Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 3:19

Διότι καταράστηκε ολόκληρη τη γη, δηλαδή την ανθρώπινη φύση, λέγοντας στον Αδάμ: «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Καταράστηκε, εξίσου, τον κόσμο των ασεβών πνίγοντάς τον στο νερό. Επιπλέον αυτών, καταράστηκε την Ιουδαία, επειδή οι κάτοικοί της συμπεριφέρθηκαν με ύβρη απέναντί του. Διότι είπε: «Ιερουσαλήμ, εσύ που σκοτώνεις τους προφήτες και λιθοβολείς αυτούς που έχουν σταλεί σε εσένα· πόσες φορές θέλησα να συνάξω τα παιδιά σου, όπως η όρνιθα συνάγει τα πουλιά της κάτω από τις φτερούγες της, και δεν θελήσατε; Ιδού, εγκαταλείπεται έρημος ο οίκος σας». Διότι στη φράση «εγκαταλείπεται σε εσάς ο οίκος σας», διαφαίνεται το πάθος της εγκατάλειψης που επήλθε σε αυτήν. Και αφού εγκαταλείφθηκε από αυτόν, καταστράφηκε και από πόλεμο και από φωτιά, και από τα χέρια αυτών που την εξόντωσαν. Ένα άλλο σημείο εξάλλου κοντά σε αυτό, και αποτέλεσμα της υπέρτατης δύναμης, είναι το ότι εξολόθρευσε τον ασεβή με το πνεύμα μέσω των χειλέων του. Διότι επιτιμούσε τα ακάθαρτα πνεύματα, και από την πλευρά της ανθρώπινης φύσης, ηχούσε η φωνή διαμέσου του στόματος και των χειλέων, με την άρρητη όμως δύναμη του Πνεύματος συντριβόταν το πλήθος των δαιμόνων. Θα είναι δε, λέει, ζωσμένος στη μέση του με δικαιοσύνη, και περιτυλιγμένος στα πλευρά του με αλήθεια. Αυτό είναι σαν να έλεγε ότι η δύναμή του και το αξίωμά του δεν προέρχονται καθόλου από τα κοσμικά πράγματα, αλλά μάλλον είναι δόξα θεοπρεπής, και είναι σαν να έχει ζωστεί με τη δικαιοσύνη και την αλήθεια.

Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο, παρέχοντας το πνεύμα της σωτηρίας –δηλαδή ιερουργώντας το ευαγγελικό κήρυγμα– τόσο σε αυτούς που προέρχονταν από το αίμα του Ισραήλ όσο και σε εκείνους σε όλη την οικουμένη, να περιπέσουν σε φοβερούς και αφόρητους πειρασμούς και να υπομείνουν κίνδυνο ακόμη και για τη ζωή και το αίμα τους, για τον λόγο αυτόν και πολύ εύλογα τους πείθει να αντιμετωπίζουν τέτοιες καταστάσεις με γενναιότητα, λέγοντας: «Βάδιζε, λαέ μου, είσελθε στα ταμεία σου». Και με εξαιρετική ευφυΐα και πολλή ευφημία ονομάζει «ταμεία» πιθανότατα τα μνήματα μέσα στη γη· και μάλιστα, κλείνει τις θύρες όπως ακριβώς κάνουν αυτοί που πραγματικά κρύβονται, και τους προτρέπει να υπομείνουν στην αφάνεια για λίγο, μέχρι να παρέλθει η οργή του Κυρίου. Διότι ειπώθηκε στον γενάρχη του ανθρώπινου γένους, δηλαδή στον Αδάμ: «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις»· και η ανθρώπινη φύση ήταν καταραμένη εξαιτίας της παράβασης· γι' αυτό και υποτάχθηκε στη φθορά. Πρόκειται όμως να λυθούν τα όσα έχουν επιβληθεί εξαιτίας της θείας οργής.

Έπειτα ας αναζητήσουμε, όσο είναι δυνατόν, ποιο είναι το νόημα του δικού μας μυστηρίου. Έκτισε λοιπόν ο Θεός των όλων τα πάντα για την αφθαρσία, και οι δημιουργίες του κόσμου είναι σωτήριες. Με τον φθόνο όμως του διαβόλου ο θάνατος εισήλθε στον κόσμο, διότι παρέσυρε τον πρώτο άνθρωπο σε παράβαση και παρακοή, και για αυτή την αιτία βρέθηκε κάτω από τη θεϊκή κατάρα. Διότι ειπώθηκε προς αυτόν: «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις». Αλλά η πραότητα του Δημιουργού υπερπήδησε τη βλάβη από την κακοτροπία εκείνου και βοήθησε τους ανθρώπους πάνω στη γη. Διότι από τη φύση του ο Θεός και Πατέρας είναι ζωή. Και όντας ο μόνος που έχει αυτή την ιδιότητα, εξέλαμψε τον Χριστό, ο οποίος είναι και ο ίδιος ζωή, διότι δεν ήταν δυνατόν να είναι διαφορετικός ο Λόγος που ουσιωδώς προήλθε από τη ζωή. Τα πάντα λοιπόν ο Θεός και Πατέρας τα ζωογονεί δια του Υιού, εν Αγίω Πνεύματι. Πώς λοιπόν έπρεπε ο επίγειος άνθρωπος, που ήταν κρατούμενος από τον θάνατο, να ανυψωθεί προς την αφθαρσία; Έπρεπε η θνήσκουσα σάρκα να γίνει μέτοχος της ζωοποιού δυνάμεως που προέρχεται από τον Θεό. Και ζωοποιός δύναμη του Θεού και Πατρός είναι ο μονογενής Λόγος. Αυτόν έστειλε σε εμάς ως σωτήρα και λυτρωτή, και έγινε σάρκα, χωρίς να υποστεί τροπή ή αλλοίωση σε αυτό που δεν ήταν, ούτε φυσικά αποβάλλοντας την ιδιότητα του Λόγου, αλλά μάλλον γεννήθηκε κατά σάρκα από γυναίκα και οικειοποιήθηκε το σώμα από αυτήν, για να εμφυτεύσει τον εαυτό του σε εμάς με αδιάσπαστη ένωση, και να μας αναδείξει ανώτερους από τον θάνατο και τη φθορά.

Διότι αναστήθηκες ως Θεός, καταπατώντας το σκληρό και δυσαντιμετώπιστο θηρίο, δηλαδή τον θάνατο, και παρέλυσας τη δύναμη εκείνης της αρχαίας κατάρας. Καταργήθηκε δε σε εσένα και μέσω εσού το «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις», το οποίο είχε ειπωθεί εναντίον μας. «Εν μέσω δύο ζώων θα γίνεις γνωστός.» Αυτό έχει ερμηνευθεί με διάφορους τρόπους από κάποιους. Και κάποιος μεν είπε ότι έχουν ονομαστεί ως δύο ζώα το Πνεύμα και ο Υιός, ανάμεσα στα οποία γνωρίζεται ο Θεός και Πατέρας. Θεωρώ όμως ανίδεο το να νοείται με αυτόν τον τρόπο, και ότι ενέχει πολλή αφέλεια. Διότι ποιος είναι αυτός που θα τολμούσε να πει ότι η ζωή, δηλαδή ο Υιός ή το Άγιο Πνεύμα, είναι ζώο; Διότι ζωή είναι μάλλον αυτό που ζωοποιεί, ενώ ζώο είναι αυτό που μετέχει στη ζωή που παρέχεται από άλλον. Είναι δε άτοπο και από άλλη άποψη να νοείται ο Πατέρας στο μέσον των δύο, Αυτός που ονομάζεται πρώτος σύμφωνα με τη σύνταξη της ομολογίας της Αγίας και ομοουσίου Τριάδος. Και δεν λέμε βέβαια, επειδή προτάσσεται κατά την ονομασία του Υιού και του Πνεύματος, ότι προϋπάρχει αυτών· διότι αυτό είναι φλυαρία και ψευδολογία· αλλά μάλλον φρονούμε και έχουμε πιστέψει, ότι έχει συναΐδιο τον Λόγο που προήλθε από Αυτόν, και ήταν, αυτό που είναι, όχι χωρίς το ίδιο Του το Πνεύμα, αλλά ταυτόχρονα με το να νοείται ο Πατέρας ως Θεός, συμπαρίσταται αμέσως και η ύπαρξη Εκείνου εξαιτίας του οποίου είναι Πατέρας, καθώς και το ίδιο το θείο και Άγιο Πνεύμα Του. Επειδή δε είναι τρόπον τινά πηγή του δικού Του γεννήματος, έχει ονομαστεί πρώτος οικονομικώς.

