Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 3:17

ΕΡΩΤΗΣΗ Εʹ Ποια είναι η καταραμένη γη στα έργα του Αδάμ, σύμφωνα με την αναγωγική ερμηνεία; Και τι σημαίνει το να τρώει από αυτήν με λύπες; Και τι σημαίνει, αφού αναβλαστήσει αγκάθια και τριβόλους, το να τρώει το χόρτο; Και τι σημαίνει τέλος το να τρώει τον άρτο του με τον ιδρώτα του προσώπου του; Διότι, βεβαίως, ποτέ δεν εθεάθη άνθρωπος να τρώει γη ούτε χόρτο· ούτε και όσοι τρώνε τον άρτο, σύμφωνα με την απόφαση της ιστορικής αφήγησης, τρώνε με τον ιδρώτα του προσώπου τους.

Απόκριση. Η καταραμένη γη στα έργα του Αδάμ είναι η σάρκα του Αδάμ, η οποία καθίσταται πάντοτε, μέσω των έργων του Αδάμ –εννοώ δηλαδή των παθών του νου που έχει γίνει γήινος– καταραμένη λόγω της ακαρπίας των αρετών, ως έργων του Θεού. Αυτήν τρώει με πολλή οδύνη και λύπη, απολαμβάνοντας τη μικρή ηδονή που προέρχεται από αυτήν. Αυτή η σάρκα, χάριν αυτής της φθαρτής απόλαυσης, αναβλαστάνει γι' αυτόν μέριμνες και φροντίδες, σαν αγκάθια, και μεγάλους πειρασμούς και κινδύνους, σαν τριβόλια, που τον κεντούν οδυνηρά από παντού στο λογικό, στο θυμικό και στο επιθυμητικό, ώστε με δυσκολία να μπορέσει να εξασφαλίσει και να γευθεί την υγεία και την ευεξία της, σαν χορτάρι που μαραίνεται, δηλαδή να την επιτύχει. Και τότε, μετά από πολλή κυκλική επανάληψη δεινών, με τον ιδρώτα του προσώπου, δηλαδή με τον αισθητό κάματο και τον κόπο της περίεργης παρατήρησης των αισθητών, να έχει, σαν άρτο, τα μέσα για τη συντήρηση της παρούσας ζωής, είτε μέσω κάποιας τέχνης είτε μέσω κάποιας άλλης μεθοδείας που έχει επινοηθεί για τον βίο.

Και στον Αδάμ είπε: «Επειδή άκουσες τη φωνή της γυναίκας σου και έφαγες από το δέντρο, για το οποίο σε είχα προστάξει να μην φας μόνο από αυτό, και έφαγες από αυτό, καταραμένη θα είναι η γη εξαιτίας των έργων σου· με λύπες θα τρως από αυτήν όλες τις ημέρες της ζωής σου· αγκάθια και τριβόλια θα σου αναβλαστάνει, και θα τρως το χορτάρι του αγρού. Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως το ψωμί σου, μέχρι να επιστρέψεις στη γη από την οποία πάρθηκες, διότι χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις».

Σήμερα τα πλήθη των ασωμάτων και τα συστήματα των θνητών συνεορτάζουν τη γέννηση του Χριστού. Σήμερα το μεγαλείο της παρθενίας ο Χριστός, γεννηθείς από Παρθένο, το φανέρωσε και το διατράνωσε και εγκωμίασε αυτό το επίτευγμα που παλαιότερα ήταν δυσκατόρθωτο· διότι αυτό το αγγελικό αξίωμα ήταν άγνωστο στους ανθρώπους και αδύνατο να αποκτηθεί. Αφότου όμως ο Χριστός γεννήθηκε από Παρθένο, η ομορφιά της παρθενίας έγινε ταυτόχρονα και γνωστή και αξιοζήλευτη, και αυτό που πριν ήταν άγνωστο και ακατόρθωτο, έγινε σε όσους το επιθυμούν εύκολα γνωστό και εφικτό, με τη συνέργεια και τη χάρη του Θεού. Σήμερα η καταδίκη του προπάτορα και της προμήτορος Εύας έχει λυθεί· διότι για μεν τον πρώτο η καταδίκη ήταν το «επικατάρατη θα είναι η γη στα έργα σου» και «με λύπες θα τρως από αυτήν» και «με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως το ψωμί σου» και «στη γη θα επιστρέψεις» και τα εξής, για δε τη δεύτερη το «πολλαπλασιάζοντας θα πολλαπλασιάσω τις λύπες σου και τους στεναγμούς σου» και «με λύπες θα γεννάς τέκνα» και τα εξής. Αφότου όμως ειπώθηκε το «χαίρε, κεχαριτωμένη» και το «χαίρετε» και το «μη μεριμνάτε τι θα φάτε, αλλά ζητάτε πρώτα τη βασιλεία του Θεού» και το «σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο», έκτοτε λοιπόν έχει λυθεί και η προηγούμενη καταδίκη.

