Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 3:21

Δες λοιπόν μήπως μπορούμε, ασκώντας κάποια μικρή πίεση στην ιστορική διήγηση, να πούμε ότι και σε αυτό ο Αδάμ εικονίζει κατά κάποιον τρόπο και προδιαγράφει τη σάρκωση του άφθαρτου και άυλου Θεού Λόγου και την ανθρώπινη παχύτητα της σάρκας του, αφού από το άφθαρτο, αθάνατο και λεπτότερο, σχεδόν άυλο, σώμα που είχε, περιβλήθηκε από τον Θεό αυτό το παχύ και παθητό σώμα· όπως φαίνεται σωστό και στους θείους Γρηγορίους. Διότι αυτό το υπόδειγμα, εννοώ η γύμνωση και η ένδυση του Αδάμ, φανερώνει ότι ο γυμνός και απερίβλητος Θεός Λόγος θα περιβληθεί και θα ενδυθεί έναν αχειροποίητο και θεόκτιστο, δερμάτινο και σάρκινο χιτώνα της δικής μας φύσεως. Γι’ αυτό άλλωστε και ο άνθρωπος δημιουργήθηκε γυμνός και όχι αυτενδυμένος, όπως τα κτήνη και τα πετεινά· γιατί εκείνα έχουν ως συνυφασμένη με την ίδια τους τη φύση τη σκέπη, μέσω των πτερύγων, των παχιών δερμάτων, των μαλλιών και των τριχών. Αυτός όμως, όντας γυμνός και άφθαρτος και αθάνατος, επειδή είχε γίνει κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του γυμνού Θεού Λόγου, ενδύθηκε άσπορο δερμάτινο χιτώνα· διότι ο Θεός δεν τον έγδυσε ούτε τον αφαίρεσε από κάποιο ζώο, αλλά τον έφερε σε ύπαρξη κατά τρόπο άσπορο και θεόπλαστο, υπερφυσικά. Γι’ αυτό και ο χιτώνας αυτός δεν ήταν κτηνώδης, προερχόμενος από άλογη φύση, αλλά θεόπλαστος, όπως και ο άνθρωπος, ο οποίος έγινε από το χέρι του Θεού. Διότι προδιέγραφε σαφώς και αναμφιβόλως την άσπορη και θεόκτιστη σάρκα του Θεού Λόγου, την οποία ο Θεός κατασκεύασε γι’ Αυτόν, όπως ακριβώς ο Ιακώβ εκείνον τον ποικίλο χιτώνα για τον ίδιο του τον υιό Ιωσήφ. Αν λοιπόν ο δερμάτινος χιτώνας δεν προδιέγραφε τη σάρκωση του γυμνού δευτέρου Αδάμ, γιατί άραγε ο Θεός δεν του έβαλε μάλλον χιτώνα βύσσινο ή λινό ή από κάποια άλλη ύλη;

Από εδώ και από όλα αυτά καταλύονται και οι μύθοι των Μανιχαίων, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι υπάρχουν δύο αρχές και δύο αντίθετοι θεοί, ένας αγαθός και ένας άλλος πονηρός· και ότι ο ένας, ως αγαθός, είναι δημιουργός της ασώματης ψυχής μας, ενώ ο άλλος, ο πονηρός, είναι ποιητής του σώματός μας· και πάλι, ότι ο ένας, ο αγαθός, είναι δημιουργός του φωτός, ενώ ο άλλος, ο πονηρός, είναι δημιουργός του σκότους· και ότι ο αγαθός θεός είναι το πρωτότυπο του ξύλου της ζωής, ενώ το ξύλο της γνώσεως είναι τύπος του πονηρού θεού· και ακόμη, ότι ο αγαθός θεός έπλασε τον άνθρωπο αθάνατο και άφθαρτο, ενώ ο πονηρός τον έντυσε με τους δερμάτινους χιτώνες και με αυτή τη χονδρή σάρκα, τη θνητή, και τον έκανε φθαρτό· και ότι αυτός, δηλαδή ο πονηρός θεός, δημιούργησε και τη σαρκική γέννηση όλης της ανθρωπότητάς μας και έκτισε και τον θάνατο.

«Θαυμαστό είναι το όνομά σου.» Εκείνοι που ήπιαν το κρασί από το νερό στον γάμο, σε πότισαν ξύδι· ενώ εκείνοι που δεν είδαν το θαύμα, σου φέρνουν ως προσφορά τις απαρχές κάθε κρασιού. «Πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου.» Ο τάφος άνθισε ζωή. «Θαυμαστό είναι το όνομά σου.» Η κολυμβήθρα γεννά αστέρα. «Θαυμαστό είναι το όνομά σου.» Δεν γυμνώνει πλέον ο όφις, αλλά ενδύει ο αμνός. «Θαυμαστό είναι το όνομά σου.» Δεν θρηνεί πλέον η Εύα, αλλά η Μαρία χαίρεται. «Χαίρε, κεχαριτωμένη· Θαυμαστό είναι το όνομά σου.» Δεν κλαίει πλέον η Ραχήλ, αλλά η Ελισάβετ σκιρτά. «Θαυμαστό είναι το όνομά σου.» Δεν ράβονται πλέον φύλλα στον παράδεισο, αλλά υφαίνεται πορφύρα μέσα στο νερό. «Θαυμαστό είναι το όνομά σου.» Δεν σκεπάζει πλέον η συκιά, αλλά ο Ιορδάνης στολίζει. «Θαυμαστό είναι το όνομά σου.» Δεν ληστεύεται πλέον από τον παράδεισο ο πρωτόπλαστος Αδάμ, αλλά ο ληστής γίνεται πολίτης του παραδείσου. «Θαυμαστό είναι το όνομά σου.» Δεν βασιλεύει πλέον η φθορά· διότι η αφθαρσία μεταφυτεύθηκε από τους ουρανούς στη γη. Δεν ενδύονται πλέον οι πρωτόπλαστοι δερμάτινους χιτώνες ως αιχμάλωτοι, αλλά οι νεοφώτιστοι ενδύονται τον Χριστό. «Διότι όσοι εις Χριστόν βαπτιστήκατε, τον Χριστό ενδυθήκατε.» Ή και επειδή στην ανατολή και στη δύση, στον βορρά και στον νότο, σε πόλεις και σε χώρες και σε όρη και σε νησιά, δεν ονομάζονται πλέον από τον τόπο ή τον τρόπο ζωής ή το γένος ή το αξίωμα, αλλά από τον Χριστό ονομάζονται Χριστιανοί.

Στον 11ο Ψαλμό, Ομιλία 3η. Στον ίδιο ψαλμό, με άλλον τρόπο. Εορτές της Αναστάσεως του Χριστού· και ως άγγελος της αναστάσεως παρουσιάστηκε τώρα ο Δαβίδ, σαλπίζοντας για εμάς την όγδοη ημέρα της αναστάσεως μέσω της επιγραφής: «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης· ψαλμός τω Δαυίδ». Επειδή, δηλαδή, ο άνθρωπος, που δημιουργήθηκε την έκτη ημέρα, την έκτη ώρα γεύτηκε τον θάνατο και, τρόπον τινά, την έβδομη ημέρα κράτησε κακώς αργία μέσα στην αμαρτία, παύοντας πλέον να εργάζεται και να τηρεί την εντολή του Θεού, και σαν να περιτεμνόταν την όγδοη ημέρα, αποκόπηκε από τον παράδεισο, για τον λόγο αυτόν ο ποιητής και δημιουργός του Αδάμ σταυρώνεται την έκτη ημέρα, την έβδομη αναπαύεται στον τάφο και την όγδοη ανασταίνεται, καθιστώντας τους υιούς του νεκρού Αδάμ, υιούς της αναστάσεως. «Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης». Αλλά ο αιρετικός αντιλέγει: «Ο δημιουργός του Αδάμ», λέει, «σταυρώθηκε». Όμως το να σταυρωθεί κάποιος είναι ίδιον του ανθρώπου και όχι του Θεού. Αλλά και εγώ σου λέω: Ο δημιουργός του Αδάμ «έφτιαξε δερμάτινους χιτώνες για τον Αδάμ και τη γυναίκα του». Όμως το να φτιάχνει κανείς δερμάτινους χιτώνες είναι ίδιον έργο του ανθρώπου και όχι του Θεού, και μάλιστα ανθρώπου πένητα και φτωχού. Διότι κανένας πλούσιος ή ευγενής δεν κατασκευάζει δερμάτινους χιτώνες.

