Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 31:13

Διότι δεν θα βρούμε μόνο εδώ τον Κύριό μας να ονομάζεται από τη Γραφή και άγγελος και Θεός· αλλά και ο Ιακώβ, διηγούμενος την οπτασία στις γυναίκες, λέει: «Και μου είπε ο άγγελος του Θεού»· και μετά από λίγο από τον ίδιο: «Εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο όπου μου άλειψες εκεί στήλη». Μολονότι εκεί, στο γεγονός της στήλης, έχει ειπωθεί στον Ιακώβ: «Εγώ είμαι ο Κύριος, ο Θεός του Αβραάμ του πατέρα σου, και ο Θεός του Ισαάκ». Αυτός, λοιπόν, που εδώ αναφέρεται ως άγγελος, είναι ο ίδιος που εκεί λέει ότι έχει φανερωθεί στον Ιακώβ. Είναι επομένως φανερό στον καθένα ότι, όπου ο ίδιος προσωνυμείται και άγγελος και Θεός, υποδηλώνεται ο Μονογενής, ο οποίος φανερώνει τον εαυτό του σε κάθε γενεά στους ανθρώπους και διακηρύττει το θέλημα του Πατρός στους αγίους Του. Ώστε, και στην περίπτωση του Μωυσή, ονομάζοντας τον εαυτό του «ο Ών», δεν μπορεί να νοηθεί κανείς άλλος παρά ο Θεός Λόγος, ο οποίος ήταν εν αρχή προς τον Θεό.

Ο ίδιος ο Σωτήρας διδάσκει: «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Επομένως, ο Κύριος Σαβαώθ, που τώρα θεάται από τον προφήτη, ήταν διαφορετικός από την αγέννητη, αόρατη και ακατάληπτη Θεότητα. Ποιος δε είναι αυτός παρά «ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός», ο οποίος, συγκαταβαίνοντας από το δικό του μεγαλείο και σμικρύνοντας τον εαυτό του σε σχέση με εκείνο, καθιστούσε τον εαυτό του ορατό και καταληπτό στους ανθρώπους. Έτσι λοιπόν «εμφανίστηκε» και «στον Αβραάμ», όταν «του είπε: Στο σπέρμα σου θα δώσω αυτή τη γη». Προσθέτει λοιπόν η Γραφή: «και οικοδόμησε εκεί θυσιαστήριο στον Κύριο που του εμφανίστηκε», και πάλι: «Ο Αβραάμ έγινε ενενήντα ετών, και του εμφανίστηκε ο Κύριος», και αλλού: «Εμφανίστηκε ο Κύριος στον Αβραάμ κοντά στη δρυ του Μαμβρή». Και για τον Ισαάκ αναφέρεται: «και πορεύθηκε, και ανέβηκε στο φρέαρ του όρκου, και του εμφανίστηκε ο Κύριος εκείνη τη νύχτα», και πάλι για τον Ιακώβ λέγεται: «εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού». Αλλά και όταν «ήλθε στη Βαιθήλ ο ίδιος και όλος ο λαός που ήταν μαζί του, οικοδόμησε εκεί θυσιαστήριο και ονόμασε το όνομα του οίκου Βαιθήλ· διότι εκεί του φανερώθηκε ο Θεός». Και πάλι αναφέρεται: «Εμφανίστηκε δε ο Θεός στον Ιακώβ ακόμη και στη Λουζά».

