Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 21:12

Κεφάλαιο Γ΄ Ιδού, λοιπόν, ο Δεσπότης Κύριος Σαβαώθ θα αφαιρέσει από την Ιουδαία και από την Ιερουσαλήμ τον ισχυρό και την ισχυρή. Αφού ο ιουδαϊκός λαός συνέλαβε πονηρή βουλή εναντίον του Κυρίου, Εκείνος που σταυρώθηκε από αυτούς εξαιτίας της σαρκικής ασθένειας, αλλά έζησε με τη δύναμη του Θεού Πατρός, άφησε σε εκείνους αυτήν την ασθένεια. Διότι, λέγει, «θα πεθάνετε μέσα στις αμαρτίες σας»· σε εμάς όμως χάρισε τη δύναμη της αναστάσεως: «Διότι αυτός που πιστεύει σε εμένα, και αν πεθάνει, θα ζήσει». —Οι μεν άπιστοι ασθενούν λόγω της απιστίας τους απέναντι στον σταυρό· οι δε δίκαιοι με πεποίθηση λέγουν: «Τα πάντα μπορώ διά του Χριστού που με ενδυναμώνει». Επομένως, όποιος δεν έχει τον Χριστό, ο οποίος είναι η δύναμη του Θεού, δεν έχει ισχύ. —Γι' αυτό, ο Κύριος θα αφαιρέσει από την Ιερουσαλήμ και από την Ιουδαία τον ισχυρό και την ισχυρή, όπως ήταν η Σάρρα, η οποία είχε ισχύ και εξουσίαζε έναν τόσο μεγάλο Αβραάμ, σύμφωνα με το πρόσταγμα του Κυρίου που είπε: «Σε όλα όσα σου πει η Σάρρα, άκουγέ την».

Βλέπεις πώς με εξαιρετική τέχνη καταρρίπτει την ασύνετη αλαζονεία τους, και τους αποδεικνύει ότι δεν τους προσφέρει κανένα όφελος το να κατάγονται από τον Αβραάμ κατά σάρκα; Διότι σε τι ωφελεί αυτούς που την έχουν η σαρκική ευγενική καταγωγή, εάν δεν πορεύονται με τις ίδιες επιδιώξεις και στα ίχνη της αρετής των προγόνων τους; «Διότι, αν ήσασταν τέκνα του Αβραάμ», λέει προς αυτούς ο Σωτήρας, «θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ». Ο Θεός ζητά τη συγγένεια ως προς το ήθος και τον τρόπο ζωής. Είναι μάταιο, επομένως, να καυχιέται κανείς για άγιους και αγαθούς προγόνους, ενώ απέχει πολύ από τη δική τους αρετή.—(A f. 52, E f. 151 b, F f. 783, H f. 155) Αλλά αν αυτά έχουν έτσι, λέει ο Ιουδαίος, πώς πλέον πολλαπλασιάζεται το σπέρμα του Αβραάμ, και πώς θα εκπληρωθεί η υπόσχεση του Θεού προς αυτόν, η οποία αναφέρει ότι θα πολλαπλασιάσει το σπέρμα του σαν τα άστρα του ουρανού; Μέσω της κλήσης των εθνών, ω Ιουδαίε· διότι έχει ειπωθεί προς τον ίδιο τον Αβραάμ ότι «Μέσω του Ισαάκ θα ονομαστεί το σπέρμα σου»· και ότι «Σε έχω καταστήσει πατέρα πολλών εθνών»· και το «μέσω του Ισαάκ» δηλώνει το σπέρμα σύμφωνα με την υπόσχεση.

