Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 4:12

Άραγε, δεν αποτελεί παραφροσύνη και μόνο το να υποπτεύεται ο κατήγορος αυτά τα πράγματα; Διότι τι θα με έπειθε να τον εμπιστευθώ ξανά; Ποια αξιόπιστη διάθεσή του διέκρινα; Το ότι δολοφόνησε τον ίδιο του τον κύριο, και αποδείχθηκε άπιστος στους φίλους του, και αθέτησε τους όρκους του, και ασέβησε προς τον Θεό μηχανευόμενος μάγους και επωδούς ενάντια στην κρίση του Θεού; Και με ποια συνείδηση θα έστελνα χαιρετισμούς σε αυτόν, του οποίου η μανία και η ωμότητα δεν λύπησε μόνο εμένα, αλλά και ολόκληρη την οικουμένη μας; Μεγάλη πραγματικά και πολλή ευγνωμοσύνη του όφειλα γι' αυτά, διότι ο μεν μακαρίτης ο αδελφός σου γέμισε τις εκκλησίες με αναθήματα, αυτός όμως τον δολοφόνησε καθώς τα απέστελλε. Και ο μιαρός, αν και τα έβλεπε αυτά, ούτε αισθάνθηκε ντροπή, ούτε φοβήθηκε τη χάρη που είχε δοθεί στον μακαρίτη μέσω του βαπτίσματος· αλλά σαν κάποιος εκδικητικός και διαβολικός δαίμονας στράφηκε με μανία εναντίον του. Για τον μακαρίτη, λοιπόν, αυτό αποτέλεσε μαρτύριο· εκείνος όμως, από εκεί και πέρα, σαν δέσμιος καταδιωκόταν, στενάζοντας και τρέμοντας όπως ο Κάιν, για να μιμηθεί και τον Ιούδα στον θάνατό του, γινόμενος δήμιος του εαυτού του, και για να επισύρει πάνω του διπλή την τιμωρία κατά τη μελλοντική κρίση.

Άραγε, δεν είναι παράφρον και μόνο το να υποπτεύεται τέτοια πράγματα ο κατήγορος; Διότι τι με έπειθε πάλι να τον εμπιστευθώ; Ποια σταθερή διάθεσή του έβλεπα; Το ότι δολοφόνησε τον ίδιο του τον δεσπότη, και αποδείχθηκε άπιστος απέναντι στους ίδιους του τους φίλους, και παρέβη όρκους, και ασέβησε προς τον Θεό μηχανευόμενος φαρμακούς και επωδούς ενάντια στην κρίση του Θεού; Και με ποια συνείδηση θα έλεγα το «χαίρε» σε αυτόν, του οποίου η μανία και η ωμότητα λύπησε όχι μόνο εμένα, αλλά και ολόκληρη την οικουμένη μας; Μεγάλη βεβαίως και πολλή χάρη θα του όφειλα γι' αυτά, επειδή ο μεν μακαρίτης αδελφός σου γέμισε τις εκκλησίες με αναθήματα, αυτός όμως τον δολοφόνησε την ώρα που τα απέστελλε. Και βλέποντας αυτά ο μιαρός, ούτε αισθάνθηκε ντροπή, ούτε φοβήθηκε τη χάρη που δόθηκε στον μακαρίτη διά του βαπτίσματος· αλλά σαν κάποιος αλάστορας και διαβολικός δαίμονας μανιακά στράφηκε εναντίον του. Για τον μακαρίτη, λοιπόν, αυτό κατέληξε σε μαρτύριο· εκείνος όμως στο εξής καταδιωκόταν ως δέσμιος, στενάζοντας και τρέμοντας όπως ο Κάιν, για να μιμηθεί και τον Ιούδα στον θάνατο, γινόμενος ο ίδιος δήμιος του εαυτού του, και να επισύρει πάνω του διπλή την τιμωρία στη μέλλουσα κρίση.

Διότι ακόμη και ο Φιλάγριος, ο οποίος ήταν τότε βικάριος εκείνων των περιοχών και ενεργούσε υποκριτικά σε όλα τα ζητήματά τους όπως ακριβώς εκείνοι ήθελαν, ωστόσο, νιώθοντας έκπληξη για το γεγονός και ίσως λύπη επειδή δεν διέπραξε ο ίδιος το κακό αλλά κάποιος άλλος, ανέφερε σε πολλούς άλλους, σε δικούς μας γνωστούς και στον επίσκοπο Σεραπίωνα, ότι ο Παύλος, αφού κλείστηκε από αυτούς σε κάποιον πολύ στενό και σκοτεινό τόπο, αφέθηκε να πεθάνει από την πείνα. Έπειτα, μετά από έξι ημέρες, όταν μπήκαν και τον βρήκαν να αναπνέει ακόμη, τελικά του επιτέθηκαν και τον έπνιξαν τον άνθρωπο. Και έτσι βρήκε το τέλος αυτού του βίου. Έλεγαν δε ότι υπηρέτης ενός τέτοιου θανάτου υπήρξε ο Φίλιππος, ο οποίος είχε γίνει έπαρχος. Αλλά η θεία δίκη δεν το παρέβλεψε ούτε αυτό· διότι δεν παρήλθε ούτε ένας χρόνος, και ο Φίλιππος καθαιρέθηκε από την εξουσία του με μεγάλη ατιμία, έτσι ώστε, έχοντας εκπέσει σε απλό ιδιώτη, να εμπαίζεται από εκείνους από τους οποίους δεν θα ήθελε ποτέ. Γι' αυτό και ο ίδιος, κυριευμένος από μεγάλη θλίψη και, όπως ο Κάιν, «στενάζοντας και τρέμοντας» και περιμένοντας καθημερινά αυτόν που θα τον εξόντωνε, έξω από την πατρίδα του και μακριά από τους δικούς του, σαν χαμένος, πέθανε, παρότι δεν ήθελε να έρθουν έτσι τα πράγματα. Μόνο που δεν λυπούνται ούτε τους νεκρούς, εναντίον των οποίων επινόησαν προφάσεις ακόμη και όταν ζούσαν· διότι με αυτόν τον τρόπο φρόντισαν να επιδείξουν τον εαυτό τους φοβερό απέναντι σε όλους, και τους μεν ζωντανούς τους εξορίζουν, τους δε νεκρούς δεν τους σπλαχνίζονται.

Το μεν «επτά φορές», λοιπόν, ειπώθηκε λόγω της συγγένειας με τούτον τον κόσμο, διότι οι φιλόκοσμοι άνθρωποι οφείλουν να τιμωρούνται εξαιτίας εκείνων ακριβώς των πραγμάτων για τα οποία επέλεξαν να πράξουν το κακό. Όσον αφορά τις τιμωρίες, είτε αναφερθείς στα αμαρτήματα που διέπραξε ο Κάιν, θα βρεις ότι είναι επτά· είτε σε όσα ορίστηκαν σε αυτόν από τον Κριτή, και πάλι δεν θα αστοχήσεις στο ορθό νόημα. Ανάμεσα λοιπόν στα εγκλήματα που τόλμησε ο Κάιν, το πρώτο αμάρτημα είναι ο φθόνος για την προτίμηση προς τον Άβελ· το δεύτερο είναι ο δόλος με τον οποίο μίλησε στον αδελφό του λέγοντας: «Ας βγούμε στην πεδιάδα»· το τρίτο είναι ο φόνος, προσθήκη του κακού· το τέταρτο ότι επρόκειτο για φόνο αδελφού, γεγονός που συνιστά μεγαλύτερη επιδείνωση· το πέμπτο ότι ο Κάιν υπήρξε ο πρώτος φονιάς, αφήνοντας πονηρό παράδειγμα στην ανθρωπότητα· το έκτο αδίκημα είναι ότι προξένησε πένθος στους γονείς του· το έβδομο είναι ότι είπε ψέματα στον Θεό, διότι, όταν ρωτήθηκε «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;», είπε: «Δεν ξέρω». Επτά λοιπόν τιμωρίες θα καταλύονταν με τη θανάτωση του Κάιν. Διότι, επειδή ο Κύριος είπε ότι «Επικατάρατη θα είναι η γη, η οποία άνοιξε το στόμα της για να δεχθεί το αίμα του αδελφού σου», και «Στενάζοντας και τρέμοντας θα ζεις πάνω στη γη», ο Κάιν λέει: «Εάν με διώχνεις σήμερα από τη γη, θα κρυφτώ και από το πρόσωπό σου, και θα περιφέρομαι στενάζοντας και τρέμοντας πάνω στη γη, και οποιοσδήποτε με βρει θα με σκοτώσει». Σε αυτό ακριβώς απαντά ο Κύριος λέγοντας: «Δεν θα γίνει έτσι· καθένας που θα σκοτώσει τον Κάιν, θα καταλύσει επτά εκδικήσεις».