Στον μεν Αβραάμ από την αρχή ο Κύριος αποκαλύπτεται εν εγρηγόρσει, και πολλές φορές συνομιλεί μαζί του, ενώ έχει καταγραφεί ότι εμφανίστηκε σε αυτόν τρεις φορές, και μάλιστα δεν εμφανίστηκε μέσα στη νύχτα, αλλά στο μέσο της ημέρας· την τρίτη μάλιστα φορά, φιλοξενείται από αυτόν ακριβώς το μεσημέρι. Στον δε Ιακώβ αρχικά εμφανίζεται μετά τη δύση του ηλίου στο μέσο της νύχτας, κατά τη διάρκεια του ύπνου του, καθώς εκείνος κατέβαινε στη Μεσοποταμία, όταν, βλέποντας στο όραμα την ουράνια κλίμακα και τους αγγέλους να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν σε αυτήν, και τον Κύριο να στηρίζεται πάνω της, ακούει τον Κύριο να του λέει: «Εγώ είμαι ο Κύριος, ο Θεός του Αβραάμ του πατέρα σου», και τα υπόλοιπα, τα οποία, όπως αποδεικνύεται από τα επόμενα, του τα είπε μέσω αγγέλου· και κατά δεύτερον στη Μεσοποταμία, όταν παρουσιάστηκε ξανά ο Κύριος, ο οποίος δηλώνεται διά του Τετραγράμματου, και του είπε: «Επίστρεψε στη γη των πατέρων σου και στη γενεά σου, και εγώ θα είμαι μαζί σου». Στον ύπνο του του τα είπε αυτά και μέσω αγγέλου· όπως άλλωστε διδάσκει ο ίδιος ο Ιακώβ, ο οποίος, αμέσως με τη θεϊκή φωνή κάλεσε τη Λεία και τη Ραχήλ, και μετά από άλλα τους εξιστορεί τη θεϊκή αποκάλυψη που έλαβε, λέγοντας: «Και μου είπε ο άγγελος του Θεού στον ύπνο μου, Ιακώβ», και τα εξής, στα οποία αναφέρει: «Εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού, όπου άλειψες για μένα εκεί μια στήλη, και μου έταξες εκεί μια ευχή· τώρα, λοιπόν, σήκω και βγες από τούτη τη γη, και πήγαινε στη γη της γεννήσεώς σου».

Έπειτα, προχωρώντας, αυτόν ακριβώς τον Θεό και Κύριο που του εμφανίστηκε τον ονομάζει άγγελο του Θεού. Λέει, λοιπόν, ο Ιακώβ: «Και μου είπε ο άγγελος του Θεού στον ύπνο μου: Ιακώβ· και εγώ είπα: Τι είναι;». Και στη συνέχεια: «Έχω δει», λέει, «όλα όσα σου κάνει ο Λάβαν. Εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού, όπου έχρισες εκεί για εμένα μια στήλη, και μου έκανες εκεί ένα τάμα».

και οι απόγονοί σου θα είναι σαν την άμμο της θάλασσας, και θα επεκταθούν προς τη θάλασσα και την ανατολή και προς τον βορρά και τον νότο· και στο πρόσωπό σου και στους απογόνους σου θα ευλογηθούν όλες οι φυλές της γης. Και ιδού, εγώ είμαι μαζί σου, για να σε διαφυλάσσω σε κάθε δρόμο όπου κι αν πορευθείς· και θα σε επαναφέρω σε αυτή τη γη, διότι δεν πρόκειται να σε εγκαταλείψω, μέχρι να κάνω όλα όσα σου έχω πει». Και ξύπνησε ο Ιακώβ από τον ύπνο του και είπε: «Πράγματι, ο Κύριος είναι σε αυτόν τον τόπο, και εγώ δεν το γνώριζα». Και φοβήθηκε, και είπε: «Πόσο φοβερός είναι αυτός ο τόπος! Αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο οίκος του Θεού, και αυτή είναι η πύλη του ουρανού». Και σηκώθηκε ο Ιακώβ το πρωί, και πήρε την πέτρα που είχε βάλει κάτω από το κεφάλι του, και την έστησε ως στήλη, και έχυσε λάδι στην κορυφή της και ο Ιακώβ ονόμασε τον τόπο εκείνο "Οίκο Θεού"». Αυτόν που εδώ αποκαλύπτεται με τόσα λόγια ως Κύριος και Θεός, προχωρώντας παρακάτω θα τον βρεις ως άγγελο του Θεού, σε όσα λέει ο ίδιος ο Ιακώβ προς τις γυναίκες του: «Και μου είπε ο άγγελος του Θεού στον ύπνο μου: "Ιακώβ". Και εγώ είπα: "Τι συμβαίνει;"»· και στη συνέχεια: «Έχω δει», λέει, «όλα όσα σου κάνει ο Λάβαν. Εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο όπου μου άλειψες τη στήλη με λάδι και μου έκανες τάμα».

