Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 21:10

Διότι ποτέ κανένας κληρονόμος δεν λαμβάνει διαθήκη όσο ζει ο διαθέτης. Διότι, εάν τη λάβει, καθιστά τη διαθήκη ύποπτη και αμφισβητείται από όσους έχουν αποκληρωθεί. Επειδή λοιπόν εσύ, ως χαρτοφύλακας, έλαβες τη διαθήκη, παρουσίασέ την. Ας δούμε τι λέει για εσάς ενώπιον των μαρτύρων ο διαθέτης: «Άκουσε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε· γιους γέννησα και μεγάλωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν». Και για να μη νομίσεις ότι αυτά λέγονται για κάποιον άλλον, προσθέτει: «Το βόδι γνώρισε τον ιδιοκτήτη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός μου δεν με κατάλαβε». Εσύ είσαι τάχα ο κληρονόμος; Αλλά για τα έθνη, τι είδους ευχαριστίες γράφει; «Λαός τον οποίο δεν γνώριζα με υπηρέτησε, με το που άκουσε, με υπάκουσε». Για εσάς λέει: «Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται στα έθνη». Για τα έθνη όμως: «Διότι από την ανατολή του ήλιου έως τη δύση το όνομά μου έχει δοξαστεί στα έθνη». Και για τον λαό και τη συναγωγή λέει: «Διώξε τη δούλη και τον γιο της· διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο γιος της δούλης μαζί με τον γιο της ελεύθερης. Εγκατέλειψα τον οίκο μου, άφησα την κληρονομιά μου». Και γιατί άφησες την κληρονομιά σου;

Εδώ, όμως, όπου η κληρονομιά είναι βέβαιη και αμετάβλητη, όπου διαθέτης είναι ο Χριστός και διαθήκη το Ευαγγέλιο και μάρτυρες οι απόστολοι, όπου υπάρχει ο ουρανός και τα αγαθά του, «όσα δεν είδε μάτι και δεν άκουσε αυτί και δεν τα διανοήθηκε ανθρώπου καρδιά, όσα ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν», πόσο περισσότερο οφείλουμε να σπουδάσουμε για να κληρονομήσουμε; «Υπέρ της κληρονομούσης». Και ο κορυφαίος των προφητών δικάζεται υπέρ αυτής ως ρήτορας, λέγοντας: «Τα λόγια μου άκουσε, Κύριε». Ο αντάρτης του ουρανού έγινε στη γη αντίδικος της νύμφης σου, όπως είναι γραμμένο: «Ο αντίδικός σας, ο διάβολος, σαν λιοντάρι περιπατεί, ζητώντας ποιον να καταπιεί». Αλλά επειδή αυτός ο αντίδικος πολλούς αποκληρονόμησε εξαρχής, υπέρ αυτής της κληρονόμου ικετεύω σε: «Τα λόγια μου άκουσε, Κύριε». Κληρονόμος του Νώε ήταν ο Χαμ ως γιος του, αλλά αφού τον έκανε να γελάσει για τη γύμνια του πατέρα του, τον άφησε γυμνό από την κληρονομιά του πατέρα του, και αφαιρώντας του την ελευθερία, τον έντυσε με δουλεία και μετέτρεψε την ευλογία του σε κατάρα: «Καταραμένος να είναι ο Χαναάν· δούλος των δούλων θα είναι στους αδελφούς του». Επειδή, λοιπόν, αυτός και τώρα θέλει η νύμφη σου να γυμνωθεί, ώστε να σε δει γυμνό στο πάθος όπως τον Νώε και να σε περιγελάσει, ώστε να την κάνεις αποκληρονόμο λέγοντας: «Πηγαίνετε από εμένα, οι καταραμένοι· ήμουν γυμνός και δεν με ντύσατε» – ώστε λοιπόν ο αντίδικός της διάβολος να ντροπιαστεί και η νύμφη να βρεθεί εντός της κληρονομιάς, δίδαξέ την, Δέσποτα Χριστέ, να μη γελάσει τη γύμνια σου, αλλά να μάθει ότι η δική σου γύμνια έντυσε τον κόσμο, ότι, όπως, αν και πλούσιος, έγινες φτωχός για εμάς, για να πλουτίσουμε εμείς, έτσι και εσύ, που ντύνεσαι τον ουρανό και τη γη, γυμνώθηκες, για να ντύσεις τον κόσμο. «Τα λόγια μου άκουσε, Κύριε». Τον Ισμαήλ μαζί με την Αιγύπτια μητέρα του τον αποκληρονόμησε εντελώς εξαιτίας των παιγνίων. «Διότι, βλέποντας η Σάρρα τον γιο της Άγαρ της Αιγύπτιας να παίζει με τον Ισαάκ τον γιο της, είπε στον Αβραάμ: Διώξε τη δούλη και τον γιο της· διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο γιος της δούλης μαζί με τον γιο μου, τον Ισαάκ». Επειδή, λοιπόν, και τώρα η αποκληρονόμος συναγωγή των Ιουδαίων περιπαίζει την εκκλησία για τον σταυρό, εκείνην διώξε και αυτήν εισάγαγε. «Τα λόγια μου άκουσε, Κύριε». Αφού μόλυνε τον Ησαύ με πορνεία, προκάλεσε να χάσει την κληρονομιά των πρωτοτοκίων, έκανε τον γιο δούλο του αδελφού του και όρισε τον Ησαύ ως δεύτερο Χαναάν. «Μήπως», λέει, «υπάρχει κάποιος πόρνος ή βέβηλος όπως ο Ησαύ, ο οποίος αντί για φαγητό έχασε τα πρωτοτόκια» και την πατρική ευλογία.

