Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 32:30

Και για να μη φανεί ότι διηγούμαστε μύθους στους αντιπάλους μας, ας προχωρήσουμε τώρα στην κυρίως προσωπολεξία που απαντά στη θεία Γραφή για τον Θεό. Διότι είναι γραμμένο ότι, ύστερα από εκείνη την παράδοξη πάλη, λέγει, ο θεσπέσιος Ιακώβ ονόμασε εκείνον τον τόπο «Εἶδος Θεοῦ»· «διότι είδα τον Θεό πρόσωπο προς πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Ας μου πει λοιπόν τώρα ο φιλόσοφος Σεβήρος, ο οποίος ισχυρίζεται ότι η φύση και το πρόσωπο είναι το ίδιο· ήταν άραγε δυνατόν ο Ιακώβ, αντί να πει «Είδα τον Θεό πρόσωπο προς πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου», να πει ότι «Είδα τον Θεό φύση προς φύση, και σώθηκε η ψυχή μου»; Καθόλου· ώστε φύση και πρόσωπο δεν είναι το ίδιο.

Διότι, επειδή γνώριζε ότι Αυτός ονομάζεται Άγγελος της μεγάλης βουλής του Πατρός, έλεγε ότι δεν ήταν κανείς άλλος παρά ο Ίδιος που τον ευλογούσε και τον ελευθέρωνε από τα κακά. Επειδή δεν αξίωνε βέβαια να ευλογηθεί ο ίδιος από τον Θεό, ενώ τους απογόνους του να τους ευλογήσει άγγελος· αλλά Εκείνον, τον οποίο ο ίδιος παρακαλούσε λέγοντας: «Δεν θα σε αφήσω να φύγεις, εάν δεν με ευλογήσεις» (και Αυτός ήταν ο Θεός, όπως λέει ο ίδιος: «Είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο»), Αυτόν ακριβώς ευχόταν να ευλογήσει και τους γιους του Ιωσήφ. Ίδιον γνώρισμα λοιπόν του αγγέλου είναι να διακονεί σύμφωνα με την προσταγή του Θεού· και πολλές φορές προπορεύεται για να εκδιώξει τον Αμορραίο, και αποστέλλεται για να φυλάξει τον λαό καθ' οδόν. Αλλά και αυτά τα έργα δεν ανήκουν στον ίδιο τον άγγελο, αλλά στον Θεό που τον πρόσταξε και τον απέστειλε, στον οποίο ανήκει και το να σώζει, όποιους Αυτός θελήσει να σώσει. Γι' αυτό τον λόγο κανείς άλλος, παρά ο ίδιος ο Κύριος και Θεός που του εμφανίστηκε, του είπε: «Και ιδού, εγώ είμαι μαζί σου, διαφυλάσσοντάς σε σε κάθε οδό όπου θα πορευθείς». Και κανένας άλλος, αλλά πάλι ο Θεός που του εμφανίστηκε, ανέκοψε την επιβουλή του Λάβαν, διατάζοντάς τον να μην πει κακά λόγια στον Ιακώβ· και ο ίδιος δεν παρακαλούσε άλλον παρά τον Θεό, λέγοντας: «Ελευθέρωσέ με από τα χέρια του αδελφού μου Ησαύ, διότι τον φοβάμαι». Διότι και όταν μιλούσε στις γυναίκες του έλεγε ότι: «Δεν επέτρεψε ο Θεός στον Λάβαν να μου κάνει κακό».

Διότι, γνωρίζοντας ότι αυτός ονομάζεται «άγγελος μεγάλης βουλής» του Πατρός, έλεγε ότι δεν είναι άλλος παρά αυτός ο ίδιος που «ευλογεί και λυτρώνει από τα κακά». Επειδή δεν αξίωνε ο ίδιος μεν να ευλογηθεί από τον Θεό, ενώ τους εγγονούς του να τους ευλογήσει κάποιος άγγελος, αλλά προσευχόταν, αυτόν που ο ίδιος παρακαλούσε λέγοντας: «δεν πρόκειται να σε αφήσω, εάν δεν με ευλογήσεις» (και αυτός ήταν ο Θεός, καθώς ο ίδιος λέει: «είδα Θεό πρόσωπο με πρόσωπο»), αυτός να ευλογήσει και τους γιους του Ιωσήφ. Χαρακτηριστικό γνώρισμα του αγγέλου βέβαια είναι να διακονεί σύμφωνα με την προσταγή του Θεού· και πολλές φορές «προπορεύεται» για να εκδιώξει τον Αμορραίο και αποστέλλεται για να φυλάξει τον λαό στον δρόμο του. Όμως ούτε και αυτά τα έργα προέρχονται από τον ίδιο, αλλά από τον Θεό που τον διέταξε και τον απέστειλε, στον οποίο ανήκει και η λύτρωση, για όποιους Εκείνος επιθυμεί να λυτρώσει. Για τον λόγο αυτό δεν ήταν άλλος παρά ο ίδιος ο Κύριος ο Θεός που εμφανίστηκε και του είπε: «Και ιδού, εγώ είμαι μαζί σου, για να σε διαφυλάσσω σε κάθε οδό, όπου κι αν πορευθείς». Και δεν ήταν άλλος, αλλά πάλι ο Θεός που εμφανίστηκε και ανέστειλε την επιβουλή του Λάβαν, διατάζοντάς τον «να μη μιλήσει με πονηρά λόγια στον Ιακώβ»· και ο ίδιος δεν παρακαλούσε κανέναν άλλον παρά τον Θεό, λέγοντας: «Γλίτωσέ με από τα χέρια του αδελφού μου Ησαύ, διότι τον φοβάμαι»· αφού και στις γυναίκες του, όταν μιλούσε, έλεγε: «Δεν επέτρεψε ο Θεός στον Λάβαν να μου κάνει κακό».

Διότι δεν είναι μόχθος το να αναχωρεί κανείς από την πατρική εστία, να φτάνει στον Λάβαν, να υποβάλλεται σε θητεία και να υπομένει τους κόπους της ποιμαντικής; Και πώς ή σε ποιον μπορεί να είναι αυτό αμφίβολο; Επομένως, μέσα από κόπους αναδείχθηκε ισχυρός ενώπιον του Θεού. Όχι πολεμώντας εναντίον του Θεού, αλλά μάλλον υπακούοντας, και τρόπον τινά επικρατώντας με το να εκπληρώνει τις εντολές. Διότι, αν και ήταν δυνατόν στον Ιακώβ να πλουτίσει χωρίς ιδρώτα και να ευημερεί μένοντας στο σπίτι του, ο Θεός δεν τον άφησε αγύμναστο. Αλλά μάλλον, με αφορμή τον φόβο από τον Ησαύ, πηγαίνοντας σε ξένη χώρα και πόλη, τον προετοίμαζε να υπομείνει δυσβάσταχτο κόπο, ώστε, έχοντας διατηρήσει γνήσια την αγάπη του προς τον Θεό ακόμα και μέσα στις ίδιες τις θλίψεις, να θαυμάζεται δικαιολογημένα. Επομένως, ενισχύθηκε με τους κόπους του ενώπιον του Θεού. Αλλά ενισχύθηκε και πάλεψε με άγγελο, λέγει, και μπόρεσε να επικρατήσει. Διότι πάλεψε άγγελος μαζί του έχοντας τρόπον τινά τη μορφή του Θεού. Τότε νάρκωσε και ο μηρός του. Παρ' όλα αυτά, ο θεσπέσιος Ιακώβ ομολογούσε ότι στην πάλη αυτή οφείλει τεράστια χάρη. Διότι είπε: «Επειδή είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Επομένως, το μυστήριο του Χριστού προτυπωνόταν μέσω της πάλης με τον άγγελο.

