιερότατο και ωραιότατο τόπο του παραδείσου. «Ποταμός δε έβγαινε από την Εδέμ για να ποτίζει τον παράδεισο», ο οποίος, αφού πότιζε τον θεϊκό και μέγιστο εκείνο κήπο, «χωρίζεται», λέει, «σε τέσσερις αρχές»: «Τον Φισών, ο οποίος κυκλώνει όλη τη γη της Ευιλάτ», όπου υπάρχει «το καλό χρυσάφι και ο πράσινος λίθος». «Τον Γεών, ο οποίος κυκλώνει τη γη της Αιθιοπίας» και πλημμυρίζει την Αίγυπτο.

Καταφεύγουν και καλύπτονται με φύλλα, περιμένοντας ίσως κάποια βοήθεια από αυτό. Όσοι πάλι λένε με τόλμη και απερισκεψία ότι η γυναίκα ήταν το δέντρο, ίσως τυγχάνουν να είναι πιο ξύλινοι και από τα δέντρα, και είναι καταγέλαστοι σαν να παραλογίζονται, επειδή δεν ακολουθούν τη Θεία Γραφή, αλλά, κυριευμένοι από το δικό τους φρόνημα, αναμειγνύουν ανάρμοστα πράγματα. Διότι, εφόσον η γυναίκα λήφθηκε από την πλευρά του Αδάμ, ενώ το δέντρο φύτρωσε στη μέση του παραδείσου, πώς είναι δυνατόν η γυναίκα να είναι δέντρο; Πώς επίσης, αφού είδε ότι το δέντρο ήταν ωραίο και καλό για βρώση, πήρε από τον καρπό του και έφαγε; Και πώς ο Αδάμ πήρε από αυτήν και έφαγε; Εκεί «έκανε να φυτρώσει ο Θεός κάθε δέντρο ωραίο στην όψη και καλό για βρώση». Τι λες; Γυναίκες ήταν και αυτά; Αλλά δεν ανέχομαι, πίστεψέ με, να απαριθμώ μάταια πολλά τέτοια γελοία πράγματα. Θα πω όμως τα της Γραφής με απλότητα, ότι η μεν γυναίκα ήταν γυναίκα από την πλευρά του Αδάμ, ενώ το δέντρο ήταν συκιά στη μέση του παραδείσου, όπως και η Γραφή υποδηλώνει συγκεκαλυμμένα. Και εμείς αναγκαστήκαμε να πούμε αυτά περί αυτού του δέντρου, εξαιτίας εκείνων που έχουν αλλόκοτες και ανάρμοστες αντιλήψεις γι' αυτό και βλασφημούν τον Κύριο, υποστηρίζοντας ότι τον έπλασε εμπαθή. Γιατί, αφού έπεσε σε πάθος, τον καταδικάζει σε θάνατο;

Χαίρε, ουράνια κλίμακα, διά της οποίας κατήλθε στη γη εκείνος που είναι «υπεράνω των ουρανών». Χαίρε, εσύ που έλυσες το επιτίμιο του αρχιπάτορα και της προμήτορος Εύας. Χαίρε, λογικέ παράδεισε του άνθους της αφθαρσίας. Χαίρε, πηγή που αναβλύζεις από την Εδέμ και ποτίζεις τον παράδεισο, δηλαδή την Εκκλησία του Θεού και τις χορείες των πιστών, όπου και «χωρίζονται σε τέσσερις αρχές», τα τέσσερα ευαγγέλια, τα οποία καταρδεύουν την οικουμένη· εκεί «έκανε ο Θεός να βλαστήσει κάθε δέντρο ωραίο στην όραση» του νου, δηλαδή διδασκάλους, οσίους και μάρτυρες, «και καλό για την τροφή» της ψυχής.

Χαίρε, «ξύλο της ζωής που βρίσκεται στο μέσον του παραδείσου», του οποίου τον καρπό τρώμε οι πιστοί για την άφεση των αμαρτιών. Χαίρε, θύρα του παραδείσου που εισάγεις τους πιστούς και αποτρέπεις τους απίστους. Χαίρε, άσπαρτη γη, από την οποία βλάστησε το ζωηφόρο στάχυ.

Και αυτά μεν είναι αρκετά ως προς αυτά. Επειδή δε έφτασε η έκτη εβδομάδα των νηστειών και ο οικοδεσπότης καλεί εργάτες περί την έκτη ώρα στον αμπελώνα του, ας μην προβάλλουμε αντίσταση, ας μην οκνήσουμε στην εργασία, ας μην ασπαστούμε την αργία, ας μη φανούμε άπραγοι στο καλό αμπέλι, ας μη στερηθούμε το δηνάριο του δεσπότη και οικοδεσπότη, αλλά ας προστρέξουμε με προθυμία. Διότι πλησιάζει ο καιρός της απονομής αυτού του δηναρίου· πλησιάζει ο αληθινός φοίνικας· πλησιάζει ο κλάδος της ζωής· πλησιάζει το ωσαννά· πλησιάζει ο ύμνος των παίδων και η ημέρα των Βαΐων· πλησιάζει ο υψηλός φοίνικας. Ελάτε να εργαστούμε στο άγιο αμπέλι· ελάτε να ανεβούμε ψάλλοντας στον φοίνικα· ελάτε να κρατηθούμε από τα ύψη του· ελάτε να τρυγήσουμε· ελάτε να απολαύσουμε τον γλυκύτατο και ζωοπάροχο και παναγιώτατο καρπό του, ώστε, όταν ο αρχιπάτορας πει θλιβόμενος «ωραίος ήταν στην όψη και καλός στη βρώση ο καρπός που με θανάτωσε», εμείς να αποκριθούμε γεμάτοι αγαλλίαση: «Ναι. Αλλά ο καρπός που με κατέστησε άφθαρτο και με ζωοποίησε και με έσωσε, ήταν ωραίος και 'ωραίος στο κάλλος' και καλός στη βρώση για τη σωτηρία της ψυχής».

Χαίρε, ζωηφόρο θεοφύτευτο ξύλο, το οποίο φύτεψε ο Πατέρας, και πότισε ο Υιός, και αύξησε το Πνεύμα. Χαίρε, «ξύλο της ζωής που βρίσκεται στο μέσο του παραδείσου», του οποίου ο καρπός είναι ωραίος στην όψη και καλός για την τροφή της ψυχής.