Πες μου και το εξής: Ο δημιουργός του Αδάμ περπατούσε αναζητώντας τον Αδάμ, και σαν να αγνοούσε πού κρύβεται, φώναζε: «Αδάμ, πού είσαι;» Αλλά το να περπατά κανείς, να αναζητά και να λέει «Πού είσαι;» είναι χαρακτηριστικό του ανθρώπου και όχι του Θεού. Όπως, λοιπόν, όταν ακούς ότι έφτιαξε δερμάτινους χιτώνες, ότι περπατούσε, ότι αναζητούσε και ρωτούσε «Πού είσαι;», και ότι καταδέχθηκε τα ανθρώπινα έργα και πάθη, δεν τον αποκαλείς άνθρωπο, έτσι και όταν ακούς ότι σταυρώθηκε, ότι κρεμάστηκε, ότι προσηλώθηκε εν σαρκί ο δημιουργός του Αδάμ, μην λες ότι είναι ένας ψιλός άνθρωπος, αλλά Θεός ένσαρκος που οικειοποιήθηκε το πάθος και τον θάνατο της σαρκός. Διότι, εάν αυτός που παραβιάζει την προσταγή του άρχοντα διατρέχει κίνδυνο, και αυτός που σχίζει το βασιλικό διάταγμα υπόκειται σε θανατική ποινή, όχι επειδή έσκισε το χαρτί, αλλά επειδή εξύβρισε εκείνον που το έγραψε, πολύ περισσότερο εκείνοι που τρύπησαν με τα καρφιά τον ναό του Δεσπότου και διέρρηξαν τον δεσποτικό τόμο τον οποίο σφράγισε ο Πατέρας, δεν εξύβρισαν απλώς το σώμα, αλλά Εκείνον που το φορούσε.

Ερώτηση νστ΄. Τι είδους ήταν οι δερμάτινοι χιτώνες, τους οποίους ο Θεός έφτιαξε για τον Αδάμ και την Εύα; Απόκριση. Κάποιοι μεν λένε ότι ήταν από φύλλα δέντρων· άλλοι πάλι έχουν υποστηρίξει ότι αυτοί οι χιτώνες είναι η σάρκα μας· σε άλλους όμως, των οποίων η άποψη είναι αληθέστερη, φάνηκε ότι οι χιτώνες των προπατόρων ήταν στην πραγματικότητα δερμάτινοι χιτώνες. Ερώτηση νζ΄. Δεδομένου ότι κανένας δεν είχε πεθάνει ακόμη μέχρι τότε, από πού έμαθε ο Κάιν να φονεύσει τον Άβελ;

Αν κάποιος ρωτούσε πώς συνέβη αυτό, ας ακούσει. Σε αυτό έχει γίνει συνένωση δύο πραγμάτων· πραγμάτων, εννοώ, όχι ίσων, αλλά που δεν επιδέχονται καμία απολύτως σύγκριση. Διότι το θνητό συμπλέχθηκε με το αθάνατο, και το φθαρτό σώμα ενώθηκε με τον άφθαρτο Λόγο. Και το μεν θνητό δεν έβλαπτε το αθάνατο· διότι ήταν απαθές· αλλά μάλλον παρέμενε απαθές και αυτό απέναντι στην κυριαρχία του θανάτου· διότι τα ισχυρότερα είναι πάντοτε κυρίαρχα των υποδεέστερων. Εξαιτίας λοιπόν αυτού ακριβώς του αθάνατου Λόγου που βρισκόταν σε ένωση μαζί του, και ο ίδιος ο θάνατος εξαφανιζόταν παραδόξως μέσα του, όπως εξαφανίζεται το άχυρο από τη φωτιά. Ο δε Λόγος, όντας άφθαρτος, ωφελεί περισσότερο το φθαρτό όντας ενωμένος με αυτό· διότι το σκοτάδι καταυγάζεται από το φως, και το κατώτερο ευλογείται από το ανώτερο. Γι' αυτό και τώρα εκδύεται από τους δήμιους τους δερμάτινους χιτώνες, τους οποίους εμείς ντυθήκαμε στο πρόσωπο του Αδάμ, ώστε αντί γι' αυτούς να μπορέσουμε να ντυθούμε τον Χριστό. Γι' αυτό υπομένει και να διαμοιράζονται τα ιμάτιά του, ώστε εμείς να έχουμε τον αμέριστο Λόγο του Πατρός· «Διότι εγώ και ο Πατέρας», λέει, «είμαστε ένα». Γι' αυτό και βάζουν κλήρο για τον χιτώνα, και αν και πάσχει το ανέχεται, ώστε ο Χριστός να γίνει ο κλήρος μας, όπως ακριβώς λέει και ο ψαλμωδός: «Ο Κύριος είναι η μερίδα της κληρονομίας μου και του ποτηρίου μου». Γι' αυτόν τον λόγο πουθενά αλλού δεν πάσχει, ούτε σε άλλον τόπο σταυρώνεται, παρά στον Κρανίου τόπο, τον οποίο οι δάσκαλοι των Εβραίων λένε ότι είναι ο τάφος του Αδάμ.

Διότι έπρεπε αυτός, εισάγοντας τον άνθρωπο στον παράδεισο, να απεκδυθεί τους χιτώνες τους οποίους έλαβε ο Αδάμ όταν εκδιώχθηκε από τον παράδεισο. Επειδή, όταν αμάρτησε και πλέον επρόκειτο να πεθάνει, έλαβε δερμάτινους χιτώνες, κατασκευασμένους από νεκρά ζώα, οι οποίοι αποτελούσαν σύμβολο της νέκρωσης που επήλθε σε αυτόν εξαιτίας της αμαρτίας.

Είναι άλλωστε φανερή και η πρώτη χρήση των ενδυμάτων, την οποία ο ίδιος ο Θεός έδωσε σε όσους τα είχαν ανάγκη. Διότι, όπως αναφέρει η Γραφή, τους έφτιαξε ο Θεός δερμάτινους χιτώνες. Και για την κάλυψη της γύμνιας επαρκούσε μια τέτοια χρήση των χιτώνων. Επειδή όμως υπεισέρχεται και ένας άλλος σκοπός, το να θερμαινόμαστε μέσω των ενδυμάτων, είναι ανάγκη η χρήση τους να αποβλέπει και στα δύο: και στο να καλύπτονται τα άσχημα μέρη του σώματός μας, αλλά και στο να αποτελούν προστασία απέναντι στις βλάβες των καιρικών συνθηκών. Επειδή βέβαια και ανάμεσα σε αυτά τα ενδύματα, άλλα μπορούν να εξυπηρετήσουν πολλές ανάγκες και άλλα λιγότερες, είναι επόμενο να προτιμούμε όσα μπορούν να καλύψουν περισσότερες ανάγκες, ώστε να μην παραβλάπτεται καθόλου η αρχή της ακτημοσύνης· να μην έχουμε δηλαδή άλλα ενδύματα ετοιμασμένα για την εμφάνισή μας προς τα έξω και άλλα για την οικιακή χρήση. Και πάλι, να μην είναι άλλα τα ενδύματα της ημέρας και άλλα τα σκεπάσματα της νύχτας, αλλά να φροντίζουμε για την απόκτηση ενός τέτοιου ενδύματος, το οποίο να μπορεί να μας επαρκεί για όλα, και για την ευπρεπή περιβολή κατά τη διάρκεια της ημέρας και για την αναγκαία σκέπη κατά τη νύχτα. Από αυτό, μάλιστα, προκύπτει και το να υπάρχει ομοιομορφία στην εξωτερική μας εμφάνιση, ώστε, κατά κάποιον τρόπο, να αποδίδεται στον Χριστιανό ένας ιδιαίτερος χαρακτήρας ακόμη και από το ένδυμά του. Διότι τα πράγματα που αποβλέπουν σε έναν κοινό σκοπό, ως επί το πλείστον, είναι όμοια μεταξύ τους.

Κανείς λοιπόν, αδελφοί, ας μην απελπιστεί για τη σωτηρία του. Ο Σαμψών εκείνος, ο ισχυρός στους πολέμους, ο οποίος προαναγγέλθηκε πριν από τη γέννησή του, όπως ο άγγελος διέταξε τη μητέρα του να μην πιει τίποτα από όσα παράγει η άμπελος ούτε σίκερα (το να μην πίνει ήταν υπόθεση νηστείας και εγκράτειας). Και όσο μεν ήταν οχυρωμένος με τη νηστεία, την προσευχή και τη μετάνοια, οι αλλόφυλοι έπεφταν κατά χιλιάδες, οι πύλες των πόλεων ξεριζώνονταν, και τα λιοντάρια έπεφταν από τη δύναμη του δικαίου. Όταν όμως βύθισε τον εαυτό του στη μέθη, έγινε υποχείριο και περίγελος στους αλλοφύλους. Ας νηστέψουμε λοιπόν, αδελφοί, για να επιστρέψουμε στον παράδεισο, από τον οποίο εκπέσαμε. Εάν ο Αδάμ είχε νηστέψει και είχε τηρήσει την εντολή, δεν θα είχαμε πέσει εμείς στα πάθη της ατιμίας· δεν θα είχαμε καταδικαστεί να εργαζόμαστε τη γη· δεν θα είχαν αναφυτρώσει οι τρίβολοι, και δεν θα είχε σφραγιστεί η καταδίκη μας με λύπες· διότι τέτοιοι είναι οι μισθοί της αμαρτίας. Αλλά εμείς, αγαπητοί, πάντοτε και διαρκώς ας εξομολογούμαστε, σύμφωνα με τον προφήτη Δαβίδ, ότι το έλεός Του παραμένει εις τον αιώνα.