«Και κάθε απερίτμητο αρσενικό, το οποίο δεν θα περιτμηθεί στη σάρκα της ακροβυστίας του την όγδοη ημέρα, η ψυχή εκείνη θα εξολοθρευτεί από το γένος της, διότι αθέτησε τη διαθήκη μου». Επειδή λοιπόν ήταν αναγκαίο να υπακούν στους θείους νόμους, περιτμήθηκε ο θεσπέσιος Αβραάμ με όλη του την οικογένεια. Περιέτεμε δε μαζί με τους άλλους και τον Ισμαήλ. Γεννήθηκε λοιπόν έπειτα αυτός από την ελεύθερη γυναίκα, δηλαδή ο Ισαάκ. Και τι συνέβη μετά από αυτό; Δεν ήταν πλέον ανεκτός μέσα στο σπίτι ο νόθος γιος, ο Ισμαήλ, που έπαιζε και τιμούνταν ίσως εξίσου με τον Ισαάκ. «Διότι είδε, λέει, η Σάρρα τον γιο της Άγαρ της Αιγυπτίας, τον οποίο είχε γεννήσει στον Αβραάμ, να παίζει μαζί με τον Ισαάκ τον γιο της». Έπειτα, τον πλησιάζει δακρυσμένη, όπως είναι φυσικό, και του λέει: «Διώξε αυτήν τη δούλη και τον γιο της. Διότι σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο γιος αυτής της δούλης μαζί με τον γιο μου, τον Ισαάκ». Πολύ σκληρός όμως, λέει η Γραφή, φάνηκε αυτός ο λόγος απέναντι στον Αβραάμ, επειδή αφορούσε τον γιο του.

Είπε δε ο Θεός στον Αβραάμ: Ας μη σου φανεί σκληρός ο λόγος αυτός για το παιδί και τη δούλη. Σε όλα όσα σου πει η Σάρρα, άκουσε τη φωνή της, διότι μέσω του Ισαάκ θα ονομαστεί το σπέρμα σου. Αλλά και τον γιο της δούλης αυτής, θα τον αναδείξω σε μεγάλο έθνος, διότι είναι δικό σου σπέρμα.

Δηλαδή, έχοντας λάβει με κάποιον τρόπο έναν μετρημένο λόγο γνώσης και ευσέβειας, μέσω των οποίων ήταν επόμενο να μην οδηγηθούν εντελώς στον πνευματικό θάνατο. Διότι είπε κάπου ο Θεός, έχοντας αφήσει στον Ισραήλ ένα υπόλειμμα σαν μικρό σπόρο της κατά τον νόμο επιείκειας: «Και θα γίνω για αυτούς μικρό αγίασμα στις χώρες όπου θα εισέλθουν». Λέει δε ότι θα γίνει μικρό αγίασμα για εκείνους που προέρχονται από τον Ισραήλ, μετά τη διασπορά τους στα έθνη, εξαιτίας της μη μεγάλης ικανότητας των Ιουδαίων να μπορούν, εννοώ, έστω να εκπληρώνουν πλήρως τον νόμο του Μωυσή, αλλά μετά βίας να τηρούν ελάχιστα πράγματα, όπως ίσως την περιτομή της σάρκας και την αργία του Σαββάτου. Με νερό, λοιπόν, και ψωμί εφοδιάζεται μετά βίας εκείνη που γεννά για τη δουλεία, δηλαδή η Συναγωγή των Ιουδαίων. Και βέβαια ο Αβραάμ δυσαρεστήθηκε όταν έφευγε η Άγαρ, όμως την άφησε επειδή το πρόσταξε ο Θεός. Διότι ομολογουμένως η έκπτωση του Ισραήλ στενοχωρούσε τους αγίους αποστόλους και ευαγγελιστές. Πλην όμως απομακρύνθηκαν από αυτόν, έστω και χωρίς να το θέλουν, εξαιτίας αυτού που φαινόταν καλό στον Θεό και της αγάπης τους προς τον Χριστό. Και βέβαια ο θεσπέσιος Παύλος γράφει: «Ότι έχω μεγάλη λύπη και αδιάκοπη οδύνη στην καρδιά μου. Διότι ευχόμουν να είμαι εγώ ο ίδιος ανάθεμα, χωρισμένος από τον Χριστό, για χάρη των αδελφών μου, των συγγενών μου κατά σάρκα, οι οποίοι είναι Ισραηλίτες».