Τα μεν επτά αμαρτήματα του Κάιν ο λόγος τα απαρίθμησε στη συνέχεια. Τώρα όμως εξετάζουμε αν είναι επτά αυτά που του επιβάλλονται ως τιμωρία, και λέμε τα εξής, αναφορικά με την ερώτηση του Κυρίου: «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;» Την οποία ερώτηση απηύθυνε ο φιλάνθρωπος Δεσπότης, όχι επειδή επιθυμούσε να μάθει, αλλά για να του προσφέρει αφορμή για μετάνοια, όπως ακριβώς δηλώνουν τα ίδια τα λόγια. Διότι, όταν εκείνος το αρνήθηκε, προβαίνει γρήγορα στον έλεγχό του λέγοντας: «Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα». Επομένως, το «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;» έδινε σε εκείνον αφορμή για να συναισθανθεί το αμάρτημα, και δεν αποτελούσε αιτία μάθησης για τον Θεό. Διότι, αν δεν είχε τύχει της επισκοπής του Θεού, θα είχε τη δικαιολογία ότι εγκαταλείφθηκε και ότι δεν έλαβε καμία αφορμή για μετάνοια. Τώρα όμως εμφανίστηκε ο ιατρός, για να καταφύγει σε αυτόν ο ασθενής. Εκείνος όμως όχι μόνο κρύβει την πληγή, αλλά διαπράττει και κάτι άλλο, προσθέτοντας στον φόνο το ψέμα: «Δεν γνωρίζω. Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;» Από το σημείο αυτό, λοιπόν, απαριθμεί τις τιμωρίες. «Επικατάρατη θα είναι η γη εξαιτίας σου». Μία τιμωρία. «Θα εργάζεσαι τη γη». Δεύτερη αυτή. Διότι κάποια άρρητη ανάγκη τον είχε προσδέσει, η οποία τον εξανάγκαζε στην εργασία της γης, έτσι ώστε, ακόμη κι αν το επιθυμούσε, να μην του επιτρέπεται να αναπαυθεί, αλλά διαρκώς να ταλαιπωρείται πάνω στην εχθρική γι' αυτόν γη, την οποία έκανε επικατάρατη για τον εαυτό του, μολύνοντάς την με το αδελφικό αίμα. «Θα εργάζεσαι λοιπόν τη γη».

Φοβερή τιμωρία· η διαβίωση μαζί με αυτούς που σε μισούν, το να έχεις συγκάτοικο έναν πολέμιο, έναν ακατάπαυστο εχθρό. «Θα εργάζεσαι τη γη», δηλαδή, καταπονούμενος με τις γεωργικές εργασίες δεν θα αναπαυθείς ποτέ, χωρίς να απαλλάσσεσαι από τους κόπους ούτε νύχτα ούτε μέρα, αλλά θα έχεις την άρρητη ανάγκη να σε παρακινεί στα έργα, σκληρότερη από έναν αμείλικτο αφέντη. «Και δεν θα σου δώσει πλέον τη δύναμή της». Και όμως, ακόμη κι αν η ακατάπαυστη εργασία έφερνε κάποιον καρπό, ο ίδιος ο κόπος δεν θα αποτελούσε μικρό βάσανο για αυτόν που διαρκώς καταπονείται και κοπιάζει. Επειδή όμως η ταλαιπωρία με τη γη είναι και εργασία ακατάπαυστη και άκαρπη (διότι δεν απέδιδε πλέον τη δύναμή της), αυτή είναι η τρίτη τιμωρία: η ακαρπία των κόπων. «Θα στενάζεις και θα τρέμεις επάνω στη γη». Πρόσθεσε άλλες δύο τιμωρίες στις τρεις: τον συνεχή στεναγμό και τον τρόμο του σώματος, καθώς τα μέλη δεν έχουν πλέον το στήριγμα της δύναμης. Διότι, επειδή χρησιμοποίησε κακώς τη σωματική του δύναμη, του αφαιρέθηκε η ρώμη, με αποτέλεσμα να κλονίζεται και να τρέμει, μη μπορώντας εύκολα ούτε ψωμί να φέρει στο στόμα του ούτε ποτό, αφού στο πονηρό χέρι, μετά την ανόσια πράξη, δεν επιτρεπόταν πλέον να υπηρετεί ούτε τις ίδιες και αναγκαίες χρείες του σώματος. Υπάρχει και άλλη τιμωρία την οποία αποκάλυψε ο ίδιος ο Κάιν λέγοντας: «Εάν με εκδιώκεις τώρα από τη γη, θα κρυφτώ και από το πρόσωπό σου». Τι σημαίνει το: «Εάν με εκδιώκεις από τη γη»;

Εγώ, όμως, έχοντας μπροστά στα μάτια μου αυτόν που στενάζει και τρέμει και το μέγεθος της οργής του Θεού, δεν συνετίστηκα από το παράδειγμα. Γι' αυτό είμαι άξιος να υποστώ τετρακόσιες ενενήντα τιμωρίες. Μερικοί δε προχώρησαν σε μια τέτοια ερμηνεία, η οποία δεν έρχεται σε αντίθεση με το εκκλησιαστικό δόγμα: ότι από τον Κάιν έως τον κατακλυσμό παρήλθαν επτά γενεές, και αμέσως επιβλήθηκε τιμωρία σε όλη τη γη, επειδή υπήρξε μεγάλη διάχυση της αμαρτίας. Το αμάρτημα του Λάμεχ, όμως, δεν χρειάζεται κατακλυσμό για να θεραπευτεί, αλλά τον Ίδιο Εκείνον που αίρει την αμαρτία του κόσμου. Αρίθμησε, λοιπόν, τις γενεές από τον Αδάμ μέχρι την παρουσία του Χριστού και θα βρεις, σύμφωνα με τη γενεαλογία του Λουκά, ότι ο Κύριος γεννήθηκε κατά την εβδομηκοστή έβδομη διαδοχή.

Αλλά, ω τεκνία, σύμφωνα με τον Παύλο (διότι διαμαρτύρομαι πλέον με μεγάλη φωνή): «Νουθετείτε τους ατάκτους, παιδαγωγείτε» όσους εξαιτίας της αχαλίνωτης νεότητάς τους παρασύρονται ακόμη στην ασυλλογιστία, στους οποίους και εγώ ο ίδιος πλέον λέω: Σταματήστε τέτοιου είδους πλεονεξίες· πάψτε να λυπείτε και να παροτρύνετε εναντίον σας τον Βασιλέα και Κύριο των πάντων, και από τα χέρια σας μεν αποτινάξτε το μιαιφόνο ξίφος, από τη διάνοιά σας δε αποδιώξτε την άδικη επιθυμία για τα ξένα αγαθά. Ανακόψτε τις εκατέρωθεν επιθέσεις· συγκρατήστε τον θυμό· σταματήστε τα ανόσια εγχειρήματα. Μην αποδεικνύεστε όμοιοι με εκείνον τον Κάιν, τον αδελφοκτόνο εννοώ, τον ανήμερο, τον δάσκαλο της αιμοσταγούς ασέβειας. Αλλά σε εκείνον μεν ο Δημιουργός των πάντων είπε: «Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη.» Αυτός ο λόγος όμως αφορά όλους όσους έχουν την ίδια συμπεριφορά. Ας τον ακούει, λοιπόν, καθένας από όσους τολμούν τέτοια έργα, καθώς και τώρα ο Θεός δεν βροντοφωνάζει λιγότερο: «Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη.» Αλλά όπως ακριβώς σε εκείνον ειπώθηκε ξανά: «Στενάζοντας και τρέμοντας θα ζεις πάνω στη γη», έτσι θα πει πάλι ο Θεός της αγάπης και σε καθέναν από αυτούς. Διότι τι είναι πιο δειλό από τον παράνομο; Ή ποιος λόγος δεν τον καταπτοεί; Εμπρός σε ποιον δεν φρίττει, έστω και μόνο βλέποντας το βλέμμα να στρέφεται πάνω του; Διότι εσωτερικά πάντοτε καταρρέει η συνείδησή του, καθώς παραλύει από τους ελέγχους για την αμαρτία. «