Ερώτηση: Τι σημαίνουν οι δερμάτινοι χιτώνες με τους οποίους ο Θεός έντυσε τον Αδάμ και την Εύα; Απάντηση: Είναι δέρματα νεκρών άλογων ζώων. Επομένως, τους περιέβαλε με αυτό το σύμβολο της νέκρωσης. Ερώτηση: Τι σημαίνει το «όποιος σκοτώσει τον Κάιν θα υποστεί επταπλάσια τιμωρία»; Και ποιες είναι οι δικές του αμαρτίες, και ποιες οι τιμωρίες;

Άλλην μία μυθώδη θεωρία, πάλι, εισήγαγε αυτός ο Ωριγένης, τον οποίο είθε να συγχωρήσει ο Θεός που παρουσιάζει αλληγορικά στους ανθρώπους τέτοιες φαντασίες, ισχυριζόμενος ότι οι δερμάτινοι χιτώνες, τους οποίους η θεία Γραφή αναφέρει ότι έφτιαξε ο Θεός για τον Αδάμ και την Εύα, δεν είναι πραγματικοί δερμάτινοι χιτώνες. Αντιθέτως, υποστηρίζει ότι «δερμάτινος χιτώνας» είναι το σαρκώδες μέρος του σώματος ή το ίδιο το σώμα· διότι μετά την παρακοή, λέει, και μετά τη βρώση από το δέντρο, ενέδυσε τις ψυχές με αυτά τα σώματα, δηλαδή με αυτή τη σάρκα. Και είναι εντελώς ανόητο να λέγεται κάτι τέτοιο. Διότι ο ίδιος ο Ωριγένης σοφίζεται δήθεν επιχειρήματα και λέει: «Μήπως ήταν βυρσοδέψης ο Θεός, ώστε να κατεργαστεί δέρματα και να φτιάξει χιτώνες για τον Αδάμ και την Εύα;». Κάτι τέτοιο όμως είναι πολύ πιο παράλογο. Τι ήταν ευκολότερο για τον Θεό, να δημιουργήσει τον ουρανό και τη γη εκ του μηδενός ή δερμάτινους χιτώνες; Διότι πότε δεν ενήργησε τα θαυμάσιά Του, όταν το θέλησε, και πότε δεν μπόρεσε να μεταβάλει τα άψυχα σε έμψυχα; Τη ράβδο του Μωυσή, αν και ήταν ξερή και ξύλινη, την έκανε ζωντανό φίδι που καταδίωκε τον Μωυσή, από το οποίο ο Μωυσής τράπηκε σε φυγή, για να αποδείξει ότι δεν ήταν οφθαλμαπάτη, αλλά ότι αυτό που συνέβη ήταν αληθινό. Πώς εξάλλου επί σαράντα χρόνια τα ενδύματα του λαού δεν φθάρθηκαν, τα μαλλιά τους δεν μάκρυναν και τα υποδήματά τους δεν πάλιωσαν;

Ας μου πουν, λοιπόν, οι ανόητοι που ακολούθησαν τη φρενοβλάβεια του Ωριγένη σε αυτό το ζήτημα: όταν ο Σωτήρας αναστήθηκε από τους νεκρούς και άφησε τα οθόνια στο μνήμα, όπως έχει γραφτεί, μήπως εμφανίστηκε γυμνός στους μαθητές, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς με σώμα και ψυχή; Όταν μάλιστα έδειχνε σε όσους ήταν με τον Θωμά τα οστά και τις σάρκες Του, τα χέρια και την πλευρά Του, είναι προφανές ότι δεν ήταν γυμνός. Επομένως, ποιος Του ύφανε τα ενδύματα μετά την ανάσταση; Αλλά, βεβαίως, θα μου πεις ότι ήταν ενδύματα πνευματικά, τα οποία έφτιαξε για τον Εαυτό Του με το δικό Του θέλημα. Και αν μπορούσε να φτιάξει τέτοια ενδύματα για τον Εαυτό Του, δεν μπορούσε να φτιάξει με το δικό Του θέλημα και εκείνους τους δερμάτινους χιτώνες για τον Αδάμ και την Εύα; Πράγματι, η αλληγορία του Ωριγένη καταρρέει. Διότι, εάν η σάρκα του Αδάμ δημιουργήθηκε αφότου έφαγε από το ξύλο, από πού άραγε πήρε ο Θεός την πλευρά προτού αυτός φάει; Αφού, μόλις ξύπνησε από την έκσταση, λέει: «τούτο είναι οστούν εκ των οστών μου και σάρκα εκ της σαρκός μου». «Στο εξής, λοιπόν, ας μη μας δημιουργεί κανείς κόπους». Διότι έτσι διδάσκει ανέκαθεν η αγία Εκκλησία του Θεού· καθώς ο Ωριγένης δεν πρόκειται να μας παρασταθεί κατά την ημέρα της κρίσεως. Απορώ, αληθινά, πώς ορισμένοι ανέχονται αυτόν που βλασφήμησε τον ίδιο του τον Δεσπότη.

Ισχυρίζονται, λοιπόν, ότι αφού δημιούργησε τον κόσμο, έπλασε και τον χοϊκό άνθρωπο, λαμβάνοντας [υλικό] όχι από τούτη την ξηρή γη, αλλά από την αόρατη ουσία, από το χυτό και ρευστό μέρος της ύλης· και καθορίζουν ότι μέσα σε αυτόν εμφύσησε τον ψυχικό. Και ότι αυτός είναι εκείνος που πλάστηκε «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν», και το «κατ’ εικόνα» μεν είναι ο υλικός, ο οποίος είναι παραπλήσιος, αλλά όχι ομοούσιος με τον Θεό· το δε «καθ’ ομοίωσιν» είναι ο ψυχικός, γι' αυτό και έχει ειπωθεί ότι η ουσία του είναι πνεύμα ζωής, εφόσον αποτελεί πνευματική απορροή. Λένε δε ότι αργότερα τον περιέβαλε με τον δερμάτινο χιτώνα· και θεωρούν ότι αυτός είναι το αισθητό σαρκίο.

Είχαν δε αέρα καθαρότατο, ο οποίος ρυθμιζόταν με ευταξία από τον Θεό με απόλυτη ευκρασία, και ο οποίος ούτε εντεινόταν από τη σκληρότητα του ψύχους ούτε βάραινε από την εξαιρετικά δυσάρεστη πύρωση του καύσωνα. Ο τόπος είχε οργανωθεί με μια εντελώς αμβρόσια διαβίωση πλασμένη από τον Θεό, όντας γεμάτος από ευφροσύνη και ευζωία, και δεν υπόκειντο ούτε σε ρίγος ούτε σε καύσωνα, όπως προείπα. Εφόσον όμως αυτοί εδώ έχουν ανάγκη από τέτοια πράγματα, καθίσταται σε αυτούς ολοφάνερη η χλεύη. 3. Έπειτα ας εξετάσουμε και το έτερο ζήτημα, πώς δηλαδή ελέγχεται πλήρως η πλάνη: διότι εκείνοι (οι πρωτόπλαστοι) δεν ήταν γυμνοί για μία μόνο ώρα, αλλά διαρκώς, «και δεν ντρέπονταν». Σε τούτους όμως η γύμνωση δεν υφίσταται λόγω του ότι δήθεν δεν ντρέπονται, έστω και αν οι ίδιοι έτσι νομίζουν, αλλά χάριν ακόρεστης ηδονής, η οποία δημιουργεί θέλγητρο στις κόρες των οφθαλμών. Διότι έχει αφαιρεθεί από αυτούς η αιδώς, η οποία επαινείται σε όλες τις Άγιες Γραφές, και έχει αληθινά εκπληρωθεί ο λόγος του προφήτη: «απέκτησες όψη πόρνης, έγινες αναίσχυντος προς όλους». Μετά όμως από την ώρα εκείνη, έξω ντύνονται με ενδύματα και δεν είναι πλέον ο Αδάμ. Διότι ούτε εκείνος ούτε η γυναίκα του βρήκαν αμέσως ενδύματα, αλλά πρώτα έρραψαν για τους εαυτούς τους φύλλα συκιάς, έπειτα τους δόθηκαν δερμάτινοι χιτώνες, και έτσι, μετά από πολύ χρόνο στη ζωή τους, «η πολυποίκιλη σοφία του Θεού» τους ενέβαλε τη γνώση των ενδυμάτων.

