Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 4:7

Από πού καταβαίνει και από ποιον προς ποιον έρχεται, παρά προφανώς από τον Πατέρα των φώτων; Αυτών δηλαδή που είναι ομοούσια με αυτόν και μεταξύ τους, του Υιού και του Πνεύματος· σύμφωνα με το οποίο έχει ειπωθεί: «κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, καταβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων». Εάν όμως λες «και εκ του Υιού» σύμφωνα με την καινοφωνία που επικρατεί τώρα σε εσάς, πώς θα συνδυάσεις με αυτό το «που έρχεται και μένει πάνω στον Ιησού»; Εκτός εάν, σύμφωνα με τον διπρόσωπο Νεστόριο, διαιρέσεις τον έναν Χριστό σε δύο, ώστε έτσι να πεις και «Πνεύμα που καταβαίνει από τον Πατέρα και τον Υιό» και «που έρχεται και μένει» οπωσδήποτε σε κάποιο άλλο πρόσωπο, τον Ιησού. Βλέπεις σε πόσες και πόσο μεγάλες αιρέσεις σε κατακρημνίζει αυτή η φαινομενικά μικρή φράση; Απόφυγέ την λοιπόν· όπως είσαι, φύγε μακριά· «αμάρτησες, ησύχασε». Μην ντραπείς να πεις μαζί με τον Δαβίδ: «ας επιστρέψουν σε εμένα αυτοί που σε φοβούνται και αυτοί που γνωρίζουν τα μαρτύριά σου»· δέξου ως σύμβουλο τον μέγα Μωυσή: «ρώτησε τον πατέρα σου και θα σου αναγγείλει, τους πρεσβυτέρους σου και θα σου πουν». Ποιος είναι ο πατέρας; Εκείνος που προφητικά ονομάστηκε πατέρας του μέλλοντος αιώνος, ο πρώτος και μόνος καθηγητής και δάσκαλός μας, ο οποίος είναι ταυτόχρονα και Θεός και εξηγητής της θεολογίας, από τον οποίο ήδη έμαθες για το Πνεύμα, ότι εκπορεύεται εκ του Πατρός. Και ποιοι είναι οι πρεσβύτεροι;

Αλλά επειδή, λόγω της έμφυτης φιλαυτίας, είναι πολύ δύσκολο να αποκτήσει κανείς συναίσθηση μιας τέτοιας πλάνης του, (διότι, σύμφωνα με εκείνον που το είπε, ο καθένας είναι προσκολλημένος στις δικές του δοξασίες και στα δικά του λόγια), εγώ, αν και αμαθής, εντούτοις θα φροντίσω μέσω της παρούσας επιστολής μου, όσο πιο σύντομα μπορώ, να της αποδείξω πόσο πλανημένα έγραψε αυτά που έγραψε· και στο τέλος θα προσθέσω και την αιτία από την οποία προήλθε σε αυτήν η εν λόγω πλάνη, ώστε, μέσω του φωτός της αλήθειας των αποδείξεων, να μπορέσω να διαλύσω το σκοτεινό νέφος της πλάνης από την ελλόγιμη ψυχή της, και, τέλος, με την προσθήκη της αιτίας, να εμποδίσω τελείως και αυτές τις αναθυμιάσεις, από τις οποίες αυτό το νέφος έλαβε τη σύστασή του. (Και, για να αρχίσω από το πρώτο), γράφεις ότι δεν υπάρχει χειρότερο και πιο ολέθριο πράγμα από την ασκητική ζωή. Αλλά η ίδια η αυτοαλήθεια μάς λέει ακριβώς το αντίθετο, επειδή μας διδάσκει ότι η ησυχία, δηλαδή η ασκητική ζωή, είναι το πρώτο συνεργό αίτιο για να μετανοήσει κανείς γνήσια, αφού διαπράξει την αμαρτία, και το πιο κατάλληλο μέσο για να μπορέσει κάποιος να ανέλθει στην αληθινή γνώση του Θεού. Αμάρτησες; λέει στον Κάιν, που φόνευσε τον ίδιο του τον αδελφό, τον Άβελ, ησύχασε. Βλέπεις πόσο αρχαιότατη είναι η ησυχαστική ζωή, και σχεδόν σύγχρονη με το γένος των ανθρώπων; «