Γι' αυτό, λοιπόν, έχουμε ταραχθεί και έχουμε καταστραφεί, πέφτοντας σε κατάρα και καταδίκη οι άθλιοι, και έχουμε κυριευθεί από τον θάνατο επειδή παροργίστηκε ο Θεός· διότι άκουσε ο προπάτορας Αδάμ, ως ρίζα του γένους, «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Όμως, δεν μας παραμέλησε για πάντα ο Δημιουργός, αλλά μας σπλαχνίστηκε ως Θεός. Διότι, αν και «Κατάπιε ο θάνατος έχοντας ισχύσει» κατά τη φωνή του Προφήτη, όμως «πάλι αφαίρεσε ο Θεός κάθε δάκρυ από κάθε πρόσωπο· το όνειδος του λαού αφαίρεσε από όλη τη γη». Διότι έχει καταργηθεί εν Χριστώ το κράτος του θανάτου, καθώς έχει αναιρεθεί η αμαρτία, για την οποία και ονειδιζόμασταν· «διότι ο Κύριος μας θυμήθηκε, και μας ελέησε», όπως ακριβώς ψάλλει ο θεσπέσιος Δαβίδ. Διότι μας επανέφερε στην αφθαρσία και τη ζωή, αν και ήμασταν ταραγμένοι, όπως ανέφερα μόλις τώρα, από τη θεία οργή, ώστε να βρεθούμε σε έκλειψη του Πνεύματος, δηλαδή στην απόθεση και την αποβολή της ψυχής· διότι έτσι συντελείται σε εμάς ο θάνατος. Και ότι έχουμε μεν καταδικαστεί σε θάνατο επειδή προσκρούσαμε στον Θεό, αλλά έχουμε σωθεί πάλι επειδή ελεηθήκαμε, το επιβεβαιώνει ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας προς τον Δημιουργό των πάντων: «Όταν όμως εσύ αποστρέψεις το πρόσωπό σου, θα ταραχθούν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν. Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης.»

Διότι τότε, καθώς βρίσκεται σαν σε θαλασσοταραχή κοσμικών ηδονών, διατρέχει δεινό κίνδυνο· επειδή, όταν η αρετή μέσα μας ατονεί, επικρατεί οπωσδήποτε η ηδονή, συγκλονίζοντάς μας προς τη φαυλότητα. Το ότι βέβαια τα οστά μπορούν να νοηθούν μεταφορικά ως οι νοερές δυνάμεις της ψυχής, σύμφωνα με τις οποίες έχει τη σύσταση και τη διαμονή της στο αγαθό, το ερμηνεύει ο ίδιος ο Δαβίδ λύνοντας το αίνιγμα του λόγου, με όσα πρόσθεσε στα προηγούμενα: ότι «Η ψυχή μου ταράχθηκε σφόδρα». <«Ότι ταράχθηκαν τα οστά μου.»> (A φ. 35 β.) Νομίζω δε ότι υποδηλώνεται και κάτι άλλο με το να λέει ο Ψαλμωδός ότι τα οστά του υπέστησαν ταραχή. Διότι ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο για την αφθαρσία· επειδή όμως ο προπάτορας Αδάμ καταπάτησε τη δοσμένη εντολή και ολίσθησε στην παράβαση, έγινε αμέσως καταραμένος. Διότι του ειπώθηκε: «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Νομίζω, λοιπόν, ότι με αυτόν τον τρόπο έχουν ταραχθεί τα οστά όλων, εφόσον η σάρκα έχει καταδικαστεί σε διάλυση μέσω του θανάτου· διότι εισέβαλαν και στην ίδια την ψυχή θόρυβοι και τρόμοι, καθώς και η τυραννία των παθών. Διότι, από τη στιγμή που το σώμα έγινε φθαρτό, βλάστησαν μέσα του τα πάθη της φθοράς, και εισχώρησε ο νόμος της αμαρτίας, αυτός που βρίσκεται στα μέλη της σάρκας, ο οποίος αντιστρατεύεται και αιχμαλωτίζει τον νου σε κάθε λογής ατοπήματα.

Επειδή όμως αυτός είναι και η σοφία και η δύναμη του Θεού και Πατέρα, μέσω αυτού τα πάντα καλούνται στην ύπαρξη, και αφού λάβουν ύπαρξη διασώζονται, καθώς διατηρούνται στην κατάσταση του ευ είναι. «Διότι ο Θεός δεν έκανε τον θάνατο, ούτε ευφραίνεται για την απώλεια των ζωντανών»· διότι έτσι είναι γραμμένο· ούτε υπάρχει βασίλειο του άδη πάνω στη γη· «Διότι τα έκτισε όλα για να υπάρχουν, και είναι σωτήρια τα δημιουργήματα του κόσμου· όμως με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Διότι η ανθρώπινη φύση ολίσθησε, παραμελώντας την ευλάβεια προς τον Θεό, και κατέπεσε στην αμαρτία. Μαζί δε με τα σφάλματα της αμαρτίας εισέδυσε και η ανάγκη του θανάτου, και η υποταγή στην κυριαρχία της φθοράς. Διότι άκουσε αμέσως: «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Επειδή όμως ο Δημιουργός των πάντων είναι εκ φύσεως αγαθός, αποφάσισε να αναπλάσει το ον προς την αφθαρσία, και με τις αναμορφώσεις προς την ευσέβεια να το αναδημιουργήσει πλήρως προς το αρχικό ακήρατο κάλλος. Για τον λόγο αυτόν έγινε άνθρωπος ο μονογενής Λόγος του Θεού· και ενδύθηκε μεν τη δική μας μορφή, διατηρεί όμως αναφαίρετο το να είναι Θεός. Διότι η ανώτατη φύση, που βρίσκεται επέκεινα κάθε νου, δεν γνωρίζει τροπή.

Βʹ. Ιδού λοιπόν και τώρα έφτασε ο εύσημος και σωτήριος καιρός της αγίας εορτής, κατά τον οποίο, αφού αποτινάξαμε το βαρύ φορτίο των παλαιών αμαρτημάτων, εισήλθαμε εκουσίως κάτω από τον σωτήριο ζυγό του Θεού Λόγου που κατέβηκε από τον ουρανό, χωρίς να είμαστε πλέον κοπιασμένοι και πεφορτισμένοι, αλλά παιδαγωγούμενοι από τον πράο και σωτήριο λόγο του Εμμανουήλ. Επομένως, συγχαίροντας ο ένας τον άλλον στις Εκκλησίες, μέσω της κοινής, ιερής και ομόψυχης συνάξεως, ας αναπέμψουμε ευχαριστήριες ωδές στον Σωτήρα Χριστό που μας λύτρωσε όλους από την παλαιά κηλίδα που μας είχε επιβληθεί εξαιτίας της παράβασης του πρωτοπλάστου, αναβοώντας εκείνο που παλαιότερα ειπώθηκε σοφά: «Ο Χριστός μας εξαγόρασε από την κατάρα του νόμου, γινόμενος για χάρη μας κατάρα.» Διότι, επειδή εξαιτίας της πλεονεξίας του διαβόλου, εκπέσαμε από τον παράδεισο και την απόλαυση που υπήρχε σε αυτόν, βρισκόμενοι δικαιολογημένα υπό την αγανάκτηση του Δημιουργού, και ακούγοντας εκείνη τη φοβερή και σκληρότατη φωνή, «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις», γίναμε θήραμα της διαβολικής τυραννίας, χωρίς να τολμάμε οι άθλιοι να στρέψουμε καθόλου το βλέμμα μας προς τα άνω. Ποια λοιπόν οδός σωτηρίας απέμενε για όσους την ποθούσαν; Ποια αφορμή συγγνώμης βρισκόταν για όσους είχαν παραβεί την εντολή του Δεσπότη; Μόνη η φιλανθρωπία του Θεού, ο οικτιρμός και το έλεος της τόσο άφραστης και ανεκδιήγητης δύναμής Του.

Για παράδειγμα, ας πούμε, έχασε την αφθαρσία στο πρόσωπο του Αδάμ. Διότι του ειπώθηκε: «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις». Έπειτα από αυτό στερήθηκε και το πνεύμα. Επειδή δηλαδή ο Θεός είδε τους ανθρώπους πάνω στη γη να θέλουν να φρονούν μόνο τα ανόσια και πιο βδελυρά πάθη της σάρκας, είπε: «Δεν θα παραμείνει το πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, διότι είναι σάρκες». Αλλά ιδού, υφίσταται και πάλι κάτι άλλο.