Διότι, επειδή είπε ο Κύριος ότι «Επικατάρατη είναι η γη, η οποία άνοιξε για να δεχθεί το αίμα του αδελφού σου, και θα στενάζεις και θα τρέμεις πάνω στη γη», ο Κάιν λέει: «Εάν με διώχνεις σήμερα από τη γη, θα κρυφτώ και από το πρόσωπό σου, και θα στενάζω και θα τρέμω πάνω στη γη, και καθένας που θα με βρει θα με σκοτώσει». Προς αυτό λοιπόν ο Κύριος λέει: «Όχι έτσι· καθένας που θα σκοτώσει τον Κάιν, θα υποστεί επταπλάσια εκδίκηση». Διότι, επειδή ο Κάιν νόμισε ότι θα ήταν εύκολη λεία για τον καθένα, λόγω του ότι δεν είχε ασφάλεια από τη γη· διότι η γη έγινε επικατάρατη εξαιτίας του, και επειδή στερήθηκε τη βοήθεια από τον Θεό, ο οποίος οργίστηκε για τον φόνο, έτσι ώστε να μην του απομένει προστασία ούτε από τη γη ούτε από τον ουρανό, λέει: «Θα συμβεί, καθένας που θα με βρει να με σκοτώσει»· ελέγχει το σφάλμα του ο Λόγος, λέγοντας: «Όχι έτσι», δηλαδή, δεν θα θανατωθείς. Αυτός δε, όχι μόνο κρύβει την πληγή, αλλά και διαπράττει μαζί με τον φόνο και άλλο ένα κακό, το ψέμα, προσθέτοντας: «Δεν ξέρω· μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;» Από εδώ και πέρα λοιπόν απαριθμεί τις τιμωρίες. «Επικατάρατη θα είναι η γη εξαιτίας σου.» Αυτή είναι η μία τιμωρία. «Θα καλλιεργείς τη γη.» Αυτή είναι η δεύτερη· διότι κάποια ανείπωτη ανάγκη έχει συνδεθεί μαζί του, η οποία τον ωθεί στην καλλιέργεια της γης, ώστε να μην του επιτρέπεται να αναπαυθεί ακόμη κι αν το θέλει, αλλά να ταλαιπωρείται πάντοτε σε αυτήν την εχθρική για αυτόν γη, την οποία έκανε επικατάρατη, μολύνοντάς την με το αίμα του αδελφού του.

Διότι είναι φοβερή τιμωρία η διαβίωση με αυτούς που σε μισούν, το να έχεις σύνοικο τον εχθρό και το μίσος να είναι ακατάπαυστο. «Να εργάζεσαι τη γη», δηλαδή, εξαντλούμενος από τις γεωργικές εργασίες, δεν θα ησυχάζεις ποτέ, ούτε τη νύχτα ούτε την ημέρα θα απαλλάσσεσαι από τους κόπους, έχοντας την ανάγκη που σε ωθεί στην εργασία πιο σκληρή και από έναν τύραννο, και αυτή δεν θα εξακολουθήσει πλέον να δίνει τη δύναμή της. Και αν ακόμη η ακατάπαυστη εργασία είχε κάποιον καρπό, ο ίδιος ο κόπος δεν θα ήταν μικρό βάσανο για εκείνον που διαρκώς καταπονείται και κοπιάζει· επειδή όμως και η εργασία είναι ακατάπαυστη, και η ταλαιπωρία στη γη είναι άκαρπη, είναι οδυνηρή η ακαρπία των κόπων. «Στενάζοντας και τρέμοντας θα ζεις πάνω στη γη». Πρόσθεσε άλλες δύο τιμωρίες στις τρεις, τον συνεχή στεναγμό και τον τρόμο του σώματος, καθώς τα μέλη δεν είχαν πλέον το στήριγμα που προέρχεται από τη δύναμη. Επειδή, λοιπόν, έκανε κακή χρήση της δύναμης του σώματος, του αφαιρέθηκε ο τόνος της, έτσι ώστε να κλονίζεται και να τραντάζεται, μη μπορώντας ούτε άρτο να φέρει με ασφάλεια στο στόμα του, ούτε ποτό να προσκομίσει, καθώς δεν επιτρεπόταν πλέον στο πονηρό του χέρι, μετά την ανόσια πράξη, ούτε καν να εξυπηρετεί τις ίδιες και αναγκαίες χρείες του σώματος. Άλλη τιμωρία είναι αυτή που αποκάλυψε ο Κάιν λέγοντας: «Αν με διώχνεις τώρα από τη γη, θα κρυφτώ και από το πρόσωπό σου». Η βαρύτερη κόλαση για όσους σκέφτονται ορθά είναι ο χωρισμός από τον Θεό. «Και θα συμβεί», λέει, «καθένας που με βρίσκει, να με σκοτώνει».

Τον εκδιώκει μεν από τον παράδεισο· [διότι ήταν ανάξιος να διαμένει εκεί εξαιτίας της αμαρτίας του] τον εγκαθιστά όμως απέναντι από τον παράδεισο, ώστε βλέποντας από πού εξέπεσε, και από ποια κατάσταση σε ποια κατέληξε, να σωθεί τελικά μέσω της μετάνοιας. Ο Κάιν, ο πρωτότοκος άνθρωπος, έγινε αδελφοκτόνος, εφευρέτης των κακών, αρχηγός των φόνων και ο πρώτος φθονερός. Αλλά, αφού σκότωσε τον αδελφό του, σε τι καταδικάζεται; «Θα στενάζεις και θα τρέμεις πάνω στη γη»· μεγάλο το αμάρτημα, και μικρή η καταδίκη.

Θα στενάζεις και θα τρέμεις πάνω στη γη. Μεγάλο το αμάρτημα, μικρή η τιμωρία. Η'. Πραγματική φιλανθρωπία βέβαια, αλλά ακόμη μικρή. Αναλογίσου τα όσα συνέβησαν την εποχή του Νώε. Αμάρτησαν οι γίγαντες με τόσο μεγάλη παρανομία, ώστε έμελλε να έρθει κατακλυσμός. Το πεντακοσιοστό έτος μιλάει στον Νώε, και το εξακοσιοστό επιφέρει τον κατακλυσμό πάνω στη γη. Βλέπεις το εύρος της φιλανθρωπίας του Θεού που εκτείνεται σε διάστημα εκατό ετών;

Από τη λέξη «φιλανθρωπίαν» η οποία έχει γραφτεί μία φορά, γίνεται μετάβαση στην ίδια λέξη που τίθεται ξανά, με παράλειψη 5 στίχων· τα υπόλοιπα, εκτενέστερα από τα εκδεδομένα, προσεγγίζουν την πρώτη έκδοση: Παρήκουσε ο Αδάμ, ο πρώτος άνθρωπος, τον Θεό· αλλά δεν μπορούσε ο Θεός αμέσως να του επιφέρει τον θάνατο; Διότι άκουσε την εντολή να μην φάει· και το να μη φάει αποτελεί υπόθεση νηστείας και εγκράτειας. Αλλά δες τι κάνει ο Φιλάνθρωπος· τον εκδιώκει μεν από τον Παράδεισο (διότι ήταν ανάξιος για την εκεί διαμονή εξαιτίας της αμαρτίας), τον εγκαθιστά όμως απέναντι από τον Παράδεισο, ώστε βλέποντας από πού εξέπεσε, και από ποια τρυφή και από ποια κατάσταση σε ποια άλλη κατέπεσε, να σωθεί τελικά μέσω της μετάνοιας και να λυτρωθεί από την πικρή γεύση. Ο Κάιν, ο πρωτότοκος άνθρωπος, έγινε αδελφοκτόνος, εφευρέτης των κακών, αρχηγός του φόνου, φθονερός, δημιουργός κάθε κακίας, διότι και ο ίδιος έγινε αίτιος της κακίας. Επειδή φθόνησε τον αγαθό, σκότωσε τον αδελφό του, και αφού τον σκότωσε, καταδικάζεται. Διότι του είπε ο Θεός: «Θα στενάζεις και θα τρέμεις επί της γης».

