Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 3:15

«Φέρνοντας την πρώτη στολή». Τι θέλει να πει αυτό το αίνιγμα; Γνωρίζουμε ότι καθένας που δέχεται το λουτρό της παλιγγενεσίας ντύνεται με χάρη από άνωθεν, αστράφτει από την ανακαίνιση και περιβάλλεται το ιμάτιο της αφθαρσίας. Εφόσον όμως έτσι έχουν τα πράγματα, όταν πέσει στον βούρκο της αμαρτίας, έχει και πάλι ανάγκη από αυτόν που θα καθαρίσει τη λάσπη. Επειδή όμως δεύτερο λουτρό με νερό δεν υπάρχει, ο Θεός δώρισε τη μετάνοια ως βοήθεια ισοδύναμη με εκείνο, η οποία, ξεπλένοντας τα μολύσματά μας με το δάκρυ, μας αναδεικνύει πάλι καθαρούς. Ήρθε λοιπόν ο αμαρτωλός, προσέπεσε και απολαμβάνει πάλι τον στολισμό της τίμιας στολής. Και επειδή με τη χάρη της υιοθεσίας σφραγιζόμαστε από το Πνεύμα, δόθηκε και το δαχτυλίδι στον νεανίσκο, ως σύμβολο της νοητής δωρεάς στην οποία αποκαθίστατο. Διότι το Άγιο Πνεύμα εγκαταλείπει αυτόν που αναστρέφεται σε κακό τρόπο ζωής, όπως ακριβώς ένα περιστέρι εγκαταλείπει έναν ερειπωμένο πύργο, και δεν επιστρέφει νωρίτερα, παρά μόνο όταν αυτός καλλωπιστεί και αποκατασταθεί, έχοντας ασφαλίσει μεν τις αισθήσεις του σαν παράθυρα, από τα οποία προηγουμένως εισέρεε ανεμπόδιστα η αμαρτία, και έχοντας λαμπρυνθεί δε με την επιστροφή, όπως το σπίτι με το λευκό επίχρισμα. Του προσφέρονται επίσης και τα υποδήματα. Γιατί; Διότι εσείς γνωρίζετε, το ξέρω καλά, ότι λέχθηκε στο φίδι να παραμονεύει τη φτέρνα του ανθρώπου και στον άνθρωπο την κεφαλή εκείνου, όπως λέει στη Γένεση: «Εσύ θα παραμονεύεις την κεφαλή του, και εκείνο θα παραμονεύει τη φτέρνα σου».

Γι' αυτό προσθέτει: «Όταν στραφεί προς τα πίσω ο εχθρός μου». Και ως εχθρό εννοεί τον διάβολο. Και μάρτυρας είναι ο Σωτήρας στην παραβολή των ζιζανίων, λέγοντας: «Ο δε εχθρός που έσπειρε» τα ζιζάνια «είναι ο διάβολος». Αρχαίος είναι ο εχθρός και παλαιός ο αντίπαλος και αυτός πρώτος αποκαλέστηκε εχθρός. Διότι σε αυτόν πρώτο είπε ο Θεός: «Έχθρα θα θέσω ανάμεσα σε σένα και στη γυναίκα». Γιατί; Επειδή η μεταξύ σας φιλία ανέτρεψε τον πρωτόπλαστο και τον εκσφενδόνισε από την τρυφή του παραδείσου. «Όταν στραφεί προς τα πίσω ο εχθρός μου». Και πώς αποστράφηκε ο εχθρός διάβολος, μάθε το από ένα παράδειγμα.

Διότι μακάριος δεν είναι εκείνος που αρχίζει το καλό, αλλά όποιος παραμείνει σε αυτό μέχρι τέλους. Επειδή το φίδι που σέρνεται πάνω στη γη παραμονεύει πάντοτε τη φτέρνα μας, δηλαδή επιβουλεύεται την έξοδό μας, και μέχρι το τέλος της ζωής μας επιχειρεί να μας υποσκελίσει. Και εξαιτίας αυτού, το να ξεκινήσει κανείς καλά δεν πρόκειται να τον ωφελήσει σε τίποτα, ούτε η αρχή της θέρμης στην υποταγή, εάν και το τέλος δεν γίνει με τον ίδιο τρόπο. Και η ταπείνωση του Χριστού, την οποία μόλις τώρα υποσχέθηκες ενώπιόν Του, δεν πρόκειται να επιβεβαιωθεί με άλλον τρόπο, παρά μόνο εάν την επιδεικνύεις μέχρι τέλους. Γι' αυτό, προκειμένου να μπορέσεις να την αποκτήσεις τέλεια και να συντρίψεις το κεφάλι του δράκοντα, να φροντίζεις, όταν σου έρχονται λογισμοί, να τους εξαγορεύεις αμέσως από την αρχή.

Επομένως, ας είναι αυτή η πρώτη προφύλαξη της καθάρσεώς μας: ώστε, όταν στη διάνοιά μας αναδυθεί η μνήμη κάποιας γυναίκας μέσω της διαβολικής ενέργειας, έστω κι αν πρόκειται για τη μητέρα μας, την αδελφή μας ή άλλες ευλαβείς γυναίκες, γρήγορα να την αποβάλουμε από την καρδιά μας· για να μην επιτρέψουμε, εάν ενδιατρίψουμε πολύ σε αυτή τη σκέψη, στον απατεώνα που προξενεί τα κακά να κατρακυλήσει και να κατακρημνίσει τη διάνοια, με αφορμή αυτά τα πρόσωπα, σε αισχρές και επιβλαβείς ενθυμήσεις, όπως ακριβώς προστάζει και η εντολή που δόθηκε από τον Θεό στον πρώτο άνθρωπο, να παραφυλάμε το κεφάλι του φιδιού, δηλαδή την αρχή του βλαβερού λογισμού, μέσω της οποίας αυτό επιχειρεί να συρθεί μέσα στην ψυχή μας. Και τούτο, για να μη συμβεί, με την αποδοχή της κεφαλής, η οποία είναι η προσβολή του λογισμού, να δεχθούμε και το υπόλοιπο σώμα του φιδιού, δηλαδή τη συγκατάθεση στην ηδονή, και εξαιτίας αυτού τελικά να καταβιβάσει τη διάνοια στην αθέμιτη πράξη. Απεναντίας αρμόζει, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, από νωρίς τα πρωινά να εξοντώνουμε όλους τους αμαρτωλούς της γης, δηλαδή με το φως της γνώσης να διακρίνουμε και να εξολοθρεύουμε τους αμαρτωλούς λογισμούς από τη γη, η οποία είναι η καρδιά, σύμφωνα με τη φωνή του Κυρίου· και ενώ είναι ακόμη νήπια οι υιοί της Βαβυλώνος, δηλαδή οι πονηροί λογισμοί, να τους ρίχνουμε στο έδαφος και να τους συντρίβουμε πάνω στην πέτρα, η οποία είναι ο Χριστός.

Ερώτηση: Επειδή είπες ότι η κίνηση είναι το να μην πείθεται κανείς στον λογισμό του πονηρού, αλλά να προστρέχει στον Θεό ατάραχα, σε παρακαλώ, διασαφήνισέ μου ακόμη περισσότερο περί της κινήσεως. Απόκριση Βαρσανουφίου: Εάν κάποιος εγκαλείται ποτέ από κάποιον και αυτός ο εγκαλούμενος πάει στον άρχοντα, αυτό λέγεται κίνηση. Διότι λένε ότι επειδή τον εγκαλούν, κινήθηκε για να πάει στον άρχοντα. Και αν καθυστερήσουν καθώς δικάζονται μεταξύ τους, δεν δίνει λόγο για τον χρόνο της δίκης ως αυτός που κινήθηκε, διότι αναζητείται η τελική κατάληξη του πράγματος και το τέλος της έκβασης. Διότι αυτό σημαίνει: «Και εσύ θα παραμονεύεις τη φτέρνα του». Η φτέρνα, λοιπόν, σημαίνει το τέλος. Ας στερεωθεί, λοιπόν, η καρδιά σου στον Κύριο με τις ευχές των αγίων. Αμήν.