βʹ. Είναι, λοιπόν, προφανές ότι ο σκοπός της θείας οικονομίας για εμάς ανέδειξε ως απολύτως αναγκαία την, τρόπον τινά, προαναγγελία μέσω της εντολής του Μωυσή της χάριτος που ακολούθησε αμέσως και έδρασε εν Χριστώ, η οποία φέρνει στο προσκήνιο το σπέρμα που είχε προαναγγελθεί από την υπόσχεση του Θεού, δηλαδή εκείνους που είναι εν Χριστώ μέσω της πίστεως. Διότι έτσι ο θεσπέσιος Αβραάμ έγινε πατέρας αναρίθμητων ανθρώπων. Παρατήρησε, λοιπόν, παρατήρησε το σχέδιο της οικονομίας, το οποίο έχει διαπλαστεί με χάρη ως τύπος πάλι στο ζεύγος των αδελφών που κατάγονται από τον Ισαάκ, εννοώ τον Ησαύ και, βεβαίως, τον Ιακώβ. Είχε λεχθεί, λοιπόν, από τον Θεό προς τον θεσπέσιο Αβραάμ: «Εν Ισαάκ θα κληθεί το σπέρμα σου». Ερμηνεύοντας δε τον θείο αυτόν λόγο ο Παύλος, όντας νομομαθής, αναφέρει: «Στον Αβραάμ ειπώθηκαν οι υποσχέσεις, και στο σπέρμα του. Δεν λέει, και στα σπέρματα, σαν να πρόκειται για πολλά, αλλά σαν για ένα: Και στο σπέρμα σου, το οποίο είναι ο Χριστός». Επομένως, εν Χριστώ εκπληρώνονταν τα υπεσχημένα, και ο Ισαάκ τίθεται κατά κάποιον τρόπο ως εικόνα και τύπος Του. Αυτό δε το όνομα ερμηνεύεται ως χαρά και αγαλλίαση. Αγαλλίαση δε ονόμαζε τον Χριστό και ο θεσπέσιος Δαβίδ, λέγοντας εκ προσώπου εκείνων που διψούσαν για τη σωτηρία μέσω Αυτού: «Αγαλλίασή μου, λύτρωσέ με από εκείνους που με έχουν περικυκλώσει». Διότι εν Χριστώ διαφύγαμε σώοι από τις επιθέσεις των φονιάδων· και εν Αυτώ εμείς που πιστέψαμε πατήσαμε επάνω σε σκορπιούς και φίδια, και περπατήσαμε επάνω σε ασπίδα και βασιλίσκο.

Και αφού τον απέκτησε, όταν έλαβε την εντολή να προσφέρει τον υιό του, [μολονότι είχε ακούσει το: Μέσω του Ισαάκ θα κληθεί το σπέρμα σου,] πρόσφερε τον μονογενή του υιό στον Θεό, πιστεύοντας ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να τον αναστήσει ακόμη και από τους νεκρούς. Και αφού έδεσε τον υιό του και τον τοποθέτησε πάνω στα ξύλα, ως προς την προαίρεσή του βέβαια τον πρόσφερε, αλλά χάρη στην αγαθότητα του Θεού παρέλαβε τον υιό του ζωντανό, καθώς Εκείνος του παρέδωσε έναν αμνό αντί για το παιδί. Όντας πιστός σε αυτά, σφραγίστηκε στη δικαιοσύνη και έλαβε την περιτομή, ως σφραγίδα της πίστεως που είχε κατά την ακροβυστία· λαμβάνοντας την υπόσχεση ότι θα γίνει πατέρας πολλών εθνών.

Αυτό είναι λοιπόν για μένα το τέλος των όσων υποσχέθηκες; Ακόμη κρατώ τα λόγια της υπόσχεσής σου: μέσω του Ισαάκ θα ονομαστούν οι απόγονοί σου. Εάν αυτός πεθάνει, πώς είναι δυνατόν να παραμείνει ζωντανή για μένα η αλήθεια της υπόσχεσης; Εάν εξαλείψεις την αρχή, πώς μπορεί το γένος να συνεχιστεί; Αν ήθελες να τον πάρεις πίσω, γιατί εξαρχής μου τον χάρισες; Μακάρι να παρέμενε στείρα η γυναίκα μου· μακάρι να μην είχε λυθεί το βάσανο της ατεκνίας της Σάρρας. Θα ήμουν σε καλύτερη θέση, αν δεν είχα λάβει τότε αυτή τη χάρη. Η κατάσταση εκείνη είχε πολλή παρηγοριά, και αναλογιζόμενος ότι στερούμαι παιδιών όπως και άλλοι, θα έκανα υπομονή.