Εντρυφήστε, λοιπόν, στις διδαχές μου, ως μαθητές μου, και μην απομακρυνθείτε από την καθολική πίστη, την οποία και εγώ, έχοντας παραλάβει από παιδί, φύλαξα ακλόνητη, και μην παρασυρθείτε μακριά της από κάποιον δισταγμό. Εάν όμως κάποιος πορεύεται με δισταγμό ή παρασύρεται, και διχαστεί εναντίον του Θεού και της αγίας Του Εκκλησίας, ας κατεβεί έμπνους και ζωντανός στον Άδη, ας γίνει συμμέτοχος της κατάρας και κληρονόμος του Κάιν, και θα στενάζει και θα τρέμει πάνω στη γη. Και όποιος μειώσει τον Υιό έναντι του Πατέρα, ας κατέλθει και αυτός άταφος στη γη. Εάν πάλι κάποιος διατεθεί με διχασμένο νου απέναντι στο Άγιο Πνεύμα, αυτός ας μην τύχει ελέους κατά την κρίση. Και εάν κάποιος αλαζονευτεί απέναντι στην καθολική Εκκλησία, ας χτυπηθεί από λέπρα παρόμοια με τον άφρονα Γιεζί.

Λοιπόν, δέξου και την απόφαση σύμφωνα με την αξία της τιμής σου, για την οποία εσύ ο ίδιος κοπίασες με φθόνο και φόνο και δολιότητα: θα στενάζεις και θα τρέμεις πάνω στη γη, ώστε να γνωρίσουν όλοι ότι έχυσες αίμα άδικα. Η δε μητέρα τους ταραζόταν επειδή καθυστερούσαν στη θυσία, και, αφού ήρθε τρέχοντας στο πεδίο, βλέπει τον Άβελ να κείτεται στο πεδίο σαν σφαγμένο αρνί και τον Κάιν να στενάζει και να τρέμει σαν φύλλο από τον άνεμο. Πλησιάζοντας, λοιπόν, η Εύα δεν ήξερε πώς να ερμηνεύσει το πρωτόγνωρο θέαμα· διότι το παιδί κειτόταν νεκρό, αλλά η Εύα δεν γνώριζε τον τρόπο του θανάτου, και φώναζε το παιδί λέγοντας: Άβελ, Άβελ, παιδί μου, τι σου συνέβη; Κείτεσαι σαν να βρίσκεσαι σε ύπνο, και δεν αποκρίνεσαι στη μητέρα σου. Πάνω σου βλέπω πραγματικά παράξενο και τον ύπνο· διότι η όψη σου και το πρόσωπό σου είναι πελιδνά, τα μάτια σου δεν κοιμούνται φυσιολογικά, τα πόδια σου έχουν λυγίσει. Είσαι εσύ ο Άβελ, που γεννήθηκε από τη δική μου κοιλιά, ή έχεις γίνει κάποιος άλλος στη θέση άλλου;

Αλίμονο, χάθηκα! Με ποια μάτια να δω τον γέροντα Αδάμ ή ποια λόγια να του πω; Εάν πω αυτό που συνέβη, ούτε τον Άβελ θα ωφελήσω και τον Κάιν θα κατηγορήσω. Και πώς να γίνω κατήγορος των ίδιων μου των σπλάχνων; Του ενός σπλαχνίζομαι τη ζωή, και του άλλου θρηνώ τον θάνατο· ο ένας στέκεται στενάζοντας και τρέμοντας, και ο άλλος κείτεται σιωπηλός, και το αίμα του φωνάζει· και η μητέρα δεν είναι πλέον μητέρα, και εκείνη που ευφραινόταν για τα παιδιά της τώρα θλίβεται. Τι να κάνω ή τι να πω; Να σπλαχνιστώ τον Αδάμ, ο οποίος σκάβοντας τη γη με την τσάπα και μοχθώντας, θα φάει το ψωμί του με τον ιδρώτα του προσώπου του; Πραγματικά θα κλάψω τον εαυτό μου, διότι αυτόν που γέννησα με ωδίνες, πέφτει σαν άγουρος καρπός από τον άνεμο· αλλά όπως ακριβώς εμείς δεχθήκαμε από το δέντρο της απάτης, έτσι και αυτός πλανήθηκε από το δέντρο της απάτης, διότι και αυτόν σκότωσε και τον εαυτό του στέρησε από τη ζωή, αφού πρώτος έδειξε τον θάνατο και έγινε ο πρώτος ερμηνευτής της απειλής του Θεού. Επειδή εξαιτίας της παράβασης τον γέννησα, φανέρωσε τον φθόνο του προς τον Άβελ.

Απόκριση. Πρώτη ο φθόνος, δεύτερη ο δόλος, τρίτη ο φόνος, τέταρτη ο μολυσμός της γης από το αίμα, πέμπτη η λύπη των γονέων, έκτη η αδελφοκτονία, έβδομη το να πει ψέματα στον Θεό. Οι δε τιμωρίες του είναι: πρώτη, το να είναι επικατάρατος πάνω στη γη, δεύτερη, να εργάζεται τη γη, τρίτη, το να μην του δώσει πλέον η γη τη δύναμή της, τέταρτη, ο στεναγμός, πέμπτη, ο τρόμος, έκτη, η αποπομπή του από το πρόσωπο του Θεού, έβδομη, το να φέρει πάνω του ένα σημάδι, ώστε να μην τον σκοτώσει όποιος τον συναντήσει.

Γνωρίζω ότι ελέησε πολλούς που μετανόησαν, αλλά τους περισσότερους επειδή βρίσκονταν σε άγνοια. Γνωρίζω ότι συγχώρησε πολλούς, αλλά κυρίως εκείνους που είχαν μεσίτες ενώπιόν του. Διαβάζω τα σχετικά με τον Κορέ και τον Δαθάν, και καταρρέω· και πώς εξαιτίας του Μωυσή τους τιμώρησε. Μελετώ τα σχετικά με τη Μαριάμ, την αδελφή του, ότι δηλαδή εξαιτίας ενός λόγου που του είπε, γέμισε ολόκληρη με λέπρα. Αν για έναν άγιο άνθρωπο επιβλήθηκε τόση τιμωρία, πόσο αυστηρή κρίση θα γίνει για τον αιώνιο Θεό; Ο Κάιν, που σκότωσε τον αδελφό του, τιμωρείται τόσο πολύ. Τι θα πάθουν, άραγε, όσοι εναντιώθηκαν στον Θεό;

Όπως ακριβώς ο Θεός έθεσε στον Κάιν ένα σημάδι ενδεικτικό της πονηρίας του, σημάδι εξαιτίας του οποίου όσοι τον έβλεπαν εμποδίζονταν από το να τον θανατώσουν, επειδή ο Θεός αποφάσισε να στενάζει και να τρέμει πάνω στη γη· έτσι και στους τέλειους δούλους Του δίνει ένα σημάδι προς το αγαθό, το οποίο όταν το βλέπουν, οι μεν φίλοι χαίρονται, οι δε εχθροί και όσοι τους μισούν καταισχύνονται, αναγνωρίζοντας μέσω του σημαδιού ότι έλαβαν βοήθεια και παρηγοριά για όσα τους συνέβησαν. Και ίσως στην περίπτωση του Κάιν, οι εχθρικές δυνάμεις, βλέποντας το σημάδι που του έθεσε ο Θεός, χαίρονταν με την κατάστασή του, όντας χαιρέκακες· ενώ οι άγγελοι του Θεού στέναζαν γι' αυτόν, επιγινώσκοντας μέσω του σημαδιού την οργή του Θεού που επικρεμόταν πάνω του. Στην περίπτωση όμως της θεοφιλούς ψυχής συμβαίνει το αντίθετο: οι μεν εχθρικές δυνάμεις καταισχύνονται βλέποντας το αγαθό σημάδι να βρίσκεται επάνω της· ενώ οι θείοι και αγαθοί άγγελοι χαίρονται και συνευφραίνονται μαζί της. Αυτό ακριβώς δίδαξε και ο Σωτήρας μας, λέγοντας ότι γίνεται χαρά στους ουρανούς για έναν αμαρτωλό που μετανοεί.

