Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 3:18

Διότι εκεί όπου εργάζονται δέκα ζευγάρια βοδιών, η γη θα παραγάγει ένα μόνο στάμνο· και εκείνος που σπέρνει έξι αρτάβες, θα παραγάγει τρία μέτρα. Από την πόλη μεταφέρει τον λόγο στην ερήμωση της υπαίθρου, ώστε από παντού να καταπλήξει τον ακροατή. Διότι, όπως λέει, ούτε τα σπίτια θα κρατήσουν αυτούς που κατοικούν σε αυτά, ούτε η γη θα επιδείξει τη δύναμή της. Διότι και εξ αρχής, εξαιτίας της αμαρτίας του Αδάμ, έβγαλε αγκάθια και τριβόλους· και μετά από εκείνον, εξαιτίας της παρανομίας του Κάιν, επέδειξε παραγωγή πολύ μικρότερη από τους κόπους του και από τη δική της φυσική ισχύ. Και σε πολλά άλλα μέρη θα μπορούσε κανείς να δει ότι η γη τιμωρείται εξαιτίας των αμαρτιών των ανθρώπων. Και γιατί απορείς αν η παρανομία των ανθρώπων καταστρέφει τα γεννήματά της και τους καρπούς της, από τη στιγμή που και φθαρτή έγινε εξαιτίας μας, και άφθαρτη πάλι εξαιτίας μας γίνεται; Διότι, επειδή ακριβώς έλαβε την ύπαρξή της εξ ολοκλήρου για εμάς και για τη δική μας εξυπηρέτηση, το να είναι έτσι ή αλλιώς, πάλι από εμάς λαμβάνει την αρχή και τη ρίζα. Έτσι συνέβη, βεβαίως, και στην εποχή του Νώε.

Ένας λοιπόν τρόπος απολογίας είναι αυτός, ότι δεν μας απέβαλε ο Θεός από τη δωρεά, αλλά εμείς χάσαμε αυτά που μας δόθηκαν· και δεύτερος μετά από εκείνον, ότι λάβαμε ύστερα δωρεές μεγαλύτερες από εκείνες που είχαμε χάσει. Αντί για πρόσκαιρους πόνους, μας τίμησε με αιώνια ζωή, και αντί για αγκάθια και τριβόλους, φρόντισε να βλαστήσει στις ψυχές μας ο καρπός του Πνεύματος. Τίποτα δεν ήταν πιο ευτελές από τον άνθρωπο, και τίποτα δεν έχει γίνει πιο τιμημένο από τον άνθρωπο. Αυτός αποτελούσε το έσχατο μέρος της λογικής κτίσεως· αλλά τα πόδια έγιναν κεφάλι, και ανυψώθηκαν στον βασιλικό θρόνο δια της απαρχής.

Εσύ έσφαλες, και εγώ μαστιγώνομαι· την πλευρά μου έχασα, και βοηθό δεν βρήκα. Αλίμονο, γυναίκα Εύα, μητέρα του θανάτου, γεννήτρια της παρακοής, αιτία της εξορίας από τον παράδεισο, εσύ που αγάπησες τα συρίγματα του δράκοντα, το κατάλληλο όργανο των διαβολικών μηχανευμάτων. Απομακρύνσου, γυναίκα· γιατί θέρισες την αθανασία μου; Γιατί έσκισες τη βασιλική μου στολή; Αυτήν που δεν ύφανες, τη διέρρηξες. Γιατί με δίδαξες να ράβω φύλλα συκής; Γιατί μου προσέφερες καρπό παγιδευτικό, γυναίκα με το σαγηνευτικό στόμα, λέγοντας: «Πάρε, φάε από τον καρπό που σου στέρησαν από φθόνο· διότι την ημέρα που θα φας, θα διανοιχθούν τα μάτια σου, και θα γίνεις σαν Θεός, γνωρίζοντας το καλό και το πονηρό»; Τι έπραξες, γυναίκα; Τυφλώθηκα, δεν βλέπω. Έπραξα το κακό, και το καλό απομακρύνθηκε. Μοχθώ σαν την ακτίνα, δεν εξουσιάζω ως Θεός. Απομακρύνσου, γυναίκα, δεν γνωρίζω ποια είσαι. Πριν καν ενωθούμε, ζητώ τη λύση του δεσμού μας· δεν αντέχω τον κόπο. Εσύ, επειδή παραμένεις αμέριμνη, δεν αισθάνεσαι την οδύνη. Όταν πλησιάσεις στον τοκετό, τότε θα θυμηθείς την απόφαση της καταδίκης. Απομακρύνσου, έγινες πρόξενος αβάσταχτων δεινών για μένα, γυναίκα· διατάχθηκα να καλλιεργώ τη γη, να τρώω τον άρτο με τον ιδρώτα του προσώπου μου· η γη διατάχθηκε να βλαστάνει για μένα αγκάθια και τριβόλους. Αυτή την καταδίκη έλαβα από τον Θεό.

…στον Θεό· έλεγε δε: «Πού είσαι;», επειδή τους έλεγε ο διάβολος ότι «Την ημέρα που θα φάτε, θα γίνετε σαν θεοί»· και επειδή εκείνοι υπέθεταν ότι επρόκειτο να γίνουν σαν θεοί, για αυτό τον λόγο του έλεγε ο Θεός: «Αδάμ, πού είσαι;», που σημαίνει: επειδή έφαγες και παρέμεινες άνθρωπος· δεν σε πρόσταξα να μη φας από αυτό το δέντρο; Εσύ όμως έφαγες, και παρέβης την εντολή· αυτό σημαίνει το «Πού είσαι;». Ήταν δε περιτυλιγμένοι με φύλλα συκής, σκεπάζοντας τη μορφή της αμαρτίας. Και τι λέει ο Αδάμ; «Άκουσα τη φωνή σου καθώς περπατούσες στον παράδεισο, και κρύφτηκα». Και του λέει (ο Θεός): «Τι είναι αυτό που έκανες;» Και εκείνος λέει προς τον Θεό: «Η γυναίκα, την οποία μου έδωσες, αυτή με απάτησε». Έπειτα προς την Εύα (λέει): «Ποιος (απάτησε) εσένα;» Και τι λέει εκείνη; «Ο όφις με απάτησε». «Ω Εύα, έστω, εγώ σε έδωσα στον άνδρα σου, μήπως σε έδωσα και στον όφι;» Αυτά δε τα προφασίζονταν, θέλοντας να απαλλάξουν τους εαυτούς τους από την τιμωρία. Και λέει ο Θεός προς τον Αδάμ: «Επικατάρατη θα είναι η γη εξαιτίας των έργων σου, αγκάθια και τριβόλια θα σου αναβλαστήσει· με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου».