Βρήκε την υπογραφή του Θεού που περιείχε: «Και αυτή δεν είναι γυναίκα μου, και εγώ δεν είμαι άνδρας της», και «Της έδωσα διαζύγιο στα χέρια της». Διαβάζει και το προικοσύμφωνο της εκκλησίας. Βρήκε τον νυμφίο και τη νύμφη ο φίλος του νυμφίου, ο Ιωάννης· του εμπιστεύτηκαν να φυλάει το προικοσύμφωνο. Αφού το ξετύλιξε, διαβάζει: «Εκείνος που έχει τη νύμφη είναι ο νυμφίος». Επειδή, λοιπόν, σαν να είχε πεθάνει ο νυμφίος, η συναγωγή δικαζόταν με την εκκλησία για την κληρονομιά, αναστήθηκε ο Χριστός, ο κληρονόμος του Πατέρα, και αμέσως του προσφέρθηκε δέηση υπέρ της νύμφης που κληρονομεί· διότι «Εις το τέλος», λέει, «υπέρ της κληρονομούσας προς τον κληρονόμο». Ποια είναι αυτή που κληρονομεί; Η εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη. Λέει ο Παύλος: «τα έθνη είναι συγκληρονόμα και σύσσωμα· κληρονόμοι μεν του Θεού, συγκληρονόμοι δε του Χριστού». Ποια είναι η κληρονομιά; Η βασιλεία των ουρανών· «Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς». Ποια είναι η αποκληρωμένη; Η συναγωγή και ο λαός της. «Διώξε τη δούλη και τον γιο της».