Εκείνος δε είπε: Ιακώβ. Και του είπε: Δεν θα ονομάζεσαι πλέον Ιακώβ, αλλά το όνομά σου θα είναι Ισραήλ, διότι φάνηκες ισχυρός με τον Θεό, και με τους ανθρώπους θα είσαι δυνατός. Ρώτησε δε ο Ιακώβ και είπε: Φανέρωσέ μου το όνομά σου. Και εκείνος είπε: Γιατί ρωτάς το όνομά μου; Και τον ευλόγησε εκεί, και ο Ιακώβ ονόμασε τον τόπο εκείνο, Είδος Θεού. Διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου. Ανέτειλε δε σε αυτόν ο ήλιος, όταν τον προσπέρασε το Είδος του Θεού. Αυτός δε κούτσαινε στον μηρό του.» Πέρασε λοιπόν τον Ιαβώχ, δηλαδή τον χείμαρρο, ο θεσπέσιος Ιακώβ με όλα τα υπάρχοντά του, και ο ίδιος έμεινε μόνος του. Έπειτα, το γεγονός αυτό, πώς να μην είναι άξιο προσοχής; Εμπρός λοιπόν ας εξετάσουμε προσεκτικά την αιτία. Διότι κατευθείαν αυτός ο λόγος θα μας οδηγήσει στα πνευματικά νοήματα.

Κατανοώντας λοιπόν πάλι ο μακάριος Ιακώβ, ότι επρόκειτο για τον Θεό, στον οποίο κανένα όνομα δεν θα μπορούσε να αποδοθεί ειδικώς, ονόμασε τον τόπο εκείνο «Είδος Θεού». «Διότι είδα», λέει, «τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Πρόσεξε λοιπόν πώς έγινε Ισραήλ, δηλαδή αυτός που βλέπει τον Θεό. Ενώ πάλευε με άνθρωπο, αναφέρει ότι είδε τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο και ότι σώθηκε η ψυχή του. Διότι πράγματι η γνώση η σχετική με τον Χριστό είναι πράγμα σωτήριο. Άρα ο Λόγος είναι Θεός ακόμη και με την πρόσληψη της σάρκας. Διότι ο πατριάρχης Ιακώβ βεβαιώνει ότι είδε τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο.

Αναφέρεται δε και η φωνή του ίδιου του πατριάρχη: «Είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο.» Αυτόν που του εμφανίστηκε ως άγγελος, τον παρακαλούσε να στείλει την ευλογία στους απογόνους του.

Ο Σολομών: Διότι είναι απαύγασμα φωτός αϊδίου, και ακηλίδωτο κάτοπτρο της ενέργειας του Θεού, και εικόνα της αγαθότητάς Του. Στη Γένεση: Και ευλόγησε τον Ιακώβ αυτός που πάλευε μαζί του εκεί, και ο Ιακώβ ονόμασε τον τόπο εκείνο [Είδος Θεού]. Διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου.

Άλλο. Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με φωνή σάλπιγγας. Ο θρόνος σου, Θεέ, είναι εις τον αιώνα του αιώνος. Στη Γένεση. Ρώτησε δε αυτόν ο Ιακώβ και είπε: Ανάγγειλέ μου το όνομά σου. Και εκείνος είπε: Γιατί ρωτάς το όνομά μου; Και αυτό είναι θαυμαστό.

Και τον ευλόγησε εκεί, και ο Ιακώβ ονόμασε τον τόπο εκείνο Είδος Θεού· διότι, είπε, είδα πρόσωπο Θεού και σώθηκε η ψυχή μου. Και ανέτειλε ο ήλιος όταν προσπέρασε το Είδος του Θεού. Όποιος χύνει αίμα ανθρώπου, αντί του αίματος αυτού θα χυθεί το δικό του, διότι κατ' εικόνα Θεού εποίησα τον άνθρωπο.

Αλλά ότι μεν ήταν δυνατό να ενανθρωπήσει, έχει αποδειχθεί. Εάν όμως οι Ιουδαίοι εξακολουθούν να απιστούν, ας τους προβάλουμε το εξής: τι το παράδοξο κηρύττουμε λέγοντας ότι ο Θεός ενανθρώπησε, όταν εσείς λέτε ότι ο Αβραάμ υποδέχθηκε τον Κύριο; Τι το παράδοξο κηρύττουμε, όταν ο Ιακώβ λέει: «διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο και σώθηκε η ψυχή μου»; Ο Κύριος που έφαγε μαζί με τον Αβραάμ, έφαγε και μαζί με εμάς. Τι το παράδοξο λοιπόν κηρύττουμε;

Ο Ιακώβ διαφεύγει από το πρόσωπο του αδελφού του, του Ησαύ, εξαιτίας της οργής του, κατόπιν συμβουλής του πατέρα και της μητέρας του, προς τη Μεσοποταμία Φαδάν, πέρα από τη Μεσοποταμία Σουβά. Από εκεί λαμβάνει τέσσερις συζύγους από την ίδια του τη συγγένεια, οι οποίες του γεννούν δώδεκα παιδιά, τα οποία ονομάστηκαν και πατριάρχες. Ενώ δε επέστρεφε στη γη της Χαναάν προς τον ίδιο τον πατέρα του τον Ισαάκ και τη μητέρα του τη Ρεβέκκα, του εμφανίζεται μια οπτασία από τον Θεό κοντά στις διακλαδώσεις του Ιορδάνη (τον δε χείμαρρο αυτόν τον ονομάζουν Ιαβώκ), όπου είδε στρατοπεδείες αγγέλων. «Και ιδού», αναφέρει, «ένας άνθρωπος από το βράδυ πάλευε μαζί του μέχρι την αυγή», τον οποίο η Γραφή υπέδειξε ως άγγελο. Αυτός, μέσω της ευλογίας, δίνει στον Ιακώβ το τιμητικό όνομα Ισραήλ. Όταν σηκώθηκε από εκεί ο Ιακώβ, έδωσε σε εκείνον τον τόπο το όνομα Είδος Θεού. Επειδή δε αυτός που του μίλησε μέσω της ευλογίας είπε: «Δεν θα ονομάζεται πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα ονομάζεται», και του διευκρίνισε λέγοντας ότι «αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό και με τους ανθρώπους θα είσαι δυνατός», από εκείνον τον χρόνο ονομάζονται Ισραηλίτες. 2. Και ο Ισραήλ, μετά την κάθοδο του Ιωσήφ στην Αίγυπτο, κατεβαίνει και ο ίδιος μαζί με όλο τον οίκο του, γιους και εγγονούς, καθώς και τις προαναφερθείσες γυναίκες και άλλες, που ανέρχονταν σε εβδομήντα ψυχές τον αριθμό. Το δε γένος του Ισραήλ παραμένει στη χώρα των Αιγυπτίων για πέντε γενεές.