Διότι, μολονότι ο θάνατος εισήχθη εξαιτίας της αμαρτίας, εντούτοις ο Θεός τον χρησιμοποίησε για την ευεργεσία μας. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν αρκέστηκε μόνο σε αυτόν, αλλά κατέστησε και τον βίο επίμοχθο, προκειμένου να κατανοήσεις ότι δεν θα είχε επιτρέψει ούτε το πρώτο, εάν η πραγματοποίησή του δεν ήταν εξαιρετικά ωφέλιμη σύμφωνα με τη δική Του σοφία. Γι' αυτό, αφού είπε: «Την ημέρα που θα φας, θα πεθάνεις», δεν περιορίστηκε στο επιτίμιο· διότι το επιτίμιο ήταν το εξής: «Γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις»· τώρα όμως φανερώνει και κάτι άλλο, λέγοντας: «Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως το ψωμί σου. Αγκάθια και τριβόλια θα σου αναβλαστήσει· με λύπες θα τρέφεσαι από αυτή». Και στη γυναίκα είπε: «Θα πολλαπλασιάσω υπερβολικά τις λύπες σου και τον στεναγμό σου».

Διότι, ενώ οφείλαμε από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων να θεωρούμε τον δημιουργό των πάντων και να κατανοούμε την αιώνια δύναμη και τη θεότητά του από την κτίση του κόσμου, εμείς, διάγοντας τον βίο μας σαν τυφλοί στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, και έχοντας τις λογικές δυνάμεις της ψυχής δεσμευμένες και πωρωμένες, ανταλλάξαμε τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετράποδων και ερπετών. Επειδή παραπίκραναν τα λόγια του Θεού και εξόργισαν τη βουλή του Υψίστου. Και ταπεινώθηκε μέσα στους κόπους η καρδιά τους· ασθένησαν, και δεν υπήρχε κανείς να τους βοηθήσει. Η αιτία δε όλων αυτών των οδυνηρών δεινών, και για τους Ιουδαίους και για όλους τους ανθρώπους, είναι η αμαρτία. Διότι και εκείνοι, εκτίοντας ποινή, παραδόθηκαν στη δουλεία των Βαβυλωνίων, και όλοι οι άνθρωποι μετά την παράβαση της εντολής υποβλήθηκαν στην ταλαιπωρία των πόνων. Διότι μετά από αυτά ο Αδάμ άκουσε: Επικατάρατη θα είναι η γη εξαιτίας των έργων σου· αγκάθια και τριβόλια θα σου αναβλαστήσει· με λύπη θα τρως από αυτήν όλες τις ημέρες της ζωής σου. Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου, έως ότου επιστρέψεις στη γη, από την οποία πάρθηκες, διότι γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις. Περιστοιχισμένοι δε από τόσες συμφορές, δεν βρήκαν καμία λύτρωση από τα δεινά που τους βάραιναν· αλλά Εκείνος που τους όρισε αυτή τη μοίρα, ο Ίδιος τους δώρισε και την απαλλαγή από αυτά.

Διότι ο μεν Θεός είναι αυτάρκης και ανενδεής· η ανταμοιβή, όμως, και το κέρδος επιστρέφουν πάλι σε εμάς. Εάν δε πρέπει να φιλοσοφήσουμε και για τα αγαθά που επιφυλάσσονται στους αγίους, αληθινά εκείνη είναι η πραγματική ανάπαυση, από όπου έφυγε η οδύνη και η λύπη και ο στεναγμός· όπου δεν υπάρχουν ούτε μέριμνες, ούτε πόνοι, ούτε αγωνία, ούτε φόβος που να καταβάλλει και να συγκλονίζει την ψυχή, παρά μόνον ο φόβος του Θεού, ο οποίος είναι γεμάτος από αγαλλίαση. Δεν υπάρχει εκεί το: «Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου», ούτε αγκάθια και τριβόλια· δεν υπάρχει το: «Με πόνους θα γεννάς τέκνα, και προς τον άνδρα σου θα είναι η προσήλωσή σου, και αυτός θα σε εξουσιάζει». Τα πάντα είναι χαρά, ειρήνη, ευφροσύνη, πνευματική τέρψη, αγαθοσύνη, πραότητα, αγάπη.

Ας οργώσουμε για τον εαυτό μας νέα γη, απόβαλε την παλαιά κακία, ξερίζωσε τα αγκάθια της παρακοής· διότι, όταν ο Αδάμ παρήκουσε, εκδιώχθηκε από τον Παράδεισο. Αυτό δέχθηκε από τον Δεσπότη: «Καταραμένη θα είναι η γη εξαιτίας των έργων σου· αγκάθια και τριβόλια θα σου βλαστήσει». Γνωρίζοντάς το αυτό ο προφήτης κήρυττε: «Οργώστε για τον εαυτό σας νέα γη, και μην σπέρνετε πάνω σε αγκάθια»· φανερώνοντας μέσα από αυτόν τον λόγο ότι εμείς πρέπει να ανανεώσουμε τους εαυτούς μας με τη μετάνοια και να ξεριζώσουμε το επιτίμιο της παρακοής, τα αγκάθια. Αγκάθια δε στον άνθρωπο είναι η έριδα, ο φθόνος, ο θυμός, οι διχοστασίες, οι ακαθαρσίες, οι πλεονεξίες, οι μοιχείες, οι φόνοι. Αμέσως η Εύα, αφού συνέλαβε, γεννά τον Κάιν, ο οποίος έγινε αρχηγός του φθόνου, εφευρέτης των φόνων, πατέρας της υποκρισίας, δημιουργός του ψεύδους. Διότι, όταν ερωτήθηκε από τον Δεσπότη: «Πού είναι ο Άβελ, ο αδελφός σου;», ήταν έτοιμος να γεννήσει το ψεύδος λέγοντας: «Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;». Ο Θεός όμως, θέλοντας να τον πείσει μέσα από τα ίδια τα γεγονότα ότι γνωρίζει τα πάντα, είπε: «Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα». Δεν φωνάζει το αίμα με έναρθρο λόγο· διότι δεν μετέχει στη λογική· αλλά η ίδια η πράξη, εξαιτίας της ωμότητάς της, στηλιτεύει τον αδελφοκτόνο. Γι' αυτό φωνάζει ο προφήτης: «Οργώστε για τον εαυτό σας νέα γη, και μην σπέρνετε πάνω σε αγκάθια». Ακούσατε στις Πράξεις των Αποστόλων για τον Σίμωνα τον Μάγο, πώς, χωρίς να έχει οργώσει νέα γη ούτε να έχει ξεριζώσει τα αγκάθια, προσήλθε στους αποστόλους για να λάβει το βάπτισμα.

Διότι μετά την παράβαση η γη καταδικάστηκε να βλαστάνει άκανθες και τριβόλους. Και μέχρι τώρα, ακόμη και χωρίς να σπέρνεται, βλαστάνει άκανθες και τριβόλους. Τότε, λοιπόν, και η δική μας σάρκα, αφού καταδικάστηκε, μέχρι σήμερα παράγει φθείρες και σκώληκες.