Ας αφήσουμε τις πολλές και άκαιρες συνομιλίες και συναναστροφές· διότι τέτοιες συνομιλίες και συναναστροφές διώχνουν από εμάς τη μετάνοια, σύμφωνα με τον Άγιο Ισαάκ: «Μετάνοια συνοδευόμενη από συναναστροφές είναι τρύπιο πιθάρι»· ας αγαπήσουμε δε την ησυχία και την απομόνωση από τους ανθρώπους, ως κάτι που βοηθά πολύ στην απόκτηση της μετάνοιας, σύμφωνα με τον ίδιο τον Άγιο Ισαάκ που λέει: «Εάν αγαπάς τη μετάνοια, αγάπησε και την ησυχία· διότι έξω από την ησυχία δεν ολοκληρώνεται η μετάνοια· και εάν κάποιος έχει αντιρρήσεις σε αυτό, μην έρθεις σε φιλονικία μαζί του». Σε αυτό συντείνει και η εντολή εκείνη που έδωσε ο Θεός στον Κάιν, αφού αμάρτησε, λέγοντάς του: «Αμάρτησες; Ησύχασε»· δηλαδή «Απόκτησε επίγνωση μέσα σου για το τι έπραξες, και μετά την επίγνωση μετανόησε για όσα αμάρτησες»· έτσι ερμηνεύεται στο Επίγραμμα περί σιωπής και ησυχίας, που βρίσκεται στο βιβλίο του Αγίου Ισαάκ, στο οποίο προστίθεται ακόμη και τούτο: «Όποιος δεν μπόρεσε να ησυχάσει, ούτε μπόρεσε να μετανοήσει, ούτε να αποκτήσει επίγνωση του τι είναι η μετάνοια».

Διότι, όσο πιο εύκολο είναι να εμποδίσει κανείς κάτι να γίνει πριν αυτό συμβεί, τόσο πιο δυσχερές είναι να καταλύσει αυτό που έχει ήδη γίνει, και μάλιστα όταν έχει παγιωθεί με τον χρόνο. Ή λοιπόν και εσύ αμάρτησες τότε συμπράττοντας και τώρα μετανοείς· επομένως, δεν δικαιούσαι εσύ να με κατηγορείς. «Αμάρτησες», λέει, «ησύχασε»· δεν είναι δικό σου έργο να υπερασπίζεσαι τους κανόνες· δεν είναι δικό σου έργο να διακηρύσσεις τη δόξα του Θεού. Διότι, όπως λέει η Γραφή, «δεν είναι ωραίος ο ύμνος στο στόμα του αμαρτωλού»· και στον αμαρτωλό είπε ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και πιάνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου;». Και ο κανόνας δεν επιτρέπει σε αυτόν που έχει με οποιονδήποτε τρόπο καταδικαστεί προηγουμένως ή έχει κατηγορηθεί ή είναι ακοινώνητος να εγείρει κατηγορία εναντίον επισκόπου, προτού πρώτα αποβάλει από πάνω του τη δική του κατηγορία· μάλιστα, κατατάσσοντας τους σχισματικούς μαζί με τους αιρετικούς, δεν θεωρεί άξιο να τους αποδέχεται καθόλου. Εσύ, όμως, πώς θα μπορέσεις να απεκδυθείς το έγκλημα, εφόσον άπαξ, εξαιτίας της αμαρτίας, ενδύθηκες την έκπτωση από την ιεροσύνη, και δεν μπορείς πλέον να την αποβάλεις από πάνω σου; Ή, τουλάχιστον, στάσου πρώτα μαζί με τους λαϊκούς, και τότε κατηγόρησέ με. Αλλά αυτά αφορούν εκείνους που ήταν τότε παρόντες, θα πει κάποιος, και συνέπραξαν· τι θα μπορούσες να πεις, όμως, προς εκείνους που απουσίαζαν, ή ήταν μεν παρόντες, αλλά δεν συνέπραξαν, παρά μάλιστα σε ορισμένα πράγματα αντιτάχθηκαν ευθύς εξαρχής;