Και άλλη φορά του είπε, όταν εμφανίστηκε με ανθρώπινο σχήμα: «Δεν θα είναι πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό και δυνατός με τους ανθρώπους». Τότε «ονόμασε και τον τόπο εκείνο Είδος Θεού, λέγοντας: διότι είδα Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Και ο Μωυσής επίσης ικέτευσε τον Θεό που του παρείχε τις αποκαλύψεις, λέγοντας: «Αν βρήκα χάρη ενώπιόν σου, φανέρωσέ μου τον εαυτό σου, για να σε δω καθαρά». Και Εκείνος του αποκρίθηκε λέγοντας: «Και αυτόν τον λόγο που είπες θα τον εκπληρώσω· διότι βρήκες χάρη ενώπιόν μου». Αλλά και ο Ιεζεκιήλ είδε «Εκείνον που κάθεται επί των Χερουβίμ», «σαν όραμα ανθρώπου», «από την οσφύ του και κάτω φωτιά, και από την οσφύ του και πάνω σαν όραμα λαμπερού ήλεκτρου». Από όλα αυτά μαθαίνουμε ότι οι οπτασίες δεν υπήρξαν όμοιες για τα προαναφερθέντα πρόσωπα, αλλά διαφορετικές. Διότι στον μεν Μωυσή ειπώθηκε: «Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν μπορεί να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και να ζήσει»· επειδή το πρόσωπο του Θεού Λόγου και η θεότητα του Μονογενούς Υιού του Θεού δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει καταληπτή από τη θνητή φύση. Και στον Ιεζεκιήλ εξάλλου η δόξα του Λόγου γινόταν ορατή μέσω αινιγμάτων· στον Αβραάμ όμως οράθηκε έχοντας λάβει μορφή ανθρώπου, ώστε και «κάτω από τη δρυ» να βρεθεί, και «τα πόδια του να νιφθούν» και να συμμετάσχει σε τραπέζι.

Παρομοίως και στην περίπτωση του Ιακώβ παρουσιάζεται να παλεύει ένας άνθρωπος, τον οποίο η μεν Γραφή ονομάζει άνθρωπο, ο ίδιος όμως που του αποκαλύπτεται λέει: «Δεν θα ονομάζεται πλέον», λέει, «το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός μαζί με τον Θεό». Γι' αυτό και ο Ιακώβ έλεγε: «Διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Για τον παρόντα προφήτη μαρτυρείται ότι και αυτός είδε τη δόξα του. Επομένως, είδε τη δόξα του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού μέσα από τα όσα εκτίθενται. Έτσι και στον Μωυσή, έτσι και στον Ιεζεκιήλ, αν και δεν πραγματοποιούσε με τον ίδιο τρόπο τις οπτασίες. Είδε, λοιπόν, ο προφήτης τη δόξα του Σωτήρα μας σίγουρα όχι με τους οφθαλμούς της σάρκας, αλλά με τους οφθαλμούς της διάνοιας, οι οποίοι ήταν φωτισμένοι από το Άγιο Πνεύμα. Διότι, όπως ακριβώς τα μάτια του σώματος υποβοηθούνται στο να βλέπουν τα αισθητά από τη λάμψη του φωτός που τους χορηγείται απ' έξω, με τον ίδιο τρόπο και τα μάτια της καθαρμένης ψυχής, καταυγαζόμενα από το νοερό φως, μπορούν να κατοπτεύουν τα θεία. Γι' αυτό και ο Σωτήρας δίδασκε αυτό λέγοντας: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Ένας από αυτούς όντας και ο Ησαΐας, είδε τον Κύριο κατά τον χρόνο της τελευτής του βασιλιά Οζία. Για ποιον λόγο όμως δεν είδε την προκείμενη οπτασία ενόσω εκείνος βρισκόταν ακόμη εν ζωή, παρά «κατά το έτος που πέθανε»;

Εύστοχα δε και εδώ μνημόνευσαν τον Θεό του Ιακώβ, παραπέμποντάς μας σε Εκείνον που εμφανίστηκε στον Ιακώβ με μορφή άνδρα. Διότι, λέει, πάλεψε ένας άνθρωπος μαζί του, ο οποίος και του είπε: «Δεν θα ονομάζεται πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου· διότι αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό». Και αφού σηκώθηκε ο Ιακώβ, ονόμασε τον τόπο εκείνο Είδος Θεού, λέγοντας: «Διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο». Διότι Αυτός είναι ακριβώς εκείνος που φανερώθηκε στον Ιακώβ με μορφή ανθρώπου.

Το ποια ακριβώς ήταν όλη η γη το διασαφηνίζει εκείνος που λέει: «Όλα τα έθνη, χτυπήστε τα χέρια σας, αλαλάξτε στον Θεό με φωνή αγαλλιάσεως». Στα ίδια λοιπόν πρόσωπα απευθύνεται και μέσα από τα προκείμενα λόγια ο χορός των προφητών, λέγοντας: «Αγαλλιάσθε στον Θεό, τον βοηθό μας, αλαλάξτε στον Θεό του Ιακώβ». Ως Θεό του Ιακώβ εννοεί τον Σωτήρα, εκείνον που εμφανίστηκε στον Ιακώβ με ανθρώπινη μορφή· τότε που και ο Ιακώβ ονόμασε τον τόπο όπου του εμφανίστηκε ο Θεός «Είδος Θεού», προσθέτοντας: «Διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Σε αυτόν λοιπόν, εφόσον αυτός είναι ο βασιλιάς μας, προστάζει να αλαλάζουμε, αναπέμποντάς του επινίκιο ύμνο. Και το πώς καθίσταται βασιλιάς από τον Πατέρα, το διδάσκει ο ίδιος λέγοντας: «Εγώ όμως εγκαταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν πάνω στο όρος Σιών, το άγιό του». Δεν επιθυμεί όμως μόνο να αλαλάζουν προς τον Θεό του Ιακώβ όσοι έχουν προσκληθεί, αλλά και να παίρνουν ψαλμό και να δίνουν τύμπανο, και ψαλτήριο τερπνό μαζί με κιθάρα. Σύμφωνα δε με τον Ακύλα: «Υψώστε», λέει, «μελωδία και δώστε τύμπανο, κιθάρα ευπρεπή μαζί με νάβλα»· και σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Αναλάβετε ωδή, και δώστε τύμπανο, γλυκιά λύρα μαζί με νάβλα». Επομένως, το ένα προστάζει να το λαμβάνουν, ενώ το άλλο να το δίνουν· να λαμβάνουν μεν, σύμφωνα με τον Ακύλα, μελωδία, και σύμφωνα με τον Σύμμαχο, ωδή· να αντιπροσφέρουν δε τύμπανο ή γλυκιά λύρα μαζί με νάβλα.