Διότι το να λέει, ισχυρίζεται, ο προφήτης «προτού να ταπεινωθώ, εγώ αμάρτησα», είναι λόγος της ίδιας της ψυχής, επειδή, λέγει, αυτή αμάρτησε επάνω στον ουρανό προτού να ταπεινωθεί μέσα στο σώμα· και το να λέει «επίστρεψε, ψυχή μου, στην ανάπαυσή σου», αναφέρεται σε αυτόν που αγωνίστηκε γενναία εδώ με αγαθοεργίες, ο οποίος επιστρέφει στην άνω ανάπαυση εξαιτίας της δικαιοπραγίας των έργων του. Και μπορεί κανείς να αναφέρει πολλά άλλα παρόμοια. Ισχυρίζεται δε ότι ο Αδάμ έχει χάσει το κατ' εικόνα. Εξαιτίας αυτού, υποστηρίζει ότι η Γραφή επισημαίνει και τους δερμάτινους χιτώνες· διότι, λέγει, το ότι «έφτιαξε σε αυτούς δερμάτινους χιτώνες και τους έντυσε», υποδηλώνει το σώμα. Και μεγάλη είναι η χλεύη που διακηρύσσεται από αυτόν. Την δε ανάσταση των νεκρών την καθιστά ελλιπή, άλλοτε μεν υποστηρίζοντάς την στα λόγια, άλλοτε δε αρνούμενός την παντελώς, και άλλοτε λέγοντας ότι μόνο ένα μέρος της ανίσταται. Αλληγορεί, λοιπόν, όσα περισσότερα μπορεί, τον παράδεισο, τα ύδατά του, αυτά που βρίσκονται πάνω από τους ουρανούς και το ύδωρ που βρίσκεται κάτω από τη γη. Και δεν παύει να φλυαρεί για αυτά και για άλλα παρόμοια. Ήδη όμως και σε κάποια άλλα σημεία, έχοντας μνημονεύσει τέτοια ζητήματα γύρω από αυτόν, τα έχουμε αναπτύξει διεξοδικά. 5. Δεν θα είναι καθόλου δυσάρεστο και τώρα πάλι να αναλύσουμε, στο πλαίσιο της δικής του αίρεσης, την ίδια αιτία και υπόθεση, και να προβούμε στην ανατροπή της με βάση τα ίδια τα επιχειρήματα που προβάλλονται από εκείνον.

Πάρα πολύ, είπε. Λοιπόν, Αυξέντιε, είπα εγώ, θέλεις να ηγηθείς εσύ αυτής της πορείας ή να ηγηθώ εγώ; Είναι δίκαιο, είπε, να ηγηθείς εσύ· διότι εσύ κάνεις και την αρχή της συζήτησης. 21. Λοιπόν, ελέγετο —διότι ας εξετάσουμε βήμα προς βήμα, με λογική αλληλουχία από την αρχή, τη σκέψη του Αγλαοφώντος— ότι η ψυχή, εξαιτίας της παράβασης, προσέλαβε αυτό το σώμα που περιβαλλόμαστε, ενώ στους προγενέστερους χρόνους ζούσε μακάρια χωρίς αυτό. Διότι ισχυρίστηκε ότι οι δερμάτινοι χιτώνες είναι τα σώματα, μέσα στα οποία συνέβη να εγκλειστούν οι ψυχές, προκειμένου, φέροντας το νεκρό αυτό σώμα, να εκτίσουν ποινή για όσα έπραξαν. Ή μήπως δεν ήταν αυτά τα πρώτα που λέχθηκαν στην αρχή από εσένα, γιατρέ; Αλλά εμπρός, υπενθύμισέ μου, εάν σου φαίνεται ότι δεν θυμάμαι κάτι καλά.

Σε καμία απολύτως περίπτωση. Επομένως, δεν πρόκειται να αποδεχθείς ούτε το παραμικρό από όσα εσύ ο ίδιος λες παράλογα. Διότι, ενώ παραδέχτηκες ότι οι ψυχές αμάρτησαν ασώματα παραβαίνοντας την εντολή, και ισχυρίστηκες ότι εξαιτίας της ανομίας ο Θεός τους έδωσε αργότερα τους δερμάτινους χιτώνες, για να τιμωρηθούν περιφέροντας νεκρά σώματα –χαρακτηρίζοντας δηλαδή ως χιτώνες τα σώματα–, καθώς προχωράει ο λόγος σου, ξεχνώντας αυτά που αρχικά υπέθεσες, λες ότι η ψυχή δεν μπορεί να αμαρτήσει από μόνη της. Διότι, όπως λες, δεν έχει καθόλου τέτοια φύση, αλλά το σώμα έχει γίνει η αιτία κάθε είδους κακών για αυτήν. Γι' αυτό, προκειμένου να μην παρακινηθεί πάλι προς την αδικία, όπως ακριβώς συνέβη και προηγουμένως εξαιτίας του σώματος, θα παραμείνει έτσι στους αιώνες χωρίς αυτό, αν και αρχικά είπες ότι στον παράδεισο, πριν από το σώμα, η ψυχή, όταν ήταν ακόμα μακάρια και απαλλαγμένη από πόνους, είχε αμαρτήσει. Διότι, όπως είπες, όταν παρέβη την εντολή, έχοντας ήδη ενισχυθεί η αμαρτία εξαιτίας της πειθούς προς τον όφι, της δόθηκε το σώμα ως τιμωρητικός δεσμός. Επομένως, ή το πρώτο ή το δεύτερο δεν είναι σωστό. Διότι είτε αμάρτησε πριν πάρει σώμα, και δεν αποκλείεται καθόλου να αμαρτήσει ξανά έστω και αν δεν λάβει σώμα, οπότε είναι μάταιη η φλυαρία περί της μη αναστάσεως του σώματος· είτε αμάρτησε έχοντας σώμα, οπότε οι δερμάτινοι χιτώνες δεν μπορούν να θεωρούνται ότι είναι το σώμα.

Διότι διαπιστώνεται ότι, πριν από την κατασκευή τους, ο άνθρωπος είχε ήδη αθετήσει τη θεία εντολή· για τον λόγο αυτό άλλωστε κατασκευάζονται οι χιτώνες, για να καλύψουν τη γύμνια που προκλήθηκε από την αμαρτία τους. Άραγε όμως σε πείθω και βλέπεις ότι αυτά που υπέθεσες είναι αντιφατικά μεταξύ τους, και σου έχει γίνει αυτό σαφές, ή δεν κατανοείς ακόμη, ω Αγλαοφών, είπα, αυτό που λέω;

Το καταλαβαίνω, είπε, και δεν χρειάζεται να ακούσω τίποτε άλλο, αλλά δεν αντιλήφθηκα ότι δεν μίλησα σωστά. Διότι, εφόσον παραδέχθηκα ότι οι δερμάτινοι χιτώνες είναι τα σώματα, είμαι αναγκασμένος να ομολογήσω ότι η ψυχή είχε αμαρτήσει πριν εισέλθει στο σώμα, δεδομένου ότι η παράβαση συνέβη πριν από την κατασκευή τους —διότι οι χιτώνες κατασκευάζονται για αυτούς εξαιτίας της παράβασης και δεν συμβαίνει η παράβαση εξαιτίας των χιτώνων— και, βάσει αυτής της ομολογίας, να συμφωνήσω ότι το σώμα δεν είναι συνυπαίτιο της κακίας, αλλά η ίδια η ψυχή από μόνη της. Γι' αυτό, ακόμη και αν δεν λάβει το σώμα, θα αμαρτήσει, επειδή ακριβώς είχε αμαρτήσει και προηγουμένως χωρίς σώμα. Είναι, επίσης, ανόητο να λέγεται ότι το σώμα δεν μπορεί να επανέλθει στη ζωή γι' αυτόν τον λόγο, δηλαδή για να μη γίνει συνυπαίτιο στο να αμαρτήσει η ψυχή. Διότι αυτή θα αμαρτήσει, όπως ακριβώς αμάρτησε πριν από το σώμα, έτσι και μετά την απόθεση του σώματος, ακόμη και αν δεν αναλάβει ξανά το σώμα. Επομένως, για τους λόγους αυτούς, είναι ανάγκη για μένα να μην αποδέχομαι, ούτε από τον εαυτό μου ούτε από κάποιον άλλον, να λέει ότι οι δερμάτινοι χιτώνες είναι τα σώματα. Εάν, πάλι, το αποδεχόμουν, θα έπρεπε να ομολογήσω και τα όσα έχουν ήδη ειπωθεί. 22. Τι λοιπόν; Δεν σου φαίνεται, Αγλαοφών, είπα εγώ, ότι και εκείνο δεν είναι σωστό;

Διότι θα αποδείξουμε στα επόμενα, καθώς θα προχωρά ο λόγος, με αλήθειες της φύσης και όχι με εικασίες, ότι ούτε ο Ιερεμίας μάς ονόμασε «δεσμίους της γης» εξαιτίας της κοινωνίας μας με το σώμα, ούτε ο Δαβίδ για τον λόγο αυτό μάς αποκάλεσε «πεπεδημένους». Διότι αξίζει να προβάλουμε και αυτά τα σημεία, στα οποία φαίνεται ότι σφάλλουν τα μέγιστα. Σχετικά λοιπόν με τους δερμάτινους χιτώνες και για το ότι, πριν από την κατασκευή τους, οι πρωτόπλαστοι ζούσαν με σώμα απολαμβάνοντας την αθανασία, καθώς επίσης και ότι το σώμα δεν μπορεί να θεωρηθεί δεσμός και ειρκτή, αφού είπα τα πρέποντα, άνδρες δικαστές (διότι σας αποκαλώ δικαστές των λόγων μου, κράτιστε Θεόφιλε), θα στραφώ λοιπόν στα επακόλουθα των προκειμένων θεμάτων, όπως υποσχέθηκα, για να εξετάσουμε με μεγαλύτερη σαφήνεια αυτό που επιθυμούμε. 26. Ο Θεός, ο δημιουργός των όλων, επειδή συγκρότησε το σύμπαν με ευταξία σαν μια μεγάλη πόλη και το διευθέτησε δίνοντας προσταγές με τον Λόγο, και αφού κάθε στοιχείο είχε αρμοσθεί με αρμονία σε αυτό και τα πάντα είχαν πληρωθεί με διάφορα είδη ζώων, ώστε ο κόσμος να φθάσει στην τέλεια ομορφιά του έχοντας ζωογονήσει μορφές κάθε είδους, άστρα δηλαδή στον ουρανό και πτηνά στον αέρα, τετράποδα στη γη και υδρόβια στο νερό, τελευταίο εισήγαγε στον κόσμο τον άνθρωπο, αφού προετοίμασε το σύμπαν ως την πιο ωραία κατοικία γι' αυτόν, ως ένα όμοιο μίμημα της δικής Του εικόνας, πλάθοντάς τον με τα ίδια Του τα χέρια σαν ένα λαμπρό άγαλμα μέσα σε έναν ωραίο ναό.