Λυπήσου τον εαυτό σου, ναι, σε παρακαλώ, λυπήσου τον ιερό λαό· σεβάσου τους αγίους, δείξε συστολή ενώπιον της αλήθειας, φοβήσου τον Θεό και σεβάσου Τον επάξια. Άκουσες τον Θεό να παραγγέλλει στον Κάιν: «Εάν προσφέρεις μεν ορθά, αλλά δεν διαιρέσεις ορθά...»· προστέσου στη μερίδα του Άβελ και πρόσφερε μαζί με εμάς τα ευπρόσδεκτα δώρα στον Κύριο, προς δόξαν του αγεννήτου Πατρός και του εξ αυτού μονογενούς Υιού και του Αγίου Πνεύματος, το οποίο εκπορεύεται μόνο από τον Πατέρα, της μίας Θεότητος και βασιλείας, στην οποία πρέπει κάθε δόξα στους αιώνες, αμήν.

Προς τον Κωνσταντίνο, σπαθάριο και ασηκρήτη. Εγώ, βέβαια, απέναντι στους φιλομαθείς (πώς να το πω χωρίς να προκαλέσω φθόνο;) είμαι ιδιαίτερα πρόθυμος· γι' αυτό θα βρεις τη λύση των αποριών σου σύντομη και εύκολη. Μάθε λοιπόν ότι ο λόγος που ειπώθηκε προς τον αρχηγό της αδελφοκτονίας, «εάν προσφέρεις ορθά, αλλά δεν διαιρέσεις ορθά, αμάρτησες· ησύχασε», μπορεί να επιδεχθεί διάφορες ερμηνείες. Διότι εκείνος που εκλαμβάνει ότι αυτό ειπώθηκε με τρόπο αποφαντικό, θα διακρίνει σε αυτό το εξής νόημα: «Δεν θα μπορούσες να προσφέρεις ορθά, επειδή δεν διαίρεσες ορθά», δηλαδή, «επειδή δεν διαίρεσες ορθά, ούτε πρόσφερες ορθά, διότι η ορθή προσφορά εξαρτάται από την ορθή διαίρεση· γι' αυτό αμάρτησες, ησύχασε». Εάν όμως κάποιος εκλάβει τον λόγο όχι ως αποφαντικό, αλλά ως διατυπωμένο υπό τύπον ερωτήσεως (διότι και αυτό είναι πάρα πολύ πιθανό), θα βρει το εξής νόημα: «Όχι;» λέει, «αν και πρόσφερες ορθά, επειδή όμως δεν διαίρεσες ορθά, αμάρτησες;» δηλαδή «Μήπως, επειδή πρόσφερες ορθά, αλλά δεν διαίρεσες ορθά, δεν θεωρείς ότι έχεις αμαρτήσει;». Διότι ίσως τίποτε δεν εμποδίζει να προσφέρει ορθά εκείνος που δεν θυσιάζει σε κανέναν άλλον παρά μόνο στον Θεό των πάντων, αλλά να μην διαιρεί ορθά, μη τηρώντας τον κανόνα που αρμόζει στη διαίρεση. Πρέπει όμως εκείνος που υπηρετεί άμεμπτα τα θεία, και να διαιρεί εκ των προτέρων ορθά και ομοίως να προσφέρει ορθά.