Λέμε λοιπόν ότι στην ανθρώπινη φύση κάποια γνωρίσματα έχουν συνδημιουργηθεί και έχουν δοθεί μαζί της εξαρχής από τον Δημιουργό, όπως το νοερό, το λογικό, το αισθητικό, καθώς και το επιθυμητικό, και, το σπουδαιότερο από όλα, το αυτεξούσιο, και ό,τι άλλο παρόμοιο με αυτά· και ο άνθρωπος, αφού ελήφθη από τη γη, πλάστηκε σωματικά, και έγινε σώμα το οποίο κατ' ανάγκην υπήρξε πάντως ορατό, απτό και περιγραπτό· και κανείς από όσους έχουν λογική δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι το σώμα είναι απερίγραπτο. Κάποια άλλα όμως επήλθαν εξωτερικά και μετά τη δημιουργία, και τυγχάνουν να είναι επιγενόμενα, τα οποία εισήχθησαν εξαιτίας της αθέτησης της εντολής του Κτίστη. Επειδή, δηλαδή, για τον εξαρχής πλασμένο, όσα αφορούσαν τη ζωή του είχαν καθοριστεί από τον Πλάστη ανάλογα με τη δική του προαίρεση, και μέσω ενός νόμου είχε τεθεί ενώπιόν του κατ' εξουσίαν η ελεύθερη επιλογή: είτε τηρώντας τον να κληρονομήσει την ανώτατη και εφάμιλλη με τους αγγέλους μακαριότητα, είτε αψηφώντας τον να καταδικαστεί στη χειρότερη και αθλιότατη μοίρα. Επιλέγοντας, λοιπόν, αυτήν εξαιτίας της απάτης του φιδιού, περιβάλλεται αμέσως, ως φυσικό επακόλουθο, τη φθορά και τη θνητότητα, και εισέρχεται έπειτα το σμήνος των μυρίων παθών· διότι δεν συνδημιουργήθηκε στον πρωτόπλαστο η φθορά και ο θάνατος, αφού τότε δεν θα είχε ανάγκη από το ξύλο της ζωής, το οποίο είχε βλαστήσει στο μέσο του παραδείσου.

Ας ντραπούν οι Ιουδαίοι που προσκύνησαν δικούς τους αλλά και ξένους ειδωλολάτρες βασιλείς, εάν καταγγέλλουν τους Χριστιανούς ως ειδωλολάτρες· εμείς δε οι Χριστιανοί σε κάθε πόλη και χώρα οπλιζόμαστε εναντίον των ειδώλων, ψάλλουμε εναντίον των ειδώλων, συγγράφουμε εναντίον των ειδώλων, προσευχόμαστε εναντίον των ειδώλων και των δαιμόνων· και πώς μας αποκαλούν ειδωλολάτρες οι Ιουδαίοι; Πού είναι τώρα οι θυσίες προβάτων, βοδιών και τέκνων που προσφέρονταν από αυτούς στα είδωλα; Πού είναι οι κνίσες; Πού οι βωμοί και οι χύσεις των αιμάτων; Εμείς δε οι Χριστιανοί δεν γνωρίζουμε καν πώς ή τι είναι ο βωμός ή η θυσία. Διότι οι μεν Έλληνες ονόμαζαν τους ναούς και τα είδωλα προς τιμήν ανθρώπων μοιχών, φονιάδων, ακάθαρτων και μιαρών, και τους θεοποιούσαν, ποτέ όμως δεν ονόμασαν ναό ή βωμό προς τιμήν προφητών ή αγίων μαρτύρων. Διότι, όπως ακριβώς οι Ισραηλίτες στη Βαβυλώνα είχαν μουσικά όργανα και κιθάρες και διάφορα άλλα, όπως και οι Βαβυλώνιοι, και τα μεν ήταν για τη δόξα του Θεού, τα δε για τη λατρεία των δαιμόνων, έτσι ας κατανοήσουμε και την περίπτωση των ελληνικών και των χριστιανικών εικόνων, ότι εκείνες μεν χρησιμεύουν για τη λατρεία του διαβόλου, ενώ οι δικές μας για τη δόξα του Θεού και ως υπόμνηση. Εξάλλου, ο Θεός έκανε να ακουστούν πολλά θαυμάσια μέσω του ξύλου, ονομάζοντάς το ξύλο της ζωής και ξύλο της γνώσεως, και τοποθετεί ένα άλλο φυτό ονομάζοντάς το σαβέκ, δηλαδή της συγχώρησης.

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ, ΘΕΩΡΙΑ ΕΙΣ ΤΟΝ ΠΑΡΑΔΕΙΣΟΝ Εμπρός λοιπόν, ας φιλοσοφήσουμε και περί του παραδείσου· διότι αυτός είναι ο σκοπός του λόγου μας, για τον οποίο και ανέλαβα τον αγώνα του παρόντος έργου, μετά τον λόγο περί ψυχής που εκπόνησα. Αλλά, αν φαίνεται καλό, σύμφωνα με την πρώτη θεώρηση, ας εξετάσουμε τα σχετικά με τον σκοπό μας ως εξής: διότι πρέπει πρώτα να εξετάσουμε, με ποιον τρόπο δημιουργήθηκε για εμάς ο θείος παράδεισος, ταυτόχρονα ως αισθητός και ως νοητός, ποιοι είναι οι καρποί αμφοτέρων των θείων φυτών του νοητού παραδείσου, ποια είναι η εργασία και η φύλαξη του νοητού παραδείσου, και τι προξενεί σε όσους εργάζονται με διαφόρους τρόπους μέσα σε αυτόν η μετοχή στους καρπούς του, με ποιον τρόπο ο Λόγος έταξε δύο πύλες και όχι πολλές σε αυτόν τον παράδεισο, σαν να περιστρέφονται όπως τα Χερουβίμ, και ποια είναι η διαφορά της ενέργειας καθεμίας από αυτές· έπειτα, κατ' αυτόν τον τρόπο να μελετήσουμε περί του ξύλου της ζωής, καθώς επίσης και περί του ξύλου της γνώσεως, το οποίο ονομάζεται γνώση του καλού και του πονηρού. Διότι έτσι, στο μέτρο του εφικτού για εμάς, θα γνωρίσουμε και εμείς, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, «ποιος είναι ο πλούτος της χρηστότητας του Θεού προς εμάς» και ποια είναι αυτά που μας χαρίστηκαν άνωθεν από Αυτόν, και πώς εμείς, από φαυλότητα της προαίρεσης, εκπέσαμε και εκπίπτουμε από τις θείες δωρεές.