Ώρα είναι λοιπόν για σένα, να αποκαλείς άγιους στον Κύριο και τον Ισμαήλ, και τον Ησαύ, και πριν από αυτούς τον Κάιν, καθώς και πολλούς άλλους από τους θεομίσητους και καταραμένους άνδρες, με τη δικαιολογία ότι αυτοί άνοιξαν πρώτοι τη μήτρα. Και για ποιο λόγο λέγεται για τον Ισμαήλ: «Δίωξε τη δούλη και τον υιό της»· και για τον Ησαύ, ότι: «Τον Ιακώβ αγάπησα, ενώ τον Ησαύ τον μίσησα»; Και για ποιο λόγο, αν ο Κάιν ήταν άγιος στον Κύριο, για τον φόνο του επιβάλλονταν επτά εκδικήσεις; Αν κάθε αρσενικό που ανοίγει μήτρα θα ονομαστεί άγιο στον Κύριο, τι παραπάνω έχει ο Χριστός από τον Ρουβήν; Και τι περισσότερο έχει Αυτός σε σχέση με τον Αμνών; Διότι και αυτοί θα φαινόταν ότι, επειδή γεννήθηκαν πρώτοι, άνοιξαν κατά κάποιον τρόπο τη μήτρα. Αλλά πρόσεχε, μην ορμάς παρορμητικά στις Γραφές και μην απομακρύνεσαι πολύ από τον σκοπό. Διότι δεν είπε το εξής, αναφέρει, ότι «Κάθε πρωτότοκο θα ονομαστεί άγιο στον Κύριο»· διότι αλλιώς με αυτόν τον τρόπο η αγιότητα θα μεταφερόταν και στην άλογη φύση· αλλά ότι «Κάθε αρσενικό που ανοίγει μήτρα»· δηλαδή, όταν ο τοκετός προέλθει χωρίς πείρα γάμου· όταν η σύλληψη αυτού που γεννιέται δεν γίνει από αίματα, ούτε από θέλημα σαρκός, ούτε από θέλημα ανδρός, αλλά από το Άγιο Πνεύμα· όταν, χωρίς να έχει κρούσει κανείς από έξω, το ίδιο το βρέφος ανοίξει από μέσα· όταν, ενώ οι σφραγίδες και τα κλείστρα της παρθενίας διατηρούνται ασάλευτα, το γεννώμενο εξέλθει· κατ' αυτόν τον τρόπο «Κάθε αρσενικό που ανοίγει μήτρα θα ονομαστεί άγιο στον Κύριο».

«Και κάθε απερίτμητο αρσενικό, το οποίο δεν θα περιτμηθεί στη σάρκα της ακροβυστίας του την όγδοη ημέρα, η ψυχή εκείνη θα εξολοθρευτεί από το γένος της, διότι αθέτησε τη διαθήκη μου». Επειδή λοιπόν ήταν αναγκαίο να υπακούν στους θείους νόμους, περιτμήθηκε ο θεσπέσιος Αβραάμ με όλη του την οικογένεια. Περιέτεμε δε μαζί με τους άλλους και τον Ισμαήλ. Γεννήθηκε λοιπόν έπειτα αυτός από την ελεύθερη γυναίκα, δηλαδή ο Ισαάκ. Και τι συνέβη μετά από αυτό; Δεν ήταν πλέον ανεκτός μέσα στο σπίτι ο νόθος γιος, ο Ισμαήλ, που έπαιζε και τιμούνταν ίσως εξίσου με τον Ισαάκ. «Διότι είδε, λέει, η Σάρρα τον γιο της Άγαρ της Αιγυπτίας, τον οποίο είχε γεννήσει στον Αβραάμ, να παίζει μαζί με τον Ισαάκ τον γιο της». Έπειτα, τον πλησιάζει δακρυσμένη, όπως είναι φυσικό, και του λέει: «Διώξε αυτήν τη δούλη και τον γιο της. Διότι σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο γιος αυτής της δούλης μαζί με τον γιο μου, τον Ισαάκ». Πολύ σκληρός όμως, λέει η Γραφή, φάνηκε αυτός ο λόγος απέναντι στον Αβραάμ, επειδή αφορούσε τον γιο του.