Και παρατήρησε πώς ο δίκαιος Άβελ υμνείται και εγκωμιάζεται καθημερινά, και πώς το γεγονός της σφαγής του έγινε για αυτόν αφορμή δόξας. Και αυτός μεν, ακόμη και μετά τον θάνατό του, εκφράζεται με παρρησία μέσω του αίματός του, και με λαμπρή φωνή κατηγορεί τον μιαίφονο· εκείνος δε, που δήθεν επικράτησε, έλαβε ως ανταπόδοση τον καρπό των πράξεών του, και περνούσε τη ζωή του πάνω στη γη στενάζοντας και τρέμοντας. Αντιθέτως, αυτός που δολοφονήθηκε και κειτόταν πάνω στη γη, επιδείκνυε μετά τον θάνατό του πολύ μεγαλύτερη παρρησία. Και όπως ακριβώς εκείνον η αμαρτία τον οδήγησε, αν και ήταν ζωντανός, στο να ζει πιο άθλια και από τους νεκρούς, έτσι και τούτον η αρετή τον έκανε να λάμπει περισσότερο, ακόμη και μετά τον θάνατό του.

Όπως, λοιπόν, αυτός γνώριζε μεν και πριν από την εμπειρία ότι ο φόνος είναι κακό, αλλά το έμαθε σαφέστερα και έπειτα από αυτήν, όταν δέχθηκε την τιμωρία και άκουσε: «Στενάζοντας και τρέμοντας θα είσαι πάνω στη γη»· έτσι και ο πατέρας του είχε τη γνώση του καλού και του κακού και πριν φάει, αν και όχι τόσο σαφή, όσο έπειτα από τη βρώση από το δέντρο.

«Καταραμένος θα είσαι», λέγει, «ακόμη και από την ίδια εκείνη τη γη, η οποία άνοιξε το στόμα της για να δεχθεί το αίμα του αδελφού σου από το χέρι σου». «Και από αυτή την ίδια τη γη θα είσαι καταραμένος», λέγει, «η οποία ανέχθηκε να ποτιστεί με τέτοιο αίμα, γεμάτο από τόσο μεγάλο μίασμα, και το οποίο χύθηκε από ένα τόσο ανόσιο χέρι». Έπειτα, η θεία Γραφή, ερμηνεύοντας σαφέστερα την κατάρα, αναφέρει: «Όταν θα καλλιεργείς τη γη, δεν θα σου δώσει πλέον τη δύναμή της». Μεγάλο το είδος της τιμωρίας, και πολύ μεγάλο το βάρος της αγανάκτησης.

Τον πόνο μεν, λέγει, θα τον υπομείνεις, και θα καταβάλεις κάθε δυνατή προσπάθεια, και θα καλλιεργήσεις τη γη που μολύνθηκε με ένα τέτοιο αίμα· δεν θα καρπωθείς όμως κανένα αισθητό αποτέλεσμα από εκείνους τους πολλούς μόχθους, αλλά θα είναι ανώφελος για εσένα κάθε κόπος που θα καταβάλεις. Και η τιμωρία δεν θα σταματήσει έως εδώ, αλλά επιπλέον θα στενάζεις και θα τρέμεις πάνω στη γη.

Και πάλι, αυτό αποτελεί το μέγιστο είδος τιμωρίας, το να στενάζει κανείς και να τρέμει αδιάκοπα. Διότι, επειδή δεν χρησιμοποίησες όπως έπρεπε, λέει, τη δύναμη του σώματός σου ούτε την ευρωστία των μελών σου, γι' αυτό σου επιβάλλω αδιάκοπα τον κλονισμό και τον τρόμο, ώστε όχι μόνο εσύ ο ίδιος να έχεις αδιάλειπτη νουθεσία και υπενθύμιση αυτής της ανόσιας πράξης σου, αλλά για να μαθαίνουν και όλοι όσοι σε βλέπουν, μέσα από το ίδιο το θέαμα, σαν από κάποια δυνατή φωνή που βοά, να μην τολμούν παρόμοια έργα, για να μην υποστούν τα ίδια. Έτσι, η δική σου τιμωρία ας γίνει δάσκαλος για όλους, ώστε να μη μολύνουν ποτέ πια τη γη με τέτοιο αίμα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν σου επιφέρω γρήγορο το τέλος, για να μην παραδοθεί στη λήθη το γεγονός, αλλά σε κάνω να υπομένεις μια ζωή βαρύτερη από τον θάνατο, ώστε μέσα από την ίδια την πραγματικότητα να μάθεις τι τόλμησες να πράξεις.

Διότι ποιος θα μπορούσε να κρίνει άξιο συγχώρησης εκείνον που φθόνησε αυτόν ο οποίος απολάμβανε την εύνοια του Θεού; Ιδού μία, και μάλιστα μεγίστη και ασυγχώρητη, αμαρτία. Αυτή αποδεικνύεται ακόμη μεγαλύτερη, όταν αυτός που φθονείται είναι αδελφός, και μάλιστα χωρίς να έχει διαπράξει καμία αδικία. Ιδού και αυτή πάλι δεν είναι τυχαία αμαρτία. Τρίτη πάλι αμαρτία είναι ότι μηχανεύτηκε δόλο εξαπατώντας τον αδελφό του και παρασύροντάς τον στην πεδιάδα, χωρίς να σεβαστεί ούτε αυτήν την ίδια τη φύση. Τέταρτο αμάρτημα είναι ο ίδιος ο φόνος τον οποίο διέπραξε. Πέμπτο, ότι φόνευσε αδελφό ο οποίος γεννήθηκε από τις ίδιες μητρικές ωδίνες με εκείνον. Έκτο, ότι πρώτος αυτός εισήγαγε το έγκλημα του φόνου. Έβδομο, ότι όταν ρωτήθηκε από τον Θεό, τόλμησε να πει ψέματα. «Εκείνος, λοιπόν», λέγει, «που θα επιχειρήσει να σε θανατώσει, θα καταστήσει τον εαυτό του ένοχο επτά τιμωριών. Μη φοβάσαι, λοιπόν, γι' αυτό. Διότι, ιδού, θέτω σημάδι επάνω σου, ώστε να μην το αγνοήσει κανείς από όσους σε συναντούν. Διότι η παράλυση καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής σου θα αποβεί ωφέλιμη για τις μεταγενέστερες γενεές· και αυτό που έπραξες μόνος σου χωρίς την παρουσία κανενός, θα το μάθουν όλοι βλέποντάς σε να στενάζεις και να τρέμεις, και σχεδόν να κραυγάζεις μέσω του σωματικού σου τρόμου, και να απευθύνεσαι σε όλους λέγοντας: κανείς άλλος ας μην τολμήσει να πράξει τέτοια έργα σαν αυτά που έπραξα εγώ, για να μην υποστεί παρόμοια τιμωρία».

Διότι έδειξε ότι δεν ρωτούσε από άγνοια· «Πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;» Και εκείνος είπε: «Δεν γνωρίζω· μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;» Έστω, δεν είσαι φύλακας· γιατί όμως είσαι και φονιάς; Δεν τον προστάτευες· γιατί όμως και τον σκότωσες; Εντούτοις τα ομολογείς αυτά; Είσαι υπεύθυνος και για την προστασία του. Τι του λέει λοιπόν ο Θεός; «Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη». Τον ήλεγξε αμέσως και του επέβαλε την τιμωρία, όχι τόσο για τον φόνο, όσο για την αναίδειά του· διότι ο Θεός δεν αποστρέφεται τόσο αυτόν που αμαρτάνει, όσο αυτόν που επιδεικνύει αναισχυντία. Βεβαίως δεν αποδέχεται τον Κάιν όταν έφτασε σε μετάνοια, επειδή δεν ομολόγησε πρώτος την αμαρτία του. Διότι τι λέει; «Η αμαρτία μου είναι πολύ μεγάλη για να μου συγχωρεθεί»· αντί να πει: «Αμάρτησα βαριά· δεν είμαι άξιος να ζω». Τι του απαντά λοιπόν ο Θεός; «Θα στενάζεις και θα τρέμεις πάνω στη γη»· και του όρισε τιμωρία φοβερή και σκληρή. Δεν σε θανατώνω, λέει, για να μην παραδοθεί στη λήθη η αλήθεια, αλλά σε καθιστώ νόμο που θα αναγιγνώσκεται από όλους, ώστε η συμφορά να γίνει μητέρα της φιλοσοφίας.