ΕΠΙΛΥΣΙΣ. Πρέπει να εξετάσουμε πώς ο προπάτορας Αδάμ μεταβίβασε σε εμάς την καταδίκη που του επιβλήθηκε για την παράβασή του. Άκουσε «Διότι χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις», και από άφθαρτος έγινε φθαρτός, και υποτάχθηκε στα δεσμά του θανάτου. Επειδή δε τεκνοποίησε αφού έπεσε σε αυτή την κατάσταση, εμείς που προήλθαμε από αυτόν γίναμε φθαρτοί από φθαρτό. Έτσι είμαστε και εμείς κληρονόμοι της κατάρας του Αδάμ. Διότι δεν τιμωρηθήκαμε επειδή παρακούσαμε εντελώς μαζί με εκείνον τη θεία εντολή που εκείνος έλαβε, αλλά διότι, όπως είπα, αφού έγινε θνητός, μεταβίβασε την κατάρα στο σπέρμα που προήλθε από αυτόν· διότι θνητοί γεννηθήκαμε από θνητό. Ο Κύριός μας όμως, Ιησούς Χριστός, ο οποίος ονομάστηκε δεύτερος Αδάμ και αποτέλεσε δεύτερη αρχή του γένους μας μετά την πρώτη, μας αναμόρφωσε σε αφθαρσία, πλήττοντας τον θάνατο και καταργώντας τον με τη δική Του σάρκα, και στο πρόσωπό Του έχει καταλυθεί η δύναμη της αρχαίας κατάρας. Γι' αυτό ο πάνσοφος Παύλος λέει ότι, όπως «μέσω ανθρώπου ήρθε ο θάνατος, έτσι και μέσω ανθρώπου ήρθε η ανάσταση των νεκρών», και πάλι «Όπως στον Αδάμ όλοι πεθαίνουν, έτσι και στον Χριστό όλοι θα ζωοποιηθούν». Επομένως, η καθολική και γενικότατη καταδίκη μέσω της παράβασης του Αδάμ είναι η φθορά και ο θάνατος· παρομοίως, η καθολική για όλους και γενικότατη λύτρωση έχει συντελεστεί εν Χριστώ. Διότι η ανθρώπινη φύση απέβαλε στο πρόσωπό Του τον θάνατο που της είχε επιβληθεί, εξαιτίας του ότι ο πρώτος άνθρωπος έγινε φθαρτός.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Τα μεγάλα πράγματα, επειδή λόγω της υπερβολής του θαύματος που τα περιβάλλει κινούσαν υποψίες μήπως και δεν γίνουν πιστευτά από κάποιους, οι προφήτες δεν τα διδάσκονταν κατά καιρούς μόνο με τον λόγο, όταν το Άγιο Πνεύμα εξέλαμπε μέσα τους τη γνώση του καθενός· αλλά τα έβλεπαν και στην πράξη, ώστε, αφού πρώτοι αυτοί πιστέψουν πριν από τους άλλους, να μπορέσουν να πείσουν έτσι και τους υπόλοιπους. Επειδή, λοιπόν, ο Θεός των όλων υποσχέθηκε να επαναφέρει στην Ιερουσαλήμ και αυτούς που ήδη είχαν πεθάνει στη Βαβυλώνα, όχι βέβαια στην επίγεια, αλλά στην άνω και νοούμενη στους ουρανούς, έδειξε ολοφάνερα στον προφήτη την ανάσταση και τον τρόπο με τον οποίο αυτή θα πραγματοποιηθεί στους καθορισμένους καιρούς· την οποία ήδη και ο θεσπέσιος Δαβίδ προανήγγειλε λέγοντας για εμάς, δηλαδή για κάθε άνθρωπο: «Αν αποστρέψεις το πρόσωπό Σου, θα ταραχθούν και θα επιστρέψουν στο χώμα τους. Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα Σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Διότι, αφού σφάλαμε στο πρόσωπο του Αδάμ εξαιτίας της παράβασης, βρεθήκαμε υπό την αποστροφή του Θεού. Και για αυτήν την αιτία επιστρέψαμε στο χώμα μας, έχοντας γίνει καταραμένοι. Διότι είπε ο Δημιουργός: «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις». Αλλά στους έσχατους καιρούς αυτού του αιώνα, με τη δύναμη του ζωοποιού Πνεύματος, ο Θεός και Πατέρας θα αναστήσει όλους τους νεκρούς εν Χριστώ.

ΑΛΛΟ, στο χωρίο «Ο Κύριος με έκτισε», ότι ο Υιός του Θεού δεν είναι κτίσμα ούτε ποίημα. Και στο χωρίο «Προ του αιώνος με εθεμελίωσε». Εάν ο Λόγος του Θεού είναι κτίσμα, σύμφωνα με εσάς, ω εφευρέτες κάθε ασέβειας, πώς προσκολλώμαστε στον Θεό και θεοποιούμαστε συναπτόμενοι με αυτόν; Και πώς είναι μεσίτης Θεού και ανθρώπων ο Χριστός; Διότι έρχεται σε επαφή με εμάς, καθόσον έγινε άνθρωπος. Αν όμως είναι κτίσμα και όχι Θεός, πώς θα έρθει σε επαφή με τον Θεό; Με ποιον τρόπο θα συναφθεί με Εκείνον; Διότι τα ανόμοια κατά την ουσία ποτέ δεν θα μπορούσαν να συναφθούν φυσικώς μεταξύ τους. Και πώς, αν είναι κτίσμα, έχουμε σωθεί δι' αυτού, όταν η θεία Γραφή λέει: «Ούτε πρέσβης, ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος τους έσωσε;» Και πώς, πιστεύοντας σε αυτόν δικαιωνόμαστε, εάν είναι κτίσμα; Και πώς το «Γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις» καταργείται δι' αυτού;

Διότι είναι φανερά αυτά που διακηρύσσονται στις θείες Γραφές. Αλλά ο Θεός, ο οποίος γνωρίζει τα μέλλοντα και όχι μόνο όταν συμβαίνουν τα πράγματα, γνώριζε και προ καταβολής κόσμου αυτά που επρόκειτο να συμβούν στους έσχατους καιρούς. Γι' αυτό λοιπόν, πράττοντας αυτά που του αρμόζουν, δεν αποφασίζει για εμάς τότε για πρώτη φορά, όταν δημιουργηθήκαμε, αλλά και πριν δημιουργηθεί η γη και οι αιώνες, είχε μέσα του τη γνώση για εμάς· και έθεσε εκ των προτέρων ως θεμέλιο τον Υιό του, σύμφωνα με τη δική του πρόγνωση, ώστε εμείς, αφού οικοδομηθούμε πάνω σε αυτόν, να αναστηθούμε πάλι στην αφθαρσία, εμείς που πέσαμε στη φθορά εξαιτίας της παράβασης. Διότι γνώριζε ότι θα είμαστε νεκροί εξαιτίας της αμαρτίας και ότι θα κειτόμαστε στο χώμα της γης, όπως έχει γραφτεί, εξαιτίας της δικής μας απείθειας, ακούγοντας το: «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις.» Επειδή όμως ο ποιητής και δημιουργός όλων μας προαποφάσισε από παλιά αγαθά πράγματα για εμάς, προέβλεπε και προόριζε εκείνον που θα γινόταν άνθρωπος εξαιτίας μας και για χάρη μας, δηλαδή τον Λόγο του, ώστε να βρεθεί και ως αρχή των οδών και ως θεμέλιο, καθώς η ανθρώπινη φύση ανακαινίζεται προς την αφθαρσία μέσα σε αυτόν, και να αναδειχθεί πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, και να αναστηθεί ως η απαρχή εκείνων που έχουν κοιμηθεί.

ΑΛΛΟ, διηγηματικώς, διά του οποίου μαθαίνουμε την αιτία του ότι προοριστήκαμε εν Χριστώ και ταχθήκαμε προς υιοθεσία από την αγάπη του Θεού και Πατέρα. Ο Θεός και Πατέρας, έχοντας προνοήσει για τα συμφέροντα της ανθρώπινης φύσης, και γνωρίζοντας βέβαια ότι θα πέσει οπωσδήποτε στη φθορά, αλλά αναζητώντας γι' αυτήν έναν τρόπο ανανέωσης και επανόδου στην αφθαρσία, έθεσε για αυτήν τις ρίζες, τρόπον τινά, μιας τέτοιας ελπίδας στο ίδιο Του το γέννημα, και μας προορίζει για υιοθεσία δι' Αυτού, και μας αξιώνει με κάθε πνευματική ευλογία, παρόλο που δεν είχαμε ακόμη υπάρξει· ώστε, όταν συμβεί να πέσει στον θάνατο εξαιτίας της παράβασης, να αναβλαστήσει πάλι στη ζωή σαν από αρχαία ρίζα, και ως ήδη προευλογημένη, να μην υποταχθεί ολοκληρωτικά στην κατάρα, όταν ακούσει: «Χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις». Επομένως, προθεμελιώνεται για εμάς ο Χριστός, και σε Αυτόν όλοι εμείς εποικοδομούμαστε, και αυτό πριν από τη δημιουργία του κόσμου κατά την πρόγνωση του παντογνώστη Θεού· ώστε, όπως ήδη προείπαμε, να έχουμε την ευλογία αρχαιότερη από την κατάρα, και την υπόσχεση της ζωής αρχαιότερη από την καταδίκη στον θάνατο, και την ελευθερία της υιοθεσίας αρχαιότερη από τη δουλεία στον διάβολο. Και η φύση ανατρέχει στην αρχική της κατάσταση, έχοντας νικήσει όσα συνέβησαν στο ενδιάμεσο, διά της χάριτος Εκείνου που τη θεμελίωσε στα αγαθά εν Χριστώ, και γίνεται πάλι εκείνο ακριβώς που ήταν στην πρόγνωση του Θεού, προορισμένη από αγάπη προς όλα τα άριστα μέσω του Υιού.