Αυτό ακριβώς κάνουν πολλές φορές και για τα λυπηρά γεγονότα, παρουσιάζοντας το αμπέλι να θρηνεί, και το κρασί, και τα βουνά, και τα φατνώματα του ναού να θρηνούν γοερά, ώστε τουλάχιστον από αυτό να κατανοήσουμε πάλι την υπερβολή των δεινών. Αυτούς λοιπόν μιμούμενος και ο Απόστολος, προσωποποιεί εδώ την κτίση και λέει ότι αυτή στενάζει και κοιλοπονά· όχι επειδή άκουσε κάποιον στεναγμό να προέρχεται από τη γη και τον ουρανό, αλλά για να καταδείξει το ανυπέρβλητο μέγεθος των μελλοντικών αγαθών και την επιθυμία της απαλλαγής από τα δεινά που κυριαρχούν. «Διότι η κτίση υποτάχθηκε στη ματαιότητα, όχι με τη θέλησή της». Είναι σαν να έλεγε: Έγινε φθαρτή η κτίση. Και για ποιον λόγο; Για σένα τον άνθρωπο. Επειδή, δηλαδή, το σώμα σου έγινε θνητό και παθητό, γι' αυτό και η γη δέχθηκε κατάρα και έβγαλε αγκάθια και τριβόλους.

Δεν είχαν σωματικό κάλυμμα, αλλά είχαν ένδυμα αφθαρσίας· διότι, όσο μέσω της υπακοής οικειώνονταν τον Θεό, τόσο περιβάλλονταν με το ένδυμα της αφθαρσίας. Επειδή όμως παρήκουσαν, απομακρύνθηκαν από τη χάρη που τους σκέπαζε. Απογυμνώθηκαν από την έκσταση και τη θεωρία προς τον Θεό· είδαν τη σωματική τους γύμνια· επιθύμησαν τις απολαύσεις του βίου· εισήχθησαν στον λιτό και ακτήμονα βίο· έρραψαν για τους εαυτούς τους φύλλα συκιάς και έφτιαξαν περιζώματα· αναζήτησαν πολλούς λογισμούς, και βρήκαν τον τραχύ, γεμάτο μέριμνες και οδυνηρό βίο. Διότι, «με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου. Καταραμένη θα είναι η γη στα έργα σου, αγκάθια και τριβόλους θα σου αναβλαστήσει, και στη γη θα επιστρέψεις». Απέκτησες γήινο φρόνημα, στη γη θα είναι η επιστροφή σου. Εξομοιώθηκες με τα ανόητα κτήνη· διότι, ενώ βρισκόσουν σε τιμή, δεν το κατανόησες.

Αλλά ούτε και τώρα είναι άχρηστη η ύπαρξη των θηρίων, διότι, προκαλώντας φόβο, μας οδηγεί στην επίγνωση και την επίκληση του Θεού που τα δημιούργησε. Και το αγκάθι, εξάλλου, φύτρωσε από τη γη μετά την παράβαση, σύμφωνα με την απόφαση του Κυρίου, μετά την οποία το αγκάθι συνδέθηκε ακόμη και με την απόλαυση του ρόδου, για να μας υπενθυμίζει την παράβαση, εξαιτίας της οποίας η γη καταδικάστηκε να αναβλαστάνει για εμάς αγκάθια και τριβόλους.

Όπως η σκιά στο σώμα, έτσι και οι αμαρτίες ακολουθούν τις ψυχές, απεικονίζοντας ξεκάθαρα τις πράξεις. Ακόμη η καταδίκη δεν εμπόδιζε την ευφορία της γης. Διότι αυτή ήταν προγενέστερη της αμαρτίας, εξαιτίας της οποίας καταδικαστήκαμε να τρώμε τον άρτο με τον ιδρώτα του προσώπου μας. Εξάλλου, το ρόδο κάποτε ήταν χωρίς αγκάθια· αργότερα όμως, με την ομορφιά του άνθους συνενώθηκε το αγκάθι, ώστε δίπλα στην τέρψη της απολαύσεως να έχουμε παρακείμενη τη λύπη, ενθυμούμενοι την αμαρτία, εξαιτίας της οποίας η γη καταδικάστηκε να αναβλαστάνει για εμάς αγκάθια και τριβόλους.

Κακωθήκαμε εξαιτίας της αμαρτίας. Ας θεραπευτούμε διά της μετάνοιας. Η μετάνοια όμως χωρίς τη νηστεία είναι αδρανής. Καταραμένη είναι η γη· αγκάθια και τριβόλια θα σου αναβλαστήσει. Έλαβες την εντολή να σκυθρωπάζεις (διότι δεν πρέπει να ζεις με τρυφηλότητα)· διά της νηστείας απολογήσου στον Θεό. Αλλά και η διαβίωση μέσα στον παράδεισο αποτελεί εικόνα της νηστείας. Επειδή, όμως, δεν νηστέψαμε, εκπέσαμε από τον παράδεισο.

ΕΡΩΤΗΣΗ Εʹ Ποια είναι η καταραμένη γη στα έργα του Αδάμ, σύμφωνα με την αναγωγική ερμηνεία; Και τι σημαίνει το να τρώει από αυτήν με λύπες; Και τι σημαίνει, αφού αναβλαστήσει αγκάθια και τριβόλους, το να τρώει το χόρτο; Και τι σημαίνει τέλος το να τρώει τον άρτο του με τον ιδρώτα του προσώπου του; Διότι, βεβαίως, ποτέ δεν εθεάθη άνθρωπος να τρώει γη ούτε χόρτο· ούτε και όσοι τρώνε τον άρτο, σύμφωνα με την απόφαση της ιστορικής αφήγησης, τρώνε με τον ιδρώτα του προσώπου τους.

Απόκριση. Η καταραμένη γη στα έργα του Αδάμ είναι η σάρκα του Αδάμ, η οποία καθίσταται πάντοτε, μέσω των έργων του Αδάμ –εννοώ δηλαδή των παθών του νου που έχει γίνει γήινος– καταραμένη λόγω της ακαρπίας των αρετών, ως έργων του Θεού. Αυτήν τρώει με πολλή οδύνη και λύπη, απολαμβάνοντας τη μικρή ηδονή που προέρχεται από αυτήν. Αυτή η σάρκα, χάριν αυτής της φθαρτής απόλαυσης, αναβλαστάνει γι' αυτόν μέριμνες και φροντίδες, σαν αγκάθια, και μεγάλους πειρασμούς και κινδύνους, σαν τριβόλια, που τον κεντούν οδυνηρά από παντού στο λογικό, στο θυμικό και στο επιθυμητικό, ώστε με δυσκολία να μπορέσει να εξασφαλίσει και να γευθεί την υγεία και την ευεξία της, σαν χορτάρι που μαραίνεται, δηλαδή να την επιτύχει. Και τότε, μετά από πολλή κυκλική επανάληψη δεινών, με τον ιδρώτα του προσώπου, δηλαδή με τον αισθητό κάματο και τον κόπο της περίεργης παρατήρησης των αισθητών, να έχει, σαν άρτο, τα μέσα για τη συντήρηση της παρούσας ζωής, είτε μέσω κάποιας τέχνης είτε μέσω κάποιας άλλης μεθοδείας που έχει επινοηθεί για τον βίο.