Επομένως, εκείνος που είπε ανωτέρω: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός του Αβραάμ του πατέρα σου και ο Θεός του Ισαάκ», στον οποίο και έστησε στήλη ο θεοφιλής, ήταν μεν Θεός και Κύριος (διότι πρέπει να πιστεύουμε στον ίδιο που ομιλεί), όχι όμως ο επί πάντων Θεός, αλλά ο δεύτερος μετά από Εκείνον, ο οποίος διακονεί και εξαγγέλλει τα του Πατρός στους ανθρώπους. Γι' αυτό, άλλωστε, και ο Ιακώβ στην παρούσα περίπτωση τον ονομάζει άγγελο: «μου είπε ο άγγελος του Θεού, μιλώντας στον ύπνο μου, εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε σε αυτόν τον τόπο». Συνεπώς, ο ίδιος άγγελος Κυρίου έχει σαφώς ανακηρυχθεί μέσα από αυτά τα λόγια και Θεός και Κύριος. Και στον προφήτη Ησαΐα, επίσης, προσαγορεύεται «άγγελος μεγάλης βουλής», αλλά ταυτόχρονα και «Θεός» και «άρχων» και «εξουσιαστής», στα χωρία όπου προφητεύει τη γέννησή του ανάμεσα στους ανθρώπους λέγοντας: «διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, και Υιός μάς δόθηκε, του οποίου η εξουσία βρίσκεται στον ώμο του, και το όνομά του καλείται άγγελος μεγάλης βουλής, άρχων ειρήνης, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, πατήρ του μέλλοντος αιώνος». 〈〈Της ιδίας〉.〉 «Όταν δε σηκώθηκε εκείνη τη νύχτα, πήρε τις δύο γυναίκες, τις δύο υπηρέτριες και τα έντεκα παιδιά του, και πέρασε τη διάβαση του Ιαβόκ· τους πήρε και πέρασε απέναντι όλα τα υπάρχοντά του. Απέμεινε δε μόνος ο Ιακώβ, και πάλευε μαζί του ένας άνθρωπος μέχρι το πρωί.»

Πώς πρέπει όμως να κατανοηθεί εκείνο στο βιβλίο της Εξόδου: «Και αφού σηκώθηκε νωρίς το πρωί ο Μωυσής, ανέβηκε στο όρος Σινά, όπως ακριβώς του παρήγγειλε ο Κύριος. Και πήρε ο Μωυσής τις πέτρινες πλάκες. Και κατέβηκε ο Κύριος μέσα σε νεφέλη, και στάθηκε εκεί, και μίλησε στο όνομα του Κυρίου. Και πέρασε ο Κύριος από το πρόσωπο του Κυρίου.» Ποιος Κύριος, άραγε, μίλησε στο όνομα του Κυρίου; Και ποιος Κύριος πέρασε από το πρόσωπο του Κυρίου; Και τι σημαίνει αυτό που ειπώθηκε στον Ιακώβ: «Εγώ είμαι αυτός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού;» Πώς εξηγείται και το: «Ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού;» Ποιον, και ποιου Θεού; Λέει ο Μωυσής: «Και έθεσε ο Κύριος προθεσμία, λέγοντας: Την αυριανή ημέρα θα κάνει ο Κύριος αυτό το πράγμα πάνω στη γη.» Και πάλι: «Έχε θάρρος, Ζοροβάβελ, διότι εγώ είμαι μαζί σας, και ο Λόγος μου ο αγαθός, και το Πνεύμα μου βρίσκονται ανάμεσά σας.» Ποια ανάγκη υπήρχε λοιπόν να αναφερθούν τρία, εάν το καθένα δεν υπάρχει σε δική του υπόσταση; Και πάλι: «Και είπε ο Κύριος προς τον Μωυσή: Κατέβα και δώσε αυστηρή παραγγελία στον λαό, και αγνισέ τους σήμερα και αύριο, και ας πλύνουν τα ενδύματά τους, και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα. Διότι την τρίτη ημέρα θα κατέβει ο Κύριος στο όρος Σινά, μπροστά σε όλο τον λαό.» Και δεν είπε: «Θα κατέβω». «Και θα συμβεί τις έσχατες ημέρες, λέει ο Κύριος, να εκχύσω από το Πνεύμα μου πάνω σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι γιοι σας, και οι θυγατέρες σας θα δουν ενύπνια.»