Και θα μπορούσε να επιβεβαιώσει αυτόν τον λόγο ο πρώτος που θανατώθηκε με αυτόν τον τρόπο από αδελφικό χέρι. Διότι ο μεν απήλθε προς το ακύμαντο λιμάνι, έχοντας αποκτήσει αθάνατη δόξα· ο δε έζησε βίο αθλιότερο από κάθε θάνατο, στενάζοντας και τρέμοντας, και περιφέροντας στο σώμα του την καταδίκη αυτού που είχε συμβεί. Ας μην επιδιώκουμε, λοιπόν, τούτο, αλλά εκείνο. Διότι εκείνος που υφίσταται το κακό δεν έχει το κακό μόνιμα στον οίκο του· επειδή δεν το γέννησε ο ίδιος, αλλά, αφού το δέχτηκε από αλλού, το κατέστησε αγαθό διά της υπομονής· ο δε πράξας το κακό, έχει στον οίκο του την πληγή της κακίας. Δεν βρισκόταν ο Ιωσήφ σε δεσμωτήριο, ενώ η πόρνη που τον επιβουλεύθηκε σε οικία λαμπρή και περιφανή; Ποιος από τους δύο, λοιπόν, θα ήθελες να είσαι;

Εάν σου πει: «Γιατί φόρεσε και αγκάθια;», πες του: «Για να ξεριζώσει τα αγκάθια και τους τριβόλους του Αδάμ· διότι εκείνος καταδικάστηκε να στενάζει και να τρέμει, και να καλλιεργεί αγκάθια και τριβόλους». Ο Ιησούς λοιπόν, όντας φιλάνθρωπος και θέλοντας να προνοήσει για το δικό Του δημιούργημα, τα υπέστη όλα για εμάς, ώστε να μας ελευθερώσει από την καταδίκη. Διότι, όπως ακριβώς γεννήθηκε από γυναίκα, για να εξαλείψει στους ανθρώπους την αμαρτία που προήλθε από τη γυναίκα, έτσι στεφανώνεται και με τα αγκάθια, ώστε τη γη που κακώς καλλιεργήθηκε εξαιτίας της παρακοής, να την καταστήσει πιο ήμερη διά της δικής Του υπακοής. Εάν δε σου πει: «Γιατί ήπιε χολή και όξος;», πες του: «Για να εξεμέσουμε εμείς το θανατηφόρο δηλητήριο του δράκοντα· διότι η χολή εκείνη έγινε για μένα γλύκασμα, και το όξος εκείνο έγινε για μένα ίαμα». Εάν δε σου πει πάλι ο άπιστος: «Γιατί ντύθηκε και την κόκκινη χλαμύδα, και γιατί γονάτιζαν πλησιάζοντάς Τον;», πες του: «Για να Τον προσκυνήσουν οι Ιουδαίοι έστω και μη θέλοντας, και να ομολογήσουν τη βασιλεία Του πάνω στη γη έστω και παρά τη θέλησή τους. Τώρα μεν Τον προσκυνούσαν χλευάζοντας, χωρίς να γνωρίζουν τι έπρατταν· στη μελλοντική όμως ανάσταση θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Αμήν».

Διότι πάντοτε ο Θεός, όταν αμαρτάνει η ψυχή, τιμωρεί το σώμα. Έτσι έπραξε και στην περίπτωση του Κάιν. Η ψυχή αμάρτησε διαπράττοντας φόνο, και το σώμα του παρέλυσε. Πώς; Άκουσε: «Θα στενάζεις και θα τρέμεις», λέει, «πάνω στη γη». Και περιφερόταν ο Κάιν συνομιλώντας με όλους, βγάζοντας φωνή με τη σιωπή του και διδάσκοντας με την αφωνία του. Η γλώσσα σιωπούσε και τα μέλη του φώναζαν, και εξηγούσε σε όλους γιατί στενάζει, γιατί τρέμει: Σκότωσα τον αδελφό μου, διέπραξα φόνο. Ο Μωυσής αργότερα τα έλεγε αυτά με γράμματα, ενώ εκείνος περιφερόταν λέγοντας σε όλους μέσα από τα ίδια τα γεγονότα: «Ου φονεύσεις». Είδες στόμα που σιωπά και γεγονός που φωνάζει; Είδες έμψυχο νόμο να περιφέρεται; Είδες περιφερόμενη στήλη; Είδες τιμωρία που αποτελεί αφαίρεση της τιμής; Είδες την τιμωρία να γίνεται αφορμή παιδαγωγίας; Είδες ψυχή να αμαρτάνει και τη σάρκα να τιμωρείται; Και πολύ εύλογα. Έτσι ακριβώς και στην περίπτωση του Ιωάννη, η ψυχή αμάρτησε και η γλώσσα δέθηκε· διότι, καθώς το όργανο της γλώσσας είχε πλέον καταστεί άχρηστο, εκείνος που γέννησε τη φωνή, ο Ζαχαρίας, τιμωρούνταν. Έτσι ακριβώς και ο Οζίας χτυπήθηκε από λέπρα στο μέτωπο επειδή αμάρτησε, ώστε να παιδαγωγηθεί ο ίδιος. Και εξήλθε λοιπόν ο βασιλιάς γινόμενος παράδειγμα προς όλους, και το ιερό καθαρίστηκε και ο ίδιος εκδιωκόταν, χωρίς να τον σπρώχνει κανείς, και ενώ ήθελε να οικειοποιηθεί την ιεροσύνη, έχασε και αυτό που ήδη κατείχε.

Διότι και στην κλίνη, και στην τράπεζα, και στην αγορά, και στην οικία, και την ημέρα, και τη νύκτα, και μέσα στα ίδια του τα όνειρα πολλές φορές βλέπει τα είδωλα της αμαρτίας, και ζει τον βίο του Κάιν, στενάζοντας και τρέμοντας επί της γης, και χωρίς να το γνωρίζει κανείς, έχει μέσα του πάντοτε συγκεντρωμένο το πυρ. Αυτό παθαίνουν και οι άρπαγες, και οι πλεονέκτες· αυτό και οι μέθυσοι, και γενικώς ο καθένας από όσους ζουν μέσα στις αμαρτίες· διότι είναι αδύνατον να διαφθαρεί εκείνο το δικαστήριο. Αλλά, και αν δεν ακολουθούμε την αρετή, ωστόσο οδυνώμαστε, επειδή ακριβώς δεν την ακολουθούμε, και αν διαπράττουμε την κακία, πάλι, αφού παύσει η ηδονή της αμαρτίας, αισθανόμαστε την οδύνη. Ας μην λέμε, λοιπόν, προκειμένου για εκείνους που πλουτίζουν και ζουν πονηρά εδώ, και για τους δικαίους που απολαμβάνουν τα αγαθά εκεί, ότι το αποτέλεσμα είναι ένα προς ένα, αλλά ότι είναι δύο προς μηδέν. Διότι στους μεν δικαίους, τόσο τα εκεί όσο και τα εδώ προσφέρουν πολλή ευφροσύνη· ενώ όσοι ζουν με πονηρίες και πλεονεξίες, κολάζονται και εδώ και εκεί.