Ποιος θα μπορούσε να είναι αυτός που πρόκειται να γίνει ορατός και να θεαθεί με τα μάτια, το διδάσκει προχωρώντας και λέγοντας: «Άκουσε, Θεέ του Ιακώβ». Διότι αυτός ήταν ο ίδιος εκείνος ο Λόγος του Θεού, ο οποίος παλαιά εμφανίστηκε και στον Ιακώβ με ανθρώπινο σχήμα, και του είπε: «Δεν θα ονομάζεται πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου· διότι στάθηκες ισχυρός με τον Θεό, και θα είσαι δυνατός και με τους ανθρώπους». Γι' αυτό και ο θεοφιλής, έχοντας συναίσθηση του Θεού που του μιλούσε, λέει: «Είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Ο ίδιος, λοιπόν, εκείνος Θεός, που εμφανίστηκε στον Ιακώβ, θα εμφανιστεί και πάλι, λέει, στη Σιών, υποδηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο ρητά την επιφάνεια του Λόγου του Θεού στους ανθρώπους. Επικαλούμενος, λοιπόν, αυτόν ακριβώς τον Θεό του Ιακώβ, τον ικετεύει να επισπεύσει την παρουσία του: «Υπερασπιστή μας, Θεέ, δες».

Αυτόν, ως δεύτερο Κύριο μετά τον Πατέρα, τον ανακηρύσσει σαφέστατα ο Μωυσής, λέγοντας: «Έβρεξε ο Κύριος στα Σόδομα και στα Γόμορρα θειάφι και πυρ παρά Κυρίου». Αυτόν, πάλι, όταν εμφανίστηκε στον Ιακώβ με σχήμα άνδρα, η θεία Γραφή τον προσαγορεύει Θεό, λέγοντας στον Ιακώβ: «Δεν θα ονομάζεται πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό», τότε που και «ονόμασε ο Ιακώβ το όνομα του τόπου εκείνου Είδος Θεού», λέγοντας: «Διότι είδα Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Και βέβαια, δεν είναι θεμιτό να υποθέσουμε ότι οι καταγεγραμμένες θεοφάνειες ανήκουν σε κατώτερους αγγέλους και λειτουργούς του Θεού, επειδή, όταν κάποιος από αυτούς εμφανίζεται στους ανθρώπους, η Γραφή δεν το αποκρύπτει, αναφέροντας ρητά ότι δεν έφεραν την ονομασία του Θεού ούτε του Κυρίου, αλλά των αγγέλων, όπως είναι εύκολο να επιβεβαιωθεί από αμέτρητες μαρτυρίες. Αυτόν και ο διάδοχος του Μωυσή, ο Ιησούς του Ναυή, εφόσον ηγείται των ουράνιων αγγέλων και αρχαγγέλων και των υπερκόσμιων δυνάμεων, και εφόσον αποτελεί τη δύναμη και τη σοφία του Πατέρα και του έχουν εμπιστευθεί τα δευτερεία της βασιλείας και της εξουσίας επί των πάντων, τον ονομάζει αρχιστράτηγο της δυνάμεως του Κυρίου, αφού τον είδε πάλι όχι διαφορετικά, παρά με μορφή και σχήμα ανθρώπου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ζ΄. Έμεινε δε ο Ιακώβ μόνος· και πάλευε ένας άνθρωπος μαζί του μέχρι το πρωί. Έπειτα, μετά από λίγο, αφού ο Ιακώβ είπε: «Δεν πρόκειται να σε αφήσω να φύγεις, εάν δεν με ευλογήσεις», εκείνος του λέει: «Ποιο είναι το όνομά σου;». Ο δε απάντησε: «Ιακώβ». Και του είπε: «Δεν θα καλείται πλέον το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός μαζί με τον Θεό, και απέναντι στους ανθρώπους θα είσαι δυνατός». Και πάλι, μετά από λίγο, ο Ιακώβ ονόμασε τον τόπο εκείνο Είδος Θεού· «διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο και σώθηκε η ψυχή μου». Στα οποία η Γραφή προσθέτει λέγοντας: «ανέτειλε δε σε αυτόν ο ήλιος, όταν προσπέρασε το Είδος του Θεού».

Ποιος άλλος λοιπόν θα μπορούσε να είναι αυτός που, στην προκείμενη περικοπή, συμπαλεύει, συναγωνίζεται και τρόπον τινά συμμαχεί με τον Ιακώβ, αν όχι ο ιερός Λόγος του Θεού, ο οποίος πολυμερώς και πολυτρόπως μίλησε στους πατέρες, και ο οποίος μόνος μετά τον Πατέρα ονομάζεται Κύριος και Θεός; Αυτός μάλιστα, αφού ευλόγησε τον Ιακώβ, τον ονόμασε Ισραήλ, προσθέτοντας: «διότι αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό». Έτσι έβλεπαν οι θείοι άνδρες τον Λόγο του Θεού, όπως ακριβώς και οι απόστολοι του Σωτήρος μας που διακήρυξαν: «Εκείνο που υπήρχε εξαρχής, εκείνο που έχουμε ακούσει, εκείνο που έχουμε δει με τα μάτια μας, και ατενίσαμε, και τα χέρια μας ψηλάφισαν, σχετικά με τον Λόγο της ζωής»· αυτόν ακριβώς τον Λόγο και ζωή, αφού είδε ο Ιακώβ, προσθέτει λέγοντας: «διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου».