«Την ημέρα», λέει, «του γάμου του, και την ημέρα της ευφροσύνης της καρδιάς του» τον «στεφάνωσε» η συναγωγή των Εβραίων, η μητέρα του, και η από μέρους της ατίμωση λογίστηκε ως δόξα για τον Πατέρα και τον Υιό. «Θα υψωθεί», λέει ο Πατέρας, «ο Υιός μου και θα δοξαστεί». Και ο Υιός: «τώρα θα υψωθώ· τώρα θα δοξαστώ»· και «τώρα δοξάστηκε ο Υιός του ανθρώπου» και τα εξής. Το δε «καταργώντας την ποινή των αγκαθιών» αναφέρεται στο γνωστό «αγκάθια και τριβόλια θα σου βλαστήσει η γη», και στο «στράφηκα στην ταλαιπωρία» περνώντας από την αφθαρσία στη φθορά «όταν καρφώθηκε μέσα μου η αμαρτία σαν αγκάθι», την οποία αφού ξερίζωσε και αναίρεσε τη φθορά, κατήργησε την ποινή του αγκαθιού, «την ημέρα του γάμου του και την ημέρα της ευφροσύνης της καρδιάς του».

Και επιβεβαιώνει τα λόγια μου ο προπάτοράς μας. Διότι, εάν είχε κρατήσει στη μνήμη του την εντολή, δεν θα είχε γευθεί από το ξύλο, δεν θα είχε εκβληθεί από τον παράδεισο, δεν θα είχε περιβληθεί τους δερμάτινους χιτώνες, δεν θα είχε καταδικαστεί να τρώει τον άρτο του με τον ιδρώτα του προσώπου του, δεν θα είχε εκπέσει από την αθανασία, δεν θα είχε δεχθεί την κατάρα η γη, δεν θα είχε καταδικαστεί να βγάζει αγκάθια και τριβόλια και, για να πω το πιο σημαντικό, δεν θα είχε εισαχθεί ο θάνατος στον κόσμο, ούτε θα επιστρέφαμε στη γη από την οποία ληφθήκαμε. Και αν εκείνος, εξαιτίας της παράβασης μίας και μόνο εντολής, έπαθε τόσα πολλά, τι άραγε δεν θα πάθουμε εμείς, που, αν και λάβαμε τόσες εντολές του Χριστού, τις παραβαίνουμε όλες μαζί με αναίδεια; Διότι σε εκείνον δόθηκε μία και μόνη εντολή και την παρέβη μία φορά, όχι πολλές, και δες πόση καταδίκη προήλθε από αυτό. Εμείς όμως, έχοντας λάβει περισσότερες θείες εντολές, τις παραβαίνουμε εκούσια όλες μαζί, και όχι μόνο μία φορά όπως εκείνος, αλλά μυριάδες φορές την ημέρα τις παραβαίνουμε αναιδώς.

Και στον Αδάμ είπε: «Επειδή άκουσες τη φωνή της γυναίκας σου και έφαγες από το δέντρο, για το οποίο σε είχα προστάξει να μην φας μόνο από αυτό, και έφαγες από αυτό, καταραμένη θα είναι η γη εξαιτίας των έργων σου· με λύπες θα τρως από αυτήν όλες τις ημέρες της ζωής σου· αγκάθια και τριβόλια θα σου αναβλαστάνει, και θα τρως το χορτάρι του αγρού. Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως το ψωμί σου, μέχρι να επιστρέψεις στη γη από την οποία πάρθηκες, διότι χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις».

Αμερόληπτη είναι η κρίση, φιλάνθρωπη η τιμωρία. Διότι δεν παρέδωσε σε αφανισμό και απόρριψη αυτόν που τόσο εύκολα εξαπατήθηκε από την πονηρή συμβουλή, αλλά τον υποβάλλει σε ιδρώτα και κόπους. Ούτε αφήνει όλα τα ζώα να αποτινάξουν την κυριαρχία του, αλλά επέτρεψε να εξαγριωθούν μόνο εκείνα που δεν του είναι απολύτως αναγκαία. Γι' αυτό, όσα κτήνη και πτηνά είναι κατάλληλα για μεταφορά, για όργωμα και για τροφή, επέτρεψε να παραμείνουν στην υπηρεσία του. Αλλά ούτε τον ίδιο καταράστηκε, παρά τη γη, ώστε να του βλασταίνει αγκάθια και τριβόλους, και να μην του παρέχει την τροφή χωρίς όργωμα. Και έπειτα από αυτά, όρισε να επιστρέψει στη μητέρα του τη γη, για να μην κατέχει την τιμωρία του αιώνια. Είδα κι εγώ κάποιους γέροντες, προχωρημένους στην ηλικία, να οδύρονται για τη ζωή τους, επειδή ήταν πλέον γεμάτη από κόπο και πόνο, και να λένε: «Όπως φαίνεται, ο Θεός μάς ξέχασε. Διότι ποιο είναι το όφελος μιας τέτοιας ζωής, όταν δεν μπορούμε να δούμε, ούτε να ακούσουμε, ούτε να περπατήσουμε; Για τέτοιους ανθρώπους ευεργέτης δεν είναι η ζωή, αλλά ο θάνατος», επισφραγίζοντας στην πράξη τον λόγο: «ο θάνατος είναι ανάπαυση για τον άνθρωπο», «του οποίου η οδός», κατά τον Ιώβ, «έχει αποκρυβεί».

Έτσι είδα εγώ, σαν να φωνάζει ήδη ξεκάθαρα, και δέξου λοιπόν δίκαια την ανταμοιβή των πράξεών σου». «Και τώρα, καταραμένος να είσαι από τη γη, η οποία άνοιξε το στόμα της για να δεχθεί το αίμα του αδελφού σου από το χέρι σου· όταν θα καλλιεργείς τη γη, δεν θα σου δώσει πια τη δύναμή της· στενάζοντας και τρέμοντας θα ζεις πάνω στη γη». Διότι, στην περίπτωση μεν του πατέρα του καταριέται τη γη να βλαστάνει γι' αυτόν αγκάθια και τριβόλια, στην περίπτωση όμως του Κάιν, δεν καταριέται τη γη, αλλά τον ίδιο τον Κάιν ως αδελφοκτόνο, και δεν υπόκειται μόνο στην κατάρα, αλλά υφίσταται και την τιμωρία του στεναγμού και του τρόμου.

Διότι τέτοια ελεεινά και ταπεινά λόγια έπρεπε να απευθύνει ο προπάτορας στον Θεό και να ελκύσει το έλεος Εκείνου που από τη φύση Του είναι πανελεήμων, ο Οποίος δεν επιθυμεί τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά το να επιστρέψει και να ζήσει. Επειδή όμως δεν είπε τίποτα τέτοιο, ούτε είπε το «αμάρτησα», αλλά κατηγόρησε τη γυναίκα και ίσως και Εκείνον που του έδωσε τη βοηθό, και η γυναίκα με τη σειρά της μεταθέτοντας την ευθύνη στο φίδι, δικαίως λοιπόν από τον δίκαιο κριτή δέχονται και οι δύο το επιτίμιο και γίνονται εξόριστοι από τον θείο κήπο, και η γη δέχεται την κατάρα, ώστε να μην αποδίδει τους καρπούς χωρίς όργωμα όπως πριν, αλλά μάλλον να αναβλαστάνει τριβόλους και αγκάθια στον γεωργό, και με κόπο και μόχθο πολύ θα ξεχωρίζει τα γεννήματα της γης μέσα από τα αγκάθια.