Γι' αυτόν τον λόγο, επειδή ο άνθρωπος ρυπώθηκε και μολύνθηκε, έχοντας αποστατήσει από την απόφαση του Θεού, και αποτύπωσε επάνω του κηλίδες μεγάλης κακίας, τις οποίες γέννησε ο άρχοντας του σκότους και πατέρας της πλάνης, συλλαμβάνοντας πόνο σύμφωνα με τη Γραφή, προκειμένου να κάνει τον άνθρωπο να φαντάζεται πάντοτε και να κινείται προς την αδικία, ο Παντοκράτωρ Θεός, βλέποντάς τον ότι είχε μετατραπεί σε ένα αθάνατο κακό εξαιτίας της επιβουλής του διαβόλου, όπως ακριβώς πλάνος ήταν και ο διάβολος, για τον λόγο αυτόν κατασκεύασε τους δερμάτινους χιτώνες. Τον περιέβαλε δηλαδή τρόπον τινά με νεκρότητα, ώστε μέσω της διάλυσης του σώματος να πεθάνει κάθε κακό που δημιουργήθηκε μέσα του. 31. Έχει ήδη τεθεί το ερώτημα και έχει αποδειχθεί ότι οι δερμάτινοι χιτώνες δεν ταυτίζονται με τα σώματα. Ωστόσο, ας το επαναλάβουμε (διότι δεν πρέπει να λεχθεί μόνο μία φορά). Ο ίδιος ο πρωτόπλαστος, πριν από την κατασκευή τους, ομολογεί ότι διαθέτει και οστά και σάρκες, τότε δηλαδή που, αντικρίζοντας τη γυναίκα η οποία του προσφέρθηκε, αναφώνησε: «Αυτό τώρα είναι οστό από τα οστά μου και σάρκα από τη σάρκα μου· αυτή θα ονομαστεί γυναίκα, διότι από τον άνδρα της ελήφθη. Ένεκα τούτου θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα του και τη μητέρα του, και θα προσκολληθεί στη γυναίκα του, και θα γίνουν οι δύο μία σάρκα».

Διότι βεβαίως δεν θα ανεχθώ ορισμένους που φλυαρούν και παραβιάζουν αναιδώς τη Γραφή, προκειμένου να καταφέρουν να αποδείξουν ότι δεν υπάρχει ανάσταση της σάρκας, υποθέτοντας την ύπαρξη νοητών οστών και νοητής σάρκας και μεταβάλλοντας τα πάντα άνω κάτω με αλληγορίες, κάθε φορά με διαφορετικό τρόπο· και μάλιστα ενώ αυτά πρέπει να εκλαμβάνονται όπως ακριβώς έχουν γραφεί, εφόσον ο ίδιος ο Χριστός επικυρώνει τη Γραφή, όταν στους Φαρισαίους που Τον ρωτούσαν περί χωρισμού από τη σύζυγο απαντά: «Δεν διαβάσατε ότι εκείνος που τους δημιούργησε από την αρχή, άρρεν και θήλυ τους εποίησε και είπε: για τον λόγο αυτόν θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα και τη μητέρα του» και τα εξής. Διότι πώς είναι δυνατόν το «αυξάνεσθε και γεμίστε τη γη» να εκληφθεί ότι αναφέρεται μόνο σε ψυχές; Ή το «έλαβε ο Θεός χώμα από τη γη και έπλασε τον άνθρωπο», το οποίο προφανώς έχει λεχθεί κυρίως για το σώμα; Διότι η ψυχή δεν απέκτησε την ουσία της από το χώμα και τα πιο βαριά στοιχεία. Επομένως, αποδεικνύεται πέραν πάσης αμφιβολίας ότι ο άνθρωπος είχε λάβει σώμα πριν από τους δερμάτινους χιτώνες. Διότι όλα αυτά έχουν ειπωθεί πριν από την πτώση του, ενώ τα σχετικά με τους χιτώνες μετά την πτώση.

Επομένως, ας προχωρήσουμε πάλι να εξετάσουμε το προκείμενο ζήτημα, έχοντας αποδείξει επαρκώς ότι οι δερμάτινοι χιτώνες δεν είναι τα σώματα, αλλά η νέκρωση που κατασκευάστηκε κατ' εικόνα των άλογων ζώων· διότι αυτό απομένει να δεχθούμε. Και βέβαια, για αυτήν την αιτία εξορίζεται έξω από τα όρια του παραδείσου. Διότι ο Θεός δεν τον εξέβαλε επειδή δεν ήθελε να κόψει από το ξύλο της ζωής και να φάει (επειδή θα μπορούσε να ζει εις τον αιώνα, αν έτρωγε ξανά από το ξύλο της ζωής), αλλά για να μην γίνει το κακό αθάνατο, όπως έχουμε υποθέσει. Επειδή, για ποιον λόγο απέστειλε τον Χριστό από τους ουρανούς στη γη, αν επιθυμούσε απόλυτα ο άνθρωπος να πεθάνει ολοκληρωτικά χωρίς να γευθεί τη ζωή; Εάν δε ο αντίπαλος ισχυριστεί ότι ο Θεός το έπραξε αυτό από μεταμέλεια, το επιχείρημά του είναι ασθενές, διότι εισάγει έναν Θεό που μετανοεί για τις αποφάσεις του. Αλλά ο Θεός ούτε αγνοεί το μέλλον ούτε πράττει το κακό, αλλά είναι άκρως αγαθός και προγνωρίζει τα μέλλοντα. Επομένως, δεν τον εξέβαλε ώστε, τρώγοντας από το ξύλο της ζωής, να μη σωθεί αιωνίως, αλλά για να νεκρωθεί πρώτα η αμαρτία με τον θάνατο, ώστε με αυτόν τον τρόπο, αφού πεθάνει και εξαλειφθεί η αμαρτία, να αναστηθεί ο άνθρωπος καθαρός και να γευθεί τη ζωή. 32. Κανείς δε ανόητος ας μην παρακινδυνεύει να υποστηρίξει ότι αυτά έχουν ειπωθεί με διαφορετικό νόημα. Διότι εκείνος που ορίζει απόλυτα ότι αυτή η σάρκα δεν είναι δεκτική αθανασίας, πάσχει πράγματι από τη νόσο της άνοιας και βλασφημεί.

Διότι, για ποιον λόγο μετά την κατασκευή των δερμάτινων χιτώνων εκδιώκεται ο Αδάμ, και εμποδίζεται να φάει από το ξύλο της ζωής και να ζήσει, αν ήταν εντελώς αδύνατον να ζήσει ο άνθρωπος αιώνια με το σώμα του; Διότι η απαγόρευση γίνεται ακριβώς επειδή θα μπορούσε να μην πεθάνει, εάν έπαιρνε και γευόταν από τη ζωή. Διότι λέει: «Και έκανε Κύριος ο Θεός για τον Αδάμ και για τη γυναίκα του χιτώνες δερμάτινους και τους έντυσε· και είπε ο Θεός: ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς, ώστε να γνωρίζει το καλό και το πονηρό· και τώρα, μήπως απλώσει το χέρι του και πάρει από το ξύλο της ζωής και φάει και ζήσει στον αιώνα. Και τον έστειλε έξω Κύριος ο Θεός από τον παράδεισο της τρυφής για να εργάζεται τη γη από την οποία πάρθηκε, και εξέβαλε τον Αδάμ». Επομένως, το σώμα μπορούσε να ζήσει στον αιώνα και να γίνει αθάνατο, εάν δεν είχε εμποδιστεί να γευτεί από τη ζωή. Εμποδίστηκε όμως, ώστε αφενός η αμαρτία να πεθάνει θανατούμενη μαζί με το σώμα, αφετέρου το σώμα να αναστηθεί αφού αποκαθαρθεί η αμαρτία. Για να μην είναι λοιπόν ο άνθρωπος ένα αθάνατο κακό, όπως είπα, έχοντας μέσα του την αμαρτία πάντοτε ζωντανή και κυρίαρχη, εφόσον αυτή θα είχε βλαστήσει σε αθάνατο σώμα και θα είχε αθάνατη τροφή, για τον λόγο αυτόν ο Θεός τον κατέστησε θνητό, περιβάλλοντάς τον με τη νέκρωση.