Διότι ενώ είχε ήδη αναχωρήσει από τη χώρα των Μαδιανιτών και βιαζόταν πλέον να πάει στην Αίγυπτο, του είπε ο Θεός: «Καθώς πορεύεσαι και επιστρέφεις στην Αίγυπτο, πρόσεξε όλα τα θαύματα τα οποία έδωσα στα χέρια σου, να τα κάνεις ενώπιον του Φαραώ». Και μετά από άλλα λέει: «Και συνέβη στον δρόμο, στο κατάλυμα, να τον συναντήσει άγγελος Κυρίου, και ζητούσε να τον θανατώσει· και αφού η Σεπφώρα πήρε μια κοφτερή πέτρα, περιέτεμε την ακροβυστία του γιου της, έπεσε στα πόδια του και είπε: Σταμάτησε το αίμα της περιτομής του παιδιού μου». Άραγε χρειάζεσαι μακρύ λόγο για να σου γίνει σαφές; Ή είναι ξεκάθαρο το νόημα; ΠΑΛΛ. Καθόλου· διότι δεν καταλαβαίνω με κανέναν τρόπο τι είναι αυτό που υποδεικνύεται σαν σε σκιά από αυτό το γεγονός. ΚΥΡ. Διότι, αγαπητέ μου, δεν ισχυρίζεσαι ότι είναι αλήθεια πως η ανθρώπινη φύση έγινε αιχμάλωτη του θανάτου εξαιτίας εκείνης της αρχαίας κατάρας; Διότι ειπώθηκε σε εμάς, στο πρόσωπο της απαρχής του γένους και της ανώτατης ρίζας, του Αδάμ: «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». ΠΑΛΛ. Βεβαιότατα. ΚΥΡ. Επομένως, επειδή ακριβώς συνέβη η αρχή του γένους να ασθενήσει με τον θάνατο που προήλθε από την αμαρτία, κατ' ανάγκην η κατάσταση αυτή μεταβιβάστηκε και σε εμάς τους ίδιους, και μαζί με τη ρίζα η φθορά μεταδόθηκε και στα φυτά που βλαστάνουν από αυτήν. Διότι από φθαρτό σώμα, φθαρτός είναι και ο καρπός.

Εξαιτίας της θείας οργής απλώθηκε ο θάνατος στον λαό του Κυρίου, και μέχρι την ώρα του γεύματος, χωρίς κανείς να τον εμποδίζει, επικρατούσε ο ολοθρευτής. Ενώ όμως επρόκειτο να απλώσει το χέρι του και στα Ιεροσόλυμα, τον απέτρεψε ο Θεός. Βλέποντας δε τον άγγελο, ο Δαβίδ ικέτευε τον Κύριο, λέγοντας ότι ο ίδιος είχε αμαρτήσει· και ότι θα ήταν καλύτερο και πιο δίκαιο να πεθάνει ο ποιμένας και ηγέτης παρά τα πρόβατα, επειδή αυτά δεν γνώριζαν τίποτα. Έπειτα, με την υπόδειξη του Θεού, ανεγείρει θυσιαστήριο στο αλώνι του Ορνά, το οποίο αγόρασε μαζί με τα βόδια που αλώνιζαν αντί πενήντα σίκλων. Και αφού οικοδόμησε πολύ καλά το θείο θυσιαστήριο, προσέφερε σε αυτό θυσίες, ολοκαυτώματα και θυσίες ειρήνης. Έτσι λοιπόν σταμάτησε η καταστροφή, και ανακόπηκε ο φοβερός θάνατος. Επισήμαινε δε η Ιερή Γραφή ότι στην αρχή το θυσιαστήριο ήταν μικρό, αλλά αργότερα ο Σολομών πρόσθεσε σε αυτό. Ή μήπως δεν θεωρείς ότι βρίσκεται συνοπτικά σε αυτά το βαθύτερο νόημα του προκειμένου θέματος; ΠΑΛΛ. Το πιστεύω· πώς όμως θα μπορούσε να γίνει σαφές το νόημα, εξήγησέ το τώρα. ΚΥΡ. Δεν γνωρίζεις ότι η ανθρώπινη φύση διολίσθησε ομολογουμένως στον θάνατο και στη φθορά, έχοντας παροξύνει σε οργή τον Δημιουργό, όπως ακριβώς στην απαρχή του γένους μας, δηλαδή στον Αδάμ, ο οποίος αθέτησε αρχικά τη θεία εντολή και άκουσε το εξής: «Γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις;» ΠΑΛΛ. Αλήθεια είναι. ΚΥΡ.

Διότι το ότι η σάρκα είναι χώμα και προέρχεται από τη γη, πώς και από πού θα μπορούσε να αμφισβητηθεί; Και μέσω του χώματος από τη σκηνή, θα εννοήσεις Εκείνον που βρέθηκε στον θάνατο για εμάς· διότι ειπώθηκε στην ανθρώπινη φύση: «Χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις». Μέσω δε των λόγων της κατάρας, θα κατανοήσεις πολύ καλά Εκείνον που έγινε κατάρα για εμάς, επειδή κρεμάστηκε πάνω στο ξύλο. Διότι είναι γραμμένο: «Επικατάρατος είναι καθένας που κρεμιέται πάνω σε ξύλο». Όταν, λοιπόν, ο Εμμανουήλ, που είναι Θεός κατά φύση, κατέλθει στο βάθος της ανθρώπινης διάνοιας, όσους είναι ένοχοι σφαλμάτων, θα τους ελέγξει τιμωρώντας τους· εκείνους όμως που δεν θα βρεθούν ένοχοι σε αυτά, θα τους αναδείξει καρποφόρους. Διότι αυτό, νομίζω, σημαίνει η φράση «θα συλλάβει σπέρμα», υποδηλώνοντας την καρποφορία της ψυχής μέσω της έκφρασης του σωματικού πάθους. ΠΑΛΛ. Άριστα μίλησες. ΚΥΡ. Η πορνεία, λοιπόν, και τα πάθη της σάρκας διαφθείρουν τον άνθρωπο και τον απομακρύνουν από την οικειότητα με τον Θεό· διότι όσοι ζουν κατά σάρκα δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό. Και με τη λέξη «σάρκα», όπως νομίζω, εννοεί το σαρκικό φρόνημα. Διότι μόνο έτσι μπορεί να κατανοηθεί σωστά αυτό που έχει γραφτεί. Επιπλέον, ένας τέτοιος τρόπος φαυλότητας, καθώς και μια αγριότητα στα ήθη, και η κατάπτωση σε οτιδήποτε το εξαιρετικά άτοπο, μας καθιστούν βδελυρούς και ανίερους.

Καταραμένη γη στα έργα του Αδάμ είναι η σάρκα του νου που έγινε γήινος· έργα του οποίου είναι τα πάθη της ατιμίας. Γι' αυτό και είναι καταραμένη. Αυτή η σάρκα τού βγάζει, σαν αγκάθια, τις μέριμνες και τις φροντίδες· και σαν τριβόλια, τους πειρασμούς και τους κινδύνους, και ως προς το λογιστικό και ως προς το θυμικό και ως προς το επιθυμητικό. Το δε «Με τον ιδρώτα του προσώπου σου θα τρως τον άρτο σου», θα μπορούσε να εκληφθεί και για την πράξη και για τη θεωρία· διότι με τον κόπο της πρακτικής θα φας τον άρτο της θεωρητικής.

Κανείς λοιπόν, αδελφοί, ας μην απελπιστεί για τη σωτηρία του. Ο Σαμψών εκείνος, ο ισχυρός στους πολέμους, ο οποίος προαναγγέλθηκε πριν από τη γέννησή του, όπως ο άγγελος διέταξε τη μητέρα του να μην πιει τίποτα από όσα παράγει η άμπελος ούτε σίκερα (το να μην πίνει ήταν υπόθεση νηστείας και εγκράτειας). Και όσο μεν ήταν οχυρωμένος με τη νηστεία, την προσευχή και τη μετάνοια, οι αλλόφυλοι έπεφταν κατά χιλιάδες, οι πύλες των πόλεων ξεριζώνονταν, και τα λιοντάρια έπεφταν από τη δύναμη του δικαίου. Όταν όμως βύθισε τον εαυτό του στη μέθη, έγινε υποχείριο και περίγελος στους αλλοφύλους. Ας νηστέψουμε λοιπόν, αδελφοί, για να επιστρέψουμε στον παράδεισο, από τον οποίο εκπέσαμε. Εάν ο Αδάμ είχε νηστέψει και είχε τηρήσει την εντολή, δεν θα είχαμε πέσει εμείς στα πάθη της ατιμίας· δεν θα είχαμε καταδικαστεί να εργαζόμαστε τη γη· δεν θα είχαν αναφυτρώσει οι τρίβολοι, και δεν θα είχε σφραγιστεί η καταδίκη μας με λύπες· διότι τέτοιοι είναι οι μισθοί της αμαρτίας. Αλλά εμείς, αγαπητοί, πάντοτε και διαρκώς ας εξομολογούμαστε, σύμφωνα με τον προφήτη Δαβίδ, ότι το έλεός Του παραμένει εις τον αιώνα.