«Όταν δε είδε ότι δεν μπορεί να τον κατανικήσει, άγγιξε το πλάτος του μηρού του, και νάρκωσε το πλάτος του μηρού του Ιακώβ καθώς πάλευε μαζί του. Και του είπε: "Άφησέ με να φύγω· διότι ανέτειλε ο όρθρος". Εκείνος δε αποκρίθηκε: "Δεν πρόκειται να σε αφήσω, εάν δεν με ευλογήσεις". Τότε τον ρώτησε: "Ποιο είναι το όνομά σου;" Εκείνος απάντησε: "Ιακώβ". Και του είπε: "Δεν θα ονομάζεται πλέον Ιακώβ το όνομά σου, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου· διότι φάνηκες ισχυρός απέναντι στον Θεό, και απέναντι στους ανθρώπους θα είσαι δυνατός". Ρώτησε δε ο Ιακώβ και είπε: "Ανάγγειλέ μου το όνομά σου". Και εκείνος είπε: "Γιατί ρωτάς το όνομά μου;" Και τον ευλόγησε εκεί, και ονόμασε ο Ιακώβ τον τόπο εκείνο "Είδος Θεού"· διότι "είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου". Ανέτειλε δε γι' αυτόν ο ήλιος, όταν προσπέρασε το Είδος του Θεού.» Στον μεν Μωυσή είχε λεχθεί: «Ουδείς θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», εν τούτοις ο Ιακώβ είδε τον Θεό όχι απλώς, αλλά «πρόσωπο με πρόσωπο», και έχοντας σωθεί όχι ως προς το σώμα αλλά ως προς την ψυχή, αξιώθηκε της προσωνυμίας του Ισραήλ, ονομασία που αρμόζει στις ψυχές, εφόσον το όνομα Ισραήλ ερμηνευόμενο σημαίνει «εκείνος που ορά τον Θεό». Επομένως, δεν έβλεπε τον επί πάντων Θεό· διότι Αυτός είναι αόρατος και άτρεπτος, και επ' ουδενί θα μπορούσε να μεταβληθεί σε άνθρωπο Εκείνος που είναι ανώτερος από κάθε ουσία. Έβλεπε άρα κάποιον άλλον, του οποίου δεν ήταν ακόμη καιρός να φανερώσει το όνομα στον Ιακώβ, παρότι εκείνος ρωτούσε επίμονα.

Αν όμως υποθέσει κανείς ότι αυτός που διακονούσε τους χρησμούς στους αγίους ήταν κάποιος από τους αγγέλους ή από τα θεία πνεύματα του ουρανού, πλανάται σαφώς. Και τούτο αφενός διότι το δηλούμενο πρόσωπο προσδιορίζεται κυριολεκτικά και θεολογείται ως Θεός, αφού η θεία Γραφή ρητώς τον αναγορεύει Θεό και τον αποκαλεί Κύριο, τιμώντας τον με την επισήμανση των τεσσάρων εβραϊκών γραμμάτων, την οποία οι Εβραίοι συνηθίζουν να συνθέτουν αποκλειστικά για την ανεκφώνητη και άρρητη προσηγορία του Θεού. Αφετέρου δε, διότι γίνεται σαφής διάκριση ως προς τους αγγέλους, όταν πράγματι ο λόγος θέλει να αναφερθεί σε αγγέλους· όπως ακριβώς, επειδή ο Θεός και Κύριος που συνομιλούσε με τον Αβραάμ δεν έκρινε καθόλου άξιους της παρουσίας Του τους ασεβείς στα Σόδομα, στη συνέχεια η θεία Γραφή λέει: «Ο μεν Κύριος απήλθε, όταν έπαψε να λαλεί στον Αβραάμ, ενώ οι δύο άγγελοι πήγαν στα Σόδομα το βράδυ», και στον Ιακώβ πάλι «συναντήθηκαν μαζί του άγγελοι του Θεού»· και βλέποντάς τους είπε: «Παρεμβολή του Θεού είναι αυτή· και ονόμασε το όνομα του τόπου εκείνου Παρεμβολές». Έτσι λοιπόν ο θεοφιλής άνδρας διέκρινε ορθά τις οπτασίες, ώστε άλλοτε μεν να ονομάζει τον τόπο Παρεμβολές από τη θέα των αγγελικών παρεμβολών, όταν όμως συνομιλεί με τον Θεό, ονομάζει τον τόπο «Είδος Θεού», προσθέτοντας: «διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο».

Εξαιτίας του ρητού «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό», ίσως κάποιος υποθέσει ότι η παρούσα φράση είναι αντίθετη προς τον σωτηριώδη λόγο, επειδή υποθέτει ως ορατό εκείνον που από τη φύση του είναι αόρατος. Αλλά, εάν και αυτά τα εκλάβεις ότι αναφέρονται στον Λόγο του Θεού, ο οποίος «πολυμερώς και πολυτρόπως» εμφανίστηκε «στους πατέρες», παρόμοια με όσα έχουμε ήδη αποδείξει, τότε δεν θα φανεί πλέον ότι περιπίπτεις σε αντιφάσεις. Διδάσκει ότι ο Θεός του Ισραήλ που οράται εδώ είναι ακριβώς εκείνος, ο οποίος εμφανίστηκε και στον Ισραήλ, όταν πάλαιβε μαζί του ως άνθρωπος, και ο οποίος πρώτος μετέβαλε το όνομά του από Ιακώβ σε Ισραήλ λέγοντας: «διότι αναδείχθηκες ισχυρός ενώπιον του Θεού», τότε που, έχοντας αντιληφθεί τη θεία του δύναμη, «ο Ιακώβ ονόμασε τον τόπο εκείνο Είδος Θεού», λέγοντας «επειδή είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου»· τον οποίο ήδη, στον κατάλληλο χρόνο, έχουμε αποδείξει ότι δεν είναι άλλος από τον Λόγο του Θεού. 〈Από τον Ιησού του Ναυή〉. «Και συνέβη, ενώ ο Ιησούς βρισκόταν στην Ιεριχώ, σήκωσε τα μάτια του και βλέπει έναν άνθρωπο να στέκεται απέναντί του, έχοντας γυμνωμένη τη ρομφαία στο χέρι του. Και ο Ιησούς τον πλησίασε και είπε: Είσαι δικός μας ή από τους εχθρούς μας; Και εκείνος του είπε: Εγώ είμαι ο αρχιστράτηγος της δύναμης του Κυρίου και μόλις τώρα ήρθα. Και ο Ιησούς έπεσε με το πρόσωπο στη γη και του είπε: Δέσποτα, τι προστάζεις τον δούλο σου;»

Και η Λεία πάλι, αντί για τα μήλα του μανδραγόρα τα οποία έφερε ο Ρουβήλ στη Ραχήλ, συνέλαβε, όπως και η δούλη Ζελφά την ίδια εποχή, το δωδέκατο έτος, τον τρίτο μήνα, και γέννησε τον δωδέκατο μήνα του ίδιου έτους γιο και του έδωσε το όνομα Ισσάχαρ. Και πάλι η Λεία, το δέκατο τρίτο έτος, τον δέκατο μήνα, γέννησε άλλον γιο, που ονομάστηκε Ζαβουλών, και η ίδια, το δέκατο τέταρτο έτος, τον όγδοο μήνα, γέννησε γιο με το όνομα Δαν. Τον ίδιο καιρό έμεινε έγκυος και η Ραχήλ, όταν η Λεία γέννησε τη θυγατέρα της Δείνα, και γέννησε το δέκατο τέταρτο έτος, τον όγδοο μήνα, γιο, ο οποίος ονομάστηκε Ιωσήφ, ώστε μέσα στα επτά έτη που έμεινε κοντά στον Λάβαν να γεννηθούν δώδεκα παιδιά. Όταν δε ο Ιακώβ θέλησε να αναχωρήσει προς τον πατέρα του στη Χαναάν, παρακλήθηκε από τον Λάβαν να μείνει άλλα έξι έτη, ώστε συνολικά να παραμείνει στη Χαρράν κοντά στον Λάβαν είκοσι έτη. Ενώ δε πορευόταν προς τη Χαναάν, ένας άγγελος του Θεού πάλεψε μαζί του και άγγιξε το πλάτος του μηρού του Ιακώβ, ο οποίος μούδιασε και άρχισε να κουτσαίνει· γι' αυτόν τον λόγο δεν τρώγεται το νεύρο που βρίσκεται στους μηρούς των ζώων. Και ο άγγελος του είπε ότι από εδώ και στο εξής δεν θα ονομάζεται πλέον Ιακώβ, αλλά Ισραήλ.