Επειδή λοιπόν η κατά τον νόμον λατρεία κατέστη ανενεργή και επικρατούσε ήδη η νέα εν Χριστώ, και είχαν αναδειχθεί οι λαοί της πίστεως, οι οποίοι συγκαταλέχθηκαν στα τέκνα της ελεύθερης μη έχοντας πνεύμα δουλοπρέπειας (διότι κράζουν: Αββά, ο Πατήρ), ήταν πλέον καιρός να αποπεμφθεί η ομήγυρης και η Συναγωγή των Ιουδαίων, και να γίνει σαν απόκληρος της επαγγελίας ο λαός που προήλθε από αυτήν. Και βέβαια, το ότι κάποτε θα επιστρέψει, και θα γίνει δεκτή, και θα τύχει της άνωθεν και παρά του Πατρός ημερότητας, επιγινώσκοντας τον Σωτήρα και Λυτρωτή των όλων, τούτο πάλι το υποδηλώνει η ιερή Γραφή. Διότι τα αγόρια έπαιζαν ορμώντας το ένα στο άλλο, δηλαδή ο Ισαάκ, αλλά και ο Ισμαήλ. Και ο τρόπος του παιχνιδιού τους, νομίζω, ήταν το κυνηγητό· και ο μεν Ισμαήλ ακολουθούσε καταδιώκοντας, ο δε Ισαάκ διαπιστωνόταν να φεύγει. Αλλά ο νους της ελεύθερης, εννοώ της Σάρρας, αγανακτούσε με αυτό. Και μάλιστα έλεγε προς τον θεσπέσιο Αβραάμ: «Διώξε τη δούλη αυτή και τον γιο της, διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο γιος της δούλης αυτής μαζί με τον γιο μου, τον Ισαάκ». Και ο λόγος αυτός δεν έφτασε στα αυτιά του Αβραάμ χωρίς να τον ταράξει. Άκουσε όμως από τον Θεό ότι έπρεπε να υπακούσει στα λόγια της Σάρρας. Και αφού εφοδίασε την Άγαρ με άρτους και νερό, την διέταξε να αναχωρήσει από την δεσποτική εστία μαζί με το παιδί.

Καθώς δε πολλοί μακάριοι φόβοι φανερώνονται από την Αγία Γραφή, θα μπορούσε να υπάρχει και ως προς αυτούς, κατ' αναλογίαν προς τις έξι εντολές, η δεκαπλάσια αύξηση. Έτσι, εκείνος που διδάχθηκε από την ψαλμωδία πώς κατορθώνεται ο φόβος του Κυρίου –με το να απομακρυνθεί από το κακό και να πράξει το αγαθό– μπορεί να δεκαπλασιάσει μέσω της εργασίας του το κεφάλαιο του φόβου, σαν κάποια μνα ή τάλαντο. Και με τον τρόπο αυτό, η ψυχή που έρχεται δεύτερη μετά τη βασίλισσα, η οποία κατεργάζεται το καλό με τον φόβο και όχι με την αγάπη, να πλατυνθεί φθάνοντας στον αριθμό των ογδόντα, φανερώνοντας στον βίο της κάθε είδος των όσων κατορθώνονται μέσω του φόβου ασυγχύτως και διακεκριμένως. Ώστε και σε αυτήν τον λόγο της όγδοης να συμπεριληφθεί στην πλατύτητα της δεκαπλάσιας αύξησης και με αυτόν τον τρόπο να γίνει –καθώς προσεγγίζει το αγαθό με δουλικό φόβο και όχι με νυμφικό έρωτα– παλλακίδα αντί για βασίλισσα, εξαιτίας του φόβου της όγδοης τον οποίο αύξησε δεκαπλασίως στα κατορθώματά της, συμπληρώνοντας τον αριθμό των ογδόντα. Σε αυτήν παραγγέλλει και ο λόγος της ιστορίας, επειδή υπηρέτησε προσωρινά έναν νόθο και όχι ευγενή τόκο, να μην συγκατοικεί μέχρι τέλους με τη βασίλισσα, διότι η βασιλική κληρονομία δεν ανήκει εξίσου στη δουλική γενιά και στο ελεύθερο τέκνο: «Δίωξε», λέει, «την παιδίσκη και τον υιό της· διότι σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο υιός της παιδίσκης μαζί με τον υιό της ελεύθερης».