Όμως το να προσφέρει κανείς σωστά είναι από μόνο του φανερό, αλλά το να μη διαχωρίσει σωστά ίσως χρειάζεται σαφήνεια. Αυτός λοιπόν διαχωρίζει σωστά, ο οποίος δεν φέρνει τυχαία δώρα στον Θεό, αλλά με ορθή κρίση διαχωρίζει και διακρίνει και Του προσφέρει ως δώρο εκείνα που είναι κατά πολύ ανώτερα από τα άλλα· διότι πώς δεν θα ταίριαζε να ξεχωρίζει κανείς και να προσφέρει ως ιερή θυσία στον Δημιουργό και χορηγό και αίτιο όλων των αγαθών Θεό εκείνα που είναι ασυγκρίτως πιο πολύτιμα από όλα; Τέτοιος έχει αποδειχθεί και ο Άβελ, που έδειχνε ευγνωμοσύνη και αγαπούσε αγνά το θείο· διότι έχει ειπωθεί γι' αυτόν ότι πρόσφερε από τα πρωτότοκα και από τα λίπη, δηλαδή πρόσφερε αυτά που διέφεραν από τα άλλα στο ότι ήταν πρωτότοκα και στο ότι ήταν, όπως θα έλεγε κανείς, γεμάτα λίπος και παχιά· διότι το «από τα λίπη» σημαίνει από τα καλοθρεμμένα και παχιά και που με το πολύ πάχος παρείχαν το εξαιρετικό και το άριστο. Αλλά η φροντίδα για την προσφορά υπήρξε και στους δύο, ο διαχωρισμός όμως και η επιλογή των καλύτερων δεν υπήρξε πλέον όμοια και στους δύο, αλλά ο μεν Άβελ, όπως ακριβώς διαχώρισε σωστά, έτσι και πρόσφερε· ο δε Κάιν ή ούτε πρόσφερε σωστά, επειδή ούτε διαχώρισε, ή ακόμα και αν δεχτεί κανείς ότι πρόσφερε σωστά, ωστόσο ως προς τον διαχωρισμό και την επιλογή έσφαλε πάρα πολύ.

Διότι δεν προσέφερε τα καλύτερα, αλλά τα κατώτερα· και αυτό είναι φανερό τόσο από το ότι ο Θεός δεν έστρεψε το βλέμμα Του στις δικές του θυσίες, ούτε τις ολοκαύτωσε με θεϊκό πυρ, όπως έκανε με εκείνες του Άβελ (διότι κάποιοι αυτή την ερμηνεία έχουν παραδώσει), όσο και από το ότι υπέστη τον έλεγχο για τη μη ορθή διαίρεση. Το δε χωρίο «εάν προσφέρεις μεν ορθά, αλλά δεν διαιρέσεις ορθά, δεν αμάρτησες;» σημαίνει ακριβώς αυτό.

Το δε «ησύχασε» ελέχθη για να πεις στον αμαρτωλό: «Ηρέμησε μέσα σου και εξέτασε με ακρίβεια τον άτοπο χαρακτήρα της πράξης σου, και με τη μετάνοια εξιλέωσε το αμάρτημα»· διότι μέσα στην ησυχία και την αταραξία των λογισμών κατανοείται και κρίνεται καλύτερα το σφάλμα. Ίσως, όμως, να αποτελούσε και προσπάθεια ανακοπής της ορμής στην οποία εκείνος είχε αθλίως παραδοθεί: «Αμάρτησες», λέει, «ησύχασε· μην προσθέσεις και άλλο αδίκημα στο προηγούμενο· περιόρισε την παραφροσύνη σου στο σφάλμα που διέπραξες εις βάρος μου· διαφύλαξε όχι μόνο τα χέρια, αλλά και την προαίρεσή σου καθαρή από αδελφικά αίματα».