Επειδή δηλαδή είδε και τη Σάρρα να κυριεύεται, όπως ήταν φυσικό, από μια ανθρώπινη αδυναμία και να δυσφορεί για την ισοτιμία των παιδιών, και τον Αβραάμ να μην αντιμετωπίζει ήρεμα την εκδίωξη του Ισμαήλ και της δούλης (διότι, αν και δεν εναντιώθηκε στη Σάρρα εξαιτίας της πολλής του επιείκειας, ωστόσο αυτό του φαινόταν σκληρό, δηλαδή, όπως λέει, βαρύ και επαχθές και οδυνηρό), τότε λοιπόν, επιδεικνύοντας τη χαρακτηριστική του φιλανθρωπία ο Δεσπότης και συσφίγγοντας τον δεσμό της ομόνοιάς τους, λέει προς τον Αβραάμ: «Ας μη φανεί σκληρός ενώπιόν σου ο λόγος για το παιδί και τη δούλη. Σε όλα όσα σου πει η Σάρρα, άκουσε τη φωνή της». Μην πάρεις βαριά, λέει, αυτό που σου ειπώθηκε από εκείνη, αλλά «σε όλα όσα σου πει η Σάρρα, άκουσε τη φωνή της».

βʹ. Όλα αυτά, λέγει, τα οποία σου λέει τώρα σχετικά με τον Ισμαήλ και την Άγαρ, αποδέξου τα και υπάκουσε στη φωνή της. Μη θελήσεις να λυπήσεις αυτήν που καθ' όλον τον χρόνο έχει επιδείξει τόση στοργή απέναντί σου, αυτήν που όχι μόνο μία φορά, αλλά και δεύτερη, για να σε γλιτώσει από τον θάνατο, παρέδωσε τον εαυτό της για τη δική σου σωτηρία και έγινε για σένα η αιτία τόσης μεγάλης δόξας· η οποία προηγουμένως μεν συνετέλεσε ώστε να επιστρέψεις από την Αίγυπτο με τόσο μεγάλο πλούτο· έπειτα δε από αυτά ενήργησε ώστε να αξιωθείς τόσης τιμής από τον Αβιμέλεχ.

Μη δεχθείς, λοιπόν, να σκεφτείς αντίθετα προς όσα σου λέει εκείνη· διότι δεν πρόκειται να γίνει διαφορετικά. Διότι μέσω του Ισαάκ, ο οποίος γεννήθηκε από αυτήν, θα κληθεί το σπέρμα σου, και αυτός θα είναι ο κληρονόμος σου. Αλλά και αυτόν τον γιο της δούλης θα φροντίσω να αυξηθεί και θα τον αναδείξω σε μεγάλο έθνος, επειδή είναι δικό σου σπέρμα. Πράξε, λοιπόν, όσα σου λέει εκείνη και υπάκουσε στη φωνή της. Σκέψου, σε παρακαλώ, πόση ειρήνη και ομόνοια επικράτησε ξαφνικά στον συζυγικό τους βίο, καθώς η αγαθότητα του Θεού σύσφιγγε τον δεσμό τους. Διότι σηκώθηκε, λέει, το πρωί, πήρε άρτους και ένα ασκί με νερό, τα έδωσε στην Άγαρ, τα τοποθέτησε στους ώμους της μαζί με το παιδί, και την έστειλε μακριά. Δες πάλι τη μεγάλη ευγνωμοσύνη του δικαίου και πώς σε όλα φανερώνει τον φιλόθεο σκοπό του. Διότι, όταν μεν άκουσε τη Σάρρα να λέει, «Διώξε τη δούλη και τον γιο της», του φάνηκε κακό, επειδή έτρεφε στοργή προς τον Ισμαήλ. Όταν, όμως, ο Δεσπότης έδωσε την εντολή, αμέσως έκανε αυτό που του προστάχθηκε και λησμόνησε τη φυσική στοργή. Διότι, όταν Εκείνος, λέει, προστάζει, ας παραμερίζονται όλα τα πάθη· διότι αυτός που διατάζει είναι ο Δεσπότης της φύσεως. Αφού πήρε λοιπόν η δούλη, λέει, τους άρτους και το ασκί με το νερό, αναχώρησε μαζί με το παιδί.