Αφού ο Θεός έπλασε εξ αρχής τον άνθρωπο διπλό, εννοώ από ορατή και αόρατη φύση, ορατό και αόρατο, αισθητό και νοούμενο, με ανάλογο τρόπο λοιπόν κατασκεύασε προφανώς και το κατοικητήριό του ώστε να είναι κατάλληλο για τις φύσεις του, τον παράδεισο, αισθητό και νοούμενο, ορατό και αόρατο, φυτεύοντας στο μέσον του το δέντρο της ζωής και το δέντρο της γνώσης, το οποίο ονομάζεται γνωστικό του καλού και του κακού.

Στο μέσο αυτού, λοιπόν, έχει φυτευτεί το δέντρο της ζωής και ένα άλλο φυτό που ονομάζεται δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού. Ποια είναι όμως αυτά; Πρόσεξε με σύνεση. Το δέντρο της ζωής είναι ο ίδιος ο Θεός, ο δημιουργός των πάντων, όπως έχει γραφτεί: «Ο Θεός βρίσκεται στο μέσο της και δεν θα κλονιστεί». Ενώ το δέντρο της γνώσης, δηλαδή αυτό της γνώσης του καλού και του κακού, είναι η δική μας φύση και η κατασκευή των ανθρώπων. Διότι ο άνθρωπος είναι αυτός που είναι δεκτικός της γνώσης του καλού και του κακού. Διότι αυτός είναι πραγματικά το αειθαλές δέντρο της γνώσης που φυτεύτηκε σε αυτόν τον παράδεισο της κτίσης, μετά την παραγωγή των όντων από την ανυπαρξία, όπως ακριβώς αναγράφει και ο Δαβίδ στους Ψαλμούς: «και θα είναι σαν το δέντρο που είναι φυτεμένο κοντά στα ρυάκια των νερών», αν και σε άλλες λογικές πραγματείες, όπου φιλοσόφησα περί νέων ουρανών και νέας γης, διατύπωσα αυτή τη θεωρία και διαφορετικά, εφόσον ο άνθρωπος είναι πολυειδές φυτό και επιδέχεται διάφορες θεωρήσεις, όπως ακριβώς και τα ονόματα —διότι ονομάζεται φως, ζωή, δέντρο, φυτό και πολύτιμος λίθος, λυχνία και κάποια άλλα—, φέροντας και σε αυτό την πολυωνυμία της θείας φύσης, εφόσον αποτελεί εικόνα εκείνης.

Αυτός δε είναι ο τόπος της βασιλείας των ουρανών, ο οποίος βρίσκεται προς την ανατολή του ήλιου της δικαιοσύνης, στη γη των πραέων, καθώς ο ίδιος ο Θεός λέει: «Η βασιλεία των ουρανών είναι μέσα σας». Σε αυτόν λοιπόν τον παράδεισο έχει φυτευτεί από τον Θεό το ίδιο το δέντρο της ζωής και το δέντρο της γνώσης του καλού και του κακού. Ποια είναι λοιπόν αυτά;

Επομένως, και στο μέσο αυτού του θείου παραδείσου φυτεύτηκαν από τον Θεό δύο παράδοξα φυτά για την προαναφερθείσα, νομίζω, αιτία· εννοώ το δέντρο της ζωής και το δέντρο της γνώσης, το οποίο και ονομάζεται δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού.

Εκείνος λοιπόν που πλούτισε με αυτούς τους καρπούς και τα χαρίσματα του Αγίου και προσκυνητού Πνεύματος εισήλθε ήδη από αυτήν εδώ τη ζωή στον παράδεισο, στον οποίο εισήλθε ο θείος απόστολος Παύλος, όταν αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, απόλαυσε το δέντρο της ζωής, άκουσε από εκεί λόγια που δεν είναι δυνατόν να ακούσει άνθρωπος εμπαθής και υποδουλωμένος στην αμαρτία, και δεν υπέστη βλάβη από το δέντρο της γνώσεως του καλού και του κακού. Ή, για να μιλήσουμε ακριβέστερα, ο ίδιος έγινε ολόκληρος ένας θείος παράδεισος και οίκος της αδιαίρετης Τριάδας, έχοντας φυτεμένο στο μέσο της καρδιάς του το δέντρο της ζωής, δηλαδή τον ίδιο τον Θεό, γεμάτος από τους αθάνατους καρπούς του θείου και αγίου Πνεύματός Του. Αυτός, κρίνοντας από το γνωστό δέντρο του καλού και του κακού, εννοώ δηλαδή την προσωπική του αίσθηση, αφού διέκρινε σωστά το ανώτερο από το κατώτερο, δεν υπέστη βλάβη, έχοντας παραδοθεί αποκλειστικά και εξ ολοκλήρου στην ενέργεια του αγίου και θείου Πνεύματος.

Στο μέσο του παραδείσου βρισκόταν το δέντρο, διότι ήταν το δέντρο της ζωής και έχει μια κάποια αναλογία με την καρδιά. Όπως λοιπόν αυτή είναι τοποθετημένη στο μέσο του σώματος του ζωντανού οργανισμού, έτσι και εκείνο, όντας το δέντρο της ζωής, είχε φυτευτεί στο μέσο του παραδείσου. Αν πάλι σου αρέσει και η αναγωγική ερμηνεία: η γενικότατη αρετή, λένε, θεωρούμενη στο λογικό ον, διαχέεται σε κάθε πράξη σαν από κάποια κεντρική κορυφή· και με τον τρόπο που η ζωή, αναβλύζοντας από κάποιο κεντρικό σημείο, ζωογονεί και συγκρατεί όλα τα μέρη του ζωντανού οργανισμού, έτσι και αυτή, προερχόμενη σαν από κάποια κεντρική πηγή, αρδεύει και τρέφει και τις υπόλοιπες αρετές που υπόκεινται σε αυτήν. Θα ήταν επίσης εύλογο να νοήσουμε ότι γι' αυτό λέγεται πως το δέντρο της ζωής φυτεύτηκε στο μέσο του παραδείσου, επειδή και ο Χριστός, η ζωή μας, δέχθηκε τον σταυρό για χάρη μας στο μέσο της γης· διότι, όπως λένε, το ζωηφόρο ξύλο, ο σταυρός, πήχθηκε στο πιο κεντρικό σημείο της γης. Όσο για το δέντρο της γνώσης του καλού και του πονηρού, γίνεται μεν αναφορά σε αυτό, αλλά δεν του έχει οριστεί κανένας συγκεκριμένος χώρος. Γιατί; Διότι η κακία δεν έχει δικό της χώρο, αλλά παρυφίσταται στην αρετή. Είναι όμως καλύτερο να πραγματευθούμε γι' αυτό εκτενέστερα αργότερα.