Τι παλαιότερο θα μπορούσε να βρει κανείς από τη νηστεία, ανάμεσα σε όσα συντελούν στην ωφέλεια της ψυχής; Διότι, ταυτόχρονα με τη δημιουργία του παραδείσου ως ωραίου έργου των χειρών του Θεού και με την πλάση του ανθρώπου, εισήχθη και ο κανόνας της νηστείας· αυτή δε ήταν η αποχή από τον καρπό του ξύλου της γνώσεως. Ποιος, λοιπόν, θα παραβλέψει αυτήν που είναι συνομήλικη με τους ανθρώπους, και δεν θα την αγκαλιάσει με ευχαρίστηση όταν έλθει, ούτε θα την ασπαστεί και θα της απευθύνει επαινετικά λόγια, σαν να είναι κάποια βασίλισσα που εμφανίστηκε από κάπου, αξιοθέατη και πανένδοξη, η οποία σαν κρόσσια έχει κρεμασμένες πάνω της τις αρετές, και σαν χρυσοποίκιλτο ένδυμα φοράει την αμέτοχη από κηλίδες απάθεια; Εάν την είχαμε φυλάξει, δεν θα είχαμε απομακρυνθεί από το δέντρο της ζωής, ούτε η γη θα έβγαζε για εμάς αγκάθια και τριβόλους. Επειδή όμως την παραβλέψαμε και γευτήκαμε την τροφή της παρακοής, υποπέσαμε σε όλα τα χείριστα, αποξενωθήκαμε από τη συμβίωση με τους αγγέλους και απομακρυνθήκαμε από τον Θεό. Έπειτα, αφού φορέσαμε και αυτό το δερμάτινο, θνητό και σκληρό ένδυμα, το οποίο αφενός πρέπει σαν τομάρι να το πλένουμε με δάκρυα, καθώς αποπνέει πάντοτε την οσμή της έμφυτης θνητότητάς του, αφετέρου πρέπει και να το αποξέουμε με τη νηστεία, ώστε να εντυπωθούν επάνω του εκείνες οι παλαιές συνήθειες που ο Θεός είχε ορίσει στον προπάτορα. Από τότε ξέσπασαν παγκόσμιοι κατακλυσμοί, συγχύστηκαν οι γλώσσες και πλήθη από παντοίες συμφορές κατέλαβαν τον κόσμο· και τι να λέω πλέον, παρά ότι με το δικό μας παράπτωμα οδηγήσαμε στη φθορά και την ίδια την κτίση;

Επειδή, λοιπόν, από φθόνο του διαβόλου και με την επιρροή της γυναίκας ξεπέσαμε από εκείνο το άφθαρτο ενδιαίτημα και εξοριστήκαμε από τον παράδεισο της τρυφής εξαιτίας της παράβασης των προγόνων μας, και ριχτήκαμε σε αυτή τη γη για να την καλλιεργούμε και καταδικαστήκαμε να τρώμε τον άρτο μας από αυτή με ιδρώτα και μόχθο, ενώ αυτή μας αναβλαστάνει ως επί το πλείστον αγκάθια και τριβόλια παρά σπόρους, ελάτε, αφού εισέλθουμε σαν σε έναν δεύτερο, άλλο παράδεισο, δηλαδή σε αυτόν τον ορατό κόσμο, να θεωρήσουμε τα έργα της κτίσης του όσο είναι δυνατόν, ώστε, αναγόμενοι από την ομορφιά των όντων προς τον δημιουργό, σύμφωνα με τη θεία Γραφή, να γεννηθεί μέσα μας η γνώση των θείων και των ανθρώπινων πραγμάτων, καθώς θα φωτιζόμαστε από το Πνεύμα. Διότι έτσι, με τον λόγο και τη σοφία της χάριτος του Θεού, όχι μόνο θα εισέλθουμε στον νοητό παράδεισο και θα εξετάσουμε με ακρίβεια τις φύσεις των όσων βρίσκονται σε αυτόν, τις κινήσεις και τους λόγους τους, αλλά και θα απολαύσουμε τα άνθη του και θα καλλιεργήσουμε με ευσέβεια τη γεωργία των αθανάτων.

Τώρα η γη έδωσε καθαρά τον καρπό της, ενώ σε όλο τον προηγούμενο χρόνο τον έδινε με αγκάθια και τριβόλια, αναδίδοντας τη φθορά της αμαρτίας. Τώρα ο ουρανός γνώρισε ότι δεν οικοδομήθηκε μάταια, αφού φανερώθηκε Εκείνος για τον οποίο δημιουργήθηκε, και ο ήλιος είδε εκείνο για το οποίο έλαβε το φως ώστε να το βλέπει. Τώρα όλη η κτίση αισθάνθηκε τον εαυτό της πιο ωραίο και πιο λαμπρό, καθώς έλαμψε το κοινό της στολίδι. Τώρα όλοι οι άγγελοι του Θεού αίνεσαν και ύμνησαν τον Δεσπότη τους με φωνή μεγάλη, και τόσο περισσότερο σε σχέση με τότε που στόλιζε τον ουρανό με τον κύκλο των άστρων, όσο αυτή που τώρα ανατέλλει είναι υψηλότερη και λαμπρότερη από κάθε άστρο και πιο ωφέλιμη για όλο τον κόσμο. Τώρα η φύση των ανθρώπων έλαβε ενεργό οφθαλμό, ενώ από τότε που δημιουργήθηκε μέχρι αυτήν την ημέρα παρέμενε τυφλή. Διότι, όπως ακριβώς αργότερα με τον εκ γενετής τυφλό, ο Θεός τη συνάντησε να περιπλανιέται και να σκοντάφτει, την ελέησε και της τοποθέτησε αυτόν τον θαυμαστό οφθαλμό· και είδε ο άνθρωπος όσα, αν και επιθύμησε από παλιά να δει στο πρόσωπο πολλών προφητών και βασιλέων, δεν μπόρεσε.

Από πού προήλθε η νέα κτίση; Ποιος μεταμόρφωσε ολόκληρο αυτό το σύμπαν; Και βέβαια, ο μεν ουρανός δέχθηκε κάποιους νέους, αναπλασμένους πολίτες· αυτούς τους μετέφερε από τη γη η Παρθένος. Η δε γη είχε ως ένοικο τον καινό άνθρωπο, τον ίδιο τον Δεσπότη του ουρανού, επειδή δεν έβγαλε τον παλαιό καρπό της αμαρτίας, αγκάθια και τριβόλια, αλλά το νέο άνθος της δικαιοσύνης, την Παρθένο. Και όχι μόνο με αυτόν τον τρόπο εξάλειψε τη φθορά του παλαιού και προσέφερε σε όλους μια νέα ζωή, αλλά και ο ίδιος ο ουρανός μέσω αυτής θα αναλάβει ένα καλύτερο σώμα, καθαρό από κάθε φθορά, καθώς και η σελήνη, και η γη, και τα άστρα. Επειδή είναι αδύνατον η κτίση να ελευθερωθεί από τη φθορά, αν δεν αποκτήσουν την ελευθερία τους τα τέκνα του Θεού· και το λύτρο αυτής της ελευθερίας το προσέφερε η Παρθένος, τον Πρωτότοκο των νεκρών.