Αλλά Εκείνος που γνωρίζει τα απόκρυφα της διανοίας, θέλοντας να μας αποκαλύψει την αρετή του δικαίου και τον μεγάλο πόθο που επεδείκνυε προς Αυτόν, ύστερα από τόσες πολλές υποσχέσεις, καθώς και από αυτήν που είχε δοθεί πρόσφατα και της οποίας τη μνήμη διατηρούσε ολοζώντανη, όταν πλέον ο Ισαάκ έφτασε σε ώριμη ηλικία και βρισκόταν στο άνθος της νεότητάς του, και μπορούσε κανείς να δει την αγάπη του πατέρα προς αυτόν να αυξάνεται, τότε, μετά από αυτά τα λόγια της επαγγελίας και αφού του είχε πει ότι «Μέσω αυτού θα κληθεί το σπέρμα σου, και αυτός θα είναι ο διάδοχός σου»· μετά από αυτά τα λόγια, ο Θεός δοκίμασε τον Αβραάμ.

Διότι δεν είπε απλώς, τον Ισαάκ, αλλά πρόσθεσε, τον υιό σου, τον οποίο απέκτησες παρά κάθε προσδοκία, και μπόρεσες να τον αποκτήσεις στα ίδια σου τα γηρατειά, τον αγαπητό, τον πολυπόθητό σου, τον οποίο υπερβολικά αγαπάς, τον Ισαάκ, που προσδοκάς να τον έχεις ως διάδοχο, από τον οποίο υποσχέθηκα και ότι θα αυξηθεί το σπέρμα σου, και τόσο πολύ θα αυξηθεί, ώστε να εξισωθεί με το πλήθος των άστρων και με την άμμο που βρίσκεται στην ακρογιαλιά της θάλασσας. Αυτόν, λοιπόν, πάρε, και πορεύσου στην υψηλή γη, και πρόσφερέ τον εκεί ως ολοκαύτωμα πάνω σε ένα από τα όρη που θα σου υποδείξω. Θαυμάζω, πώς μπόρεσε ο δίκαιος να αντέξει έστω και το άκουσμα αυτής της προσταγής. Διότι αυτόν ακριβώς, λέει, που σου είναι τόσο πολυπόθητος, πρόσφερέ τον σε εμένα ως ολοκαύτωμα πάνω σε ένα από τα όρη. Τι έπραξε, λοιπόν, ο δίκαιος; Δεν ταράχθηκε στον λογισμό, δεν συγχύστηκε στη διάνοια, δεν απόρησε μπροστά στο παράδοξο της προσταγής, δεν διερωτήθηκε, ούτε συλλογίστηκε μέσα του: «Τι είναι αυτό; Εκείνος που παρά κάθε προσδοκία χάρισε απόγονο, Εκείνος που από τη δική Του φιλανθρωπία ζωογόνησε τη νεκρωμένη μήτρα της Σάρρας, τώρα πια, αφού το παιδί γαλουχήθηκε, μεγάλωσε και έφτασε πλέον σε ηλικία, προστάζει να σφαγιαστεί αυτό που μου γεννήθηκε και να προσφερθεί ως ολοκαύτωμα; Εκείνος που πριν από λίγο είχε πει, "Στο πρόσωπό του θα ονομαστεί το σπέρμα σου", τώρα προστάζει τα αντίθετα; Και πώς θα ήταν ποτέ δυνατόν να πραγματοποιηθούν στην πράξη όσα Εκείνος υποσχέθηκε;»