Αλίμονο, χάθηκα! Με ποια μάτια να δω τον γέροντα Αδάμ ή ποια λόγια να του πω; Εάν πω αυτό που συνέβη, ούτε τον Άβελ θα ωφελήσω και τον Κάιν θα κατηγορήσω. Και πώς να γίνω κατήγορος των ίδιων μου των σπλάχνων; Του ενός σπλαχνίζομαι τη ζωή, και του άλλου θρηνώ τον θάνατο· ο ένας στέκεται στενάζοντας και τρέμοντας, και ο άλλος κείτεται σιωπηλός, και το αίμα του φωνάζει· και η μητέρα δεν είναι πλέον μητέρα, και εκείνη που ευφραινόταν για τα παιδιά της τώρα θλίβεται. Τι να κάνω ή τι να πω; Να σπλαχνιστώ τον Αδάμ, ο οποίος σκάβοντας τη γη με την τσάπα και μοχθώντας, θα φάει το ψωμί του με τον ιδρώτα του προσώπου του; Πραγματικά θα κλάψω τον εαυτό μου, διότι αυτόν που γέννησα με ωδίνες, πέφτει σαν άγουρος καρπός από τον άνεμο· αλλά όπως ακριβώς εμείς δεχθήκαμε από το δέντρο της απάτης, έτσι και αυτός πλανήθηκε από το δέντρο της απάτης, διότι και αυτόν σκότωσε και τον εαυτό του στέρησε από τη ζωή, αφού πρώτος έδειξε τον θάνατο και έγινε ο πρώτος ερμηνευτής της απειλής του Θεού. Επειδή εξαιτίας της παράβασης τον γέννησα, φανέρωσε τον φθόνο του προς τον Άβελ.

Αλλά, ενώ οι άγιοι Άγγελοι, αφού παραλάβουν την ψυχή, την απομακρύνουν· τότε εμείς, αφού κηδεύσουμε το θνητό σώμα, και το βγάλουμε ως ξένο και αλλότριο από το ίδιο του το σπίτι προς τον τάφο, βλέπουμε ένα άλλο μεγάλο και φοβερό μυστήριο, αναλογιζόμενοι ότι οι μικροί και οι μεγάλοι, οι βασιλείς και οι απλοί άνθρωποι, οι τύραννοι και οι δούλοι, όλοι έχουν γίνει μία στάχτη, ένα χώμα, μία τέφρα, μία δυσωδία, μία σήψη, ένα σκουλήκι. Όπως ο Αιθίοπας, έτσι και αυτός που κάποτε ήταν όμορφος· όπως ο νεότερος, έτσι και ο γέροντας έχουν σαπίσει· όπως ο παράλυτος, έτσι και ο αήττητος και ισχυρός· όλοι έχουν γίνει όπως εξαρχής ένα χώμα, υπακούοντας στον λόγο: χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις, και χώμα είσαι, και πάλι χώμα θα γίνεις. Αυτούς, βλέποντάς τους πολλές φορές να κείτονται στον τάφο λιωμένοι και σαπισμένοι, τους δείχνουμε ο ένας στον άλλον με το δάχτυλο, κάνοντας νεύμα και λέγοντας: δες, ο τάδε· αυτός είναι ο τάδε ο τύραννος, και αυτός ο τάδε ο στρατιώτης· και αυτός ο τάδε ο βασιλιάς, και αυτός είναι ο απόγονος του τάδε και αυτή είναι η κόρη του τάδε· αυτή είναι η άλλοτε υπερήφανη νέα· και αυτός ο άλλοτε καλλωπισμένος νέος.

Ο προφήτης Ησαΐας συμφωνεί με αυτό το νόημα, επειδή, προφητεύοντας για τη Βαβυλώνα, αναφέρει τα εξής: ο λόγος, λέει, τον οποίο ελάλησε ο Κύριος σε ολόκληρη την οικουμένη. Μόνο στον Αδάμ είπε, χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις, και ιδού, όλοι πεθαίνουμε· έτσι και για τη Νινευή, η άφεση μεταβιβάστηκε σε όλους. Ο Χριστός ανέστη, και η ανθρωπότητα ευαγγελίσθηκε την ανάσταση· η απόφαση του Θεού ξεκινώντας από έναν αφορά ολόκληρο το γένος.

Δεν ευθυνόταν όμως μόνο ο ορατός τότε όφις, αλλά ο όφις που μίλησε μέσα στον όφι (εννοώ δηλαδή τον διάβολο) και τάραξε την ακοή του ανθρώπου μέσω της γυναίκας. Ούτε βέβαια το δέντρο αποτελούσε αμαρτία (διότι ο Θεός δεν φυτεύει τίποτα πονηρό), αλλά το δέντρο ενέβαλε τη γνώση του να διακρίνουν το καλό και το κακό. Και ο θάνατος δεν προήλθε εξαιτίας της γνώσης, αλλά εξαιτίας της παρακοής. Διότι όλη η σκευωρία του εχθρού τότε δεν στήθηκε για την τροφή, αλλά για να τους οδηγήσει στην παρακοή. Επομένως, εφόσον παράκουσαν, βρέθηκαν τότε έξω από τον παράδεισο, δεχόμενοι δικαιότατη επιτίμηση, όχι από μίσος αλλά από την πρόνοια του Θεού. Διότι λέει προς αυτούς ο Κύριος: «Γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις».

«Οστούν, λοιπόν, εκ των οστών μου και σάρκα εκ των σαρκών μου»· είναι φανερό ότι είχαν σώματα και δεν ήταν ασώματοι ο Αδάμ και η Εύα. «Και πήρε από το δέντρο και έφαγε», καθώς παραπλανήθηκε από το φίδι και περιέπεσε σε παρακοή, «και άκουσε τη φωνή του Θεού που περιπατούσε στον παράδεισο το δειλινό, και κρύφτηκε ο Αδάμ και η Εύα στο δέντρο». Και ο Θεός λέει στον Αδάμ: «Πού είσαι;» Εκείνος δε, ελεγχόμενος, αποκρίνεται: «Τη φωνή σου άκουσα και κρύφτηκα, διότι είμαι γυμνός». Για ποιο γυμνό, άραγε, μιλούσε; Για την ψυχή μιλούσε ή για το σώμα; Και τα φύλλα της συκιάς τι σκέπαζαν, την ψυχή ή το σώμα; «Και ποιος σου είπε», λέει, «ότι είσαι γυμνός, εάν δεν έφαγες από το δέντρο από το οποίο σε πρόσταξα μόνο από αυτό να μην φας;» Και λέει: «Η γυναίκα που μου έδωσες, εκείνη μου έδωσε, και έφαγα». Από πού, άλλωστε, του δόθηκε η γυναίκα παρά από την πλευρά του, δηλαδή από το σώμα του, προτού τους δοθούν οι χιτώνες; Και στη γυναίκα λέει: «Τι είναι αυτό που έκανες;» Εκείνη δε είπε: «Το φίδι με εξαπάτησε και έφαγα, και έδωσα και στον άνδρα μου». Ο δε Θεός επιφέρει την κατάρα στο φίδι, και στη γυναίκα την οδύνη, και στον άνθρωπο το να τρώει τον άρτο του με ιδρώτα. Και μετά από αυτά λέει: «Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς· μήπως τυχόν απλώσει το χέρι του και αγγίξει το δέντρο της ζωής και ζήσει στον αιώνα».

Επειδή, λοιπόν, ο Αδάμ περιήλθε σε κατάσταση φθοράς από δική του υπαιτιότητα, ο Θεός δεν θέλησε να ζει αυτός αιώνια σε αυτή την ελαττωματική κατάσταση, αλλά ως άριστος κεραμέας ευδόκησε να μεταβάλει ο ίδιος το κατεστραμμένο σκεύος στο ίδιο του το φύραμα, ώστε κατά την παλιγγενεσία να το μεταπλάσει πάλι από το ίδιο φύραμα, σαν πάνω στον τροχό, ανακατασκευάζοντας και ανακαινίζοντας το σκεύος χωρίς κανένα ελάττωμα, ώστε να μπορεί να ζει παντοτινά. Γι' αυτό, αρχικά μεν απειλεί με θάνατο, έπειτα όμως δεν κάνει πλέον λόγο για θάνατο, αλλά λέει: «χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις», μη παραδίδοντας τον άνθρωπο στον θάνατο. * * Και έπειτα από άλλα προσθέτει: «Και έκανε ο Θεός δερμάτινους χιτώνες και έντυσε τον Αδάμ και τη γυναίκα του, και τους έβγαλε από τον παράδεισο». Και βλέπεις ότι είναι μάταιη η καινοφανής κενοφωνία σου, Ωριγένη. Διότι, πολύ καιρό πριν είχαν σώματα ο Αδάμ και η Εύα. 66. Εάν δε αυτό σε ελέγχει και δεν μπορείς, σκεπτόμενος ψυχικά, να δεχτείς τη χάρη του πνεύματος, άπιστε, που αποδεικνύεσαι χειρότερος και από τους απίστους, πες μου, κάθε έργο που δημιουργήθηκε από τον Θεό, πόση θαυματουργία και κατάπληξη εμπεριέχει; Πώς εκ του μηδενός εκτείνεται ο ουρανός απλωμένος στο κενό; Πώς έλαμψε ο ήλιος και δημιουργήθηκε η σελήνη και τα άστρα; Από ποια πρωταρχική ύλη προήλθε η γη, αφού δημιουργήθηκε εκ του μηδενός; Από ποιες ουσίες αποκόπηκαν τα όρη; Από πού προήλθε η σύσταση ολόκληρου του κόσμου, η οποία δημιουργήθηκε από τον Θεό εκ του μηδενός;