Βλέπε ότι ο Κύριος είπε στο φίδι: «Αυτός θα σου παραμονεύει το κεφάλι, και εσύ θα του παραμονεύεις τη φτέρνα.» Επομένως, μέχρι την τελευταία του αναπνοή, ο άνθρωπος δεν πρέπει να εφησυχάζει. Πρόσεχε λοιπόν τον εαυτό σου, αδελφέ, από την οργή, την κενοδοξία, τον ύπνο και τα υπόλοιπα πάθη, γνωρίζοντας ότι ο εχθρός ούτε κοιμάται ούτε αμελεί.

Γι' αυτό και εμάς ο Ψαλμός μάς νουθετεί: Οργίζεσθε, και μην αμαρτάνετε. Και ο Κύριος απειλεί με την κρίση εκείνον που οργίζεται αναίτια· δεν απορρίπτει όμως τη χρήση της οργής για όσα πρέπει, ως ένα είδος φαρμάκου. Διότι το «Έχθρα θα θέσω ανάμεσα σε εσένα και στο φίδι», και το «Να έχετε έχθρα με τους Μαδιανίτες», είναι λόγια εκείνου που διδάσκει να χρησιμοποιούμε τον θυμό σαν όπλο. Γι' αυτό ο Μωυσής, ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, τιμωρώντας την ειδωλολατρία, εξόπλισε τα χέρια των Λευιτών για τον φόνο των αδελφών τους.

Επειδή, λοιπόν, έγινε εχθρός, ο Θεός διατήρησε για εμάς την εναντίωση προς αυτόν, μέσα από όσα έλεγε προς το θηρίο που τον υπηρέτησε, αναφέροντας την απειλή προς τον ίδιο: «Θα θέσω έχθρα ανάμεσα σε εσένα και στο σπέρμα της». Διότι, πράγματι, είναι βλαβερές οι συμφιλιώσεις με την κακία· επειδή είναι φυσικός νόμος της φιλίας να αναπτύσσεται μεταξύ εκείνων που συνδέονται μέσω της ομοιότητας. Γι' αυτό και είναι ορθό το: «Φθείρουν τα χρηστά ήθη οι κακές συναναστροφές». Διότι, όπως ακριβώς στους νοσογόνους τόπους ο αέρας που αναπνέεται σιγά-σιγά εμφυτεύει μια λανθάνουσα ασθένεια σε όσους διαμένουν εκεί, έτσι και η συναναστροφή με τα φαύλα εναποθέτει μεγάλα κακά στις ψυχές, έστω και αν το βλαβερό διαφεύγει από την άμεση αντίληψη. Γι' αυτό τον λόγο, η έχθρα προς το φίδι είναι ασυμφιλίωτη. Εάν λοιπόν το όργανο είναι άξιο τόσο μεγάλου μίσους, πόσο άραγε πρέπει να εχθρευόμαστε εκείνον που ενέργησε μέσω αυτού;

Διότι πώς είναι δυνατόν να αμφισβητηθεί ότι έχουν τιμηθεί εξαιρετικά και έχουν φτάσει στο αποκορύφωμα της δόξας ανάμεσα στους προσκυνητές του Σωτήρος, εκείνοι που ορίστηκαν από Αυτόν ως διδάσκαλοι της οικουμένης; Πλην όμως, το ότι η διακονία τους δεν θα είναι εντελώς απαλλαγμένη από ταλαιπωρίες, αλλά επρόκειτο να δοκιμάσουν πολλά και αναρίθμητα δεινά, και ότι θα εμποδιστούν και δεν θα βρουν τον δρόμο της αποστολής τους εντελώς απαλλαγμένο από κινδύνους, το υποδήλωσε τυπικά ως παράδειγμα, λέγοντας: «Ας γίνει ο Δαν»· αντί του, θα είναι ο Δαν το πλήθος των διωκτών, «ως φίδι στον δρόμο, που κάθεται στο μονοπάτι και δαγκώνει τη φτέρνα του αλόγου», δηλαδή, επιφέροντας δεινά και αναπόφευκτα δαγκώματα. Εξάλλου, τα δαγκώματα των οχιών είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποφευχθούν, ακόμη και αν συμβούν στην ίδια τη φτέρνα. «Διότι αυτός», λέει, «θα παραμονεύει το κεφάλι σου, και εσύ θα παραμονεύεις τη φτέρνα του.» Και κάποιοι επιβουλεύτηκαν με τέτοιο τρόπο τους αγίους αποστόλους, ώστε να τους επιφέρουν ακόμη και τον θάνατο της σάρκας. Και λέμε ότι υπέστησαν κάτι τέτοιο, σαν αυτό που θα πάθαινε ίσως ένας ιππέας, αν το άλογό του λύγιζε τα πόδια του και σωριαζόταν προς τα πίσω.

Αυτά εμείς τα διαβάσαμε, δυσπιστώντας σε εκείνους που τα έλεγαν. Διότι, χάριν της δικής σας ασφάλειας, ερευνήσαμε λεπτομερώς τη δική τους απώλεια. Αλλά είθε να μας λυτρώσει ο Κύριος από μια τέτοια πλάνη. Και είθε να σας δοθεί έχθρα προς τον δράκοντα, ώστε, όπως εκείνοι παραμονεύουν τη φτέρνα, έτσι και εσείς να πατήσετε το κεφάλι τους. Να θυμάστε αυτά που λέγονται: ποια συμφωνία υπάρχει μεταξύ των δικών σας και των δικών τους; Τι κοινό έχει το φως με το σκοτάδι, τι το σεμνό της Εκκλησίας με το μιαρό των Μανιχαίων; Εδώ υπάρχει τάξη, εδώ αληθινή γνώση, εδώ σεμνότητα, εδώ αγνεία· εδώ ακόμη και το να κοιτάξει κανείς γυναίκα με επιθυμία καταδικάζεται. Εδώ ο γάμος χαρακτηρίζεται από σεμνότητα, εδώ υπάρχει η υπομονή της εγκράτειας, εδώ το ισάγγελο αξίωμα της παρθενίας· εδώ η μετάληψη των τροφών γίνεται με ευχαριστία· εδώ υπάρχει ευγνωμοσύνη προς τον Δημιουργό των πάντων. Εδώ προσκυνείται ο Πατέρας του Χριστού· εδώ διδάσκεται ο φόβος και ο τρόμος προς Εκείνον που στέλνει τη βροχή· εδώ αναπέμπουμε δοξολογία σε Εκείνον που προκαλεί τη βροντή και την αστραπή.

Εάν λοιπόν ο Σίμων, επειδή θέλησε να λάβει την εξουσία με χρήματα, βρίσκεται στην απώλεια, ο Μάνης, ο οποίος δήλωσε ότι ο ίδιος είναι το Άγιο Πνεύμα, πόση ασέβεια έχει; Ας μισήσουμε εκείνους που είναι άξιοι μίσους, ας αποστραφούμε αυτούς που αποστρέφεται ο Θεός. Ας πούμε και εμείς με κάθε παρρησία προς τον Θεό για όλους τους αιρετικούς: «Μήπως, Κύριε, δεν μίσησα αυτούς που σε μισούν και δεν αγανάκτησα με τους εχθρούς σου;» Διότι υπάρχει και καλή έχθρα, όπως είναι γραμμένο: «Και θα θέσω έχθρα ανάμεσα σε εσένα και στο σπέρμα της». Διότι η φιλία προς τον όφι κατεργάζεται έχθρα προς τον Θεό και θάνατο.

Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός και Θεός Λόγος, ο οποίος γεννήθηκε από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων άναρχα και άχρονα, δεν είναι φίδι (μη γένοιτο), αλλά ο ίδιος ήλθε εναντίον του φιδιού. Εάν δε λέει «να γίνεστε φρόνιμοι σαν το φίδι και ακέραιοι σαν το περιστέρι», πρέπει εμείς να ερωτούμε και να γνωρίζουμε γιατί εισήγαγε προς χάριν της διδασκαλίας μας αυτά τα δύο πρόσωπα, δηλαδή του περιστεριού και του φιδιού. Τίποτα δε φρόνιμο δεν υπάρχει στο φίδι, εκτός από αυτά τα δύο: ότι, όταν καταδιώκεται, γνωρίζοντας πως όλη η ζωή του βρίσκεται στο κεφάλι του, και φοβούμενο την προσταγή που του ειπώθηκε προηγουμένως από τον Θεό για τον άνθρωπο, ότι δηλαδή «θα παραμονεύεις το κεφάλι του, και αυτός τη φτέρνα σου», τυλίγει όλο το σώμα γύρω από το κεφάλι του και κρύβει το κρανίο του, ενώ παραδίδει το υπόλοιπο σώμα με υπερβολική πανουργία. Έτσι θέλει και εμάς ο Μονογενής Θεός, ο Οποίος προήλθε από τον Πατέρα, σε καιρό διωγμού και σε καιρό πειρασμού να παραδίδουμε όλα τα δικά μας στο μαχαίρι και στη φωτιά, να φυλάσσουμε όμως το κεφάλι μας, δηλαδή να μην αρνούμαστε τον Χριστό, επειδή «κεφαλή κάθε ανθρώπου είναι ο Χριστός, κεφαλή της γυναίκας ο άνδρας, και κεφαλή του Χριστού ο Θεός», σύμφωνα με τον Απόστολο. Υπάρχει πάλι και ένα άλλο γνώρισμα φρονιμότητας στο φίδι, όπως λένε οι φυσιολόγοι για το ζώο αυτό.

«Οστούν, λοιπόν, εκ των οστών μου και σάρκα εκ των σαρκών μου»· είναι φανερό ότι είχαν σώματα και δεν ήταν ασώματοι ο Αδάμ και η Εύα. «Και πήρε από το δέντρο και έφαγε», καθώς παραπλανήθηκε από το φίδι και περιέπεσε σε παρακοή, «και άκουσε τη φωνή του Θεού που περιπατούσε στον παράδεισο το δειλινό, και κρύφτηκε ο Αδάμ και η Εύα στο δέντρο». Και ο Θεός λέει στον Αδάμ: «Πού είσαι;» Εκείνος δε, ελεγχόμενος, αποκρίνεται: «Τη φωνή σου άκουσα και κρύφτηκα, διότι είμαι γυμνός». Για ποιο γυμνό, άραγε, μιλούσε; Για την ψυχή μιλούσε ή για το σώμα; Και τα φύλλα της συκιάς τι σκέπαζαν, την ψυχή ή το σώμα; «Και ποιος σου είπε», λέει, «ότι είσαι γυμνός, εάν δεν έφαγες από το δέντρο από το οποίο σε πρόσταξα μόνο από αυτό να μην φας;» Και λέει: «Η γυναίκα που μου έδωσες, εκείνη μου έδωσε, και έφαγα». Από πού, άλλωστε, του δόθηκε η γυναίκα παρά από την πλευρά του, δηλαδή από το σώμα του, προτού τους δοθούν οι χιτώνες; Και στη γυναίκα λέει: «Τι είναι αυτό που έκανες;» Εκείνη δε είπε: «Το φίδι με εξαπάτησε και έφαγα, και έδωσα και στον άνδρα μου». Ο δε Θεός επιφέρει την κατάρα στο φίδι, και στη γυναίκα την οδύνη, και στον άνθρωπο το να τρώει τον άρτο του με ιδρώτα. Και μετά από αυτά λέει: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς· μήπως τυχόν απλώσει το χέρι του και αγγίξει το δέντρο της ζωής και ζήσει στον αιώνα».

Και επειδή εκεί, ενώ ήταν ακόμη παρθένος, η Εύα περιήλθε στην παρεκτροπή της παρακοής, πάλι μέσω της Παρθένου έγινε η υπακοή της χάριτος, όταν ευαγγελίσθηκε η από τον ουρανό κάθοδος της ένσαρκης παρουσίας και της αιώνιας ζωής. Διότι εκεί λέει προς τον όφι: «και θα θέσω έχθρα ανάμεσα σε εσένα και σε αυτήν, και ανάμεσα στο σπέρμα σου και στο σπέρμα της». Πουθενά όμως δεν βρίσκεται σπέρμα γυναίκας, παρά μόνο αινιγματικά στην περίπτωση της Εύας εκλαμβάνεται η έχθρα προς τα όσα γεννιούνται από αυτόν, δηλαδή από τον όφι και από τον διάβολο και τον φθόνο που εισήλθαν στον όφι. 19. Όμως, βεβαίως, με τον πιο τέλειο τρόπο δεν είναι δυνατόν να εκπληρωθούν τα πάντα στο πρόσωπό της. Αλλά θα εκπληρωθούν αληθινά στο άγιο σπέρμα, το εξαίρετο, το απολύτως μοναδικό, αυτό που προήλθε μόνο από τη Μαρία και όχι από συζυγία ανδρός. Διότι αυτός ήλθε να «εξοντώσει» τη δύναμη «του δράκοντα και του σκολιού όφεως που φεύγει» και που διατείνεται ότι έχει καταλάβει ολόκληρη την οικουμένη. Για τον λόγο αυτόν γεννήθηκε από γυναίκα ο Μονογενής, για την αναίρεση του όφεως, δηλαδή της κακοδιδασκαλίας και της φθοράς και της απάτης, της πλάνης και της ανομίας. Αυτός είναι αληθινά Εκείνος που «διανοίγει μήτρα μητέρας». Διότι όλοι όσοι γεννήθηκαν πρωτότοκοι, για να εκφραστούμε και πιο σεμνά, δεν μπόρεσαν να το εκπληρώσουν αυτό, παρά μόνο ο Μονογενής, «διανοίγοντας μήτρα παρθένου». Επειδή μόνο σε αυτόν εκπληρώθηκε τέλεια και σε κανέναν άλλον.