Από την ομιλία εις τον άσωτον, και εις την μετάνοιαν, και εις το δένδρον της γνώσεως του καλού και του πονηρού, και εις τον ληστή. Ότι το τάγμα των δικαίων δεν θέλει να αρπάξει για τον εαυτό του την εξουσία των κτισμάτων, αλλά επιθυμεί να υπόκεινται τα της θείας οικονομίας στην πρόνοια του Πατρός. Γι' αυτό και η παραβολή παρουσιάζει τον νεότερο υιό, ο οποίος, αφού έλαβε την πατρική περιουσία, αποδήμησε σε μακρινή χώρα. Αυτή δε η απόσταση δεν μετριόταν σε στάδια, αλλά καθοριζόταν από τον τρόπο ζωής του· διότι αυτός που αμαρτάνει βρίσκεται μακριά από τον Θεό όχι κατά τον τόπο, αλλά κατά τον τρόπο. Αφού έλαβε λοιπόν την πατρική περιουσία, την κατασπατάλησε, ζώντας άσωτα. Έλαβε τον ήλιο για να τον απολαμβάνει, και προσκύνησε το δώρο ως Θεό. Έλαβε πηγές υδάτων για τέρψη, και θεοποίησε το δώρο. Αγνοήσε Εκείνον που του τα χάρισε, και υπερεδόξασε το χάρισμα.

Στον Νόμο προσφέρονταν ως θυσία άλογα ζώα, και αν δεν σφάζονταν, δεν ήταν δεκτές οι προσφορές. Έτσι και τώρα, αν δεν σφαγεί η αμαρτία, η προσφορά δεν είναι δεκτή από τον Θεό ούτε αληθινή. Ήλθε ο λαός στη Μερρά, όπου υπήρχε πηγή που ανέβλυζε πικρό νερό και ήταν άχρηστο για πόση. Προστάζει λοιπόν ο Θεός να κοπεί ένα ξύλο και να ριχτεί στο πικρό νερό, και έτσι, όταν ρίχτηκε το ξύλο, το νερό γλύκανε και, αφού μεταβλήθηκε από την πικρότητα, έγινε χρήσιμο και πόσιμο για τον λαό του Θεού. Με τον ίδιο τρόπο και η ψυχή έχει πικραθεί, έχοντας δεχθεί το δηλητήριο του όφεως, έχοντας εξομοιωθεί με την πικρή φύση του και έχοντας γίνει αμαρτωλή. Γι' αυτό ο Θεός ρίχνει «το ξύλο της ζωής» στην ίδια την πικρή πηγή της καρδιάς, και αυτή γλυκαίνεται, καθώς μεταβάλλεται από την πικρότητα και αναμειγνύεται με το Πνεύμα του Χριστού, και έτσι, έχοντας καταστεί εύχρηστη, προχωρά στη διακονία του Δεσπότη της· διότι γίνεται πνεύμα σαρκοφόρο. Δόξα σε Εκείνον που μεταβάλλει την πικρότητά μας στη γλυκύτητα και τη χρηστότητα του Πνεύματος. Αλίμονο σε εκείνον στου οποίου την καρδιά δεν ρίχτηκε «το ξύλο της ζωής», διότι παραμένει μέχρι τέλους στην πικρία, αφού δεν έλαβε «το ξύλο της ζωής»· δεν μπορεί να αποκτήσει καμία αγαθή μεταβολή.

Στον Νόμο άλογα ζώα προσφέρονταν ως θυσία και, εάν δεν σφάζονταν, οι προσφορές δεν ήταν αποδεκτές. Έτσι και τώρα, εάν δεν σφαγιαστεί η αμαρτία, η θυσία δεν είναι αποδεκτή από τον Θεό και αληθινή. Ήλθε ο λαός στη Μερρά, όπου υπήρχε πηγή που ανέβλυζε πικρό νερό, ακατάλληλο προς πόση. Δίνει εντολή λοιπόν ο Θεός, αφού κόψει ένα ξύλο, να το ρίξει στο νερό. Με τη ρίψη του ξύλου, το νερό γλύκανε και, μεταβαλλόμενο από την αρχική του πικρία, έγινε χρήσιμο και πόσιμο για τον λαό του Θεού. Με τον ίδιο τρόπο η ψυχή έχει πικραθεί, έχοντας πιει το δηλητήριο του όφεως, έχοντας ομοιωθεί με την πικρή φύση του και έχοντας γίνει αμαρτωλή. Γι' αυτό ο Θεός ρίχνει το «ξύλο της ζωής» στην πικρή πηγή της καρδιάς, και εκείνη γλυκαίνει μεταβαλλόμενη από την πικρία και αναμειγνυόμενη με το Άγιο Πνεύμα του Χριστού, και έτσι, αφού γίνει απολύτως χρήσιμη, προχωρά στη διακονία του Δεσπότη της· διότι γίνεται πνεύμα σαρκοφόρο.

Δόξα σε Εκείνον που μεταβάλλει την πικρία μας στη γλυκύτητα και τη χρηστότητα του Αγίου Πνεύματος. Αλίμονο σε εκείνον στου οποίου την καρδιά δεν τοποθετήθηκε το «ξύλο της ζωής», διότι παραμένει μέχρι τέλους μέσα στην πικρία· γιατί, εφόσον δεν έλαβε το «ξύλο της ζωής», δεν μπορεί να επιτύχει καμία αγαθή μεταβολή.

Αυτός ο θεάρεστος αποτελεί παράδεισο θεολογίας, γεμάτο από πνευματικά άνθη. Διότι το ξύλο της ζωής, ο σταυρός του Θεού μας, όπως παλαιότερα φάνηκε στον παράδεισο, έτσι αποδείχθηκε και σε αυτόν, προκειμένου να σώζει εκείνους που τον διαφυλάσσουν με πίστη. Η πηγή της Εδέμ διαιρείται σε τέσσερα μέρη και εμπλουτίζει όλη την κτίση. Όμως αυτός φάνηκε ανώτερος από εκείνη. Διότι η μεν είναι ωφέλιμη στη γη, αυτός δε σε όλους τους ανθρώπους. Εκείνη αναβλύζει νάματα, ενώ αυτός άγιο λόγο. Γεμίζει, λοιπόν, τα τέσσερα πέρατα με ευωδία, ως τερπνός παράδεισος, χορηγώντας τα θεόπνευστα λόγιά του. Διότι αυτός είναι καθοδηγητής των περάτων, ως σοφός στα θεία.