Διότι το μεν «πρωτότοκος» χρησιμοποιείται για τον Υιό, η δε κτίση έχει δημιουργηθεί διά του Υιού. «Εγέννησε, λοιπόν, τον υιό της τον πρωτότοκο», αλλά όχι δικό της πρωτότοκο, με την έννοια ότι εκείνη επρόκειτο να κυοφορήσει και άλλον. «Και δεν την εγνώριζε»· διότι από πού να γνωρίζει ότι μια γυναίκα πρόκειται να λάβει τόση χάρη; Ή από πού να γνωρίζει ότι η Παρθένος θα δοξαστεί με τέτοια δόξα; Γνώριζε βέβαια ότι ήταν γυναίκα κατά την πλάση και θήλυ κατά τη φύση, με μητέρα την Άννα και πατέρα τον Ιωακείμ, συγγενής της Ελισάβετ, από τον οίκο και την πατριά του Δαβίδ, δεν γνώριζε όμως ότι με τέτοια δόξα πρόκειται να τιμηθεί κάποιος στη γη, και μάλιστα γυναίκα. Δεν την γνώριζε, λοιπόν, μέχρι που είδε το θαύμα· δεν γνώριζε το θαύμα της, μέχρι που είδε «το γεννηθέν εξ αυτής». Και όταν γέννησε, γνώρισε και την τιμή που της απέδωσε ο Θεός, ότι αυτή ήταν που άκουσε το «Χαίρε Κεχαριτωμένη· ο Κύριος είναι μαζί σου». 18. Αυτή είναι που υποδηλωνόταν στο πρόσωπο της Εύας, η οποία έλαβε αινιγματικά την ονομασία «μητέρα των ζώντων». Διότι εκείνη μεν ονομάστηκε μητέρα των ζώντων, και μάλιστα αφού πρώτα άκουσε το «χώμα είσαι, και στο χώμα θα επιστρέψεις», μετά την παράβαση. Και ήταν θαυμαστό ότι μετά την παράβαση έλαβε αυτήν τη μεγάλη επωνυμία. Και ως προς μεν τα αισθητά, από εκείνη την Εύα έχει προέλθει κάθε γέννηση ανθρώπων επί της γης· εδώ όμως, αληθινά, από τη Μαρία έχει γεννηθεί στον κόσμο η ίδια η ζωή, ώστε να γεννήσει τον Ζώντα και να γίνει η Μαρία μητέρα των ζώντων.

Στη συνέχεια των όσων ειπώθηκαν επισυνάπτεται το εξής: «με φθορά θα φθαρεί η γη, και με λεηλασία θα λεηλατηθεί η γη· διότι το στόμα του Κυρίου τα ελάλησε αυτά». Διότι, εφόσον προφέρθηκε η αποφαντική φωνή του Θεού μέσω του προφήτη, αυτά θα συμβούν σε εκείνους που έλαβαν τη χειρότερη μοίρα, τους οποίους εξαιτίας του γεώδους φρονήματός τους ονομάζει «γη». Όπως ακριβώς, δηλαδή, ειπώθηκε κάποτε στον Αδάμ: «γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις», έτσι και για εκείνους που κατά τον καιρό της κρίσεως του Θεού θα βρεθούν να είναι φιλήδονοι και φιλοσώματοι, και για τον λόγο αυτόν γήινοι και σάρκινοι, έχει επαπειληθεί η τιμωρία της διαφθοράς. Θα τους παραλάβουν δε και κάποιοι άλλοι σαν δήμιοι για να επιβάλουν τις ποινές για όσα τόλμησαν, παραδίδοντας αφενός τους εαυτούς τους στη «φθορά» και καθυβρίζοντας αφετέρου την εικόνα του Θεού που υπήρχε μέσα τους. Και ποιοι είναι αυτοί παρά, βεβαίως, κάποιοι τιμωροί και κολαστικοί δαίμονες, οι οποίοι θα επιφέρουν τη «λεηλασία» διαρπάζοντας τις ψυχές τους, τότε που και οι ίδιες θα «πενθήσουν» για τους εαυτούς τους, εφόσον διέπραξαν έργα άξια πένθους.

Αυτά ακριβώς έχουν εκπληρωθεί κατά την παρουσία του Σωτήρος μας, κατά την οποία ευδόκησε ο Θεός, καταξιώνοντάς την (τη γη) με την έλευση του Χριστού Του. Διότι παλαιά είχε ειπωθεί στον πρωτόπλαστο: «Γη είσαι και εις γην θα επιστρέψεις» και «Επικατάρατη είναι η γη στα έργα σου»· και κάποιος άλλος από τους προφήτες έλεγε: «Κατάρα και φόνος και ψεύδος, και κλοπή και μοιχεία έχουν εξαπλωθεί πάνω στη γη· και αίματα με αίματα αναμειγνύονται». Όταν όμως επεδήμησε στη γη ο Υιός του Θεού, και ανέλαβε σώμα από γη, συντελέστηκε μεταβολή των προηγούμενων κακών, και ολόκληρο το στοιχείο της γης, αντί της προηγούμενης κατάρας, μετέλαβε την ευλογία του Θεού, και εκκλησίες και προσευκτήριοι οίκοι αφιερωμένοι στον Θεό ιδρύθηκαν σε όλη την οικουμένη. Γι' αυτό τώρα αναφέρεται: «Ευδόκησας, Κύριε, τη γη σου»· ενώ σε άλλα σημεία: «Ο Κύριος εβασίλευσε, ας αγαλλιάσει η γη», και πάλι: «Ψάλατε στον Κύριο, πάσα η γη». Εύλογα, λοιπόν, έχει λεχθεί ότι η γη ανήκει στον ίδιο τον Κύριο, σύμφωνα με το: «Ευδόκησας, Κύριε, τη γη σου». Διότι δεν είναι μόνο κτίσμα και δημιούργημά Του, αλλά έχει γίνει και κτήμα Του διά μέσου των όσων ελέχθησαν.

Μη στηρίζεστε σε άρχοντες. Αυτό είναι παρόμοιο με το: «Καλό είναι να εμπιστεύεται κανείς τον Κύριο, παρά να εμπιστεύεται άνθρωπο· καλό είναι να ελπίζει κανείς στον Κύριο, παρά να ελπίζει σε άρχοντες». Και αυτό το αποδεικνύει μέσω του εξής συλλογισμού: διότι εάν οι ίδιοι, λέει, δεν είναι ικανοί να εξασφαλίσουν τη σωτηρία για τον εαυτό τους, ποια ωφέλεια θα μπορούσε να προέλθει από τέτοιους ανθρώπους; Επειδή ούτε μπορούν να απαλλάξουν τον εαυτό τους από τον θάνατο μετά το τέλος της ζωής· διότι το μεν πνεύμα αυτού που πεθαίνει θα εξέλθει, εκεί όπου θα το οδηγήσει εκείνος που το παραλαμβάνει, και ο υπόλοιπος άνθρωπος θα επιστρέψει στο χώμα του, εκπληρώνοντας τον νόμο της φύσης που όρισε εξαρχής ο Θεός στον Αδάμ λέγοντας: «Γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις». Γι' αυτό και λέγεται: Όλοι οι λογισμοί, τους οποίους συγκέντρωσε μέσα του σκεπτόμενος όσο βρισκόταν ακόμη στη ζωή, και μαζεύοντας και θησαυρίζοντας πάνω στη γη σαν να ήταν κάποιος αιώνιος, υποσχόμενος να κάνει φοβερά πράγματα και απειλώντας πάλι άλλους, μέσα σε μία ώρα θα σβήσουν, «και θα χαθούν όλοι οι διαλογισμοί τους», δηλαδή των αρχόντων που θαυμάζονται από τους πολλούς.