Γι' αυτόν τον λόγο τούς επιβάλλει τις εξής απειλές: 〈«για τούτο ο Κύριος δεν θα ευφρανθεί για τους νέους τους και δεν θα ελεήσει τα ορφανά 〈και τις χήρες τους〉»〉 και τα εξής. ⌜Αυτά ο Θεός, ως αγαθός γεωργός των ψυχών, απειλεί να τα πράξει, προκειμένου η 〈ανομία〉 που υπάρχει μέσα τους να αφανιστεί, όπως καταναλίσκεται 〈από τη φωτιά〉 ένα φυτό που βλασταίνει ανεξέλεγκτα,⌝ πράγμα που ακριβώς υποδηλώνει λέγοντας: 〈«και η ανομία θα καεί σαν φωτιά και σαν ξερή αγριάδα θα καταναλωθεί από το πυρ· και θα καεί όπως στα δάση του δρυμού, και θα καταφάει τα πάντα γύρω από τα βουνά»〉. ⌜Διότι σύμφωνα με αυτά τα παραδείγματα, λέει, η οργή του Θεού, αφού πλήξει τους προαναφερθέντες, θα προκαλέσει μεγάλη σύγχυση σε αυτούς, ώστε να επαναστατήσει 〈αδελφός εναντίον αδελφού〉 και κανείς να μην λυπηθεί τον πλησίον του, αλλά όλοι να συμπεριφέρονται μεταξύ τους ως εχθροί και πολέμιοι. Και σε τέτοιο σημείο θα φτάσει η αναφλεγόμενη μεταξύ τους διχόνοια και ο εμφύλιος πόλεμος, ώστε ακόμη και οι δύο φυλές, του 〈Εφραίμ〉 και του 〈Μανασσή〉, οι οποίες προέρχονται από έναν πατέρα, τον Ιωσήφ, και βρίσκονται υπό την ίδια βασιλεία, κατοικώντας σε μία και την αυτή πόλη, τη Σαμάρεια, να επαναστατήσουν η μία εναντίον της άλλης και να καταφάγουν 〈τους βραχίονες〉 η μία της άλλης, χωρίς πλέον να ασχολούνται με τον πόλεμο εναντίον του Ιούδα ούτε με την πολιορκία της Ιερουσαλήμ, αλλά, έχοντας ακονίσει τα ξίφη τους εναντίον των ίδιων τους των εαυτών, να αλληλοεξοντωθούν.⌝ Και αυτά θα τους συμβούν από την οργή του Θεού, η οποία δεν θα περιοριστεί σε αυτά, αλλά πρόκειται να τους επιφέρει και άλλα επιπλέον αυτών, όπως ακριβώς ‹στην περίπτωση του όφεως και της γυναίκας› απείλησε ο Θεός ότι ‹θα θέσει έχθρα μεταξύ αυτής και αυτού›, με την έχθρα όμως να αποβαίνει προς το καλό και το συμφέρον.

«Γιατί να φοβάμαι σε ημέρα πονηρή; Η ανομία της φτέρνας μου θα με περικυκλώσει». Εάν δε το πρόσωπο που ομιλεί είναι του Κυρίου, ως φτέρνα Του θα βρεις το έσχατο μέρος του σώματος και αυτό που προσεγγίζει τη γη, δηλαδή τον Ιούδα· διότι σώμα του Κυρίου είναι οι απόστολοι. Δεν φοβάμαι, λοιπόν, την προδοσία του Ιούδα κατά τον καιρό του Σταυρού· όπως ούτε ο κάθε άνθρωπος την παρακοή του Αδάμ. Διότι αυτό υπονοήσαμε πως είναι η φτέρνα της ανομίας. Επειδή κανείς δεν καταδικάζεται εξαιτίας της κακίας κάποιου άλλου. Ονόμασα δε ανομία της φτέρνας την παρακοή του Αδάμ, επειδή ο όφις έχει εξουσία εναντίον της φτέρνας του.

Αυτά βέβαια είναι αγαθά, πατέρα, και πολύ κοντά στον άριστο σκοπό· (και σκοπός για εμένα είναι ο Θεός, ο οποίος δεν νοείται πλέον μέσα από κάτοπτρο)· μόνος όμως απέμεινε μέσα μου ο χόλος και ο γλυκός όλεθρος, που με κατατρώει, όπως η κρυφή σκουριά τον σκληρό σίδηρο, ή σαν το ολέθριο δηλητήριο του απιστότατου δράκοντα, ο οποίος με μια μικρή γεύση εξόρισε τους πρωτόπλαστους από τον Παράδεισο, και τους στέρησε τη θεότητα, από την οποία εξέπεσε και ο ίδιος.

Μήπως επειδή το θεωρητικό μέρος της ψυχής περισφίγγει το επιθυμητικό και δεν το αφήνει να περιφέρεται αλλού; Διότι αυτό που διακατέχεται από έρωτα για κάτι δεν θέλει να διαθέτει την ίδια δύναμη για τις άλλες ηδονές. ΙΘ΄. Όσον αφορά τα υποδήματα, εκείνος μεν που πρόκειται να αγγίξει την αγία και θεοβάδιστη γη, ας τα βγάλει, όπως ακριβώς και εκείνος ο Μωυσής πάνω στο όρος, ώστε να μη φέρει πάνω του τίποτα το νεκρό, και για να μην παρεμβάλλεται τίποτα ανάμεσα στον Θεό και τους ανθρώπους. Όπως επίσης, αν κάποιος μαθητής αποστέλλεται για να κηρύξει το Ευαγγέλιο, ας πορεύεται με φιλοσοφικό φρόνημα και απέριττα· αυτός, εκτός από το να μην έχει χρήματα, ούτε ραβδί, και να φορά έναν μόνο χιτώνα, πρέπει επιπλέον να περπατά ανυπόδητος, για να φανούν ωραία τα πόδια αυτών που ευαγγελίζονται την ειρήνη και κάθε άλλο αγαθό. Εκείνος όμως που φεύγει μακριά από την Αίγυπτο και τα αιγυπτιακά πράγματα, ας φορά υποδήματα, τόσο για τη γενικότερη ασφάλειά του όσο και για την προστασία του από τους σκορπιούς και τα φίδια, τα οποία τρέφει σε μεγάλο αριθμό η Αίγυπτος, ώστε να μη βλάπτεται από αυτούς που παραμονεύουν τη φτέρνα, και τους οποίους έχουμε λάβει την εντολή να καταπατούμε. Σχετικά με τη βακτηρία και το αίνιγμα γύρω από αυτήν, αυτή είναι η άποψή μου.

Μακάριος, λοιπόν, είναι εκείνος που τα διακρίνει αυτά, και τα ξεχωρίζει με την τομή του Λόγου, η οποία διαχωρίζει το ανώτερο από το κατώτερο, και ετοιμάζει αναβάσεις μέσα στην καρδιά του, όπως αναφέρει κάπου ο θείος Δαβίδ, και, αποφεύγοντας αυτήν την κοιλάδα του κλαυθμώνος, με όση δύναμη διαθέτει, αναζητά τα άνω, και, αφού σταυρωθεί για τον κόσμο μαζί με τον Χριστό, ενώνεται με τον Χριστό και ανέρχεται μαζί Του, γινόμενος κληρονόμος της ζωής που δεν μεταβάλλεται πλέον ούτε είναι απατηλή· εκεί όπου δεν υπάρχει πλέον φίδι να δαγκώνει στον δρόμο, ούτε να παραμονεύει τη φτέρνα, ενώ του παραμονεύουν το κεφάλι. Προς τους υπόλοιπους από εμάς ο ίδιος ο Δαβίδ ορθώς φωνάζει, σαν κάποιος κήρυκας με εξαιρετικά δυνατή φωνή από κάποιο υψηλό και πάνδημο βήμα, αποκαλώντας μας βαρυκάρδιους και αγαπώντες το ψεύδος, προτρέποντάς μας να μην προσκολλώμαστε υπερβολικά στα ορατά, ούτε να θεωρούμε όλη την εγκόσμια ευδαιμονία ως κάτι άλλο παρά μόνο χορτασμό από σιτάρι και κρασί, πράγματα που φθείρονται. Και ίσως αυτό ακριβώς να εννοούσε και ο μακάριος Μιχαίας, και, εξεγειρόμενος εναντίον των χαμερπών πραγμάτων που θεωρούνται αγαθά, λέει: «Πλησιάστε στα αιώνια όρη· σήκω και πορεύου, διότι αυτή δεν είναι τόπος αναπαύσεώς σου»· αυτό, λοιπόν, είναι σχεδόν σύμφωνο και με τα ίδια τα λόγια με τα οποία ο Κύριος και Σωτήρας μας δίνει παραγγελία. Τι λέει; «Εγερθείτε, ας φύγουμε από εδώ»· μη μετακινώντας μόνο τους τότε μαθητές Του από εκείνον μόνο τον τόπο, όπως θα μπορούσε να νομίσει κανείς, αλλά ελκύοντας πάντοτε και όλους τους μαθητές Του από τη γη και τα γήινα προς τους ουρανούς και τα επουράνια.