Πρόσεξε δε ότι δεν είναι γραμμένο: «Εποίησε ο Θεός τον παράδεισο», ούτε ότι «Είπε: Ας γίνει, και έγινε», αλλά ότι «τον φύτεψε και έκανε ο Θεός να βλαστήσει ακόμη από τη γη κάθε δέντρο ωραίο στην όψη και καλό για τροφή», το οποίο είχε καρπούς παντοδαπούς και ποικίλους, που ούτε φθείρονταν καθόλου ούτε εξαντλούνταν, αλλά διατηρούνταν πάντοτε νέοι, έχοντας μάλιστα εξαιρετική γλυκύτητα και προκαλώντας απερίγραπτη απόλαυση και τρυφή στους πρωτόπλαστους. Διότι έπρεπε στα άφθαρτα σώματά τους να χορηγείται και άφθαρτη τροφή. Γι' αυτό και η διαβίωσή τους ήταν άμοχθη και η ζωή τους ακούραστη, στο μέσο προφανώς του παραδείσου, τον οποίο ο δημιουργός του, αφού τον περιτείχισε κατά κάποιον τρόπο, τους έθεσε είσοδο από την οποία εισέρχονταν και εξέρχονταν.

Διότι αυτό το λήμμα, κατά τον διαμερισμό των υιών του Αδάμ, δηλαδή των ίδιων των εθνών, αφού έγινε μερίδα του Κυρίου σύμφωνα με το λόγιο, φυτεύτηκε σαν ένας άλλος, δεύτερος παράδεισος, έχοντας στο μέσο του το ξύλο της ζωής, δηλαδή την πίστη στον Θεό και το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό. Επειδή δε αυτό το λήμμα προερχόταν από την πλευρά του Αδάμ, το οποίο και πλάστηκε σε γυναίκα, και η γυναίκα παρέβη πρώτη την εντολή, προγνώριζε ο Θεός ότι και πάλι αυτό το λήμμα δεν θα διαφύλασσε την πίστη προς Αυτόν. Όταν λοιπόν το προγνώριζε αυτό προ των αιώνων, τότε ευδόκησε όλα τα έθνη που είχαν εκδιωχθεί, δηλαδή αυτά που είχαν απομακρυνθεί και αποξενωθεί από αυτό το λήμμα, να ανακληθούν και να αντεισαχθούν, και να προστεθούν και να ενωθούν με το λήμμα που προήλθε από το λήμμα.

Επτά αιώνες όφειλαν να συμπληρωθούν σύμφωνα με τον αριθμό των επτά ημερών. Οι μεν έξι λοιπόν ήδη παρήλθαν, ο δε έβδομος δεν ολοκληρώνεται, αλλά από αυτόν λαμβάνει ένα μερίδιο και το συνάπτει στον αΐδιο και ατελεύτητο αιώνα. Το δε πόσο προόρισε να λάβει, ή το πότε πρόκειται να επέλθει το τέλος αυτών των ημερών, κανείς δεν το γνωρίζει παρά μόνον η Αγία Τριάδα, η μία και αδιαίρετος θεότητα. Διότι αυτό που ελέχθη από τον Σωτήρα Ιησού Χριστό, ότι ούτε ο Υιός γνωρίζει αυτήν την ημέρα και την ώρα, το είπε εννοώντας ότι το αγνοεί κατά τη φύση της ανθρωπότητός Του και όχι κατά τη φύση της θεότητος. Για ποιον λόγο λοιπόν δεν έλαβε μερίδιο από τις ημέρες, αλλά λαμβάνει από τους αιώνες; Επειδή αυτοί μεν οι αιώνες, καθώς μετρώνται με ημέρες και εβδομάδες, ονομάζονται αιώνες, ο δε μέλλων και αΐδιος αιώνας δεν μετριέται με ημέρες, αλλά είναι αμέτρητος και παραμένει και θα παραμένει ατελεύτητος. Εφόσον λοιπόν δεν πρόκειται να υπάρξουν πλέον ημέρες, αλλά αιώνας, δεν παίρνει μερίδιο από τις ημέρες, αλλά από τους αιώνες, και αφού το λάβει το συνάπτει με τον μέλλοντα αιώνα. Εξάλλου, το τμήμα της γης, δηλαδή ο ίδιος ο παράδεισος, αποτελούσε τύπο της άνω Ιερουσαλήμ, εννοώ βεβαίως της βασιλείας των ουρανών, στον οποίο και έθεσε ο Θεός τον άνθρωπο, προκειμένου από τον τύπο και τη σκιά να αναχθεί προοδευτικά προς την αλήθεια. Το δε ξύλο της ζωής στο μέσο του παραδείσου ήταν εικόνα της αιώνιας ζωής, η οποία είναι ο Θεός.

ε'. Ότι μαζί με τον πρώτο κόσμο που δημιουργήθηκε στην αρχή, ακολούθησαν άλλοι δύο, από τους οποίους ο τελευταίος αποτελεί τύπο αυτών που πρόκειται να συμβούν στο μέλλον, όντας ενδιάμεσος μεταξύ των αρχαίων και των μεταγενέστερων· και τίνος εικόνα ήταν η γη της επαγγελίας και τα εξής. Αυτός, λοιπόν, ο λαός από το σπέρμα του Αβραάμ, δηλαδή η μερίδα από την πλευρά του Αδάμ, ορίστηκε από τον Θεό ως ένας άλλος, νέος και τρίτος κόσμος, φέροντας την εικόνα του πρώτου εκείνου κόσμου και του παραδείσου, αλλά και αυτού του δεύτερου, δηλαδή εκείνου μέσα στην κιβωτό. Και όχι μόνο αυτό, αλλά κατέστη και τύπος αυτών που έμελλε να γίνουν αργότερα, όντας ενδιάμεσος και προδιαγράφοντας τα μεν αρχαία στους μεταγενέστερους, δείχνοντας δε στους μεταγενέστερους ότι συνδέονται με τα αρχαία. Διότι είχε τη γη της επαγγελίας, αντί για εκείνον τον παράδεισο, ως έναν άλλον, δεύτερο παράδεισο, την κιβωτό της διαθήκης αντί για τη Θεοτόκο, προαναγγέλλοντας σε εμάς μέσω αυτών και απεικονίζοντας την επάνοδο και την κληρονομιά που θα απολάμβαναν οι άγιοι εν αυτώ μέσω της ανακαίνισης του Αγίου Πνεύματος. Είχε τον νόμο, όπως ακριβώς οι προπάτορες είχαν την εντολή· και φανέρωνε μέσω της δουλείας του νόμου την ελευθερία που επρόκειτο να δοθεί υπεράνω του νόμου, μέσα σε πνευματικό νόμο. Είχε τη στάμνα του μάννα αντί του ξύλου της ζωής που βρισκόταν στο μέσο του παραδείσου, από το οποίο εκείνοι δεν αφέθηκαν να φάνε, φέροντας την εικόνα και υποδηλώνοντας τη στάμνα που έμελλε να φέρει μέσα της τον Χριστό.