Διότι, αν πρέπει να φοβόμαστε τον θάνατο, πρέπει να φοβόμαστε εκείνον που έρχεται σε εμάς δικαίως, επειδή ακριβώς εκείνος που πεθαίνει αδίκως, για τον λόγο αυτόν γίνεται κοινωνός με όλους τους αγίους. Άλλωστε, οι περισσότεροι από εκείνους που ευδοκίμησαν ενώπιον του Θεού και έλαμψαν, υπέστησαν άδικο θάνατο, και πρώτος από αυτούς ο Άβελ. Διότι βεβαίως δεν είχε σφάλει απέναντι στον αδελφό του, ούτε είχε λυπήσει σε τίποτα τον Κάιν, αλλά επειδή τίμησε τον Θεό, γι' αυτό σφαγιάστηκε. Και ο Θεός το επέτρεψε· άραγε επειδή τον αγαπούσε ή επειδή τον μισούσε; Είναι ολοφάνερο ότι τον αγαπούσε, και ήθελε να του κάνει πιο λαμπρό το στεφάνι μέσα από την εντελώς άδικη σφαγή. Βλέπεις ότι δεν πρέπει να φοβόμαστε τον βίαιο θάνατο, ούτε τον άδικο θάνατο, αλλά το να πεθάνουμε βρισκόμενοι μέσα στις αμαρτίες; Ο Άβελ πέθανε αδίκως, ο Κάιν ζούσε στενάζοντας και τρέμοντας. Ποιος λοιπόν, πες μου, ήταν πιο μακάριος; Εκείνος που αναπαύθηκε με δικαιοσύνη ή εκείνος που ζούσε μέσα στις αμαρτίες; Εκείνος που πέθανε αδίκως ή εκείνος που τιμωρούνταν δικαίως; Θέλετε να πω προς την αγάπη σας, για ποιο λόγο φοβόμαστε τον θάνατο; Δεν μας έχει τρώσει ο έρωτας για τη Βασιλεία του Θεού, ούτε μας έχει φλέξει ο πόθος για τα μελλοντικά αγαθά, διότι αλλιώς θα περιφρονούσαμε όλα τα παρόντα, όπως ακριβώς ο μακάριος Παύλος. Και επιπλέον, επειδή δεν φοβόμαστε τη γέεννα, γι' αυτό φοβόμαστε τον θάνατο· δεν γνωρίζουμε το αφόρητο της εκεί κολάσεως, γι' αυτό φοβόμαστε τον θάνατο αντί για την αμαρτία. Διότι, εάν εκείνος ο φόβος κατείχε την ψυχή μας, δεν θα μπορούσε καθόλου να εισέλθει μέσα της αυτός ο φόβος.

Διότι ο Αδάμ, αφού έφαγε, απομακρύνθηκε από τον Θεό ως εχθρός· ο Κάιν, επειδή δεν προσέφερε τα πρωτεία στον Θεό, στέναζε και έτρεμε, ως στερημένος από τη φιλία του Θεού· οι άνθρωποι της εποχής του Νώε, ζώντας μέσα στην κραιπάλη, ξεσήκωσαν εναντίον τους τον Κριτή της κρίσεως· οι κάτοικοι των Σοδόμων, επειδή έθρεψαν τις ηδονές, ως εχθροί του Θεού, δέχθηκαν τους κεραυνούς από ψηλά· η βρώση δεν επέτρεψε στον Ησαύ να ονομάζεται αγαπητός και πρωτότοκος· η βρώση και η πόση κατέστησαν εχθρό του Ισραήλ Εκείνον που τον οδήγησε με σημεία και τέρατα· εξαιτίας του οίνου και των δυνατών ποτών ο προφήτης κατηγόρησε τον λαό· ο οίνος και η μέθη στέρησαν από τον Ηρώδη τη φιλία του Ιωάννη και του Χριστού.

Από τη γη ανήλθε στον ουρανό, και στέκεται ενώπιον του Θεού με παρρησία. Διότι, όπως ακριβώς τα καλά έργα πρεσβεύουν με παρρησία, έτσι και τα αντίθετα κατηγορούν με σφοδρότητα. Άκουσες τα καλά έργα να πρεσβεύουν υπέρ του Κορνηλίου· άκουσε και τον φόνο του Κάιν να κατηγορεί με σφοδρότητα. Διότι έτσι λέει ο Θεός προς τον Κάιν: «Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα»· και σχετικά με το επιτίμιο που του ορίζεται: «Στενάζοντας και τρέμοντας θα είσαι πάνω στη γη». Άκουσε και για τον μισθό της ελεημοσύνης και της προσευχής, τι λέει ο άγγελος: «Στείλε ανθρώπους στην Ιόππη, και προσκάλεσε τον Πέτρο, και αυτός θα σε διδάξει τι πρέπει να κάνεις». Ήλθε ο Πέτρος, και μόλις άρχισε εκείνος να μιλά, επέπεσε το Άγιο Πνεύμα σε αυτόν, όπως ακριβώς και στους αποστόλους. Βλέπεις πως ο μισθός της νηστείας, της προσευχής και της ελεημοσύνης είναι το να δίδεται το Άγιο Πνεύμα; Αυτός είναι ο καιρός της νηστείας και της ελεημοσύνης. Αυτόν τον καιρό προείδε ο Ηλίας και νήστεψε σαράντα ημέρες· γι' αυτό αναλαμβάνεται με πύρινο άρμα, και μέχρι σήμερα βρίσκεται εν σώματι. Αυτόν τον καιρό προφήτευσε ο Μωυσής, νηστεύοντας σαράντα ημέρες· γι' αυτό έλαβε τον νόμο για τη διόρθωση των ομοφύλων του.

Αυτά δε τα έλεγε, γνωρίζοντας βέβαια σε ποιο σημείο κακίας θα έφτανε, αλλά επειδή ήθελε να αποκόψει κάθε πρόφαση από τους αγνώμονες. Διότι, εάν είχε τιμωρηθεί ευθύς εξαρχής, πολλοί θα έλεγαν πολλά παρόμοια: «Δεν ήταν άραγε δυνατόν να τον παρακαλέσει με τον λόγο, και να τον νουθετήσει, και να τον επιπλήξει προηγουμένως, και έπειτα, αν επέμενε στα ίδια, να τον τιμωρήσει; Είναι δείγμα πολλής ωμότητας και σκληρότητας αυτή η τιμωρία». Γι' αυτόν τον λόγο ο Θεός μακροθυμεί απέναντι στις ύβρεις εναντίον του, αφενός μεν αποστομώνοντας εκείνους, αφετέρου δε αποδεικνύοντας ότι και τον πατέρα του Κάιν από αγαθότητα τον παιδαγώγησε, αλλά επιπλέον οδηγώντας σε μετάνοια τους μεταγενέστερους μέσω αυτής της χρηστότητάς του. Επειδή όμως, σύμφωνα με τη σκληρότητά του και την αμετανόητη καρδιά του, θησαύρισε για τον εαυτό του οργή, τότε ακριβώς επεμβαίνει τιμωρώντας· διότι εάν, ακόμη και μετά τον φόνο, παρέμενε ατιμώρητος, θα προχωρούσε και σε άλλο μεγαλύτερο κακό. Ούτε βέβαια μπορεί να πει κανείς ότι αμάρτησε από άγνοια· διότι αυτό που κατανόησε ο νεότερος, πώς ήταν δυνατόν να το αγνοεί αυτός; Πλην όμως, αν θέλεις, ας δεχθούμε ότι το πρώτο του σφάλμα οφειλόταν σε άγνοια· αφού όμως άκουσε το «ησύχασε», και αφού έτυχε συγγνώμης, από ποια άγνοια κατέληξε στον φόνο, μόλυνε τη γη, και ανέτρεψε τους νόμους της φύσης; Βλέπεις ότι ούτε τα προηγούμενα οφείλονταν σε άγνοια, αλλά σε έσχατη κακία και πονηρία και μιαρότητα; Ποια είναι λοιπόν η τιμωρία για αυτά; «Στενάζοντας», λέει, «και τρέμοντας θα ζεις πάνω στη γη».