Και αυτός, λοιπόν, ο τρόπος της δολιότητας είναι γι' αυτόν τόσο αρχαίος και συνηθισμένος. Διότι, αφού δελέασε τον Αδάμ, εκείνον τον πρώτο άνθρωπο, με την ελπίδα της θεώσεως, τον κατέστησε έτσι παραβάτη της εντολής, έκπτωτο από τον Θεό και εξόριστο από τον παράδεισο, με αποτέλεσμα ταυτόχρονα να διαψευστεί στην ελπίδα του και να απογυμνωθεί από τα αγαθά που είχε στα χέρια του.

Όπως ακριβώς, όταν υπάρχει μια ερημωμένη πόλη, και θελήσει κάποιος να την ανοικοδομήσει, αμέσως γκρεμίζει εντελώς όσα έχουν καταρρεύσει και πέσει, και έτσι αρχίζει να σκάβει και μέσα στο σκάμμα να θέτει τα θεμέλια και να προχωρά την οικοδομή, αν και δεν υπάρχει ακόμη οικία· και όπως εκείνος που θέλει να δημιουργήσει έναν παράδεισο σε τόπους έρημους και δυσώδεις, πρώτα αρχίζει να καθαρίζει και να τοποθετεί φράχτη ολόγυρα και να ετοιμάζει αυλάκια, και ύστερα φυτεύει, και μεγαλώνουν τα φυτά, ώστε με αυτόν τον τρόπο, μετά από πολύ χρόνο, να δώσει ο παράδεισος καρπούς, έτσι και οι προαιρέσεις των ανθρώπων μετά την παράβαση έχουν μετατραπεί σε χέρσες και ερημωμένες και γεμάτες αγκάθια· διότι είπε ο Θεός στον άνθρωπο: «Αγκάθια και τριβόλους θα σου αναβλαστήσει η γη». Υπάρχει λοιπόν ανάγκη από πολύ μόχθο και κόπο, για να αναζητήσει κανείς και να θέσει το θεμέλιο, έως ότου έλθει στις καρδιές των ανθρώπων η φωτιά και αρχίσει να καθαρίζει τα αγκάθια· και έτσι αρχίζουν να αγιάζονται, δοξάζοντας τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα στους αιώνες. Αμήν.

Και έτσι βλέποντας ο Θεός την αγαθή σου προαίρεση, ότι δηλαδή τα δικά σου έργα που τα κάνεις από τη φύση σου τα αποδίδεις στον Θεό, πάλι ο ίδιος σου χαρίζει τα δικά του, τα πνευματικά, τα θεία και επουράνια. Ποιοι είναι δε οι καρποί του πνεύματος; Αγαλλίαση, ευφροσύνη. (Ερώτηση:) Αλλά επειδή υπάρχουν φυσικοί καρποί παρόμοιοι με αυτούς, αγάπη, πίστη, προσευχή, διέκρινε για εμάς, πώς είναι τα φυσικά και πώς είναι τα πνευματικά; (Απόκριση:) Τα δικά σου έργα που κάνεις, είναι μεν καλά και ευπρόσδεκτα στον Θεό, αλλά δεν είναι καθαρά. Για παράδειγμα, αγαπάς τον Θεό, αλλά όχι τέλεια· έρχεται ο Κύριος και σου δίνει αγάπη άτρεπτη, την επουράνια. Προσεύχεσαι εσύ φυσικά μαζί με περισπασμούς και λογισμούς· σου δίνει ο Θεός την καθαρή προσευχή «εν πνεύματι και αληθεία». Στα ορατά πράγματα, η γη ως επί το πλείστον από μόνη της βγάζει αγκάθια, ενώ ο γεωργός σκάβει, εργάζεται επιμελώς, ρίχνει τον σπόρο, αλλά τα αγκάθια χωρίς να σπαρθούν φυτρώνουν και πληθαίνουν· διότι μετά την παράβαση ειπώθηκε στον Αδάμ: «αγκάθια και τριβόλους θα σου αναβλαστήσει η γη». Και πάλι ο γεωργός κοπιάζει στη γη, ξεριζώνει τα αγκάθια, και αυτά πάλι πληθαίνουν. Εφάρμοσε αυτό πνευματικά. Διότι μετά την παράβαση, η γη της καρδιάς βγάζει αγκάθια και τριβόλους, εργάζεται ο άνθρωπος, κοπιάζει, και πάλι τα αγκάθια των πονηρών πνευμάτων φυτρώνουν.

Διότι, όπως ακριβώς ο γεωργός, όταν πηγαίνει να καλλιεργήσει τη γη, παίρνει τα απαραίτητα εργαλεία και ενδύματα για την εργασία, έτσι και ο Χριστός, ο επουράνιος βασιλιάς και αληθινός γεωργός, όταν ήλθε στην ερημωμένη από την κακία ανθρωπότητα, αφού ενδύθηκε το σώμα και βάσταξε ως εργαλείο τον σταυρό, καλλιέργησε την έρημη ψυχή και αφαίρεσε από αυτήν τις «ακάνθες και τους τριβόλους» των πονηρών πνευμάτων και ξερίζωσε τα ζιζάνια της αμαρτίας και κατέκαψε με πυρ κάθε χόρτο των αμαρτημάτων της, και, αφού την καλλιέργησε με αυτόν τον τρόπο με το ξύλο του σταυρού, φύτεψε σε αυτήν τον πάγκαλο παράδεισο του Πνεύματος, ο οποίος φέρει κάθε γλυκύ και επιθυμητό καρπό για τον Δεσπότη Θεό.

Όλα αυτά είναι μυστήριο της ψυχής που έχει λυτρωθεί με την παρουσία του Χριστού. Διότι Ισραήλ ερμηνεύεται ως ο νους που βλέπει τον Θεό. Ελευθερώνεται, λοιπόν, από τη δουλεία του σκότους, από τα πνεύματα των Αιγυπτίων. Επειδή, δηλαδή, με την παρακοή ο άνθρωπος πέθανε τον φρικτό θάνατο της ψυχής και δέχθηκε κατάρα πάνω στην κατάρα («αγκάθια και τριβόλια θα σου αναβλαστήσει η γη», και πάλι: «θα καλλιεργήσεις τη γη και δεν θα συνεχίσει να σου δίνει τους καρπούς της»), φύτρωσαν και βλάστησαν στη γη της καρδιάς του αγκάθια και τριβόλια, οι εχθροί του αφαίρεσαν τη δόξα μέσω της απάτης και τον έντυσαν με ντροπή, αφαιρέθηκε το φως του και ντύθηκε το σκοτάδι, φόνευσαν την ψυχή του, διασκόρπισαν και χώρισαν τους λογισμούς του, γκρέμισαν από το ύψος τον νου του, και ο άνθρωπος Ισραήλ έγινε δούλος του αληθινού Φαραώ. Και αυτός τοποθέτησε πάνω του επιστάτες και εργοδιώκτες, τα πνεύματα της πονηρίας, που τον ανάγκαζαν, εκούσια και ακούσια, να πράττει τα πονηρά του έργα και να εκπληρώνει την καθορισμένη παραγωγή του πηλού και των πλίνθων. Αυτοί, αφού τον χώρισαν από το ουράνιο φρόνημα, τον κατέβασαν στα υλικά, γήινα και λασπώδη πονηρά έργα, και σε λόγια, ενθυμήσεις και μάταιους διαλογισμούς. Διότι, έχοντας εκπέσει από το ίδιο της το ύψος, η ψυχή βρήκε μια μισάνθρωπη βασιλεία και άρχοντες σκληρούς που την εξανάγκαζαν να χτίζει γι' αυτούς τις πόλεις της κακίας των αμαρτιών.