Διότι έθεσε σε αυτόν τον Μωυσή, όπως ακριβώς εκεί τον Αδάμ· και του μιλούσε ο Θεός όπως στον Αδάμ, και ο Μωυσής μιλούσε στον Θεό όπως ο Αδάμ. Όμως ο Αδάμ δεν είχε, όπως αυτός, την ελπίδα της υπόσχεσης ότι θα παρουσιαστεί εκεί σωματικώς ο μονογενής Υιός του Θεού και Θεός. Εκείνος είχε το δέντρο της ζωής, αλλά όχι την ίδια τη ζωή· τούτος όμως κατείχε μέσω των προφητών τη χάρη του Πνεύματος, πιο φανερή από το δέντρο της ζωής, με την υπόσχεση ότι η τέλεια και αληθινή ζωή θα δοθεί εν Χριστώ. Εκείνος ο παράδεισος είχε ζωή χωρίς κόπο και έγνοιες, και δέντρα και καρπούς ωραίους για βρώση· είχε και τούτος το μάννα από τον ουρανό ως έτοιμη τροφή, όπως έχει ειπωθεί, και έπιναν από την ακολουθούσα πέτρα νερό πιο γλυκό από το μέλι. Και όχι μόνο αυτό, αλλά «τα ενδύματά τους και τα υποδήματά τους δεν πάλιωναν ούτε φθείρονταν», αλλά συναυξάνονταν και αυτά με τα σώματά τους, και δεν υπήρχε άρρωστος ανάμεσα στις φυλές τους. Εκείνοι στον πρώτο παράδεισο είχαν την απειλή του θανάτου και της κατάρας σε περίπτωση παράβασης της εντολής· αυτοί σε τούτον εδώ είχαν την ελπίδα της άφεσης των αμαρτιών και την ευλογία της αιώνιας ζωής σε περίπτωση που κάποιος από αυτούς δεν τηρούσε τον νόμο του Θεού, καθώς υπήρχε η υπόσχεση της έλευσης του Χριστού για να κάνει το αδύνατο σε αυτούς δυνατό, όχι προς κατάκριση όσων δεν τον τήρησαν, αλλά προς σωτηρία εκείνων που πίστεψαν.

Εκεί το ξύλο της ζωής βρισκόταν στο μέσο του παραδείσου, από το οποίο κατά θεία οικονομία δεν επιτράπηκε στον Αδάμ να φάει, αλλά εκδιώχθηκε από τον παράδεισο, γι' αυτό και τάχθηκε η πύρινη ρομφαία να φυλάει την είσοδό του. Εδώ ο Χριστός λογχίστηκε στην πλευρά και απομάκρυνε εκείνη τη ρομφαία και άνοιξε την είσοδο και φύτεψε σε όλο τον κόσμο το ξύλο της ζωής· μάλλον δε, μας έδωσε την εξουσία να το φυτεύουμε καθημερινά, το οποίο και αυξάνεται αθρόα και γίνεται πρόξενος αιώνιας ζωής σε όλους όσοι τρώνε από αυτό.

Ω παράδεισε, που φυτεύτηκες τώρα από τον Χριστό τον Θεό! Ω νέο μυστήριο και φρικτά θαύματα! Διότι εκεί μεν υπήρχαν, όπως ομολογείται, δέντρα αισθητά και ορατά, ο Αδάμ και η Εύα, καθώς και το ίδιο το δέντρο της γνώσης και μαζί το δέντρο της ζωής, το οποίο ήταν διαφορετικό από το πρώτο. Εδώ όμως ο νέος Αδάμ γίνεται τα πάντα συγχρόνως για τους πιστούς, και απόλαυση και γνώση, η οποία δεν θανατώνει ούτε απομακρύνει από το δέντρο της ζωής, αλλά διδάσκει με ποια λόγια πρέπει να απαντά κανείς κατάλληλα στο φίδι: «Ύπαγε, λέει, οπίσω μου, Σατανά» και τα εξής. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και εισάγει στη ζωή, η οποία είναι και πάλι ο Ίδιος Εκείνος.

Αυτά λοιπόν είναι όσα σας υποσχέθηκα προηγουμένως να σας πω ότι ανήκουν στον Πατέρα. Και τα δίνει αυτά, όπως ακούσατε, σε όσους τον αγαπούν και ζουν στη γη όπως στον ουρανό, και, ενώ υπόκεινται στον θάνατο, είναι σαν να έχουν ήδη τιμηθεί με την αθανασία, και περπατούν στο σκοτάδι σαν να βρίσκονται σε ημέρα και σε ανέσπερο φως. Αναπνέουν μέσα σε αυτό το λασπώδες σώμα, σαν να βρίσκονται στον παράδεισο της τρυφής έχοντας στη μέση το ξύλο της ζωής, και μάλιστα την ίδια την τροφή των αγγέλων, τον ουράνιο άρτο, από τα οποία όλες οι άυλες δυνάμεις των ουρανών τρέφονται και ζωοποιούνται αφθάρτως. Αυτοί, αν και αναστρέφονται μέσα στον κόσμο και στα πράγματα του κόσμου, αναφωνούν αληθινά μαζί με τον Παύλο: «Το δικό μας πολίτευμα βρίσκεται στους ουρανούς», όπου η αγία αγάπη, καθώς σμίγει με τους εραστές της και τους καταυγάζει πλουσιοπάροχα, τους καθιστά απαθείς και πραγματικούς αγγέλους. Εκείνος λοιπόν που, προτού ενωθεί μαζί της και συγκεραστεί ολοκληρωτικά, ονομάζει τον εαυτό του απαθή, ή διδάσκει άλλους, ή επιχειρεί να πράξει τα έργα των απαθών, ή πάλι δυσπιστεί για όσα πράττουν εκείνοι, μοιάζει με αφελή νήπιο, το οποίο σε ανώριμη ηλικία σηκώνει τα όπλα των ανδρών και υπόσχεται να διδάξει άλλους περί πολέμου, και όχι μόνο αυτό, αλλά εξισώνει και συγκαταλέγει τον εαυτό του με τους άνδρες και τους πολεμιστές και επιχειρεί να πάει στον πόλεμο μαζί τους.