Διότι αυτόν τον σκοπό εξυπηρετούσαν οι δερμάτινοι χιτώνες, ώστε μέσω της λύσης και της διάσπασης του σώματος να καταστραφεί ολοσχερώς και σύρριζα η αμαρτία, έτσι ώστε να μην αφεθεί ούτε το παραμικρό τμήμα της ρίζας, από το οποίο θα αναβλαστήσουν και πάλι νέοι βλαστοί αμαρτημάτων. 33. Διότι, όπως ακριβώς όταν σε ωραία οικοδομήματα ναών φυτρώσει μια συκιά και αναπτυχθεί πολύ σε έκταση και μέγεθος, απλώνοντας τις πολύκλαδες ρίζες της γύρω από όλους τους αρμούς των λίθων, δεν σταματά να αναπτύσσεται προτού εκριζωθεί εντελώς, με την αποσυναρμολόγηση των λίθων στα σημεία όπου βλάστησε (διότι είναι δυνατόν να τοποθετηθούν και πάλι οι λίθοι στις ίδιες θέσεις, αφού αφαιρεθεί η συκιά, έτσι ώστε ο ναός να διασωθεί, μη φέροντας πλέον μέσα του κανένα από τα κακά που τον καταστρέφουν, ενώ η συκιά, εκριζωμένη σύρριζα, να νεκρωθεί), κατά τον ίδιο τρόπο και ο Θεός ως δημιουργός, τον δικό Του ναό, τον άνθρωπο, ο οποίος βλάστησε την αμαρτία σαν άγρια συκιά, τον διέλυσε με τις πρόσκαιρες προσβολές του θανάτου, «θανατώνοντας», σύμφωνα με ό,τι έχει γραφεί, «και ζωοποιώντας», ώστε και πάλι από τα ίδια μέρη η σάρκα, αφού ξεραθεί και νεκρωθεί η αμαρτία, σαν ένας ανακαινισμένος ναός να αναστηθεί αθάνατη και αβλαβής, έχοντας η αμαρτία καταστραφεί τελείως εκ θεμελίων.

Ισχυρίζεσαι, ω άνθρωπε, όπως έχω ήδη δηλώσει και πιο πάνω ότι χλευάζεις: Μήπως άραγε ήταν βυρσοδέψης ο Θεός, για να κατασκευάσει δερμάτινους χιτώνες για τον Αδάμ και την Εύα, ενώ δεν είχαν ακόμη θυσιαστεί ζώα; Και αν ακόμη θυσιάστηκαν ζώα, δεν ήταν, λέει, δερμάτινοι χιτώνες, αλλά το γήινο σώμα που περιβαλλόμαστε. Και από παντού ελέγχεσαι ότι ακολουθείς την έμπνευση του διαβόλου και τη δολιότητα του όφεως, ο οποίος απεργάζεται τη φθορά της απιστίας στην ανθρωπότητα, έχοντας εξαπατήσει την Εύα, και ο οποίος πάντοτε διαφθείρει τις διάνοιες των ακέραιων ψυχών με την πανουργία μέσα στις δικές τους σκέψεις. Ας δούμε λοιπόν αν μπορούν τα όσα είπες να σταθούν, ω εσύ που τόσα μόχθησες και μάταια διεξήγαγες τον αγώνα για τη συγγραφή τόσων βιβλίων. Διότι, αν είναι αληθινό αυτό που θρυλείται για εσένα, ότι συνέγραψες έξι χιλιάδες βιβλία, ω ματαιόπονε, καταναλώνοντας άσκοπα όλο τον κόπο σου σε ψόγους και δόλους ματαιότητας και καθιστώντας κενή την εργασία σου, έχοντας σφάλει στα πλέον αναγκαία με το να παραχαράξεις την ανάσταση, κατέστησες ανέλπιδη την κοπιαστική δραστηριότητα της πραγματείας σου. Διότι, αν δεν ανίσταται το σώμα, ούτε και η ψυχή θα κληρονομήσει κάτι. Επειδή μία και η αυτή είναι η κοινωνία και του σώματος και της ψυχής, και μία η εργασία. Και κοπιάζουν οι πιστοί με σώμα και ψυχή για την ελπίδα της κληρονομίας μετά την ανάσταση, η οποία, σύμφωνα με εσένα, δεν πρόκειται να πραγματοποιηθεί.

Επειδή, λοιπόν, ο Αδάμ περιήλθε σε κατάσταση φθοράς από δική του υπαιτιότητα, ο Θεός δεν θέλησε να ζει αυτός αιώνια σε αυτή την ελαττωματική κατάσταση, αλλά ως άριστος κεραμέας ευδόκησε να μεταβάλει ο ίδιος το κατεστραμμένο σκεύος στο ίδιο του το φύραμα, ώστε κατά την παλιγγενεσία να το μεταπλάσει πάλι από το ίδιο φύραμα, σαν πάνω στον τροχό, ανακατασκευάζοντας και ανακαινίζοντας το σκεύος χωρίς κανένα ελάττωμα, ώστε να μπορεί να ζει παντοτινά. Γι' αυτό, αρχικά μεν απειλεί με θάνατο, έπειτα όμως δεν κάνει πλέον λόγο για θάνατο, αλλά λέει: «χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις», μη παραδίδοντας τον άνθρωπο στον θάνατο. * * Και έπειτα από άλλα προσθέτει: «Και έκανε ο Θεός δερμάτινους χιτώνες και έντυσε τον Αδάμ και τη γυναίκα του, και τους έβγαλε από τον παράδεισο». Και βλέπεις ότι είναι μάταιη η καινοφανής κενοφωνία σου, Ωριγένη. Διότι, πολύ καιρό πριν είχαν σώματα ο Αδάμ και η Εύα. 66. Εάν δε αυτό σε ελέγχει και δεν μπορείς, σκεπτόμενος ψυχικά, να δεχτείς τη χάρη του πνεύματος, άπιστε, που αποδεικνύεσαι χειρότερος και από τους απίστους, πες μου, κάθε έργο που δημιουργήθηκε από τον Θεό, πόση θαυματουργία και κατάπληξη εμπεριέχει; Πώς εκ του μηδενός εκτείνεται ο ουρανός απλωμένος στο κενό; Πώς έλαμψε ο ήλιος και δημιουργήθηκε η σελήνη και τα άστρα; Από ποια πρωταρχική ύλη προήλθε η γη, αφού δημιουργήθηκε εκ του μηδενός; Από ποιες ουσίες αποκόπηκαν τα όρη; Από πού προήλθε η σύσταση ολόκληρου του κόσμου, η οποία δημιουργήθηκε από τον Θεό εκ του μηδενός;

Από πού προέρχεται η σύσταση των νεφών, η οποία μέσω συμπύκνωσης σκεπάζει τον ουρανό; Από πού προήλθε η εμφάνιση του κουνουπιού και της σκνίπας μέσω του προστάγματος του Θεού προς τον θεράποντά Του, τον Μωυσή; Πώς μετέβαλε την ξύλινη ράβδο σε φίδι έμψυχο που σέρνεται; Από πού δόθηκε στο χέρι του Μωυσή η ικανότητα να μεταβάλλεται σε χιόνι; Έτσι και τότε θέλησε ο Θεός, ω άπιστε, και ταυτόχρονα με τη θέλησή Του κατασκεύασε για τον Αδάμ και την Εύα δερμάτινους, ως προς τη φύση τους, χιτώνες, χωρίς τη χρήση ζώων, χωρίς καμία ανθρώπινη τέχνη και πολύπλοκη εργασία, όπως ακριβώς από την αρχή, με το που το θέλησε, δημιουργήθηκαν ταυτόχρονα και ο ουρανός και τα πάντα. Και για αυτά τα ζητήματα έχουμε μιλήσει πολλές φορές και σε άλλα σημεία και πιο πάνω. Και για όσους μεν επιθυμούν να ζήσουν αληθινά, η σωτηρία είναι σύντομη και η κακοπιστία ελέγχεται άμεσα, ενώ για εκείνους που δεν θέλουν να αποδεχθούν το διδασκαλείο της σωτηρίας, ούτε ολόκληρος ο αιώνας δεν θα αρκούσε για να πεισθούν με επιχειρήματα, αφού η ακοή τους παραμένει πάντοτε κωφή, «όπως η κωφή ασπίδα που βουλώνει τα αυτιά της, για να μην ακούσει τη φωνή του γητευτή ούτε το φάρμακο που παρασκευάζεται από τον σοφό», σύμφωνα με τον θείο λόγο. Στους υιούς όμως της αλήθειας, νομίζω πως είναι πάρα πολύ ωφέλιμος, έστω και αν ο λόγος δεν διατυπώνεται εδώ από εμένα εκτενώς. 67. Θα προχωρήσω τώρα στον λόγο σου περί αναστάσεως μέσα από τον πρώτο ψαλμό.