ΙΓ΄. Ποιος από όσους διηγούνται τα θεία, θα τα υμνήσει και θα τα διηγηθεί επάξια; Ποιος θα εξαγγείλει τις δυναστείες του Κυρίου και θα κάνει ακουστές όλες τις αινέσεις Του; Ποια φωνή ή ποια δύναμη του λόγου θα μπορέσει να εξισωθεί με το θαύμα; Ποιος συνέτριψε το όπλο, και τη ρομφαία, και τον πόλεμο; Ποιος συνέθλιψε τα κεφάλια των δρακόντων πάνω στο ύδωρ; Ποιος τον έδωσε ως τροφή στους λαούς, στους οποίους και τον παρέδωσε; Ποιος μετέτρεψε την καταιγίδα σε αύρα; Ποιος είπε στη θάλασσα: «Σιώπα, φιμώσου» και «Μέσα σου θα συντριβούν τα κύματά σου»; Και μάλιστα τα συνέτριψε, χωρίς να τα αφήσει να υψωθούν και να αναβράσουν για πολύ; Ποιος μας δώρισε την εξουσία να πατάμε πάνω σε όφεις και σκορπιούς, οι οποίοι δεν παραμονεύουν πλέον κρυφά τη φτέρνα, όπως όριζε η αρχέγονη καταδίκη, αλλά ορθώνονται φανερά και υψώνουν το κεφάλι τους, το οποίο καταδικάστηκαν να καταπατείται; Ποιος είναι Εκείνος που ενήργησε κρίση και απροσδόκητη δικαιοσύνη; Ποιος είναι Εκείνος που δεν άφησε εντελώς τη ράβδο των αμαρτωλών —άραγε πρέπει να τολμήσουμε να το πούμε αυτό;— πάνω στον κλήρο των δικαίων; Ή, για να πούμε κάτι πιο μετριοπαθές από αυτό, πάνω στον κλήρο εκείνων που Τον γνωρίζουν;

Ποιος είναι αυτός που αγορεύει σε τόσο πολυάριθμο και σπουδαίο ακροατήριο; Ποιος άλλος παρά εκείνος που μαρτυρεί για τον εαυτό του ότι θα λαλήσει σοφία και σύνεση; Και βέβαια αυτά τα λέει εκείνος που κατέχει Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, αυτή τη μεγάλη χάρη που κατορθώνεται με την προσοχή και τη μελέτη. Διότι δεν είπε ότι θα ανοίξει το στόμα του προτού κλίνει την ακοή του στον παραβολικό λόγο. «Το στόμα μου», λέει, «θα λαλήσει σοφία και η μελέτη της καρδιάς μου σύνεση». Και πρώτα, «Θα κλίνω το αυτί μου σε παραβολή», και ύστερα «θα ανοίξω με το ψαλτήρι το πρόβλημά μου». Ποια είναι λοιπόν η σύνεση και ποιο το πρόβλημα; Η κτίση του Θεού, λέει, δεν γνωρίζει τη δημιουργία καμιάς πονηρής ημέρας, όπως μαρτυρεί ο λόγος της κοσμογονίας, αλλά η αμαρτία κατέστησε την ημέρα της αγαλλιάσεως ημέρα φόβου και τιμωρίας, την οποία θα ήταν δυνατόν να μη φοβόμαστε, εάν το φίδι που παραμονεύει την πτέρνα μας, το οποίο ονομάζεται ανομία, δεν είχε περικυκλώσει την πορεία της ζωής μας, ορθώνοντας πανταχόθεν με φοβερό τρόπο τα ποικίλα λέπια των παθών στο σύρσιμό του και γινόμενο τραχύ.

Διότι, για όσο διάστημα ο λαός των ανθρώπων ήταν απομακρυσμένος από τους αγίους αγγέλους, καταπατούνταν από τα πάθη της φύσεως, απελπιζόμενος κατά τη διάρκεια του συνεχούς πολέμου, συνθλιβόμενος, βαλλόμενος από τις υπερκείμενες δυνάμεις και διακατεχόμενος από φόβο μέσα στη νύχτα. Όταν όμως έθεσε την ελπίδα του στον Θεό, αποτινάσσοντας σαν κάποιο βάρος την πλανημένη ελπίδα προς τα μάταια, τότε επαίνεσε τους λόγους του, οι οποίοι συνιστούν την ομολογία της πίστεως. Διότι «στον Θεό», αναφέρει, «θα επαινέσω τους λόγους μου». Αλλά αυτούς, συνεχίζει, τους αξιέπαινους λόγους οι εχθροί μου τους βδελύσσονται, επινοώντας εναντίον μου κακούς λογισμούς και εξυφαίνοντας την επιβουλή λαθραία και κρυφά κατά την παροικία μου. Αυτοί, πράττοντας το δικό τους σύνηθες έργο, δεν παύουν να παραφυλάνε πάντοτε τη φτέρνα μου. Διότι αυτό είναι το έργο του απ' αρχής ανθρωποκτόνου: το να παραμονεύει τη φτέρνα του ανθρώπου. Αλλά, αν και είναι βαριά η επίθεση των πολεμίων, θα απωθηθούν με τη δική Σου συμμαχία, καθώς η σωτηρία χορηγείται από Εσένα δωρεάν στους ανθρώπους, όχι εξαιτίας έργων δικαιοσύνης, αλλά αποκλειστικά από τη δική Σου χάρη. Διότι χωρίς κανένα αντάλλαγμα θα τους σώσεις. Και όλη η μετέπειτα συνέχεια της ψαλμωδίας ερμηνεύει την ανάκληση της ανθρώπινης φύσεως.

Αν όμως βρει κάποια δίοδο εναντίον μας, εφόσον έχει διαλυθεί μέσα μας η αρμονική ζωή, θα φωλιάσει μέσω αυτών ο όφις της ηδονής, ο οποίος γίνεται δυσκολοαπόβλητος από τα βάθη της διανοίας εξαιτίας των λεπιών του. Όταν ακούς για λέπια, νόησε μέσω του αινίγματος τις πολυποίκιλες αφορμές των ηδονών· διότι, κατά τη γενική έννοια, το πάθος της ηδονής είναι ένα θηρίο, ενώ οι ποικίλες και πολύτροπες μορφές των ηδονών, που αναμίχθηκαν στην ανθρώπινη ζωή μέσω των αισθήσεων, αυτές είναι τα λέπια γύρω από τον όφι, κατάστικτα από την ποικιλία των παθών. Αν λοιπόν αποφεύγεις τη συγκατοίκηση με το θηρίο, φύλαξε το κεφάλι, δηλαδή την πρώτη προσβολή του κακού· σε αυτό άλλωστε παραπέμπει το αίνιγμα της εντολής του Κυρίου: «Αυτός θα παραφυλάει το κεφάλι σου, κι εσύ θα παραφυλάς τη φτέρνα του». Μη δώσεις δίοδο στο ερπετό καθώς εισέρπει προς το εσωτερικό, φέρνοντας μαζί του από την πρώτη στιγμή ολόκληρο τον όγκο του. Μείνε στα όρια της ανάγκης.