Από το Βιβλίο της Γενέσεως. Λέει ο Ιακώβ προς τις δύο γυναίκες του: «Και μου είπε ο άγγελος του Θεού στον ύπνο μου, είδα όσα σου κάνει ο Λάβαν», και τα εξής. Έπειτα: «Εγώ είμαι ο Θεός, που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού». Εάν λοιπόν ήταν απλώς ένας άγγελος από τις λειτουργικές δυνάμεις, πώς ονόμαζε τον εαυτό του Θεό; Ήταν οπωσδήποτε ο Υιός, ο οποίος είναι άγγελος του Θεού και Πατρός, ως λόγος του νου· διότι ο λόγος είναι εξαγγελτικός του νου, ακόμη δε, και επειδή μετά την ενανθρώπηση μας ανήγγειλε το όνομα της πατρότητας. Διότι λέει: «Φανέρωσα το όνομά σου στους ανθρώπους», και ως άγγελος της μεγάλης βουλής.

Από αυτό μαθαίνουμε ότι, όταν αδικούμαστε από οποιονδήποτε και το υπομένουμε με επιείκεια και πραότητα, απολαμβάνουμε μεγαλύτερη και αφθονότερη την άνωθεν συμμαχία. Ας μην αντιστεκόμαστε λοιπόν σε εκείνους που θέλουν να μας βλάψουν, αλλά ας τα υπομένουμε γενναία, γνωρίζοντας ότι ο Δεσπότης των πάντων δεν θα μας εγκαταλείψει, αρκεί μόνο εμείς να επιδείξουμε την πρέπουσα ευγνωμοσύνη. Διότι λέει: «Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση· εγώ θα ανταποδώσω, λέει ο Κύριος». Γι' αυτό και ο Ιακώβ έλεγε: «Δεν του επέτρεψε ο Θεός να μου κάνει κακό». Επειδή δηλαδή εκείνος θέλησε, λέει, να με στερήσει από τον μισθό των κόπων μου, ο Δεσπότης επέδειξε απέναντί μας τη μέριμνά Του με τόση αφθονία, ώστε να μεταφέρει όλη του την περιουσία σε εμάς. Και γνωρίζοντας ο Θεός ότι εγώ πρόσφερα την υπηρεσία μου με καλή διάθεση, ενώ εκείνος δεν μου συμπεριφέρθηκε όπως έπρεπε, έδειξε τόσο μεγάλη πρόνοια για εμάς. Και ότι δεν τα λέω αυτά απλώς, ούτε επειδή θέλω να τον κατηγορήσω άσκοπα και μάταια, έχω και τον Θεό μάρτυρα για όσα έπραξε εις βάρος μου ο πατέρας σας. Διότι λέει: «Έχω δει όλα όσα σου κάνει ο Λάβαν· ότι δηλαδή όχι μόνο σε στέρησε από τον μισθό σου, αλλά και ότι τώρα πλέον δεν έχει απέναντί σου την ίδια διάθεση όπως παλαιότερα, αλλά έχει διαφθαρεί η γνώμη του. Εγώ είμαι ο Θεός σου, που σου εμφανίστηκα στον τόπο του Θεού, εκεί όπου άλειψες για μένα στήλη».

Εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο, όπου μου άλειψες στήλη και μου έκανες τάμα. Του υπενθυμίζει το τάμα και την υπόσχεση που έδωσε. Και ποιο ήταν το τάμα; Ότι «από όλα όσα μου δώσεις, θα σου προσφέρω το δέκατο». Επειδή, λοιπόν, τότε δεν είχε απολύτως τίποτε μαζί του, αλλά οδοιπορούσε σαν φυγάς όταν έταξε αυτά, γι' αυτό του λέει: Όταν σου εμφανίστηκα, μου έκανες τάμα, λέγοντας: «Από όσα μου δώσεις, το δέκατο θα σου προσφέρω», προαναγγέλλοντας μέσω του τάματος και της υπόσχεσης τη δική μου δύναμη, και βλέποντας από πριν με τα μάτια της πίστεως τη μελλοντική ευπορία που επρόκειτο να αποκτήσεις· τώρα λοιπόν που πρέπει να γίνουν πράξη όσα είπα, έφτασε και ο καιρός που απαιτεί να εκπληρωθεί το τάμα σου. Επίστρεψε λοιπόν τώρα, του λέει, σήκω και βγες από αυτή τη γη, και πήγαινε στη γη της γεννήσεώς σου, και εγώ θα είμαι μαζί σου. Εγώ θα είμαι παντού μαζί σου, και εγώ θα καταστήσω την οδοιπορία σου εύκολη, και δεν θα υποστείς καμία βλάβη από κανέναν, αφού η δεξιά μου θα γίνεται παντού σκέπη για σένα. Ακούγοντας αυτά η Ραχήλ και η Λεία του είπαν: «Μήπως υπάρχει πλέον για εμάς μερίδιο ή κληρονομιά στο σπίτι του πατέρα μας; Δεν θεωρούμαστε πια ξένες γι' αυτόν; Διότι μας έχει πουλήσει και έχει καταναλώσει εντελώς τα χρήματά μας. Και όλον τον πλούτο και τη δόξα, που αφαίρεσε ο Θεός από τον πατέρα μας, τα έδωσε σε σένα. Τώρα, λοιπόν, πράξε όλα όσα σου έχει πει ο Θεός σου».