Αλλά όλα αυτά τα εμπόδια ο Δεσπότης τα απομάκρυνε, και μου χάρισε τη γέννηση του παιδιού και τις πηγές του γάλακτος. Ας δούμε όμως στη συνέχεια τα εξής. Διότι, όταν ολοκληρώθηκε ο θηλασμός, «Είδε», λέει, «η Σάρρα τον υιό της Άγαρ της Αιγυπτίας, ο οποίος είχε γεννηθεί στον Αβραάμ, να παίζει μαζί με τον Ισαάκ, τον δικό της υιό. Και είπε στον Αβραάμ: Διώξε αυτήν τη δούλη και τον υιό της. Διότι σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο υιός της δούλης μαζί με τον υιό μου, τον Ισαάκ». Ο λόγος όμως αυτός φάνηκε σκληρός στον Αβραάμ εξαιτίας του υιού του. Πρόσεξέ μου εδώ, αγαπητέ, τη Σάρρα, πώς πάλι δεν υποφέρει το πολύ θάρρος του Ισμαήλ, ούτε μπορεί να ανεχθεί ο υιός της δούλης να συναναστρέφεται με τον Ισαάκ. Όπως λοιπόν προηγουμένως, θέλοντας να ταπεινώσει το φρόνημα της Άγαρ, με τη σφοδρή της αγανάκτηση την ανάγκασε να τραπεί σε φυγή, έτσι και τώρα, θέλοντας εξ αρχής να ανακόψει την αυθάδεια του Ισμαήλ, και μη αντέχοντας να βλέπει τον υιό που γεννήθηκε κατά χάριν και από την ίδια τη δωρεά του Θεού να συναναστρέφεται με τον υιό της Αιγυπτίας δούλης, λέει στον Αβραάμ: «Διώξε τη δούλη και τον υιό της».

Διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο υιός αυτής της δούλης μαζί με τον υιό μου. Επειδή γνώριζε ότι και η ίδια βρισκόταν σε έσχατο γήρας και έβλεπε τον πατριάρχη προχωρημένο στην ηλικία (διότι και οι δύο ήταν προχωρημένοι στα χρόνια τους), υποπτευόμενη μήπως, αν πέθαιναν ξαφνικά, ο Ισμαήλ, επειδή γεννήθηκε από τη συνεύρεση του πατριάρχη, επιχειρήσει να εισαγάγει τον εαυτό του στην κληρονομιά του πατέρα και να γίνει συγκληρονόμος του Ισαάκ, γι' αυτό λέγει: «Εκδίωξε τη δούλη από εδώ και τον υιό της». Ας μάθει, λέγει, από τώρα ότι τίποτε το κοινό δεν πρόκειται να έχει ο υιός της δούλης με τον υιό μου τον Ισαάκ. Διότι δεν είναι εύλογο ο υιός της δούλης να συναναστρέφεται με τον υιό εμού, της δέσποινας. Βεβαίως η Σάρρα δεν αισθάνθηκε κάτι το παράλογο, αλλά κάτι απολύτως φυσικό, και τόσο φυσικό, ώστε και ο Θεός συναίνεσε στα λεγόμενά της. Ο πατριάρχης όμως, όντας φιλόστοργος και τρέφοντας συμπάθεια προς τον Ισμαήλ, δέχθηκε βαρέως τα λόγια της Σάρρας. Διότι, όπως αναφέρεται, φάνηκε σκληρός ο λόγος ενώπιον του Αβραάμ σχετικά με τον υιό του. Δεν έκανε κανένα απολύτως λόγο για την Άγαρ, αλλά έτρεφε συμπάθεια προς το παιδί, δεδομένου ότι είχε πλέον μεγαλώσει σε ηλικία. Αλλά πρόσεξέ μου εδώ την υπερβάλλουσα συγκατάβαση του φιλάνθρωπου Θεού.