Ή γι' αυτόν τον λόγο το πάθος της ηδονής ονομάζεται φίδι από τη Γραφή, το οποίο έχει ως φυσικό ίδιωμα, εάν το κεφάλι του τρυπώσει στον αρμό του τοίχου, να παρασύρει μαζί του και ολόκληρο το υπόλοιπο σώμα που ακολουθεί. Τι εννοώ με αυτό; Η φύση καθιστά αναγκαία την κατοικία για τους ανθρώπους, αλλά μέσω αυτής της ανάγκης η ηδονή, έχοντας εισχωρήσει στον αρμό της ψυχής, εξέτρεψε την ανάγκη σε κάποια υπέρμετρη πολυτέλεια καλλωπισμού και μετέβαλε τον σκοπό της προσπάθειας. Έπειτα, το θηρίο, η ηδονή, έρπει προς κάποιους αμπελώνες, δεξαμενές, παραδείσους και στους καλλωπισμούς των κήπων. Μετά από αυτά, κορυφώνεται με την υπερηφάνεια και περιελίσσεται με την αλαζονεία, υποτάσσοντας στον εαυτό της την εξουσία πάνω στους ομοίους της. Επιπλέον αυτών, σέρνει μαζί της το βάρος της φιλαργυρίας, το οποίο κατ' ανάγκην ακολουθεί η ακολασία, που αποτελεί το έσχατο και ουραίο τμήμα της αποθηρίωσης της ηδονής. Αλλά, όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν να τραβήξει κανείς το φίδι προς τα πίσω από την ουρά του, επειδή τα φυσικά τραχιά του λέπια αντιστέκονται στο τράβηγμα, έτσι δεν είναι δυνατόν να αρχίσει κανείς από τα τελευταία στάδια για να εκδιώξει από την ψυχή το ερπετό της ηδονής, εάν δεν αποκλείσει την πρώτη είσοδο στο κακό. Γι' αυτόν τον λόγο και ο καθοδηγητής της αρετής προστάζει να επιτηρούμε το κεφάλι του, ονομάζοντας «κεφάλι» την αρχή της κακίας, η οποία, εάν δεν της επιτραπεί η είσοδος, καθιστά ανενεργό και το υπόλοιπο.

Επειδή, λοιπόν, είδα και αισθητώς τους αγίους τόπους, αλλά είδα και σε εσάς τα εναργή σημάδια τέτοιων τόπων, γέμισα από τόση χαρά, ώστε η διήγηση αυτού του αγαθού να ξεπερνά τα όρια του λόγου. Αλλά, επειδή φαίνεται πως, όντας κανείς άνθρωπος, είναι δύσκολο, για να μην πω αδύνατο, να απολαμβάνει το αγαθό αμιγές από το κακό, για τον λόγο αυτό, στη γεύση των γλυκών αναμείχθηκε μέσα μου και κάτι από εκείνα που πικραίνουν την αίσθηση. Εξαιτίας αυτών, μετά την καλή απόλαυση των όσων με εύφραιναν, επέστρεφα και πάλι στην πατρίδα περίλυπος, αναλογιζόμενος ότι είναι αληθινός ο λόγος του Κυρίου που είπε ότι ολόκληρος ο κόσμος βρίσκεται υπό την εξουσία του πονηρού, ώστε κανένα μέρος της οικουμένης να μην είναι ελεύθερο από τη μοίρα του χειρότερου. Διότι, εάν ο τόπος που υποδέχθηκε το άγιο ίχνος της όντως Ζωής δεν είναι καθαρός από τα πονηρά αγκάθια, τι πρέπει να σκεφτεί κανείς για τους υπόλοιπους τόπους, στους οποίους η μετοχή του αγαθού σπάρθηκε απλώς μέσω της ακοής και του κηρύγματος; Και το σε τι αποβλέπω λέγοντας αυτά, δεν χρειάζεται βέβαια να το εκθέσω πιο απροκάλυπτα με τα λόγια, εφόσον τα ίδια τα πράγματα διαλαλούν τα λυπηρά πιο δυνατά από κάθε γνώριμη φωνή. Μία έχθρα νομοθέτησε σε εμάς ο Νομοθέτης της ζωής μας, εννοώ αυτήν προς τον όφι, προστάζοντας η δύναμη του μίσους να μην ενεργείται προς τίποτε άλλο παρά μόνο προς την αποστροφή της κακίας· διότι λέγει: «Έχθρα θα θέσω ανάμεσα σε εσένα και σε εκείνον».

Αυτός λοιπόν ο νοητός και γι' αυτό περισσότερο καταραμένος όφις, το πρώτο και μέσο και τελευταίο κακό, ο πονηρός που τρέφεται πάντοτε με τη χαμερπή και γήινη πονηρία, ο ακαταπόνητος παρατηρητής της φτέρνας, δηλαδή της απάτης, ο εφευρετικότατος σοφιστής απέναντι σε κάθε θεομίσητη δοξασία και απίστευτα πολυμήχανος, μην έχοντας διόλου ξεχάσει τη δική του κακοτεχνία, μέσω των πειθήνιων σε αυτόν Λατίνων εισάγει νέους όρους περί Θεού, οι οποίοι φαίνεται μεν να περιέχουν μικρή αλλαγή, αποτελούν όμως αφορμές μεγάλων κακών και επιφέρουν στην ευσέβεια πολλές και δεινές, αλλόκοτες και άτοπες παρεκκλίσεις, αποδεικνύοντας φανερά σε όλους ότι στα περί του Θεού το παραμικρό δεν είναι μικρό. Διότι αν σε καθένα από τα δικά μας όντα, όταν δοθεί εξ αρχής κάτι το άτοπο, προκύπτουν πολλά άτοπα, πώς δεν θα προκύψουν πολύ περισσότερα ατοπήματα εξαιτίας τούτου σε ό,τι αφορά την κοινή αρχή των πάντων και τις σχετικές με αυτήν ως επί το πλείστον αναπόδεικτες αρχές, εάν τεθεί με ασεβή τρόπο κάτι το ασύνηθες; Προς τα οποία φανερά θα είχε εκπέσει το γένος των Λατίνων, αν, λόγω της δικής μας αντίρρησης στη νέα διδασκαλία του δόγματος, δεν αναιρούνταν το μεγαλύτερο μέρος της κακοδοξίας. Και πράγματι, σε τέτοιο βαθμό μερικές φορές υποχωρούν, ώστε να λένε ότι έχουν το ίδιο φρόνημα με εμάς και απλώς διαφωνούν στις λέξεις, διαψεύδοντας από αμηχανία τους ίδιους τους εαυτούς τους.

«Αυτοί θα παραφυλάξουν την πτέρνα μου», λέει. Διότι οι Ιουδαίοι ερευνούν και το παραμικρό μας σφάλμα. Και έτσι θα κατανοήσεις αυτό που είπε ο Θεός προς το φίδι: «Αυτός θα παραμονεύει το κεφάλι σου, και εσύ θα παραμονεύεις την πτέρνα του». Εμείς δε, προπάντων προσταζόμαστε να προσέχουμε το κεφάλι του, δηλαδή την ειδωλολατρία, αλλά και να φυλαγόμαστε από τα υπόλοιπα αμαρτήματα, έστω κι αν είναι έσχατα, έστω κι αν φαίνονται ευτελή, ώστε να θεωρούνται πτέρνα. Επειδή ο εχθρός τα παρατηρεί αυτά, θέλοντας να μας διαβάλει στον Κριτή ακόμη και μέσω των τυχόντων σφαλμάτων. Επομένως, αρμόζει να εκλαμβάνεται αυτός ο στίχος όχι μόνο για τους Ιουδαίους, αλλά και για τους πραγματικούς εχθρούς, τους δαίμονες, σύμφωνα με το οποίο αρμόζει να προστίθενται και τα εξής: «Έβαλες τα δάκρυά μου ενώπιόν σου». Μακάριοι είναι εκείνοι των οποίων τα δάκρυα δέχεται ο Θεός, διότι παρηγορεί τη θλίψη τους, όπως ακριβώς υποσχέθηκε μέσω της δικής του επαγγελίας. Και ποια είναι η επαγγελία; «Μακάριοι όσοι πενθούν, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν».