Γι' αυτό, ο Ενώς ήλπισε να επικαλείται τον Κύριο. Το κατόρθωμά του ήταν η ελπίδα, και τούτο δεν αποτελούσε ζήτημα γνώσης, αλλά επίκλησης. Ο Ενώχ, πάλι, μετατέθηκε στους ουρανούς, χωρίς όμως να είναι ακόμη σαφές αν κατανόησε με τον νου του ή αν επρόκειτο να κατανοήσει τη φύση του Θεού. Ως προς τον Νώε, καλό έργο υπήρξε το ότι ευαρέστησε τον Θεό, αυτός τον οποίο εμπιστεύθηκε ο Θεός για να διασώσει ολόκληρο τον κόσμο από τα ύδατα, ή μάλλον τα σπέρματα του κόσμου, γλιτώνοντας από τον κατακλυσμό μέσα σε ένα μικρό ξύλο. Ο Αβραάμ, ο μέγας πατριάρχης, δικαιώθηκε από την πίστη του, και προσφέρει μια παράδοξη θυσία, η οποία αποτελεί αντίτυπο της μεγάλης θυσίας. Τον Θεό όμως δεν τον είδε ως Θεό, αλλά τον φιλοξένησε ως άνθρωπο, και επαινέθηκε, επειδή επέδειξε σεβασμό στον βαθμό που μπόρεσε να κατανοήσει. Ο Ιακώβ, από την άλλη, είδε σε όραμα μια υψηλή κλίμακα και την άνοδο των αγγέλων, και αλείφει μια στήλη μυστικώς, ίσως για να προτυπώσει τον λίθο που χρίστηκε για χάρη μας, και δίνει σε κάποιον τόπο την ονομασία «Είδος Θεού» προς τιμήν εκείνου που εμφανίστηκε. Επιπλέον, παλεύει με τον Θεό σαν να ήταν άνθρωπος —όποια κι αν είναι τελικά αυτή η πάλη του Θεού με τον άνθρωπο, ή ίσως η αναμέτρηση της ανθρώπινης αρετής με τον Θεό— και φέρει πάνω στο σώμα του τα σύμβολα της πάλης, τα οποία υποδεικνύουν την ήττα της κτιστής φύσης. Έτσι, ως έπαθλο της ευσέβειάς του λαμβάνει την αλλαγή της προσηγορίας του, μετονομαζόμενος από Ιακώβ σε Ισραήλ, αυτό το μεγάλο και τίμιο όνομα. Ωστόσο, ούτε ο ίδιος ούτε κανείς άλλος εκ μέρους του μέχρι σήμερα, από τις δώδεκα φυλές των οποίων υπήρξε πατέρας, δεν καυχήθηκε για τούτο: ότι δηλαδή χώρεσε στον νου του ολόκληρη τη φύση ή τη θέα του Θεού.

Αλλά και το όνομα «Θεός» είναι κοινό και για τη θεία ουσία και για τη θεία δύναμη και ενέργεια και για τις ίδιες τις υποστάσεις. Το να δει όμως κανείς τον Θεό και έχει απαγορευθεί και έχει επαγγελθεί· διότι, λέει, «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό» και «τον οποίο κανένας από τους ανθρώπους δεν είδε ούτε μπορεί να δει», και ο Θεός είπε προς τον Μωυσή: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Αλλά επίσης «από την ομορφιά των κτισμάτων διακρίνεται ο Δημιουργός», και «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό», και «θα δούμε», λέει ο απόστολος, «πρόσωπο με πρόσωπο», και «οι άγγελοι εκείνων που πλησιάζουν τον Θεό βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα τους που είναι στους ουρανούς», και ο Ιακώβ λέει: «είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο και σώθηκε η ψυχή μου». Αυτά όμως δεν είναι αντίθετα μεταξύ τους, αλλά είναι απολύτως σύμφωνα και αρμονικά, καθώς η εναλλαγή στη σημασία των ονομάτων εξασφαλίζει στη θεολογία τη νοηματική συμφωνία.

Αλλά ο υιός της υπακοής Ιακώβ, μήπως δεν αξιώθηκε και το μεγαλύτερο μυστήριο του Σταυρού, εννοώ τη θεοπτία, κατά την οποία ο άνθρωπος σταυρώνεται και πεθαίνει τελειότερα ως προς την αμαρτία, και ζει ως προς την αρετή; Και βέβαια ο ίδιος μαρτυρεί για τον εαυτό του και τη θεωρία και τη σωτηρία: «διότι είδα», λέει, «τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Πού βρίσκονται αυτοί που ακολουθούν ακόμη τις βδελυρές φλυαρίες των κακοδόξων που εμφανίστηκαν στην εποχή μας; Ας ακούσουν ότι ο Ιακώβ είδε το πρόσωπο του Θεού· και όχι μόνο δεν έχασε τη ζωή του, αλλά, όπως ο ίδιος λέει, έχει και σωθεί, παρόλο που ο Θεός λέει ότι κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει. Άραγε λοιπόν υπάρχουν δύο θεοί, ο ένας που έχει πρόσωπο το οποίο υποπίπτει στην όραση των αγίων, και ο άλλος που έχει πρόσωπο το οποίο ξεπερνά κάθε όραση; Μακριά από τέτοια ασέβεια!

Για να ποιμαίνει τον Ιακώβ τον δούλο του, και τον Ισραήλ την κληρονομία του. Δηλαδή τον λαό που προέρχεται από τα έθνη· διότι αυτός είναι ο Ιακώβ, επειδή, αφού υποσκέλισε τους Ιουδαίους, έλαβε τα πρωτοτόκιά τους· αλλά ακόμη είναι και Ισραήλ· διότι βλέπει τον Θεό κατά τον καιρό των μυστηρίων πρόσωπο με πρόσωπο, όπως ακριβώς εκείνος πρόσωπο με πρόσωπο. Το ότι δε ποιμαίνει ο Θεός, άκουσε τον Δαβίδ που λέει το εξής: Ο Κύριος με ποιμαίνει, και τίποτα δεν θα μου στερήσει. Άκουσε και τον Χριστό: Εγώ είμαι ο καλός ποιμένας. Και τους ποίμανε με την ακακία της καρδιάς του, και με τη σύνεση των χεριών του τους καθοδήγησε.