Αυτά βέβαια είναι αγαθά, πατέρα, και πολύ κοντά στον άριστο σκοπό· (και σκοπός για εμένα είναι ο Θεός, ο οποίος δεν νοείται πλέον μέσα από κάτοπτρο)· μόνος όμως απέμεινε μέσα μου ο χόλος και ο γλυκός όλεθρος, που με κατατρώει, όπως η κρυφή σκουριά τον σκληρό σίδηρο, ή σαν το ολέθριο δηλητήριο του απιστότατου δράκοντα, ο οποίος με μια μικρή γεύση εξόρισε τους πρωτόπλαστους από τον Παράδεισο, και τους στέρησε τη θεότητα, από την οποία εξέπεσε και ο ίδιος.

Επειδή όμως, από φθόνο του διαβόλου και από την παρακίνηση της γυναίκας, την οποία εκείνη υπέστη ως πιο ευάλωτη και τη μετέδωσε ως πιο πειστική (αλίμονο στην αδυναμία μου! διότι η αδυναμία του προπάτορα είναι και δική μου), λησμόνησε τη δοθείσα εντολή και νικήθηκε από την πικρή γεύση· και συγχρόνως γίνεται, εξαιτίας της κακίας, εξόριστος από το ξύλο της ζωής, από τον παράδεισο και από τον Θεό, και ντύνεται τους δερμάτινους χιτώνες, ίσως δηλαδή την παχύτερη, θνητή και αντίτυπη σάρκα· και τότε για πρώτη φορά γνωρίζει τη δική του ντροπή και κρύβεται από τον Θεό. Κερδίζει, βέβαια, κάτι και εδώ: τον θάνατο και τη διακοπή της αμαρτίας, ώστε να μην παραμείνει το κακό αθάνατο· και έτσι η τιμωρία μετατρέπεται σε φιλανθρωπία. Διότι με αυτόν τον τρόπο πείθομαι εγώ ότι τιμωρεί ο Θεός.

(διότι δικό μου είναι το πάθημα του προπάτορα), λησμόνησε την εντολή που του είχε δοθεί και νικήθηκε από τη μικρή γεύση· ταυτόχρονα, εξαιτίας της κακίας, γίνεται εξόριστος από το ξύλο της ζωής, από τον παράδεισο και από τον Θεό, και ντύνεται τους δερμάτινους χιτώνες, ίσως δηλαδή την παχύτερη, θνητή και αντίτυπη σάρκα· και πρώτα-πρώτα συνειδητοποιεί αυτό, τη δική του ντροπή, και κρύβεται από τον Θεό.

Όσο λοιπόν καιρό η γη, η μητέρα των θνητών, βρισκόταν σε ένδεια, και δεν διέθετε την ύψιστη τελειότητα, όπως επρόκειτο να αποκτήσει, αλλά και ο πρώτος άνθρωπος, εξαιτίας των δικών του παραπτωμάτων και από τον φθόνο του σκληρού δράκοντα, αφού εκδιώχθηκε από τον παράδεισο λόγω της αμαρτωλής γεύσης από το ανθρωποκτόνο φυτό, βάρυνε τη γη φορώντας τους δερμάτινους χιτώνες· όλο αυτόν τον καιρό, η δυάδα αποτελούσε το άριστο μεταξύ των ανθρώπων, και ο γάμος, η φύση της ανθρώπινης γενιάς, ήταν η άμυνα απέναντι στον όλεθρο.

Αλλά επειδή, λοιπόν, με τις μεθοδείες του φθονερού ανθρωποκτόνου, και έχοντας πειστεί από την πειθώ του γυναικείου λόγου, γεύτηκε πρόωρα τον γλυκόγευστο καρπό, και ντύθηκε τους δερμάτινους χιτώνες, δηλαδή τη βαριά σάρκα, φέροντας τη νέκρωση (διότι ο Χριστός με τον θάνατο περιέκοψε την αμαρτία), βγήκε έξω από το άλσος του Παραδείσου στη γη από την οποία καταγόταν, και αποδέχθηκε έναν βίο γεμάτο μόχθο. Γι' αυτό ακριβώς έθεσε τον πύρινο ζήλο Του ως φρουρό στο πολύτιμο δέντρο, μήπως τυχόν ο Αδάμ, όπως και πριν, εισέλθει πρόωρα, πριν αποβάλει τη φθοροποιό βρώση του γλυκού βλαστού, και πλησιάσει το ξύλο της ζωής παραμένοντας πονηρός· και όπως ακριβώς ο θαλασσοπόρος, ο οποίος εξαιτίας των χειμερινών ανέμων οπισθοχώρησε, αλλά ύστερα, είτε ανοίγοντας το ιστίο του σε ηπιότερους ανέμους είτε με τον μόχθο των κωπηλατών, εκπληρώνει και πάλι τον πλου του, έτσι και εμείς, έχοντας εκπέσει μακριά από τον μεγάλο Θεό, διανύουμε και πάλι τον ποθητό πλου μας, όχι χωρίς κόπο.

ΙΔʹ. Είθε να αφανιζόταν η κακία, και η πρώτη της καταβολή, και ο Πονηρός που έσπειρε τα ζιζάνια ενώ εμείς κοιμόμασταν, ώστε η αρχή του κακού να είναι η αμέλεια για το αγαθό, όπως ακριβώς και το σκοτάδι είναι η υποχώρηση του φωτός. Αυτά τα προκάλεσαν το ξύλο, και η πικρή γεύση, και ο βάσκανος όφις, και η παρακοή που μας καταδίκασε να ζούμε με τον ιδρώτα του προσώπου μας. Έκτοτε έγινα γυμνός και άσχημος, και συνειδητοποίησα τη γύμνια μου, και ντύθηκα τον δερμάτινο χιτώνα, και εξέπεσα από τον παράδεισο, και επέστρεψα στη γη από την οποία ελήφθηκα, έχοντας μόνο τούτο αντί για την τρυφή: το να γνωρίζω τα δικά μου δεινά. Και καταδικάστηκα σε αδιάκοπη λύπη αντί για τη σύντομη ηδονή, και σε πόλεμο εναντίον εκείνου με τον οποίο κακώς συνήψα φιλία, και ο οποίος με παρέσυρε μέσω της γεύσης.

Διότι, εφόσον ο Αδάμ ζει μέσα μας, όλοι ανεξαιρέτως οι άνθρωποι, όσο βλέπουμε αυτούς τους δερμάτινους χιτώνες γύρω από τη φύση μας και αυτά τα πρόσκαιρα φύλλα αυτής της υλικής ζωής —τα οποία, αφού γυμνωθήκαμε από τα αιώνια και λαμπρά ενδύματα, κακώς ράψαμε μόνοι μας για τον εαυτό μας, ντυνόμενοι με τρυφές και δόξες και εφήμερες τιμές και τις βραχύβιες ικανοποιήσεις της σάρκας αντί για τα θεία περιβόλαια— και όσο βλέπουμε τον τόπο της κακώσεως, στον οποίο καταδικαστήκαμε να παροικούμε, όταν στρέφουμε τον εαυτό μας προς την ανατολή (όχι επειδή θεωρούμε ότι ο Θεός βρίσκεται μόνο εκεί —διότι Αυτός που είναι πανταχού παρών δεν περιορίζεται ιδιαιτέρως σε κανένα μέρος, αφού περιέχει εξίσου τα πάντα— αλλά επειδή στην ανατολή βρίσκεται η πρώτη μας πατρίδα, εννοώ δηλαδή τη διαβίωση στον παράδεισο από την οποία εκπέσαμε, διότι «εφύτευσεν ο Θεός παράδεισον εν Εδέμ κατά ανατολάς»), όταν, λοιπόν, ατενίζουμε προς την ανατολή και φέρνουμε στον νου μας την ανάμνηση της εκπτώσεως από τους φωτεινούς και ανατολικούς τόπους της μακαριότητας, εύλογα προφέρουμε αυτή τη φωνή εμείς που σκιαζόμαστε από την πονηρή συκιά αυτής της ζωής, εμείς που απορριφθήκαμε μακριά από τα μάτια του Θεού, που αυτομολήσαμε προς το φίδι, το οποίο τρώει χώμα και σέρνεται στη γη και πορεύεται πάνω στο στήθος και την κοιλιά του, και το οποίο μας συμβουλεύει να κάνουμε τα ίδια: να προσκολλώμαστε στη γήινη απόλαυση και να σύρουμε την καρδιά μας σε χαμαίζηλα και χαμερπή νοήματα, και να πορευόμαστε πάνω στην κοιλιά μας, δηλαδή να ασχολούμαστε με τον ηδονικό βίο· ευρισκόμενοι, λοιπόν, σε αυτή την κατάσταση, όπως εκείνος ο άσωτος μετά τη μακρά ταλαιπωρία που υπέμεινε βόσκοντας τους χοίρους, όταν έλθουμε εις εαυτόν, όπως ακριβώς κι εκείνος, και αναλογιστούμε τον ουράνιο Πατέρα, ορθώς χρησιμοποιούμε αυτά τα λόγια: «Άφες ημίν τα οφειλήματα ημών», ώστε, ακόμη και αν κάποιος είναι ένας Μωυσής ή ένας Σαμουήλ, ή οποιοσδήποτε άλλος από εκείνους που ξεχωρίζουν για την αρετή τους, δεν θεωρεί λιγότερο ταιριαστή για τον εαυτό του αυτή τη φωνή, καθότι είναι άνθρωπος που μετέχει στη φύση του Αδάμ, μετέχοντας συνάμα και στην έκπτωσή του.