Βγάλε, λοιπόν, την κρυφή και άκαρπη πέτρα από τη γη της καρδιάς και όλες τις μικρές πέτρες, μάζεψε «τα αγκάθια και τα τριβόλια» και μην πέσεις σε ακηδία· διότι δεν εργάζεσαι μόνος σου, αλλά υπάρχει μέσα σου θεία δύναμη που συνεργάζεται μαζί σου. Μην αποκάμεις, λοιπόν, και μην οκνήσεις· σπεύσε, για να φτάσεις στον σκοπό, ώστε να αναπαυθείς στον Λόγο και να ονομαστείς θυγατέρα του Υψίστου. Διότι λέει: «πού είναι τα τέκνα σου;» Και τι απάντησε, λέει, στον λόγο μου; Μακάριοι είναι εκείνοι που τρέχουν με άοκνη προθυμία, διότι αυτοί, αφού κατακτήσουν το έπαθλο, θα αναπαυθούν. Αλίμονο δε στην ψυχή εκείνη, η οποία δεν φρόντισε για τη γη της καρδιάς της - και δεν παρακάλεσε τον οικοδεσπότη να πάρει σφυρί και σιδερένιους λοστούς, για να βγάλει την κρυφή και άκαρπη πέτρα - ούτε για τις μικρές πέτρες φρόντισε, αλλά παραμένει έτσι χέρσος όλος ο τόπος, εντελώς έρημος. Αναβάλλει λοιπόν από μέρα σε μέρα και διατηρεί μόνο το εξωτερικό σχήμα χωρίς να εξετάσει προσεκτικά τον εαυτό της, αλλά βρίσκεται σε υψηλοφροσύνη και κενοδοξία «για να θεαθεί από τους ανθρώπους». Μια τέτοια ψυχή έχει ήδη λάβει τον μισθό της.

Όπως ακριβώς, εάν υπάρχει μια ερειπωμένη πόλη και κάποιος θελήσει να την ανοικοδομήσει, αμέσως γκρεμίζει εντελώς όσα έχουν σαθρά θεμέλια και όσα έχουν καταρρεύσει, και έτσι αρχίζει να σκάβει και να προχωρά την οικοδομή (αν και δεν υπάρχει ακόμη η οικία). Ή όπως κάποιος δημιουργεί έναν κήπο σε τόπους έρημους και δύσοσμους, αρχίζει πρώτα να καθαρίζει και να τοποθετεί περίφραξη και να ετοιμάζει αυλάκια και να φυτεύει, ώστε μετά από πολύ χρόνο να καρποφορήσει ο κήπος, έτσι και οι προαιρέσεις των ανθρώπων μετά την παράβαση είναι χερσωμένες, ερειπωμένες και γεμάτες αγκάθια. Διότι ο Θεός του είπε: «αγκάθια και τριβόλια θα σου βλαστήσει η γη». Υπάρχει λοιπόν ανάγκη από πολύ μόχθο και κόπο, για να αναζητήσει κάποιος και να θέσει το θεμέλιο, έως ότου έλθει στις καρδιές το επουράνιο πυρ και αρχίσει να καθαρίζει τα αγκάθια, και με αυτόν τον τρόπο αρχίζουν να αγιάζονται.

Οι λόγοι που λέγονται είναι προτρεπτικοί, επειδή προθυμοποιούν την ψυχή, όμως αυτοί οι ίδιοι οι λόγοι έχουν ανάγκη από έργα. Διότι ιδού, οι Γραφές και ο νόμος και οι δάσκαλοι και ο Θεός εκφέρουν λόγους, προκειμένου αυτοί οι λόγοι να γίνουν έργο μέσα στην ψυχή. Διότι και ο Κύριος, όταν ήλθε στη γη, επιτέλεσε έργο σε αυτήν, καθώς καλλιέργησε την χέρσα και ερημωμένη γη, ξερίζωσε από αυτήν τα αγκάθια και τα τριβόλια, πήρε από αυτήν ένα νέο φυτό και φύτεψε σε αυτήν μια νέα, ουράνια φυτεία. Διότι, εάν ήθελε να κατέλθει στη γη με γυμνή τη θεότητα, ούτε οι άνθρωποι θα μπορούσαν να δουν τη δόξα Του, ούτε ο ίδιος ο θάνατος θα μπορούσε να την υποφέρει, ούτε η κτίση να την αντέξει. Αλλά έθεσε κατά μέρος το μέγεθος της δόξας Του, χρησιμοποίησε γεωργικά εργαλεία και ανέλαβε σχήμα γεωργού. Παρομοίως ντύθηκε ως ενδύματα τα σκεύη του σώματος και της ψυχής, και αφού εισήλθε με αυτόν τον τρόπο στην έρημη γη της καρδιάς, την καλλιέργησε. Διότι, αν ο Ισραήλ δεν μπόρεσε να υποφέρει τη δόξα του Μωυσή, πόσο μάλλον κανείς δεν θα μπορούσε να αντέξει τη θεϊκή δόξα. Ανέλαβε, λοιπόν, σχήμα γεωργού και ένδυμα ζευγολάτη. Όπως ακριβώς, για να είναι κάποιος εργάτης και να πάρει τα εργατικά σκεύη και εκείνα του αρότρου και έτσι να σκάψει τη γη, έτσι και ο Κύριος, αφού έλαβε το εργατικό ένδυμα, έβαλε εργάτες στη γη, την καλλιέργησε, την έσκαψε σε βάθος και έσπειρε επουράνιο σπόρο.

Ερώτηση. Αλλά επειδή υπάρχουν φυσικοί καρποί παρόμοιοι με αυτούς, αγάπη, πίστη, προσευχή, διευκρίνισέ μας, πώς είναι τα φυσικά και πώς είναι εκείνα του Αγίου Πνεύματος; Απάντηση. Τα δικά σου έργα που κάνεις, είναι μεν καλά και στον Θεό ευπρόσδεκτα, αλλά δεν είναι καθαρά. Για παράδειγμα, εσύ αγαπάς τον Θεό, αλλά η δική σου αγάπη είναι ευμετάβλητη· έρχεται ο Θεός και σου δίνει αγάπη άτρεπτη, επουράνια. Προσεύχεσαι εσύ με τον φυσικό τρόπο μαζί με μετεωρισμούς και λογισμούς· σου δίνει ο Θεός την καθαρή προσευχή «εν πνεύματι και αληθεία». Όμως, ως επί το πλείστον, η γη από μόνη της βγάζει αγκάθια, και ο γεωργός σκάβει, εργάζεται επιμελώς, ρίχνει τον σπόρο, και τα αγκάθια, χωρίς να σπαρθούν, φυτρώνουν και πληθαίνουν. Διότι μετά την παράβαση ελέχθη: «αγκάθια και τριβόλους θα σου βλαστήσει» η γη. Πάλι ο γεωργός κοπιάζει στη γη, ξεριζώνει τα αγκάθια, και αυτά πάλι πληθαίνουν. Κατανόησέ το αυτό πνευματικά. Διότι μετά την παράβαση, η γη της καρδιάς βγάζει αγκάθια και τριβόλους· εργάζεται ο γεωργός, κοπιάζει, και πάλι τα αγκάθια των ακαθάρτων πνευμάτων ξεφυτρώνουν. Έπειτα το ίδιο «το Πνεύμα συναντιλαμβάνεται την ασθένεια» των ανθρώπων, και ρίχνει ο Κύριος σε αυτή τη γη επουράνιο σπόρο, την καλλιεργεί, και παρότι έχει πέσει ο σπόρος, οι τρίβολοι και τα αγκάθια φυτρώνουν.