Διότι τέτοια ελεεινά και ταπεινά λόγια έπρεπε να απευθύνει ο προπάτορας στον Θεό και να ελκύσει το έλεος Εκείνου που από τη φύση Του είναι πανελεήμων, ο Οποίος δεν επιθυμεί τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά το να επιστρέψει και να ζήσει. Επειδή όμως δεν είπε τίποτα τέτοιο, ούτε είπε το «αμάρτησα», αλλά κατηγόρησε τη γυναίκα και ίσως και Εκείνον που του έδωσε τη βοηθό, και η γυναίκα με τη σειρά της μεταθέτοντας την ευθύνη στο φίδι, δικαίως λοιπόν από τον δίκαιο κριτή δέχονται και οι δύο το επιτίμιο και γίνονται εξόριστοι από τον θείο κήπο, και η γη δέχεται την κατάρα, ώστε να μην αποδίδει τους καρπούς χωρίς όργωμα όπως πριν, αλλά μάλλον να αναβλαστάνει τριβόλους και αγκάθια στον γεωργό, και με κόπο και μόχθο πολύ θα ξεχωρίζει τα γεννήματα της γης μέσα από τα αγκάθια.

Και ότι ο Κάιν διέπραξε επτά αμαρτήματα εξαιτίας του φθόνου, δες τον τρόπο και συγκράτησε τον αριθμό: πρώτη αμαρτία, ότι προσέφερε τις θυσίες στον Θεό με περιφρόνηση· δεύτερη, ότι φθόνησε τον ίδιο του τον αδελφό· τρίτη, ότι τον εξαπάτησε με δόλο για να τον βγάλει στην πεδιάδα· τέταρτη, ότι διέπραξε φόνο· πέμπτη, ότι μόλυνε τα χέρια του πάνω στον ίδιο του τον αδελφό· έκτη, ότι αυτός πρώτος εισήγαγε στη ζωή το είδος του θανάτου· έβδομη, ότι είπε ψέματα στον Θεό. Διότι, όταν ρωτήθηκε «πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;», απάντησε με θράσος: «Δεν γνωρίζω· μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;» Και αμέσως ελέγχεται από τον Θεό και δέχεται ισάριθμες τιμωρίες με τις αμαρτίες που αναφέρθηκαν. «Η φωνή», λέει, «του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη»· βοά προς εμένα το αίμα του για τη δική σου μιαιφονία· μου καταγγέλλει το αίμα την άδικη σφαγή που υπέστη ο Άβελ· βοά προς εμένα, και τη φωνή του δεν την ακούει ούτε ο πατέρας, ούτε η μητέρα, ούτε εσύ ο μιαιφόνος, αλλά μόνο εγώ, που βλέπω και ακούω τα πάντα, την αφουγκράζομαι. «Και τώρα επικατάρατος είσαι εσύ από τη γη» (δεν είναι η γη επικατάρατη στα έργα σου, όπως ειπώθηκε στον πατέρα σου, αλλά εσύ ο ίδιος είσαι επικατάρατος από τη γη), «η οποία άνοιξε το στόμα της για να δεχθεί το αίμα του αδελφού σου από το χέρι σου· διότι θα καλλιεργείς τη γη, και εκείνη δεν θα εξακολουθήσει πλέον να σου δίνει τη δύναμή της· θα στενάζεις και θα τρέμεις πάνω στη γη».