Ερωτική πύρωση ή παρόρμηση ή παράλογη μανία και όρεξη της κοιλιάς δεν υπήρχε πουθενά ακόμα, αλλά η ζωή του ήταν ατάραχη και η διαβίωσή του χωρίς λύπη. Ας εξετάσουμε λοιπόν, μήπως τάχα επειδή δεν υπήρχε γυναίκα ή επειδή δεν υπήρχαν τροφές που να διεγείρουν την επιθυμία, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ο άνθρωπος δεν παρακινήθηκε ούτε προς την επιθυμία της συνουσίας ούτε προς τη γαστριμαργία; Τι λέει λοιπόν; «Έκανε ο Θεός να βλαστήσει κάθε ωραίο δέντρο, και ήταν ο Αδάμ και η Εύα στον παράδεισο γυμνοί και δεν ντρέπονταν.» Βλέπεις ότι ούτε το γεγονός ότι η Εύα ήταν γυναίκα, ούτε το ότι βρίσκονταν και οι δύο γυμνοί, έβλαψε καθόλου τη σωφροσύνη κανενός από τους δύο;

Επειδή όμως το άτρεπτο και αναλλοίωτο ανήκει μόνο στην άναρχη και άκτιστη θεότητα, πλάστηκε και αυτός τρεπτός και αλλοιωτός, έχοντας τη δυνατότητα να μην τρέπεται ούτε να αλλοιώνεται εν Θεώ. Ως άγιος, λοιπόν, δεν είχε καμία ανάγκη από νόμο, διότι για τον δίκαιο δεν ορίζεται νόμος. Διότι, σε τι χρειαζόταν ο νόμος στον άγιο, τον απαθή και τον καθαρό; Ο νόμος ορίζει ότι είναι καλό να πράττει κανείς τούτο, και να μην πράττει εκείνο που δεν είναι καλό· ο Θεός όμως είδε όλα όσα δημιούργησε εκ του μη όντος, και ιδού, ήταν καλά λίαν. Εφόσον λοιπόν όλα ήταν καλά λίαν, ποια ανάγκη υπήρχε να μάθει τι μεν είναι καλό, τι δε δεν είναι καλό; Διότι δεν υπήρχε τίποτα που να μην ήταν καλό λίαν, και γι' αυτό ο αρτιγενής θείος άνθρωπος δεν είχε ανάγκη νόμου. Του δόθηκε όμως η εντολή να μη φάει μόνο από ένα συγκεκριμένο δέντρο —έχοντας πλήρη εξουσία να απολαμβάνει όλα τα υπόλοιπα, ακόμη και αυτό το ίδιο το ξύλο της ζωής—, ώστε να γνωρίζει ότι είναι τρεπτός και αλλοιωτός, και να συστέλλεται και να παραμένει στην καλή, θεία και θεοπρεπή κατάσταση. Διότι, ακούγοντας ότι εάν φάει θα πεθάνει, θα εγνώριζε ότι είναι τρεπτός και αλλοιωτός. Πού υπήρχε λοιπόν τότε η ανάγκη νόμου, είτε φυσικού είτε γραπτού είτε πνευματικού;

Ενώθηκες μαζί μου, Φιλάνθρωπε, με άμετρη ευσπλαχνία, εσύ που είσαι μέγας στην καθαρότητα, ανώτερος στην αγιοσύνη, ασύγκριτος στη δύναμη και απερίγραπτος στη δόξα, και συγκατέβηκες από ψηλά, από ύψος αμέτρητο, μέχρι τις έσχατες πύλες του άδη των αμαρτιών μου και του σκότους της φτώχειας μου και του οίκου μου που είχε καταρρεύσει από τις πολλές ανομίες, που είχε εγκαταλειφθεί εντελώς από μεγίστη αμέλεια και είχε ρυπανθεί· εσύ που προηγουμένως με ανέστησες, ενώ κειτόμουν κάτω, και με έστησες πάνω στην πέτρα των θείων εντολών σου, και, αφού με έλουσες, με καθάρισες από τον βούρκο των κακών μου και με έντυσες με χιτώνα πιο λευκό από το χιόνι, και σάρωσες τον κατασπιλωμένο μου οίκο και, αφού εισήλθες, κατοίκησες μέσα του, ω Τριάδα, Θεέ μου· έπειτα με κατέστησες θρόνο της θείας θεότητάς σου και οίκο της απρόσιτης δόξας και βασιλείας σου και στάμνα που φέρει το μάννα της αθανασίας και λύχνο που έχει μέσα του φως άσβεστο και θείο, και αληθινό πυξίο του καλού μαργαριταριού και αγρό, στον οποίο είναι κρυμμένος ο θησαυρός του κόσμου· πηγή, από την οποία όσοι πίνουν ποτέ δεν διψούν, η οποία μάλιστα αναβλύζει δεκαπλάσιο νερό και καθιστά αθανάτους όσους πίνουν με πίστη· παράδεισο που έχει πάλι στο μέσο του το δέντρο της ζωής και γη που περικαλύπτει αυτόν που είναι αχώρητος στους πάντες· εσένα, που αναζήτησα κάποτε με όλη μου την καρδιά και επιθυμούσα να ακούω πάντοτε λόγο για σένα, και ήθελα να έχω τη μνήμη σου στην ψυχή μου και να μιλώ και να ακούω συχνότερα για σένα· διότι, αν και προηγουμένως ο νους μου δεν μπορούσε να σε φανταστεί καθαρά, ούτε τα μάτια μου να σε δουν ή η ακοή μου να σε ακούσει, ούτε η καρδιά μου να δεχθεί θείες αναβάσεις, αλλά μόνο με την ακοή εκπλησσόταν ολόκληρη και συστελλόταν από φόβο και τρόμο η ψυχή μου, όμως τώρα, βλέποντάς σε μέσα της, εκπλήσσεται και σε ενοπτρίζεται, όσο της το επιτρέπεις, ολόκληρο μέσα σε ολόκληρο το σύμπαν, ολόκληρο εκτός αυτού και πάλι ολόκληρο μέσα της {ολόκληρο ακατανόητο} με τη θεία θεότητα, εσένα τον αόρατο σε όλους και αποκεκρυμμένο, εσένα τον απρόσιτο, που γίνεσαι προσιτός μόνο σε εκείνους που βουλήθηκες, καθώς εσύ ο ίδιος θέλησες από φιλανθρωπία να φανερωθείς, εσένα που είσαι στα Σεραφείμ και τα Χερουβίμ και σε όλους τους αγγέλους απρόσιτος και φοβερός με τη λάμψη της θείας φύσεως, ενώ στους ανθρώπους προσιτός, η ψυχή μου εξίσταται ολοκληρωτικά, και εκπλήσσεται ακόμη περισσότερο για την αγαθότητα και τη φιλανθρωπία σου, επειδή καθαρίζεις ρυπαρές ψυχές και φωτίζεις τον νου και αγκαλιάζεις γεώδη και υλική ουσία, και ανάβεις μεγάλη φλόγα θείας αγάπης και βάζεις μέσα μου τον έρωτα του θείου πόθου σαν πυρ, και με προετοιμάζεις να φθάσω μέχρι τον τρίτο ουρανό και με κάνεις, Σωτήρα, να αρπαχθώ στον παράδεισο, όπου ακούω ρήματα άρρητα και ξένα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε θνητούς να προφέρουν ή να εξηγήσουν με λόγια· σε σένα δε πρέπει τιμή, δόξα και μεγαλωσύνη, κράτος αιώνιο, Χριστέ, τον Δεσπότη των πάντων, μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα, που από τη φύση του είναι πανάγιο, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων· αμήν.