Μη δεχθείς, λοιπόν, να σκεφτείς αντίθετα προς όσα σου λέει εκείνη· διότι δεν πρόκειται να γίνει διαφορετικά. Διότι μέσω του Ισαάκ, ο οποίος γεννήθηκε από αυτήν, θα κληθεί το σπέρμα σου, και αυτός θα είναι ο κληρονόμος σου. Αλλά και αυτόν τον γιο της δούλης θα φροντίσω να αυξηθεί και θα τον αναδείξω σε μεγάλο έθνος, επειδή είναι δικό σου σπέρμα. Πράξε, λοιπόν, όσα σου λέει εκείνη και υπάκουσε στη φωνή της. Σκέψου, σε παρακαλώ, πόση ειρήνη και ομόνοια επικράτησε ξαφνικά στον συζυγικό τους βίο, καθώς η αγαθότητα του Θεού σύσφιγγε τον δεσμό τους. Διότι σηκώθηκε, λέει, το πρωί, πήρε άρτους και ένα ασκί με νερό, τα έδωσε στην Άγαρ, τα τοποθέτησε στους ώμους της μαζί με το παιδί, και την έστειλε μακριά. Δες πάλι τη μεγάλη ευγνωμοσύνη του δικαίου και πώς σε όλα φανερώνει τον φιλόθεο σκοπό του. Διότι, όταν μεν άκουσε τη Σάρρα να λέει, «Διώξε τη δούλη και τον γιο της», του φάνηκε κακό, επειδή έτρεφε στοργή προς τον Ισμαήλ. Όταν, όμως, ο Δεσπότης έδωσε την εντολή, αμέσως έκανε αυτό που του προστάχθηκε και λησμόνησε τη φυσική στοργή. Διότι, όταν Εκείνος, λέει, προστάζει, ας παραμερίζονται όλα τα πάθη· διότι αυτός που διατάζει είναι ο Δεσπότης της φύσεως. Αφού πήρε λοιπόν η δούλη, λέει, τους άρτους και το ασκί με το νερό, αναχώρησε μαζί με το παιδί.

Πώς λοιπόν, είπα, ο ένας από τους τρεις που βρέθηκε στη σκηνή, ο οποίος και είπε: «Του χρόνου τέτοιον καιρό θα επιστρέψω σε σένα, και η Σάρρα θα αποκτήσει υιό», φαίνεται να έχει επιστρέψει όταν η Σάρρα απέκτησε υιό, και ο προφητικός λόγος και εκεί υποδηλώνει ότι αυτός είναι Θεός; Για να σας γίνει φανερό αυτό που λέω, ακούστε αυτά που ρητώς ειπώθηκαν από τον Μωυσή. Και είναι τα εξής: «Όταν είδε η Σάρρα τον υιό της Άγαρ, της Αιγύπτιας δούλης, τον οποίο γέννησε στον Αβραάμ, να παίζει με τον Ισαάκ, τον δικό της υιό, είπε στον Αβραάμ: Διώξε αυτή τη δούλη και τον υιό της, διότι δεν θα κληρονομήσει ο υιός αυτής της δούλης μαζί με τον υιό μου τον Ισαάκ». Το λόγια αυτό φάνηκε πολύ σκληρό στον Αβραάμ για τον υιό του. Είπε τότε ο Θεός στον Αβραάμ: «Ας μη σου φαίνεται σκληρό για το παιδί και για τη δούλη. Σε όλα όσα σου πει η Σάρρα, άκουγε τη φωνή της, διότι μέσω του Ισαάκ θα ονομαστούν οι απόγονοί σου». Κατανοήσατε λοιπόν ότι εκείνος που είπε τότε, κάτω από τη βελανιδιά, ότι θα επέστρεφε, καθώς γνώριζε εκ των προτέρων ότι ήταν αναγκαίο να συμβουλεύσει τον Αβραάμ να κάνει αυτά που ήθελε η Σάρρα, επέστρεψε, όπως είναι γραμμένο, και είναι Θεός, όπως φανερώνουν τα λόγια που ειπώθηκαν ως εξής: «Είπε δε ο Θεός στον Αβραάμ: Ας μη σου φαίνεται σκληρό για το παιδί και για τη δούλη;» ρωτούσα.