Αλλά και το μυστήριο της Παρθένου δεν πρέπει καθόλου εσείς οι Ιουδαίοι να το αγνοείτε. Διότι έχετε, αν το επιθυμείτε, και αυτού του σημείου τον προγενέστερο τύπο και το υπόδειγμα. Επειδή δηλαδή έπρεπε να γίνει ξανά ανάπλαση της εικόνας του Θεού που είχε καταστραφεί εξαιτίας της παραβάσεως, και έπρεπε αυτή να γίνει κατά πάντα όμοια με την πρώτη πλάση του Αδάμ —διότι εκείνη έγινε από παρθένο γη, η οποία δεν είχε υποστεί ακόμη την έσχατη φθορά που επήλθε σε αυτήν μετά από απόφαση του Θεού· «επικατάρατη», λέει, «η γη εξαιτίας των έργων σου»—, για τον λόγο αυτόν ευδόκησε ο δεύτερος Αδάμ, ο Ιησούς Χριστός, να σαρκωθεί και να γεννηθεί από παρθένο γυναίκα, αγνή και πάναγνη, ασπόρως και χωρίς θέλημα ανδρός, όπως ακριβώς και ο πρώτος Αδάμ.

Και αυτός, λοιπόν, ο τρόπος της δολιότητας είναι γι' αυτόν τόσο αρχαίος και συνηθισμένος. Διότι, αφού δελέασε τον Αδάμ, εκείνον τον πρώτο άνθρωπο, με την ελπίδα της θεώσεως, τον κατέστησε έτσι παραβάτη της εντολής, έκπτωτο από τον Θεό και εξόριστο από τον παράδεισο, με αποτέλεσμα ταυτόχρονα να διαψευστεί στην ελπίδα του και να απογυμνωθεί από τα αγαθά που είχε στα χέρια του.

Εξ αυτών το πρώτο ζήτημα αφορά το τι σημαίνει «ο πατέρας μου έως άρτι εργάζεται». Δεύτερον, περί εκείνου που στο Ευαγγέλιο βαστάζει τη στάμνα με το ύδωρ. Τρίτον, περί του «μην αποκτήσετε δύο χιτώνες». Τέταρτον, περί της καταραμένης γης στα έργα του Αδάμ.

Δέξου τον άνδρα ως κύριο και όχι το φίδι ως δεσπότη, οδηγούμενη από εκεί προς έναν καλύτερο βίο, από όπου πάρθηκες και ήλθες στη ζωή. «Και στον Αδάμ είπε» και τα εξής. Άλλη μια απόδειξη φιλανθρωπίας, που ξεπερνά τον έπαινο της προηγούμενης· θυμός γεμάτος από πατρική στοργή, απειλή που μιμείται την παράκληση. Έπρεπε βέβαια, λέει, να υπακούς σε μένα και να μη δεχθείς τη συμβουλή της γυναίκας, ούτε να σβήσεις με τα δάχτυλα της Εύας τον νόμο που γράφτηκε από το δικό μου χέρι· επειδή όμως από την προσκόλληση στη γυναίκα είχες ακάθεκτη την ορμή προς το κακό, δέξου έναν νόμο που να ταιριάζει στα σφάλματά σου. «Επικατάρατη η γη». Ο Αδάμ αμάρτησε, και η γη πληρώνει την ποινή. Από εκεί παίρνει την αρχή της η παιδαγωγία, από όπου βλάστησε η αιτία της απάτης.