Φωτεινή θεωρία περί του νοητού παραδείσου και περί του ξύλου της ζωής εντός αυτού. Ευλογητός είσαι, Κύριε, ευλογητός είσαι, εσύ ο μόνος· ευλογητός είσαι, εύσπλαχνε υπερευλογημένε, εσύ που έδωσες στην καρδιά μου το φως των εντολών σου και εμφύτευσες μέσα μου το ξύλο της ζωής σου και με ανέδειξες σε έναν άλλον παράδεισο ανάμεσα στα ορατά, νοητό ανάμεσα στα αισθητά, και νοητό μέσα στην αίσθηση· διότι ένωσες με την ψυχή μου το άλλο θείο πνεύμα σου, το οποίο και εγκατέστησες στα έγκατά μου. Αυτό το ξύλο της ζωής πράγματι είναι το μόνο που υπάρχει· αυτό, σε όποια γη και αν φυτευτεί, είτε δηλαδή σε ψυχή ανθρώπου, και ριζώσει στην καρδιά, την αναδεικνύει αμέσως σε έναν λαμπρότατο παράδεισο στολισμένο με όλα τα ωραία φυτά και δέντρα και με διάφορους καρπούς, ποικιλμένο με άνθη και μυρωδάτα κρίνα. Αυτά δε είναι η ταπείνωση και η χαρά και η ειρήνη, η πραότητα και η συμπάθεια, το πένθος, οι βροχές των δακρύων και η παράδοξη τέρψη που βρίσκεται σε αυτά, η αίγλη της χάριτός σου που καταλάμπει τους πάντες μέσα στον παράδεισο. Εσύ είσαι ο κρατήρας που μου αναβλύζει τα νάματα της ζωής σου και μου παρέχεις άφθονα τους λόγους της θείας γνώσης· εάν όμως εσύ δεν το θελήσεις, αλλά τα αποσύρεις αυτά, γίνομαι άνοος, αναίσθητος σαν την πέτρα. Η σάλπιγγα χωρίς πνοή δεν θα ηχήσει ποτέ· έτσι και εγώ χωρίς εσένα υπάρχω σαν άψυχος.

Χαίρε, κεχαριτωμένη, εσύ που είσαι το πιο χαριτωμένο πράγμα και όνομα από κάθε χαρά, από την οποία γεννήθηκε στον κόσμο ο Χριστός, η αναφαίρετη χαρά, η θεραπεία της λύπης του Αδάμ. Χαίρε, παράδεισε, τόπε μακαριότερε από την Εδέμ, όπου βλάστησε κάθε φυτό αρετής, και στον οποίο φανερώθηκε το ξύλο της ζωής· με τη μετάληψη του οποίου επιστρέφουμε στην αρχέγονη διαμονή, καθώς η πύρινη ρομφαία υποχωρεί, όπως έχει γραφεί. Χαίρε, πόλη του μεγάλου Βασιλέα, για να εκφραστώ σύμφωνα με τον Δαβίδ, πολυύμνητη, στην οποία έχουν ανοίξει τα βασίλεια των ουρανών, και οι γηγενείς, γινόμενοι πολίτες της, αγάλλονται· της οποίας τα διηγήματα είναι εξαίσια και θαυμαστά σε κάθε γλώσσα και διάνοια, εν Χριστώ Ιησού, ο οποίος μέσω εσού γίνεται ίλεως σε εμένα, τον οικτρό και άλογο, για τα χρέη των αμαρτιών μου, καθώς εκθειάζω τις άπειρες αινέσεις σου· διότι σε Αυτόν πρέπει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, τώρα και πάντοτε και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Λόγος για την προσκύνηση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, στο μέσον της Νηστείας. Ημέρα αγαλλιάσεως και ευφροσύνης, διότι το σημείο της χαράς είναι παρόν. Χορεία αινέσεως και δοξολογίας, διότι το πανάγιο ξύλο εμφανίζεται. Ω, του υπέρτιμου δώρου! Τι ωραιότητα στην όψη! Που δεν δίνει κάποια ανάμικτη εντύπωση καλού και κακού, όπως παλαιότερα το ξύλο στην Εδέμ, αλλά είναι εξ ολοκλήρου ωραίο και καλό, και όταν το βλέπεις και όταν το μετέχεις. Διότι είναι ξύλο που ζωοποιεί, δεν θανατώνει· που φωτίζει, δεν σκοτίζει· που εισάγει, δεν εξορίζει από την Εδέμ· ξύλο εκείνο, πάνω στο οποίο ανέβηκε ο Χριστός σαν βασιλιάς σε τέθριππο, και συνέτριψε τον διάβολο που είχε το κράτος του θανάτου, απαλλάσσοντας το ανθρώπινο γένος από τη δουλεία του τυράννου· ξύλο εκείνο, στο οποίο ο Δεσπότης, σαν ήρωας που πληγώθηκε στον πόλεμο, στα χέρια και στα πόδια μαζί με τη θεοσώματη πλευρά του, θεράπευσε από τους μώλωπες της αμαρτίας τη φύση μας που είχε τραυματιστεί από τον πονηρό δράκοντα· και αν πρέπει να προσθέσω στον ύμνο, ξύλο εκείνο, πάνω στο οποίο το Δεσποτικό αίμα που έρρευσε, μεταδίδει ακαταμάχητη δύναμη, από την οποία καταφλέγονται οι δαίμονες και φωτίζεται ο κόσμος.