Διότι αληθινά έκτισε, δημιουργώντας αυτό που δεν υπήρχε, ο Δεσπότης μας Θεός· διότι δεν υπήρχε η σάρκα την οποία ανέλαβε ο Λόγος, αλλά ενώ δεν υπήρχε, την έκτισε. Και προσθέτει πάλι λέγοντας: Επομένως, αυτό σημαίνει το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Και συνεχίζει: «προ του αιώνος με εθεμελίωσε», ονομάζοντας ως θεμέλιο αυτό ακριβώς, την προορισθείσα κατὰ σάρκα οικονομία Του. Όπως λέει και ο Απόστολος: «διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά μόνο αυτό που υπάρχει, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Μνημονεύει δε εδώ έναν αιώνα, από τον οποίο είπε ότι έχουν θεμελιωθεί τα σχετικά με τον Χριστό. Και πάλι βεβαιώνει την ίδια φράση λέγοντας: εύλογα ο προφήτης είπε «προ του αιώνος με εθεμελίωσε», δηλαδή ως προς το κατά σάρκα, λόγω της κοινωνίας με τον αληθινό Υιό Του, τον Λόγο. Και ακολούθως προσθέτει έπειτα: «εν αρχή», λέει, «πριν να δημιουργήσει τη γη». Ποια είναι αυτή η γη, αν όχι προφανώς η δική μας σάρκα, η οποία μετά την παρακοή έγινε και πάλι γη; Διότι λέει «γη είσαι και σε γη θα επιστρέψεις». Διότι έπρεπε αυτή να τύχει ιάσεως, ερχόμενη κατά κάποιον τρόπο σε κοινωνία με τον άγιο Λόγο. Δες όμως πώς σε αυτά ο Μάρκελλος αντιφάσκει με τον ίδιο του τον εαυτό. Αφού λοιπόν δήλωσε σε άλλο σημείο ότι η σάρκα είναι η κτισθείσα «αρχή των οδών» του Θεού και πάλι είπε ότι αυτή είναι το «θεμέλιο», προσθέτει έπειτα το «πριν να δημιουργήσει τη γη».

Εφόσον λοιπόν αυτά παρουσιάζονται ξεκάθαρα από τη Θεία Γραφή, και έχουν τύχει από εμάς μιας σύντομης διήγησης υπό μορφή επιτομής, ας ακούσουμε πώς ο Μάρκελλος, υποβιβάζοντας τη διάνοιά του, ισχυρίζεται ότι όλα αυτά έχουν λεχθεί για τη σάρκα την οποία ανέλαβε ο Σωτήρας, γράφοντας κατά λέξη με αυτόν τον τρόπο: «Έτσι λοιπόν που έχουν τα πράγματα, είναι ακόλουθο να εξετάσουμε με τη διάνοιά μας αυτό το κεφάλαιο που έχει ειπωθεί παροιμιωδώς: “Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών αυτού”. Διότι ο Δεσπότης μας ο Θεός αληθινά έκτισε, δημιουργώντας αυτό που δεν υπήρχε· διότι έκτισε τη σάρκα, την οποία ανέλαβε ο Λόγος, όχι ενώ υπήρχε, αλλά ενώ δεν υπήρχε». Και προσθέτει: «Επομένως, ακόμα και αν κατεξοχήν στους έσχατους καιρούς φανερώθηκε αυτό το καινό μυστήριο, ώστε εξαιτίας αυτού να έχει προοριστεί πριν από αυτόν τον αιώνα, εύλογα ο προφήτης είπε: “πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε”, εννοώντας προφανώς τη σάρκα». Και πάλι συνεχίζει λέγοντας: «Έπειτα, λέει, “εν αρχή, πριν κάνει τη γη”. Ποια γη εννοεί; Προφανώς τη δική μας σάρκα, η οποία μετά την παρακοή έγινε πάλι γη· διότι “γη είσαι”, λέει, “και σε γη θα επιστρέψεις”». Βλέπεις πόσο έσφαλε, έχοντας εκτραπεί από την ευθεία οδό, και έχοντας επινοήσει για τον εαυτό του μια οδό τραχιά και δύσβατη και κατά κάποιον τρόπο αδιέξοδη; Δες, λοιπόν, πώς βίασε τα πράγματα, καταδεχόμενος μάλλον να ξεστομίσει κάθε αναίσχυντο και αναιδή λόγο, παρά να ομολογήσει ότι η Σοφία είναι ο ίδιος ο Υιός του Θεού.

Όπως λέει και ο απόστολος: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Και προσθέτει ότι εδώ αναφέρει έναν αιώνα, από τον οποίο είπε ότι θεμελιώθηκαν τα σχετικά με τον Χριστό, αν και είχαν παρέλθει πολλοί αιώνες, όπως είπε ο Δαβίδ: «εκείνος που υπάρχει πριν από τους αιώνες». Και προχωρώντας στη συνέχεια στο «εν αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη», λέει πάλι ότι η γη είναι η σάρκα, και γράφει τα εξής: ποια είναι αυτή η γη, αν όχι προφανώς η δική μας σάρκα, η οποία μετά την παρακοή έγινε πάλι γη; «Διότι», λέει, «γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις». Επειδή έπρεπε αυτή να τύχει ιάσεως. Και αυτά τα ισχυρίζεται, χωρίς να λάβει υπόψη του ο σοφότατος ότι και πιο πάνω, πριν δημιουργήσει τη γη, έτυχε να πει ότι πλάστηκε η σάρκα ως αρχή των οδών του Θεού. Αν όμως μέσω της «γης» εννοούσε γενικώς τη σάρκα, πώς δεν είναι αναγκαίο να ομολογήσουμε ότι προϋπάρχει της σάρκας αυτός που λέει ότι υπάρχει πριν δημιουργήσει τη γη; Διότι λέει: «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, εν αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη». Επομένως, πριν από τη δημιουργία της σάρκας, αυτός που τα λέει αυτά υπήρχε. Ακόμη κι αν δεν έκανε μνεία πολλών αιώνων, αλλά ενός, τον οποίο και ο Σωτήρας ανέφερε λέγοντας: «Οι υιοί αυτού του αιώνα νυμφεύονται και παντρεύονται», και πάλι, δεν είναι η σάρκα που προσέλαβε ο Σωτήρας μας η οποία υπήρχε πριν από τον παρόντα αιώνα, αλλά ο Ίδιος που διδάσκει αυτά μέσω του Σολομώντα.

Εάν, όμως, η σάρκα του Σωτήρος ήταν εκείνη που έλεγε το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», σύμφωνα με την ερμηνεία που του αποδόθηκε, και εάν η σάρκα θεμελιώθηκε «πριν από τον αιώνα» και «εν αρχή πριν δημιουργήσει τη γη» (εννοώντας με τη «γη» τη σάρκα, όπως του φαινόταν ορθό, επειδή έχει ειπωθεί «γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις»), και εάν βέβαια η σάρκα ήταν εκείνη που έλεγε «πριν δημιουργήσει τις αβύσσους, πριν αναβλύσουν οι πηγές των υδάτων, πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά» (επειδή δήθεν είχε γεννηθεί πριν από την εκλογή των αποστόλων, όπως φάνηκε στον σοφότατο), τότε έπεται ότι και το «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του» λέγεται εκ προσώπου της σάρκας. Αλλά κανείς, εκτός εάν έχει χάσει τα λογικά του, δεν θα συμφωνούσε ποτέ με αυτή την ερμηνεία· διότι ο λόγος της αλήθειας θα του αντιμιλήσει φωνάζοντας δυνατά, αποδεικνύοντας ποιος ήταν εκείνος που τα εξέθετε αυτά. Το ότι, λοιπόν, ήταν άλλος ο εκ του Θεού γεννηθείς Μονογενής Υιός, ζωντανός και ενυπόστατος, ο οποίος υπήρχε και πριν από τη σύσταση όλων των δημιουργημάτων, το αποδεικνύει ο ίδιος με όσα προσθέτει στη συνέχεια λέγοντας: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, συμπαρευρισκόμουν με αυτόν»· διότι ήταν μαζί του και συμπαρευρισκόταν με αυτόν πριν ακόμη δημιουργηθεί ο ουρανός, τα πέραν του ουρανού και όλα όσα βρίσκονται μέσα στον ουρανό. Αυτό ακριβώς, λοιπόν, υπαινισσόταν με το να πει: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, συμπαρευρισκόμουν με αυτόν».

Αυτά βέβαια είναι αγαθά, πατέρα, και πολύ κοντά στον άριστο σκοπό· (και σκοπός για εμένα είναι ο Θεός, ο οποίος δεν νοείται πλέον μέσα από κάτοπτρο)· μόνος όμως απέμεινε μέσα μου ο χόλος και ο γλυκός όλεθρος, που με κατατρώει, όπως η κρυφή σκουριά τον σκληρό σίδηρο, ή σαν το ολέθριο δηλητήριο του απιστότατου δράκοντα, ο οποίος με μια μικρή γεύση εξόρισε τους πρωτόπλαστους από τον Παράδεισο, και τους στέρησε τη θεότητα, από την οποία εξέπεσε και ο ίδιος.