Μου άρεσε και εμένα μαζί με τον προφήτη Ησαΐα να λέω: ότι υπέμεινα σαν «εκείνη που γεννά», μέχρις ότου τους «ξεράνω» και τους καταστρέψω. Εάν, λοιπόν, γνωρίζεις για τον εαυτό σου ότι αναβλύζει μέσα σου η πηγή του Αγίου Πνεύματος, αυτό είναι το σημάδι ότι αυτά ξεράθηκαν και καταστράφηκαν, όπως ακριβώς είπε ο Σωτήρας μας, ότι «η βασιλεία» των ουρανών δεν είναι «εδώ ή εκεί», αλλά είναι «μέσα σας». Πάλι ο απόστολος λέει: «η βασιλεία του Θεού» δεν είναι «σε λόγια», «αλλά σε δύναμη». Διότι υπάρχουν μερικοί που μιλούν για τα της βασιλείας, αλλά δεν τα εφαρμόζουν, και υπάρχουν μερικοί που εφαρμόζουν τα της βασιλείας, αλλά δεν μιλούν γι' αυτά με προσοχή ούτε με γνώση. Εκείνοι όμως στους οποίους έχει γίνει πράξη ο λόγος του Σωτήρα, το «η βασιλεία είναι μέσα σας», είναι λίγοι και σπάνιοι και δυσεύρετοι· σε αυτούς επιφοίτησε το Άγιο «Πνεύμα» του Θεού και εκπληρώθηκε ο λόγος του ευαγγελιστή Ιωάννη: ότι σε όσους πίστεψαν στο όνομά του «τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού», «οι οποίοι δεν γεννήθηκαν από αίματα ούτε από θέλημα» «ανδρός, αλλά από τον Θεό». Αυτοί είναι εκείνοι που απαλλάχτηκαν από την πικρή απόφαση που εκδόθηκε κατά του Αδάμ: ότι «είναι καταραμένη η γη στα έργα σου», αυτοί είναι εκείνοι που βίωσαν τη χαρά την οποία βίωσε η Μαρία: ότι «πνεύμα Θεού θα έρθει επάνω σου, και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει».

Ενώ τα σκεφτόταν αυτά —όπως κάνουν και τώρα πολλοί, και πρώτος εγώ, κρύβοντας τα δικά μας κακά— ο Θεός, μη θέλοντας να του πολλαπλασιάσει την καταδίκη, λέει: «Και από πού κατάλαβες ότι είσαι γυμνός, αν όχι επειδή έφαγες από το δέντρο από το οποίο σου έδωσα εντολή να μη φας;», σαν να του έλεγε: «Και νομίζεις ότι μπορείς να κρυφτείς από εμένα; Δεν γνωρίζω εγώ τι έχεις πράξει; Δεν λες το “Αμάρτησα”; Πες, ταπεινέ: “Ναι, αλήθεια, Δέσποτα, παρέβην την εντολή σου, έφταιξα ακούγοντας τη συμβουλή της γυναίκας, έσφαλα μεγάλα ακολουθώντας τον δικό της λόγο και παρακούοντας τον δικό σου, ελέησέ με!”». Αλλά δεν το λέει αυτό, δεν ταπεινώνεται, δεν κάμπτεται, σιδερένιο νεύρο είναι ο τράχηλος της καρδιάς του —όπως ακριβώς είναι και ο δικός μου, του άθλιου. Διότι, αν το είχε πει αυτό, θα είχε παραμείνει στον παράδεισο, και όλον εκείνο τον κύκλο των μυρίων κακών, τον οποίο υπέστη εξόριστος και παραμένοντας κείμενος τόσους αιώνες στον άδη, θα τον είχε αποφύγει χάρη σε μία και μόνη φωνή τότε.

Είναι γη, όχι όπως η προηγούμενη που ήταν καταραμένη, και της οποίας οι καρποί ήταν γεμάτοι αγκάθια και τριβόλια· αλλά γη πάνω στην οποία υπάρχει η ευλογία του Κυρίου, και της οποίας ευλογημένος είναι ο καρπός της κοιλίας, όπως λέει ο ιερός λόγος. 5. Αλλά αφού αυτά έχουν έτσι, ελάτε να δούμε από πού βλάστησε ευθύκορμα το αείζωο βλαστάρι της παρθενίας· ποιος είναι αυτός που το έσπειρε και ποια εκείνη που το γέννησε. Ο Ιωακείμ και η Άννα, το περίλαμπρο και πανεύφημο ζεύγος του Λόγου, η πιο θεϊκή αρμονία από όλες τις συζυγίες. Διότι, αφού ο κλάδος της υπερέχει των πάντων, πώς θα ήταν δυνατόν η ρίζα της να μην είναι αντάξια; Αλλά εμφανίστηκε σε εμάς μια καλόρριζη βλάστηση τόσο μεγαλόπρεπη και εξοχότατη, η οποία όμως ήταν μέχρι τότε άγονη από καρπό.