Αʹ. Μεγάλη πράγματι ήταν η πίστη του Αβραάμ. Διότι στην περίπτωση του Άβελ, του Νώε και του Ενώχ υπήρχε μάχη μόνο λογισμών, και έπρεπε να υπερβούν τους ανθρώπινους λογισμούς· εδώ όμως δεν έπρεπε μόνο να υπερβούνται οι ανθρώπινοι λογισμοί, αλλά έπρεπε να επιδειχθεί και κάτι περισσότερο. Διότι τα του Θεού φαίνονταν να έρχονται σε σύγκρουση με τα του Θεού, και η πίστη μαχόταν με την πίστη, και το πρόσταγμα με την επαγγελία. Τι εννοώ με αυτό; Είπε ο Θεός: «Έξελθε από τη γη σου και από τη συγγένειά σου, και θα σου δώσω αυτήν τη γη»· και δεν του έδωσε σε αυτήν κληρονομία, ούτε ένα βήμα ποδιού. Βλέπεις πώς τα γεγονότα μάχονταν την επαγγελία; Πάλι του λέει: «Μέσω του Ισαάκ θα ονομαστεί το σπέρμα σου», και εκείνος πίστεψε· και πάλι του λέει: «Θυσίασέ τον σε εμένα, αυτόν που επρόκειτο να γεμίσει ολόκληρη την οικουμένη από το σπέρμα του». Είδες τη σύγκρουση των προσταγμάτων και της επαγγελίας;

Δ΄. Αν λοιπόν μάθεις ποιο είναι το σπέρμα του Αβραάμ, θα δεις ότι η υπόσχεση δόθηκε στο σπέρμα του, και θα κατανοήσεις ότι ο λόγος δεν εξέπεσε. Ποιο είναι λοιπόν, πες μου, το σπέρμα; Δεν το λέω εγώ, λέει, αλλά η ίδια η Παλαιά ερμηνεύει τον εαυτό της, λέγοντας τα εξής: «Στον Ισαάκ θα κληθεί το σπέρμα σου». Τι σημαίνει το «Στον Ισαάκ»; Ερμήνευσέ το. Δηλαδή, δεν είναι τα τέκνα της σαρκός αυτά που είναι τέκνα του Θεού· αλλά τα τέκνα της επαγγελίας λογίζονται ως σπέρμα.

Από τα δικά μου παθήματα μπορείς να μάθεις ότι δεν είναι δυνατόν ο άνθρωπος που πολεμά τους πονηρούς να μη βρίσκεται σε θλίψη. Δεν είναι δυνατόν αυτός που πυγμαχεί να ζει με τρυφηλότητα, ούτε είναι δυνατόν αυτός που παλεύει να καλοπερνά. Κανένας, λοιπόν, από όσους αγωνίζονται ας μην αναζητά την άνεση, κανένας ας μην επιζητά την ευθυμία. Αντιθέτως, η παρούσα ζωή είναι αγώνας, πόλεμος, θλίψη, στενοχώρια, τόπος δοκιμασίας, το στάδιο των αγώνων. Άλλοι είναι οι καιροί της ανέσεως· αυτός εδώ είναι ο καιρός των ιδρώτων, αυτός είναι ο καιρός των κόπων. Κανείς, αφού γδυθεί και αλειφθεί με λάδι για την παλαίστρα, δεν επιζητά την άνεση. Αν όμως επιζητάς την άνεση, γιατί γδύθηκες; Γιατί ύψωσες τα χέρια σου για μάχη; «Και πώς δεν υψώνω τα χέρια μου τώρα;» ρωτάει. Όταν δεν κυριαρχείς στις επιθυμίες σου, όταν δεν μάχεσαι ενάντια στη βία της φύσεως. Εσύ όμως, να μένεις σταθερός σε εκείνα που έμαθες και για τα οποία βεβαιώθηκες, γνωρίζοντας από ποιον τα έμαθες, και ότι από βρέφος γνωρίζεις τα ιερά γράμματα που μπορούν να σε κάνουν σοφό για τη σωτηρία, μέσω της πίστεως στον Χριστό Ιησού. Τι σημαίνει αυτό; Όπως ακριβώς ο προφήτης Δαβίδ προέτρεψε, λέγοντας, «Μη φθονείς εκείνους που πράττουν το πονηρό», το ίδιο προτρέπει και αυτός λέγοντας: Εσύ όμως, μένε σε όσα έμαθες και βεβαιώθηκες. Όχι απλώς «έμαθες», αλλά και «βεβαιώθηκες», δηλαδή, πίστεψες. Και τι λοιπόν πίστεψα; Ότι αυτή είναι η αληθινή ζωή. Έστω κι αν βλέπεις, λοιπόν, εδώ πράγματα αντίθετα από αυτά που πίστεψες, μην ταράζεσαι, επειδή και ο Αβραάμ αντίθετα πράγματα έβλεπε, αλλά δεν κλονίστηκε· άκουσε ότι «Μέσω του Ισαάκ θα αποκτήσεις απογόνους», και έπειτα διατάχθηκε να θυσιάσει τον Ισαάκ, και όμως δεν θορυβήθηκε ούτε ταράχθηκε.