Και πάλι μετά από αυτό, η ψυχή επιχειρεί την ανώτερη ανάβαση, χωρίς πλέον η φωνή να χτυπά τη θύρα της καρδιάς, αλλά με το ίδιο το θείο χέρι να εισδύει στο εσωτερικό μέσα από την οπή. «Διότι ο αγαπημένος μου», λέει, «έστειλε το χέρι του μέσα από την οπή, και τα σπλάχνα μου συγκλονίστηκαν για αυτόν». Είναι βεβαίως απολύτως φανερό σε αυτόν που κατανοεί με σύνεση, πόσο υπερέχουν σε ύψος τα όσα λέγονται τώρα σε σύγκριση με τα προηγούμενα: «Άνοιξε», λέει στη νύμφη ο Λόγος· της δίνει μέσω των θείων ονομάτων τη δύναμη να ανοίξει· υπακούει στον Λόγο η νύμφη (διότι γίνεται αυτό ακριβώς που άκουσε: αδελφή και πλησίον και περιστερά και τέλεια)· απεκδύεται εκείνον τον δερμάτινο χιτώνα και απονίπτει τον ρύπο των ποδιών, και ούτε εκείνο το ειδεχθές και κουρελιασμένο ιμάτιο φοράει ξανά, ούτε στο εξής στηρίζει τα βήματά της στη γη. Άκουσε, λοιπόν, τη φωνή του και πείθεται στο πρόσταγμα· ανοίγει τη θύρα, αφαιρώντας το κάλυμμα της καρδιάς· παραμέρισε από τη θύρα το παραπέτασμα της σάρκας· άνοιξε διάπλατα η πύλη της ψυχής, για να εισέλθει ο βασιλεύς της δόξης. Αλλά η ευρυχωρία της πύλης αποδείχθηκε πως ήταν μία μικρή, στενή και βραχεία οπή, μέσα από την οποία δεν χώρεσε ο ίδιος ο νυμφίος αλλά μετά βίας το χέρι του, ώστε μέσα από αυτήν να βρεθεί στο εσωτερικό και να αγγίξει εκείνη που επιθυμούσε να δει τον νυμφίο, η οποία κέρδισε μόνο τόσο, ώστε να γνωρίσει ότι το χέρι εκείνο ανήκει στον ποθούμενο.

Αλλά σκουπίστε μου τα δάκρυα· διότι αισθάνομαι ότι, εξαιτίας του πόνου, εκδηλώνω αδυναμία περισσότερο από το πρέπον. Δεν αφαιρέθηκε από εμάς ο νυμφίος, στέκεται ανάμεσά μας, έστω κι αν εμείς δεν τον βλέπουμε. Ο ιερέας βρίσκεται στα άδυτα· στο εσωτερικό του καταπετάσματος, όπου εισήλθε για χάρη μας ως πρόδρομος ο Χριστός. Εγκατέλειψε το παραπέτασμα της σάρκας. Δεν λατρεύει πλέον με το υπόδειγμα και τη σκιά των επουρανίων, αλλά βλέπει την ίδια την εικόνα των πραγμάτων. Όχι πια σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, αλλά αυτοπροσώπως συναντά τον Θεό, και μεσιτεύει για εμάς και για τα αγνοήματα του λαού. Απέβαλε τους δερμάτινους χιτώνες· διότι δεν έχουν ανάγκη από τέτοιους χιτώνες όσοι ζουν στον παράδεισο, αλλά φέρει ενδύματα τα οποία πήρε μαζί του, αφού τα ύφανε ο ίδιος με την καθαρότητα του βίου του. Τίμιος είναι ενώπιον του Κυρίου ο θάνατος του οσίου του, ή μάλλον δεν πρόκειται για θάνατο, αλλά για ρήξη των δεσμών. Διότι λέει: «διέρρηξας τους δεσμούς μου». Ο Συμεών απολύθηκε, ελευθερώθηκε από τα δεσμά του σώματος. Η παγίδα συνετρίβη, και το στρουθίο πέταξε μακριά. Εγκατέλειψε την Αίγυπτο, τον βορβορώδη βίο. Πέρασε όχι εκείνη την Ερυθρά, αλλά τούτη τη μαύρη και ζοφερή θάλασσα της ζωής. Εισήλθε στη γη της επαγγελίας, και πάνω στο όρος βρίσκεται σε πνευματική θεωρία με τον Θεό. Έλυσε το υπόδημα της ψυχής, ώστε με καθαρό το βήμα της διανοίας να βαδίσει πάνω στην άγια γη, μέσα στην οποία καθοράται ο Θεός.

Λόγος Η΄. Μακάριοι οι δεδιωγμένοι ένεκεν δικαιοσύνης, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών. Η σειρά της υψηλής διδασκαλίας των μαθημάτων οδηγεί την παρούσα εξέταση του ρητού στον όγδοο βαθμό· εγώ όμως θεωρώ ότι είναι ορθό να κατανοήσουμε πρώτα με τον λόγο, ποιο είναι το μυστήριο της ογδόης κατά τον Προφήτη, το οποίο προτάσσεται σε δύο ψαλμωδίες, και τι είναι ο μακαρισμός και η νομοθεσία της περιτομής, τα οποία σύμφωνα με τον νόμο τηρούνται και τα δύο κατά την όγδοη ημέρα. Ίσως αυτός ο αριθμός να έχει κάποια συγγένεια με την όγδοη μακαριότητα, η οποία, σαν κορυφή όλων των μακαρισμών, βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο της αγαθής ανάβασης. Διότι εκεί ο Προφήτης υποδηλώνει την αναστάσιμη ημέρα με το αίνιγμα της ογδόης, και ο καθαρισμός υποδεικνύει την επιστροφή του μολυσμένου ανθρώπου στην καθαρή και κατά φύσιν κατάστασή του, και η περιτομή ερμηνεύει την αποβολή των νεκρών δερμάτων, τα οποία ντυθήκαμε, έχοντας γυμνωθεί από τη ζωή μετά την παρακοή· έτσι και εδώ, η όγδοη μακαριότητα αφορά την αποκατάσταση στους ουρανούς εκείνων που εξέπεσαν μεν στη δουλεία, αλλά ανακλήθηκαν και πάλι από τη δουλεία στη βασιλεία.

Διότι, λέγει, επειδή οι πρώτοι άνθρωποι περιέπεσαν στα απαγορευμένα και απογυμνώθηκαν από εκείνη τη μακαριότητα, ο Κύριος ενδύει τους πρωτοπλάστους με δερμάτινους χιτώνες· δεν μου φαίνεται ότι κατευθύνει το νόημα του λόγου σε τέτοιου είδους πραγματικά δέρματα· διότι από ποια ζώα που σφάχτηκαν και γδάρθηκαν επινοείται ότι προήλθε η ενδυμασία τους; Αλλά, επειδή κάθε δέρμα που χωρίζεται από το ζώο είναι νεκρό, νομίζω οπωσδήποτε ότι την ικανότητα της νέκρωσης [τη θνητότητα], η οποία αποτελούσε εξαιρετικό γνώρισμα της άλογης φύσης, την επέβαλε στους ανθρώπους από πρόνοια, μετά από αυτά τα γεγονότα, Εκείνος που θεραπεύει την κακία μας, όχι για να παραμείνει αιώνια· διότι ο χιτώνας ανήκει σε εκείνα που μας επιβάλλονται εξωτερικά, παρέχοντας προσωρινά τη χρήση του στο σώμα, χωρίς να είναι σύμφυτος με τη φύση μας. Επομένως, από την άλογη φύση, η νέκρωση περιβλήθηκε κατ' οικονομίαν στη φύση που είχε κτιστεί για την αθανασία, περικαλύπτοντας το εξωτερικό της μέρος, όχι το εσωτερικό, καταλαμβάνοντας το αισθητό μέρος του ανθρώπου, χωρίς όμως να αγγίζει την ίδια τη θεία εικόνα. Και το αισθητό μέρος διαλύεται, δεν αφανίζεται. Διότι αφανισμός είναι η μετάβαση στο μη ον· ενώ διάλυση είναι η διάχυση πάλι στα στοιχεία του κόσμου, από τα οποία έλαβε τη σύστασή του. Και εκείνο που έχει καταλήξει σε αυτά δεν έχει χαθεί, έστω και αν ξεφεύγει από την αντίληψη των δικών μας αισθήσεων. Η δε αιτία της διάλυσης είναι φανερή μέσα από το παράδειγμα που μας αναφέρθηκε.