Θεέ, επίστρεψέ μας και φανέρωσε το πρόσωπό σου, και θα σωθούμε. Προχωρώντας, ο προφήτης έκανε τον λόγο του σαφέστερο, δηλώνοντας και πώς επρόκειτο να έλθει ανάμεσά μας ο Χριστός και για ποιον λόγο. Διότι η μεν αιτία της παρουσίας του ήταν για να μας επιστρέψει και να μας διορθώσει. Ο δε τρόπος ήταν η σαφής εμφάνισή του, ώστε να τον δούμε πρόσωπο με πρόσωπο, διότι δεν θα μπορούσαμε να σωθούμε αλλιώς, παρά μόνο αν εμφανιζόταν σε εμάς με αυτόν τον τρόπο. Έτσι και ο Ιακώβ ο πατριάρχης έλεγε: Είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου. Γι' αυτό και ο Μωυσής ζήτησε να τον δει κατ' αυτόν τον τρόπο, όχι από περιέργεια, αλλά γνωρίζοντας ως προφήτης ότι σε αυτό βασίζεται η σωτηρία των ανθρώπων, όχι για να δει τη γυμνή θεότητα. Διότι αυτό το πρόσωπό του κανείς, όπως λέει ο ίδιος ο Θεός, δεν θα μπορέσει να το αντικρίσει. Κύριε, Θεέ των δυνάμεων, έως πότε θα οργίζεσαι με την προσευχή των δούλων σου; Δεν χρησιμοποίησε μάταια αυτά τα λόγια, αλλά ταυτόχρονα φανερώνοντας το δικό του αξίωμα, παρακάλεσε επίσης να έλθει Εκείνος. Γι' αυτό τον αποκαλούσε όχι μόνο Θεό, αλλά και Κύριο των δυνάμεων, δηλαδή των επουρανίων.

453. Προς τον Θεοδόσιο. Όταν πάλεψε ο Ιακώβ, ποιο είπε ότι ήταν το όνομά του εκείνος που πάλευε μαζί του; Η μεν θεία φύση είναι ακατονόμαστη. Ο Ιακώβ όμως ζητούσε το όνομα εκείνου που πάλευε μαζί του και τον δίδασκε να υπερισχύει κατά των παθών μέσω της ψηλάφησης του νεύρου του μηρού. Όμως ακούει: «Γιατί ρωτάς το όνομά μου;», καθώς εκείνος τον δίδασκε ότι δεν ανήκει ούτε στην εποχή του νόμου, ούτε στους ανθρώπους πριν από τον νόμο το να το μάθουν αυτό. Αλλά πολύ αργότερα, όταν θα έρθει το πλήρωμα των χρόνων και θα πληθυνθούν τα αμαρτήματα των ανθρώπων, ενανθρωπώντας θα ονομαστώ Ιησούς, το οποίο ερμηνεύεται Σωτήρας.

Πάλι είδε ο Ιακώβ αγγέλους να τον προϋπαντούν και παρεμβολή του Θεού, και ονόμασε τον τόπο Παρεμβολή. Αν και ο τόπος δεν ήταν η παρεμβολή, ωστόσο ο τόπος ονομάστηκε Παρεμβολή, επειδή εκεί είδε την παρεμβολή. Βλέπεις πώς ονόμασε τον τόπο από το γεγονός που συνέβη σε αυτόν; Έτσι και το δένδρο ονομάζεται γνώσης του καλού και του πονηρού, όχι επειδή το ίδιο διέθετε τη γνώση του καλού και του πονηρού, αλλά επειδή σε σχέση με αυτό έλαβε χώρα η απόδειξη της γνώσης του καλού και του πονηρού, και η δοκιμασία της παρακοής και της υπακοής. Πάλι, είδε ο Ιακώβ τον Θεό, στον βαθμό που ήταν δυνατόν σε άνθρωπο να Τον δει, και έδωσε σε εκείνον τον τόπο το όνομα Είδος Θεού. Γιατί; Διότι είδα τον Θεό, λέει. Και όμως, ο τόπος δεν ήταν το είδος του Θεού, αλλά η ονομασία δόθηκε από το γεγονός που συνέβη στον τόπο.

ΤΙΤΛΟΣ ΙΘ΄. — Περί του ονόματος του Θεού. Του Φίλωνος, από τα Ζητήματα στην Έξοδο. — Το όνομα Κύριος αναφέρεται στο ότι άρχει και ηγεμονεύει, χρησιμοποιώντας τη δύναμη της αυτεξούσιας κυριαρχίας του· το δε όνομα Θεός, στο ότι ενεργεί με αγαθότητα και χρηστότητα. Διότι το «Θεός» είναι το όνομα του αγαθού Αιτίου. Τι το θαυμαστό υπάρχει, εάν το Ον είναι ακατονόμαστο για τους ανθρώπους, από τη στιγμή που και ο νους που υπάρχει στον καθένα μας είναι άγνωστος σε εμάς; Διότι ποιος είδε την ουσία της ψυχής; Δεν βλέπεις ότι, στον προφήτη που ρωτούσε με φιλομάθεια, λέει ότι πρέπει να αποκριθεί σε αυτούς που ζητούν να μάθουν το όνομά του, «Εγώ ειμι ο Ων»; Ως Ένας που είμαι, η φύση μου είναι να υπάρχω, όχι να ονομάζομαι. Και σχετικά με το ότι το όνομά του «Κύριος» δεν έχει φανερωθεί σε κανέναν, αναφέρει: Φανερώθηκα, λέει, στον Αβραάμ, και στον Ισαάκ, και στον Ιακώβ, όντας Θεός τους, και το όνομά μου «Κύριος» δεν το φανέρωσα σε αυτούς. Έτσι και ο Ιακώβ, μετά την πάλη, όταν θέλησε να μάθει, άκουσε: «Γιατί ρωτάς το όνομά μου;». Διότι αρκεί να ωφελείσαι από τις δικές μου ευλογίες.