Ο μεν Άρατος λοιπόν αναφέρει ότι δεν γνωρίζει ποιος είναι αυτός ο μόχθος και το θαύμα το οποίο περιστρέφεται στον ουρανό. Οι αιρετικοί όμως, θέλοντας να στηρίξουν τα δικά τους δόγματα μέσω της παρατήρησης των άστρων και εξετάζοντας αυτά με μεγαλύτερη περιέργεια, ισχυρίζονται ότι ο αστερισμός του Εν Γόνασι είναι ο Αδάμ, ο οποίος σύμφωνα με το πρόσταγμα του Θεού, όπως αναφέρει ο Μωυσής, παραμονεύει το κεφάλι του Δράκοντα, και ο Δράκοντας τη φτέρνα του. Διότι έτσι ακριβώς λέει ο Άρατος: έχοντας το ίχνος του δεξιού του ποδιού πάνω στον σκολιό Δράκοντα.

Λέγει δε ότι έχουν παραταχθεί εκατέρωθέν του —εννοώ βεβαίως στον Εν γόνασι— η Λύρα και ο Στέφανος, και ότι ο ίδιος κλίνει το γόνυ έχοντας εκτεταμένα και τα δύο του χέρια, σαν να εξομολογείται για κάποια αμαρτία. Η Λύρα, εξάλλου, είναι μουσικό όργανο που κατασκευάστηκε από τον Λόγο ενώ ήταν ακόμη εντελώς νήπιο· και μαθαίνουμε ότι στους Έλληνες ο Λόγος ταυτίζεται με τον Ερμή. Διότι λέγει ο Άρατος για την κατασκευή της Λύρας: «αυτήν λοιπόν ο Ερμής, όντας ακόμη στην κούνια, την κατασκεύασε και είπε να ονομάζεται Λύρα». Είναι δε επτάχορδη, περιέχοντας μέσω των επτά χορδών όλη την αρμονία και την έμμελη κατασκευή του κόσμου· διότι σε έξι ημέρες δημιουργήθηκε ο κόσμος, και την έβδομη επήλθε η κατάπαυση. Εάν λοιπόν, λέγει, εξομολογούμενος ο Αδάμ και επιτηρώντας την κεφαλή του θηρίου σύμφωνα με το πρόσταγμα του Θεού, μιμηθεί τη Λύρα, δηλαδή ακολουθήσει τα προστάγματα του Θεού [δηλαδή υπακούοντας στον νόμο], θα λάβει τον Στέφανο που βρίσκεται δίπλα του· εάν όμως αμελήσει, θα συμπαρασυρθεί κάτω μαζί με το υποκείμενο θηρίο και θα έχει το μερίδιό του, λέγει, μαζί με το θηρίο. Φαίνεται δε ότι ο Εν γόνασι απλώνει τα χέρια του εκατέρωθεν και με το ένα αγγίζει τη Λύρα, ενώ με το άλλο τον Στέφανο [και μέσω αυτού εξομολογείται], όπως μπορεί κανείς να διαπιστώσει από το ίδιο του το σχήμα. Εντούτοις, ο Στέφανος δέχεται επιβουλή και του αποσπάται από ένα άλλο θηρίο, τον μικρότερο δράκοντα, ο οποίος είναι γέννημα εκείνου που φυλάσσεται από τον Εν γόνασι με το πόδι του.

Ο μεν Κύριος έσπειρε καλό σπόρο στον δικό Του αγρό —«και ο αγρός είναι ο κόσμος»—· «ενώ όμως κοιμούνταν οι άνθρωποι, ήρθε ο εχθρός, έσπειρε ζιζάνια ανάμεσα στο σιτάρι και έφυγε». Διότι από τότε ο άγγελος αυτός είναι αποστάτης και εχθρός, από τη στιγμή που φθόνησε το πλάσμα του Θεού και επιχείρησε να το καταστήσει εχθρό του Θεού. Γι' αυτό και ο Θεός, εκείνον μεν που έσπειρε κρυφά από τον εαυτό του το ζιζάνιο, δηλαδή εκείνον που εισήγαγε την παράβαση, τον απέκοψε από τη δική Του μετοχή· τον άνθρωπο, όμως, που από αμέλεια μεν αλλά χωρίς κακία αποδέχθηκε την παρακοή, τον ελέησε και αντέστρεψε την έχθρα —την οποία εκείνος θέλησε να προκαλέσει προς τον Θεό— εναντίον του ίδιου που την προκάλεσε, απομακρύνοντας από τον Εαυτό Του την έχθρα προς τον άνθρωπο, και αντανακλώντας και στέλνοντάς την πίσω προς τον όφι, όπως λέει η Γραφή ότι είπε ο Θεός στον όφι: «Και θα θέσω έχθρα ανάμεσα σε σένα και στη γυναίκα». Και αυτή την έχθρα ο Κύριος την ανακεφαλαίωσε στο πρόσωπό Του, όταν έγινε άνθρωπος «γεννημένος από γυναίκα» και καταπάτησε το κεφάλι του.

426. Προς τον διάκονο Ισίδωρο. Σχετικά με αυτό που ειπώθηκε προς τον όφι: «Θα θέσω έχθρα ανάμεσα». Το σπέρμα της γυναίκας, το οποίο ο Θεός προστάζει να βρίσκεται σε έχθρα με τον όφι, είναι ο Κύριός μας Ιησούς. Διότι Αυτός μόνος έγινε σπέρμα γυναίκας προερχόμενος από αυτήν, χωρίς να μεσολαβήσει σπέρμα άνδρα και χωρίς να μειωθεί η αγνεία της.

Διότι με το ξύλο ο Χριστός αντιπαρατάχθηκε στο ξύλο και σας έδωσε γεύση αντί για γεύση, ώστε, βλέποντας να ταπεινώνεται θεληματικά για χάρη σας Εκείνος που σας εποίησε κατ' εικόνα Του, να ομολογήσετε τη συγκατάβασή Του και να δοξάσετε Εκείνον που έτσι το θέλησε, λέγοντας και για αυτό και για όλα: «Θεέ, ποιος θα ομοιωθεί με εσένα;». Χαρίζεις και δεν μετανοείς· καταλύεις τα δικά σου, για να στερεώσεις τα δικά μας. Είπες προς τον Αδάμ: «Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου». Και πάλι αναίρεσες την απόφαση, καθώς έγινες ο άρτος της ζωής και σε τρώμε χωρίς ιδρώτα. Του είπες προηγουμένως: «Γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις». Αλλά τώρα, αφού πήρες πάνω στους ώμους σου αυτόν που προέρχεται από τη γη και στη γη καταλήγει, τον κάθισες στον ουρανό πάνω σε θρόνο, φανερώνοντας στους μαθητές σου τα μέλλοντα μέσω της Μαρίας, λέγοντας: «Ανεβαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Είπες προς την Εύα: «Με λύπες θα γεννάς τέκνα», αλλά αφού γεννήθηκες εσύ από γυναίκα, έσβησες την πανάρχαια κατάρα στον κατάλληλο καιρό. Είπες προς το φίδι: «Αυτός θα σου παραμονεύει το κεφάλι και εσύ θα του παραμονεύεις τη φτέρνα»· αλλά έπλυνες τα πόδια μας στο βάπτισμα και εκείνο δεν τα πλησιάζει πλέον, διότι ευλαβείται το δεσποτικό χέρι που λάμπει στα πόδια των δούλων.

γʹ. Γι' αυτό και ο Παύλος δεν είπε: «Ο Θεός θα υποτάξει τον Σατανά κάτω από τα πόδια σας», αλλά «Ο Θεός θα συντρίψει τον Σατανά κάτω από τα πόδια σας». Δεν ισχύει πλέον, όπως παλαιότερα, το: «Αυτός θα σου πλήξει την κεφαλή, και εσύ θα του πλήξεις την πτέρνα»· απεναντίας, η νίκη είναι ολοκληρωτική, το τρόπαιο ξεκάθαρο, ο αφανισμός του εχθρού παντελής, καθώς και η συντριβή και η καταστροφή του.