Διότι το όνομα Ισραήλ ερμηνεύεται ως ο νους που βλέπει τον Θεό. Ελευθερώνεται λοιπόν ο άνθρωπος από τη δουλεία του σκότους και από τους πνευματικούς Αιγυπτίους. Επειδή, με την παρακοή και την παράβαση, ο πρώτος άνθρωπος πέθανε με τον φοβερό θάνατο της ψυχής, σύμφωνα με την απόφαση και την απειλή του Θεού - διότι του είπε: «την ημέρα που θα φας από το δέντρο, θα πεθάνεις», και έτσι έγινε, και πάλι: «χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις» και προσθέτει μάλιστα κατάρα πάνω στην κατάρα λέγοντας: «με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως το ψωμί σου», «αγκάθια και τριβόλια θα σου βλαστήσει» η γη, «θα εργάζεσαι τη γη, και δεν θα σου δώσει πλέον τους καρπούς της» - διότι φύτρωσαν και βλάστησαν στη γη της καρδιάς του αγκάθια και τριβόλια, και οι εχθροί του αφαίρεσαν τη δόξα μέσω της απάτης και τον έντυσαν με αισχύνη, αφαιρέθηκε το φως του και τον έντυσαν με σκοτάδι, φόνευσαν την ψυχή του και διασκόρπισαν και δίχασαν τους λογισμούς του, και γκρέμισαν από το ύψος τον νου του, και ο άνθρωπος Ισραήλ έγινε δούλος του αληθινού Φαραώ.

Αλλά αυτό μεν δεν το κάνει, την δε υπόλοιπη όλη γη, επειδή, όπως είπαμε, ήταν άφθαρτη καθώς και ο παράδεισος, προσφέροντας τα πάντα αυτομάτως, για να μην έχει ο Αδάμ, βγαίνοντας και από εκεί, και πάλι έναν βίο χωρίς μόχθο, απαλλαγμένο από κόπους και ιδρώτα, την καταράστηκε εκ των προτέρων, λέγοντας τα εξής: «Επικατάρατη η γη για τα έργα σου· με λύπες θα τρως από αυτήν όλες τις ημέρες της ζωής σου· αγκάθια και τριβόλια θα σου αναβλαστήσει και θα τρως το χόρτο του αγρού που είναι ορισμένο για τα θηρία και τα άλογα ζώα· με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου, έως ότου επιστρέψεις στη γη από την οποία λήφθηκες, διότι γη είσαι και σε γη θα επιστρέψεις.» Ευλόγως, λοιπόν, έπρεπε αυτός που είχε περιπέσει στη φθορά και τον θάνατο εξαιτίας της παραβάσεως, να κατοικεί ομοίως σε γη ρευστή και φθαρτή και να μετέχει επαξίως σε τέτοιου είδους τροφή. Διότι, επειδή η άφθονη τρυφή, η άφθαρτη και άκοπη διαβίωση, τον οδήγησαν στη λήθη των αγαθών που είχαν δοθεί από τον Θεό και στην περιφρόνηση της δοθείσας εντολής, καταδικάστηκε δικαίως να εργάζεται τη γη με κόπο και ιδρώτα και έτσι λίγο-λίγο να λαμβάνει από αυτήν τις τροφές, σαν από κάποιον οικονόμο. Είδες πώς, αφού πρώτα καταράστηκε η γη και στερήθηκε την προηγούμενη αυτόματη βλάστησή της, με αυτόν τον τρόπο δέχθηκε τον παραβάτη; Για ποιον λόγο και γιατί;

Ώστε, όταν μεν καλλιεργείται από αυτόν με ιδρώτα και κόπο, να του παρέχει αυτά που βλασταίνουν από αυτήν αναλογικά για την κάλυψη των αναγκών του, όταν όμως δεν καλλιεργείται, να παραμένει άκαρπη, παράγοντας μόνο αγκάθια και τριβόλους.

(ω, λόγια πιο αναίσχυντα και μιαρά από μια αναίσχυντη και μιαρή ψυχή!) —αφού λοιπόν ο Αδάμ μίλησε έτσι, τότε του λέει ο Θεός: «Με κόπο και με ιδρώτα θα τρως το ψωμί σου, και η γη θα σου βλαστήσει αγκάθια και τριβόλια», και τέλος ότι: «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις.» — «Ήθελα», λέει, «να μετανοήσεις και να βρεθείς πάλι στην προηγούμενη διαγωγή σου. Επειδή όμως είσαι τόσο σκληρός, φύγε στο εξής από κοντά μου, και θα σου αρκέσει ως παιδαγωγία η αποστασία σου, διότι χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις.» Αντιλαμβάνεσαι λοιπόν τώρα ότι μετά την παράβαση, εξαιτίας του ότι δεν μετανόησε και δεν είπε «Αμάρτησα», γι' αυτό και εξορίζεται και διατάζεται να ζει με κόπο και ιδρώτα, και καταδικάστηκε να επιστρέψει στη γη από την οποία πάρθηκε; Και αυτό είναι φανερό από τα εξής.

Κεφάλαιο ΙΕ΄. Ο άνθρωπος μετά την παράβαση άκουσε ότι είναι γη και στη γη ως γη θα επιστρέψει, και ότι αγκάθια και τριβόλια θα του βλαστήσει η γη. Ας μην απορήσει λοιπόν κανείς, εάν η φύση των ανθρώπων παράγει τις αμαρτίες· διότι, όπως ακριβώς η γη από την οποία ελήφθη βγάζει από τη φύση της αγκάθια και τριβόλια, έτσι και η ανθρώπινη φύση από τη φύση της παράγει τις αμαρτίες. Και όπως ακριβώς η γη, μέσω της καλλιέργειας και της πολλής φροντίδας, και με τον ιδρώτα του προσώπου εκείνου που την καλλιεργεί και την περιποιείται, καρποφορεί σιτάρι και τα υπόλοιπα κατάλληλα για τροφή αγαθά, έτσι και ο άνθρωπος, μέσα από ιδρώτα και κόπους, καρποφορεί λογικές αρετές, κατάλληλες για να ευαρεστήσουν τον Θεό. Και όπως ο γεωργός δεν μπορεί να καλλιεργήσει χωρίς εργαλεία και χωρίς τις βροχές από τον ουρανό, έτσι ούτε και ο θεοσεβής χωρίς τη χάρη του Θεού.