Καλός είναι ο νόμος, σαν λυχνάρι που φέγγει σε σκοτεινό τόπο, αλλά μέχρι να ξημερώσει η ημέρα· ήδη όμως ανέτειλε ο αυγερινός στις καρδιές μας και το ζωντανό νερό της θεογνωσίας σκέπασε τις θάλασσες των εθνών και όλοι γνωρίσαμε τον Κύριο. «Τα παλαιά παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινούργια.» Λέει λοιπόν ο θείος απόστολος προς τον Πέτρο, την ύψιστη κορυφή των αποστόλων: «Εάν εσύ, που είσαι Ιουδαίος, ζεις σαν εθνικός και όχι σαν Ιουδαίος, πώς αναγκάζεις τα έθνη να ιουδαΐζουν;», και προς τους Γαλάτες γράφει: «Διαμαρτύρομαι σε κάθε άνθρωπο που περιτέμνεται, ότι είναι οφειλέτης να τηρήσει ολόκληρο τον νόμο.» Παλαιότερα, λοιπόν, όταν δεν γνωρίζαμε τον Θεό, ήμασταν δούλοι σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί, τώρα όμως που γνωρίσαμε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκαμε από τον Θεό, πώς επιστρέφουμε και πάλι στα ασθενή και φτωχά στοιχεία; Είδα την ανθρώπινη μορφή του Θεού, «και σώθηκε η ψυχή μου.» Αντικρίζω την εικόνα του Θεού, όπως την είδε ο Ιακώβ, έστω και με διαφορετικό τρόπο· διότι εκείνος μεν είδε την άυλη, που προμήνυε αυτό που επρόκειτο να γίνει με τα άυλα μάτια του νου, εγώ όμως έχω την αναζωπύρωση της μνήμης Εκείνου που φανερώθηκε με σάρκα. Η σκιά των αποστόλων, καθώς και τα σουδάρια και τα σιμικίνθια απομάκρυναν ασθένειες, εκδίωκαν δαίμονες· και πώς η σκιά και η εικόνα των αγίων δεν θα δοξαστεί; Ή κατάργησε την προσκύνηση κάθε ύλης ή μην καινοτομείς «ούτε να μετακινείς τα αιώνια όρια, τα οποία έθεσαν οι πατέρες σου.» Δεν παρέδωσαν την εκκλησιαστική θεσμοθεσία μόνο με γραπτά κείμενα, αλλά και με ορισμένες άγραφες παραδόσεις.

Ποιος είναι λοιπόν αυτός, ο οποίος ονομάζεται κάποτε άγγελος μεγάλης βουλής, και άνδρας μέσω του Ιεζεκιήλ, και ως υιός ανθρώπου μέσω του Δανιήλ, και παιδίον μέσω του Ησαΐα, και Χριστός και Θεός προσκυνητός μέσω του Δαβίδ, και Χριστός και λίθος μέσω πολλών, και σοφία μέσω του Σολομώντα, και Ιωσήφ και Ιούδας και άστρο μέσω του Μωυσή, και ανατολή μέσω του Ζαχαρία, και παθητός και Ιακώβ και Ισραήλ πάλι μέσω του Ησαΐα, και ράβδος και άνθος και λίθος ακρογωνιαίος και Υιός Θεού; Αν τον είχατε γνωρίσει, ω Τρύφων, του είπα, δεν θα τον βλασφημούσατε εφόσον έχει ήδη έλθει και γεννηθεί και πάθει και αναβεί στον ουρανό. Αυτός και πάλι θα έρθει, και τότε θα θρηνήσουν οι δώδεκα φυλές σας. Διότι αν είχατε κατανοήσει τα όσα ειπώθηκαν από τους προφήτες, δεν θα αρνιόσασταν ότι αυτός είναι Θεός, Υιός του μόνου και αγεννήτου και αρρήτου Θεού. Επειδή λέγεται κάπου και μέσω του Μωυσή στην Έξοδο ως εξής: Μίλησε δε ο Κύριος προς τον Μωυσή, και του είπε: Εγώ είμαι ο Κύριος, και εμφανίστηκα στον Αβραάμ και στον Ισαάκ και στον Ιακώβ, ως Θεός τους, και το όνομά μου δεν τους το φανέρωσα, και έστησα τη διαθήκη μου με αυτούς. Και έτσι πάλι λέει: Με τον Ιακώβ πάλευε ένας άνθρωπος. Και αναφέρει ότι είναι Θεός: Διότι είδα Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου, αναφέρει ότι είπε ο Ιακώβ. Και ότι μάλιστα κατέγραψε πως και τον τόπο, όπου πάλεψε με αυτόν και εμφανίστηκε και ευλόγησε, τον ονόμασε Είδος Θεού.

Διότι παραλείπουμε να αναφέρουμε τώρα ότι τα περισσότερα από τα χειροποίητα αντικείμενα του νόμου ήταν τίμια και σεβάσμια σε όσους είχαν επιλέξει να ζουν σύμφωνα με τον νόμο. Όπως παλαιότερα ο πατριάρχης Ιακώβ, χωρίς καν να του έχει δοθεί εντολή, αλλά επειδή αποδείχθηκε ευγνώμων και πιστός στον προστάτη Θεό, αλείφει με λάδι μια στήλη και δίνει σε έναν τόπο την ονομασία «είδος Θεού» προς τιμήν του Θεού που του εμφανίστηκε, καθώς και όσα προστάχθηκαν αργότερα στους απογόνους του: μετά τη διάβαση του Ιορδάνη να στήσουν δύο μεγάλους λίθους και, αφού τους καλύψουν με κονίαμα, να γράψουν πάνω τους τα λόγια του νόμου, και επιπλέον να οικοδομήσουν θυσιαστήριο από λίθους, πάνω στο οποίο θα προσφέρουν στον Κύριο τα ολοκαυτώματα, και ό,τι άλλο παρόμοιο έχει γραφτεί. Αυτά νομοθετήθηκε να στηθούν όχι για ατιμία, αλλά για τη δόξα του Θεού. Αλλά ας δούμε και τα αντικείμενα της σκηνής, την κιβωτό εκείνη και όσα φυλάσσονταν μέσα της και τα χρυσήλατα Χερουβίμ που ήταν τοποθετημένα από πάνω της. Αυτά βέβαια δεν δοξάζονταν μόνο από τους Ιουδαίους, αλλά και ο κήρυκας της χάριτος τα ονομάζει Χερουβίμ δόξης, δηλαδή δεδοξασμένα. Και δεν είχε απαγορευθεί να τιμώνται τα αντικείμενα της σκηνής, αλλά ο καθένας από τον λαό, κοιτάζοντας από τη θύρα της δικής του σκηνής προς αυτήν, την προσκυνούσε, όπως ακριβώς και αργότερα στον ναό του Σολομώντα, στέκονταν ολόγυρα και τον προσκυνούσαν και δεν εμποδίζονταν.

Πρέπει να επισημανθεί και εδώ ότι αποκάλεσε τον ίδιο και άνθρωπο και Θεό· διότι είπε: «επειδή αναδείχθηκες ισχυρός με τον Θεό, θα είσαι δυνατός και με τους ανθρώπους». Και ονόμασε τον τόπο εκείνο Είδος Θεού· διότι λέει: «είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Και πάλι: «ανέτειλε σε αυτόν ο ήλιος, όταν προσπέρασε το Είδος του Θεού». Μέσα από όλα αυτά, λοιπόν, μαθαίνουμε ότι ο Μονογενής Θεός εμφανίστηκε και εδώ στον Ιακώβ.