Επειδή, λέγει, έπραξες αυτό το κακό, επειδή εισήγαγες αυτή την ολέθρια συμβουλή, επειδή υπηρέτησες τόση κακοβουλία, επειδή ακόνισες με τέτοιον τρόπο τον φθόνο εναντίον εκείνου που εγώ δημιούργησα, Καταραμένος να είσαι ανάμεσα σε όλα τα κτήνη και ανάμεσα σε όλα τα θηρία της γης. Πάνω στο στήθος και στην κοιλιά σου θα πορεύεσαι, και χώμα θα τρως όλες τις ημέρες της ζωής σου. Και θα θέσω έχθρα ανάμεσα σε εσένα και στη γυναίκα, και ανάμεσα στο σπέρμα σου και στο σπέρμα της. Αυτός θα συντρίψει την κεφαλή σου, και εσύ θα πλήξεις την πτέρνα του.

Και ούτε με αυτό θα αρκεστώ, με το να σέρνεσαι δηλαδή πάνω στη γη, αλλά θα καταστήσω τη γυναίκα άσπονδη εχθρό σου· και όχι μόνο αυτήν, αλλά και το σπέρμα της θα το κάνω παντοτινό εχθρό του δικού σου σπέρματος. Αυτός θα σου πλήξει το κεφάλι, και εσύ θα του πλήξεις τη φτέρνα.

Γ΄. Δώστε και δαχτυλίδι στο χέρι του· για να φορά τον αρραβώνα του Πνεύματος, και φορώντας τον να φρουρείται από το ίδιο το Πνεύμα· για να περιφέρει τη δική μου σφραγίδα και να είναι φοβερός σε όλους τους πολεμίους και τους αντιπάλους· για να φαίνεται από μακριά ποιου πατέρα είναι υιός αυτός. Δώστε και υποδήματα στα πόδια του· για να μη βρει πάλι ο όφις γυμνή τη φτέρνα του και τον πλήξει με το κεντρί· αλλά μάλλον για να καταπατά ο ίδιος το κεφάλι του δράκοντα, για να συντρίψει τα κεντριά του εχθρού και για να τρέχει την κατά Θεόν οδό. Και αφού φέρετε τον σιτευτό μόσχο, θυσιάστε τον. Ποιον μόσχο ονομάζει σιτευτό;

Τούτο τώρα προσκυνείται, και διαπομπεύεται ο άρχων της κακίας, και στηλιτεύονται οι δαίμονες, και τα πνευματικά στίφη της πονηρίας φυγαδεύονται, και σκυλεύεται ο άδης, και η φάλαγγά του τρέπεται σε φυγή, και ο Βελίαρ έχει καταπατηθεί, και ο σύμβουλος της αμαρτίας δεν παρασύρει πλέον τη μητέρα όλων μας· αλλά σέρνεται με το στήθος του, παραμονεύοντας μεν τη φτέρνα, καταπατούμενος δε στο κεφάλι.

Και τρώγει χώμα από τη γη που καταδικάστηκε να παράγει αγκάθια και τριβόλια· βλέπει δε εκείνην που προηγουμένως ποδοπατούνταν από αυτόν να απολαμβάνει το ξύλο της ζωής, ενώ ο ίδιος παραμένει στην προτέρα κατάρα· βλέπει δε ότι δεν εξουσιάζει ούτε καν την πτέρνα, ενώ όλες οι δικές του κεφαλές έχουν συντριβεί από τον σταυρό· θεωρεί να στέκεται εκ δεξιών ως βασίλισσα η άλλοτε καταδικασμένη, και εκείνη που σκέπαζε τη γύμνια της με φύλλα συκής, περιβεβλημένη πλέον με ολόχρυσο ιματισμό, στολισμένη, και θρηνεί για τη δική του ακοσμία. Τη βλέπει να στηρίζεται στο βασιλικό σκήπτρο και να υψώνεται προς τον ίδιο τον ουρανό, και οδύρεται για τη δική του πτώση· τη βλέπει να συγκαλεί τα τέκνα της με υψηλό κήρυγμα προς προσκύνηση του τιμίου σταυρού, και φρίττει για την υπακοή τους, θαυμάζει την προθυμία τους και εκπλήσσεται με το πλήθος τους· βλέπει σύμπασα την κτίση να εορτάζει, και τον εαυτό του ενδεδυμένο με αισχύνη σαν με μανδύα· και να εκπληρώνεται το λόγιο που λέγει: «Έντεινε, και κατευοδού, και βασίλευε»· Έντεινε το τόξο του σταυρού, πλήξε τον διάβολο, βασίλευσε επί της κτίσεως, κατευόδωσε τον άνθρωπο. Και πάλι: «Υψώνετε τον Κύριο τον Θεό μας, και προσκυνείτε το υποπόδιο των ποδών αυτού». Διότι τα τείχη της αμαρτίας και τις πόλεις του άδη τις κατεδάφισε συθέμελα ο σταυρός του Χριστού.

Εάν λοιπόν δεν συγχωρήσουμε ούτε αυτούς, και απευθυνόμαστε στον Θεό προσευχόμενοι εναντίον του πλησίον μας, ποια ελπίδα σωτηρίας, πείτε μου, θα έχουμε πλέον; Διότι, όταν θέλουμε να εξευμενίσουμε τον Θεό, τότε μάλλον τον παροξύνουμε, έχοντας μεν περιβληθεί το σχήμα αυτών που προσεύχονται, αλλά αναπέμποντας φωνή θηρίου και στρέφοντας τα βέλη εναντίον του ίδιου του εαυτού μας. Διότι, όπως ακριβώς το μίσος αποτελεί τη ρίζα όλων των κακών, έτσι και η αγάπη είναι η ρίζα όλων των αγαθών. Η αρχή λοιπόν των κακών και η ρίζα της ενέργειας του διαβόλου είναι η έχθρα. Και άκουσε πώς συμβαίνει αυτό: «Έχθρα», λέει ο Θεός, «θα θέσω ανάμεσα σε εσένα και στον διάβολο.» Και αυτά βέβαια ο Θεός τα είπε προς τον παλαιό άνθρωπο, ο οποίος εξέπεσε εξαιτίας της απάτης του διαβόλου και ολίσθησε προς τον θάνατο. Όμως οι περισσότεροι άνθρωποι ασπάζονται μεν τη φιλία προς τον διάβολο, αλλά διατηρούν άσπονδη την έχθρα προς τον πλησίον, και όχι μόνο αυτό, αλλά ακόμη και κατά τις ικεσίες τους προς τον Θεό προσεύχονται εναντίον των εχθρών τους.

Έπειτα προς τη γυναίκα είπε: Με λύπες θα γεννάς τέκνα, και πληθαίνοντας θα πληθύνω τις λύπες σου· και προς τον άνδρα σου θα είναι η υποταγή σου, και αυτός θα σε εξουσιάζει. Έπειτα προς το φίδι: Με το στήθος και την κοιλιά σου θα πορεύεσαι, και χώμα θα τρως όλες τις ημέρες της ζωής σου· και ο άνθρωπος θα σε εξουσιάζει· αυτός θα σου συντρίψει το κεφάλι, και εσύ τη φτέρνα του. Γιατί όμως καταράστηκε το φίδι να πορεύεται με το στήθος και την κοιλιά, και να τρώει χώμα όλες τις ημέρες της ζωής του; Καταράστηκε το στήθος, επειδή μέσα σε αυτό εδρεύει η καρδιά που συνέλαβε το κακό· την κοιλιά, επειδή εξαπάτησε μέσω της βρώσης· και το διέταξε να τρώει χώμα όλες τις ημέρες της ζωής του, επειδή ο Αδάμ ήταν χοϊκός, πλασμένος από τη γη.