Δυνατό θα είναι πάνω στη γη το σπέρμα του. Συχνά η Γραφή συνηθίζει να ονομάζει σπέρμα όχι εκείνο που γεννιέται σύμφωνα με τη φυσική ακολουθία, αλλά εκείνο που προκύπτει από την κοινωνία της αρετής. Γι' αυτό και ο Παύλος, ερμηνεύοντας το «Σε εσένα θα δώσω τη γη αυτή και στο σπέρμα σου», έλεγε: «Διότι δεν αποτελούν τον πραγματικό Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ· ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ, είναι όλοι τέκνα του· αλλά μέσω του Ισαάκ θα αναγνωριστεί το δικό σου σπέρμα». Και πάλι: «Στο σπέρμα σου θα ευλογηθούν όλα τα έθνη». Διότι το ότι αυτό δεν έχει ειπωθεί για τους Ιουδαίους, το αποδεικνύουν τα ίδια τα πράγματα· εφόσον οι ίδιοι είναι γεμάτοι κατάρα, πώς θα μπορούσαν να γίνουν αίτιοι ευλογίας για άλλους; Αλλά ομιλεί περί της Εκκλησίας, η οποία, μέσω της κοινωνίας της πίστεως, ονομάζεται σπέρμα του. Τέτοιοι είναι, λοιπόν, οι ενάρετοι και τα παιδιά εκείνων που φοβούνται τον Θεό: «Δυνατό πάνω στη γη θα είναι το σπέρμα του».

Πώς λοιπόν, είπα, ο ένας από τους τρεις που βρέθηκε στη σκηνή, ο οποίος και είπε: «Του χρόνου τέτοιον καιρό θα επιστρέψω σε σένα, και η Σάρρα θα αποκτήσει υιό», φαίνεται να έχει επιστρέψει όταν η Σάρρα απέκτησε υιό, και ο προφητικός λόγος και εκεί υποδηλώνει ότι αυτός είναι Θεός; Για να σας γίνει φανερό αυτό που λέω, ακούστε αυτά που ρητώς ειπώθηκαν από τον Μωυσή. Και είναι τα εξής: «Όταν είδε η Σάρρα τον υιό της Άγαρ, της Αιγύπτιας δούλης, τον οποίο γέννησε στον Αβραάμ, να παίζει με τον Ισαάκ, τον δικό της υιό, είπε στον Αβραάμ: Διώξε αυτή τη δούλη και τον υιό της, διότι δεν θα κληρονομήσει ο υιός αυτής της δούλης μαζί με τον υιό μου τον Ισαάκ». Το λόγια αυτό φάνηκε πολύ σκληρό στον Αβραάμ για τον υιό του. Είπε τότε ο Θεός στον Αβραάμ: «Ας μη σου φαίνεται σκληρό για το παιδί και για τη δούλη. Σε όλα όσα σου πει η Σάρρα, άκουγε τη φωνή της, διότι μέσω του Ισαάκ θα ονομαστούν οι απόγονοί σου». Κατανοήσατε λοιπόν ότι εκείνος που είπε τότε, κάτω από τη βελανιδιά, ότι θα επέστρεφε, καθώς γνώριζε εκ των προτέρων ότι ήταν αναγκαίο να συμβουλεύσει τον Αβραάμ να κάνει αυτά που ήθελε η Σάρρα, επέστρεψε, όπως είναι γραμμένο, και είναι Θεός, όπως φανερώνουν τα λόγια που ειπώθηκαν ως εξής: «Είπε δε ο Θεός στον Αβραάμ: Ας μη σου φαίνεται σκληρό για το παιδί και για τη δούλη;» ρωτούσα.