«Και εκείνον μεν αμέσως τον ανέλαβε ψηλά· αυτός δε, ο φονιάς, ζούσε διαρκώς για πολλά χρόνια υποφέροντας, συζώντας με τον φόβο και τον τρόμο, και υπέμενε αμέτρητα δεινά και τιμωρούνταν καθημερινά.» Και περιέγραψε την τιμωρία παραστατικά, όχι απλώς λέγοντας ότι «άκουσε από τον Θεό πως ‘θα στενάζεις και θα τρέμεις πάνω στη γη’.» Διότι το παιδί δεν γνωρίζει τι σημαίνει αυτό, αλλά πες του ότι «όπως ακριβώς εσύ, όταν στέκεσαι μπροστά στον δάσκαλο και αγωνιάς μήπως πρόκειται να τιμωρηθείς, τρέμεις και φοβάσαι, έτσι ακριβώς και εκείνος ζούσε διαρκώς έχοντας εξοργίσει τον Θεό.» Αυτά είναι αρκετά για εκείνο· και πες του τα αυτά ένα βράδυ την ώρα του δείπνου. Και πάλι η μητέρα ας επαναλαμβάνει τα ίδια. Έπειτα, αφού τα ακούσει πολλές φορές, ζήτησε και από το ίδιο: «Διηγήσου μου την ιστορία», ώστε να φιλοτιμηθεί. Και όταν πλέον εμπεδώσει την ιστορία, τότε θα του αναφέρεις και το δίδαγμα. Διότι βέβαια η ψυχή γνωρίζει από μόνη της, δεχόμενη την ιστορία, να αποδώσει καρπούς πριν από τη δική σου επεξήγηση, όμως παρόλα αυτά πες και εσύ μετά από αυτά: «Βλέπεις πόσο μεγάλο κακό είναι η γαστριμαργία; [Βλέπεις] πόσο κακό είναι να φθονεί κανείς τον αδελφό του; Βλέπεις πόσο κακό είναι να νομίζει ότι μπορεί να κρυφτεί από τον Θεό; Διότι Εκείνος τα βλέπει όλα, ακόμη και όσα γίνονται στα κρυφά.» Εάν ενσταλάξεις στο παιδί έστω και μόνο αυτή τη διδασκαλία, δεν θα έχεις ανάγκη από παιδαγωγό, καθώς αυτός ο φόβος του Θεού, περισσότερο από κάθε άλλο φόβο, θα επιστατεί στο παιδί και θα συγκλονίζει την ψυχή του.

«Θα στενάζεις και θα τρέμεις πάνω στη γη.» «Συνήλθε ο Νώε από το κρασί και έμαθε όσα του έπραξε ο νεότερος υιός του. Και είπε: Επικατάρατος ο Χαναάν· δούλος και υπηρέτης θα είναι στους αδελφούς του.» «Είπε ο Δαβίδ: Όρη του Γελβουέ, μήτε δροσιά μήτε βροχή να μην πέσει πάνω σας. Όρη του θανάτου, διότι εκεί ξηράνθηκε η σκέπη των δυνατών.» «Ιδού, ο Ηλίας καθόταν στην κορυφή του όρους.»

Έτσι είδα εγώ, σαν να φωνάζει ήδη ξεκάθαρα, και δέξου λοιπόν δίκαια την ανταμοιβή των πράξεών σου». «Και τώρα, καταραμένος να είσαι από τη γη, η οποία άνοιξε το στόμα της για να δεχθεί το αίμα του αδελφού σου από το χέρι σου· όταν θα καλλιεργείς τη γη, δεν θα σου δώσει πια τη δύναμή της· στενάζοντας και τρέμοντας θα ζεις πάνω στη γη». Διότι, στην περίπτωση μεν του πατέρα του καταριέται τη γη να βλαστάνει γι' αυτόν αγκάθια και τριβόλια, στην περίπτωση όμως του Κάιν, δεν καταριέται τη γη, αλλά τον ίδιο τον Κάιν ως αδελφοκτόνο, και δεν υπόκειται μόνο στην κατάρα, αλλά υφίσταται και την τιμωρία του στεναγμού και του τρόμου.

Περί ψεύδους. Και όπως είναι αδύνατον ο πόρνος να μην είναι και κλέφτης, έτσι είναι αδύνατον και ο κλέφτης να μην είναι και ψεύτης. Προσπαθώντας, τάχα, να αποβάλει τη μομφή της κλοπής, σκαρφίζεται πολλές ψευδολογίες με όρκους, τις οποίες μη μπορώντας να στηρίξει, παραδίδεται στην ατιμία· όπως ακριβώς και ο Κάιν, ο οποίος, επειδή είπε ψέματα στον Θεό για τον ίδιο του τον αδελφό, παραδόθηκε στον τρόμο και την κατάρα, και όπως ο Γιεζή, ο οποίος, επειδή είπε ψέματα στον Νεεμάν, ότι δήθεν στάλθηκε από τον δάσκαλό του για να πάρει χρήματα, παραδόθηκε στη λέπρα, και όπως ο Ανανίας και η Σαπφείρα, οι οποίοι, επειδή έκλεψαν και είπαν ψέματα, παραδόθηκαν στον θάνατο. Διότι ορθά είπε εκείνος που είπε ότι «θα καταστρέψεις όλους όσους λαλούν το ψεύδος»· διότι η κλοπή, το ψεύδος και η επιορκία αποτελούν μια πονηρή και ολέθρια συντροφιά, η οποία συνυπάρχει, και η μία υπηρετεί και περιποιείται την άλλη, σαν κάποιες πόρνες και σαν φοβερές μητέρες και κόρες. Και αυτά μεν είναι αρκετά για τούτα τα ζητήματα.

Αλλά, χωρίς να αφήσει τίποτα από αυτά να μπει στο μυαλό του, η μέθη του φθόνου τον απατά και οδηγεί τον αδελφό του στην πεδιάδα· και εκεί, αφού τον σκότωσε με μιαιφόνο χέρι, ο παράφρων προσπαθούσε να κρυφτεί από τον Θεό, και όταν ρωτήθηκε από τον Θεό, αποκρίθηκε με αναίδεια: «Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;». Γι' αυτό και ελέγχεται από Αυτόν που γνωρίζει τα κρυπτά, και δέχεται την κατάρα και την κληρονόμησε για μακρούς χρόνους, και έλαβε ως τιμωρία το να στενάζει και να τρέμει σε όλο το μήκος των ετών· διότι, καθώς φανερώθηκε η θεϊκή απειλή, κανείς πλέον δεν τόλμησε να τον σκοτώσει· επειδή, λέει, «καθένας που θα σκοτώσει τον Κάιν, θα υποστεί επτά εκδικήσεις».

Και ότι ο Κάιν διέπραξε επτά αμαρτήματα εξαιτίας του φθόνου, δες τον τρόπο και συγκράτησε τον αριθμό: πρώτη αμαρτία, ότι προσέφερε τις θυσίες στον Θεό με περιφρόνηση· δεύτερη, ότι φθόνησε τον ίδιο του τον αδελφό· τρίτη, ότι τον εξαπάτησε με δόλο για να τον βγάλει στην πεδιάδα· τέταρτη, ότι διέπραξε φόνο· πέμπτη, ότι μόλυνε τα χέρια του πάνω στον ίδιο του τον αδελφό· έκτη, ότι αυτός πρώτος εισήγαγε στη ζωή το είδος του θανάτου· έβδομη, ότι είπε ψέματα στον Θεό. Διότι, όταν ρωτήθηκε «πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;», απάντησε με θράσος: «Δεν γνωρίζω· μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;» Και αμέσως ελέγχεται από τον Θεό και δέχεται ισάριθμες τιμωρίες με τις αμαρτίες που αναφέρθηκαν. «Η φωνή», λέει, «του αίματος του αδελφού σου βοά προς εμένα από τη γη»· βοά προς εμένα το αίμα του για τη δική σου μιαιφονία· μου καταγγέλλει το αίμα την άδικη σφαγή που υπέστη ο Άβελ· βοά προς εμένα, και τη φωνή του δεν την ακούει ούτε ο πατέρας, ούτε η μητέρα, ούτε εσύ ο μιαιφόνος, αλλά μόνο εγώ, που βλέπω και ακούω τα πάντα, την αφουγκράζομαι. «Και τώρα επικατάρατος είσαι εσύ από τη γη» (δεν είναι η γη επικατάρατη στα έργα σου, όπως ειπώθηκε στον πατέρα σου, αλλά εσύ ο ίδιος είσαι επικατάρατος από τη γη), «η οποία άνοιξε το στόμα της για να δεχθεί το αίμα του αδελφού σου από το χέρι σου· διότι θα καλλιεργείς τη γη, και εκείνη δεν θα εξακολουθήσει πλέον να σου δίνει τη δύναμή της· θα στενάζεις και θα τρέμεις πάνω στη γη».