«Διότι έχω δει», λέγει, «όλα όσα σου κάνει ο Λάβαν. Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, που σου εμφανίστηκα στον τόπο του Θεού, όπου εκεί μου άλειψες μια στήλη και μου έταξες μια ευχή». Σχετικά με αυτά, τι λέγει ο μέγας Γρηγόριος από τους δικούς μας ιερομύστες; «Ο Ιακώβ είδε σε όραμα μια κλίμακα και την άνοδο των αγγέλων, και αλείφει μια στήλη μυστικώς· ίσως για να προτυπώσει τον λίθο που δόθηκε για εμάς, και δίνει σε κάποιον τόπο την ονομασία "Είδος Θεού" προς τιμήν Εκείνου που εμφανίστηκε». Και εδώ παραθέτει όλα τα άλλα εγκώμια. Σε ποιον λοιπόν δεν καθίστανται αυτά ολοφάνερα, ότι δηλαδή, σχετικά με την ίδια ύλη, εννοώ των λίθων που καθιερώνονται, μάς διδάσκει τη διαφορά τους, ότι τα μεν είναι οικεία και τίμια για τον Θεό, ενώ τα δε, που είναι αφιερωμένα στους αντιπάλους, είναι αποτρόπαια και απεχθή;

Πόσο φοβερός είναι αυτός ο τόπος! Αυτό δεν είναι τίποτε άλλο παρά οίκος Θεού, και αυτή είναι η πύλη του ουρανού. Και σηκώθηκε ο Ιακώβ το πρωί· και πήρε τον λίθο που είχε βάλει εκεί κάτω από το κεφάλι του, και τον έστησε ως στήλη, και έχυσε λάδι στο επάνω μέρος της, και ονόμασε εκείνον τον τόπο οίκο Θεού. Στα οποία προσθέτει μετά από λίγο: και αυτός ο λίθος, τον οποίο έστησα ως στήλη, θα είναι για μένα οίκος Θεού. Τι λοιπόν; Απαγορεύει αυτά ο Θεός, όπως νομίζει ο Ευσέβιος; Σε καμία περίπτωση, αλλά και τα δέχεται και τα επιδοκιμάζει· και είναι φανερό από όσα του αποκαλύπτει μετά από αυτά: Διότι έχω δει, λέει, όσα σου κάνει ο Λάβαν. Εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού, όπου μου έχρισες εκεί στήλη και μου έκανες ευχή. Σε σχέση με αυτά, τι λέει ο μέγας Γρηγόριος από τους δικούς μας ιερομύστες; Ο Ιακώβ βέβαια είδε σε όραμα κάποια ψηλή κλίμακα και την άνοδο αγγέλων, και αλείφει μυστικά μια στήλη (ίσως για να προτυπώσει τον λίθο που χρίστηκε για χάρη μας), και δίνει σε κάποιον τόπο την ονομασία 'Είδος Θεού' προς τιμήν Εκείνου που εμφανίστηκε. Και αναφέρει λεπτομερώς πόσα άλλα εγκώμια εδώ· αλλά στα αλήθεια 'αυτός είναι ο Θεός μας, και δεν θα λογιστεί κανένας άλλος ίσος με Αυτόν', αναφωνεί σε εμάς εν Πνεύματι κάποιος από τους θεοφόρους.