ΙΔʹ. Είθε να αφανιζόταν η κακία, και η πρώτη της καταβολή, και ο Πονηρός που έσπειρε τα ζιζάνια ενώ εμείς κοιμόμασταν, ώστε η αρχή του κακού να είναι η αμέλεια για το αγαθό, όπως ακριβώς και το σκοτάδι είναι η υποχώρηση του φωτός. Αυτά τα προκάλεσαν το ξύλο, και η πικρή γεύση, και ο βάσκανος όφις, και η παρακοή που μας καταδίκασε να ζούμε με τον ιδρώτα του προσώπου μας. Έκτοτε έγινα γυμνός και άσχημος, και συνειδητοποίησα τη γύμνια μου, και ντύθηκα τον δερμάτινο χιτώνα, και εξέπεσα από τον παράδεισο, και επέστρεψα στη γη από την οποία ελήφθηκα, έχοντας μόνο τούτο αντί για την τρυφή: το να γνωρίζω τα δικά μου δεινά. Και καταδικάστηκα σε αδιάκοπη λύπη αντί για τη σύντομη ηδονή, και σε πόλεμο εναντίον εκείνου με τον οποίο κακώς συνήψα φιλία, και ο οποίος με παρέσυρε μέσω της γεύσης.

Πώς θα μπορούσε κανείς, στην περίπτωση των δώδεκα πατριαρχών, να κατακερματίσει σε μέρη διαλεπτύνοντας το όγδοο μέρος, ή στις εβδομήντα πέντε ψυχές, μαζί με τις οποίες ο Ιακώβ κατέβηκε στην Αίγυπτο; Και προς τί τα λέω αυτά, εφόσον θα έπρεπε, αρχίζοντας από τον πρώτο άνθρωπο, να ελέγξω την ανοησία αυτών των ισχυρισμών; Διότι, εάν γνώρισμα μόνο του άφθαρτου είναι να μη μερίζει τη φύση του κατά τη γέννηση, ο δε Αδάμ ήταν φθαρτός, προς τον οποίο ειπώθηκε «Γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις», τότε αυτός οπωσδήποτε μέριζε τη δική του ουσία, τεμνόμενος σε αυτούς που γεννιούνταν από αυτόν, σύμφωνα με τον ισχυρισμό του Ευνομίου. Έτσι, λόγω του πλήθους των απογόνων, καθώς το τμήμα της ουσίας που βρισκόταν στον καθένα θα διαιρούνταν κατ' ανάγκην ανάλογα με τον αριθμό των γεννωμένων, η ουσία του Αδάμ θα είχε προεξαντληθεί πριν από την υπόσταση του Αβραάμ, έχοντας διασκορπιστεί στις άπειρες μυριάδες εκείνων που προήλθαν από αυτόν μέσω εκείνων των λεπτών και άτμητων μορίων. Κατά συνέπεια, δεν θα βρισκόταν πλέον κανένα υπόλειμμα ουσίας, το οποίο να μερίζεται από τον Αδάμ στον Αβραάμ και στους απογόνους του, εφόσον θα είχε ήδη προαναλωθεί στις άπειρες μυριάδες όσων γεννήθηκαν πριν από αυτόν, εξαιτίας του λεπτού κατακερματισμού των τμημάτων της φύσης.

Εάν πάλι επιθυμείς να ευφραίνεται και η αίσθηση του λαιμού, ας γίνει προσφάγιό σου η στέρηση, και το να μην επιβάλλεις κορεσμό πάνω στον κορεσμό, ούτε να αμβλύνεις την όρεξη με την κραιπάλη· αλλά ας προηγούνται της τροφής σου οι ιδρώτες για την τήρηση των εντολών. Με ιδρώτα και κόπο να τρως τον άρτο σου.

Ας δούμε όμως και πώς υπακούει στον Λόγο η νύμφη, πώς ανοίγει την είσοδο στον νυμφίο. «Απεκδύθηκα», λέει, «τον χιτώνα μου· πώς θα τον ντυθώ; Έπλυνα τα πόδια μου· πώς θα τα μολύνω;» Καλώς υπάκουσε σε εκείνον που της παρήγγειλε να γίνει αδελφή και πλησίον και περιστερά και τέλεια, ώστε μέσω αυτών να ενοικήσει στην ψυχή η αλήθεια· διότι έπραξε όσα άκουσε, απεκδυόμενη εκείνον τον δερμάτινο χιτώνα, τον οποίο φόρεσε μετά την αμαρτία, και αποπλύνοντας από τα πόδια της το γεώδες στοιχείο, με το οποίο τυλίχθηκε όταν, από τη διαβίωση στον παράδεισο, κατέληξε στη γη, τότε που άκουσε ότι: «Γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις». Μέσω αυτών άνοιξε την είσοδο της ψυχής στον Λόγο, αφού παραμερίστηκε το παραπέτασμα της καρδιάς, δηλαδή η σάρκα. Και λέγοντας σάρκα, εννοώ τον παλαιό άνθρωπο, τον οποίο παραγγέλλει ο θείος απόστολος να απεκδυθούν και να αποβάλουν όσοι πρόκειται, με το λουτρό του Λόγου, να αποπλύνουν τον ρύπο από τις βάσεις της ψυχής. Επομένως, εκείνος που απεκδύθηκε τον παλαιό άνθρωπο και αφαίρεσε το κάλυμμα της καρδιάς, άνοιξε την είσοδο στον Λόγο, τον οποίο, αφού εισέλθει, η ψυχή τον κάνει ένδυμά της, σύμφωνα με την καθοδήγηση του αποστόλου, ο οποίος παραγγέλλει σε εκείνον που απεκδύθηκε το ρακώδες περίβλημα του παλαιού ανθρώπου, να ενδυθεί τον καινό χιτώνα, που δημιουργήθηκε σύμφωνα με τον Θεό με οσιότητα και δικαιοσύνη· και λέει ότι αυτό το ένδυμα είναι ο Ιησούς.

«Χαίρε κεχαριτωμένη, ο Κύριος μετά σου». Δεν φοβάται πλέον ο Αδάμ τον δόλιο όφι, διότι Εκείνος που γεννήθηκε από εσένα κατήργησε όλη τη δύναμη του εχθρού. Δεν φοβάται πλέον το γένος των ανθρώπων την πλάνη και τον δόλο του όφεως, διότι ο Κύριος συνέτριψε τις κεφαλές του δράκοντος μέσα στο ύδωρ του βαπτίσματος. Δεν φοβάμαι πλέον εγώ να ακούω το «γη είσαι, και εις γην θα επιστρέψεις», διότι ο Κύριος δια του αγίου βαπτίσματος απέπλυνε από εμένα τον ρύπο της αμαρτίας. Δεν κλαίω πλέον, δεν πενθώ πλέον, δεν λέω πλέον «περιήλθα σε ταλαιπωρία, όταν μπήχτηκαν πάνω μου άκανθες», διότι ο Κύριος, αφού ξερίζωσε την άκανθα των αμαρτιών μας, στεφάνωσε με αυτήν τη δική Του κεφαλή. Έχει λυθεί η αμαρτία μου, έχει λυθεί για εμένα η αρχαία κατάρα που έλεγε «άκανθες και τριβόλους θα σου αναβλαστήσει η γη»· ξεριζώθηκε η άκανθα, ξηράνθηκε η τρίβολος, άνθισε από την αγία Παρθένο το δένδρο της ζωής και της χάριτος. Δεν φοβάται πλέον η Εύα το όνειδος, ούτε την οδύνη του τοκετού· διότι στο πρόσωπο της αγίας Παρθένου το δικό της πταίσμα έχει επανορθωθεί. Διότι πηγή ζωής έγινε για εμάς η αγία Παρθένος, πηγή φωτός για εκείνους που πιστεύουν στον Χριστό, αποτελώντας την ανατολή του νοερού φωτός. «Χαίρε κεχαριτωμένη, ο Κύριος μετά σου», και από εσένα προέρχεται Εκείνος που είναι τέλειος κατά τη θεότητα, στον Οποίο κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητος.

Μεταξύ αυτών, όπως ιστορείται, φθάνοντας στην πόλη και περιδιαβαίνοντάς την, συνάντησε κάποια πόρνη, αντί για τον λόγιο άνδρα που προσευχόταν να συναντήσει. Επειδή όμως αυτό που εμφανίστηκε ενώπιόν του ήταν διαφορετικό από την προσδοκία του, η συνάντηση απέβη γι' αυτόν θλιβερή. Γι’ αυτό, αφού ατένισε τη νεαρή πόρνη, απομακρυνόταν νιώθοντας ότι διαψεύστηκε η ελπίδα του. Εκείνη όμως, βλέποντάς τον να έχει προσηλώσει το βλέμμα του πάνω της, τον κοιτούσε και η ίδια προσεκτικά και τον περιεργαζόταν. Τότε ο σοφός τής είπε: «Πες μου, γυναίκα, για ποιο λόγο με ατενίζεις;». Και εκείνη απάντησε: «Εγώ το πράττω απολύτως φυσιολογικά και όπως αρμόζει· διότι από εσένα, τον άνδρα, έχω ληφθεί. Εσύ όμως μην περιεργάζεσαι εμένα, αλλά μάλλον τη γη, από την οποία έχεις ληφθεί». Ακούγοντας ο σοφός αυτόν τον απροσδόκητο λόγο, ομολόγησε ότι ωφελήθηκε τα μέγιστα· και δόξασε υπέρμετρα την ακατάληπτη δύναμη του Θεού, ο οποίος δωρίζει τα της ελπίδας ακόμη και μέσα από γεγονότα αντίθετα προς την ελπίδα.