Όσο για το «προς εσένα θα είναι η αποστροφή του, και εσύ θα το εξουσιάζεις», είτε έχει λεχθεί για το ίδιο το προσφερόμενο δώρο, σαν να λέει: «είναι ανάξιο να μου προσφερθεί, γι' αυτό σου επιστρέφεται, και εσύ θα είσαι κύριός του όπως και πριν προσφερθεί» είτε ο λόγος δεν δηλώνει το προσφερόμενο δώρο, αλλά την ίδια την αμαρτία σχετικά με την προσφορά, δηλαδή: «εσύ, και όχι άλλος, έγινες αίτιος του αμαρτήματος, γι' αυτό η επιστροφή και η αναφορά του θα επανέλθει σε εσένα, και εσύ θα το εξουσιάζεις, αφού αποδείχθηκες αρχηγός της αδιαφορίας προς το θείο, από το οποίο προέρχονται και τα υπόλοιπα αμαρτήματα». Εάν, πάλι, κάποιος πει ότι αυτό ελέχθη για παρηγοριά (διότι ο Κάιν είχε λυπηθεί, έστω κι αν όχι επειδή αμάρτησε, αλλά επειδή μειονεκτούσε στις θυσίες έναντι του αδελφού του), ούτε αυτό απέχει πολύ από την άπειρη και ανεξιχνίαστη φιλανθρωπία του Θεού. Όπως θα έλεγε ένας φιλόστοργος πατέρας προς το παιδί του που αμάρτησε: «Μην καταρρεύσεις και μην καταποθείς από τη λύπη, επειδή ο αδελφός σου υπερείχε σε δώρα έναντι εσού. Διότι, έστω κι αν αυτός, εξαιτίας των όσων έπραξε με οσιότητα, δίκαια προτιμήθηκε, ωστόσο πάλι θα στραφεί προς εσένα και θα υποταχθεί σε εσένα, και με το προνόμιο των πρωτοτοκίων εσύ πάλι θα έχεις το προβάδισμα, εάν με μετάνοια ανορθώσεις τον εαυτό σου από το πταίσμα. Γιατί θα παραμείνει αναφαίρετη η εξουσία σου πάνω του, την οποία έλαβες επειδή πρώτος εσύ έλυσες τις ωδίνες της μητέρας σου». Αλλά, για τα όρια μιας επιστολής, νομίζω ότι και αυτά είναι αρκετά.

Γνωρίζω δε ότι κάποιοι από τους παλαιούς συγγραφείς της ιουδαϊκής ιστορίας, οι οποίοι θεωρούνταν πιο λόγιοι από τους άλλους, ισχυρίστηκαν ότι ειπώθηκε πως ο Κάιν δεν προέβη σε σωστή διαίρεση, επειδή πρόσφερε τα δώρα του από τα άψυχα και όχι από τα έμψυχα, όπως έκανε ο Άβελ. Διότι τα άψυχα υστερούν και υπολείπονται κατά πολύ των εμψύχων. Γι' αυτό και ο Θεός των όλων ευαρεστήθηκε με τα δώρα του ενός, επειδή ήταν έμψυχα, ενώ παραβλέψε την θυσία του άλλου, επειδή είχε προσφερθεί από τα άψυχα. Αλλά, αν πράγματι έτσι είχαν τα πράγματα, ο Κάιν δεν θα κατηγορούνταν για την διαίρεση, αλλά για την ίδια την θυσία, επειδή δηλαδή αντί για καρπούς δεν πρόσφερε ζώα. Πουθενά όμως δεν φαίνεται η θεία φωνή να τον κατακρίνει γι' αυτό, αλλά δεν βρήκε κανένα ψεγάδι στα δώρα, ενώ επέβαλε την μομφή για την διαίρεση. Εξάλλου, εάν ο μεν από την αρχή όρισε ως τρόπο ζωής του την γεωργία και ο δε την κτηνοτροφία, πώς να μην είναι παράλογο να υποθέσουμε ότι ο Κάιν κατηγορήθηκε επειδή δεν πρόσφερε από τα ξένα, αλλά από τα δικά του;

Αν και εκείνος που φοβάται περισσότερο θα έπρεπε πιο πολύ να απομακρύνεται από τα αθέμιτα και να κατευθύνεται προς αυτό που τον νουθετεί, και να μην παρατάσσεται ενάντια στη δική του σωτηρία. Διότι, όπως λέει η Γραφή: «Όταν τους σκότωνε» (αυτή είναι μια άλλη ασθένεια του Ισραήλ σε μικρότερα βέβαια αρρωστήματα), «τότε τον αναζητούσαν, και επέστρεφαν και ξημερώνονταν προσευχόμενοι στον Θεό». Και πώς να μην είναι άκρως παράλογο και να μην προκαλεί βαρύτερες ποινές το να μην εγκαταλείπει κανείς τα χειρότερα ούτε με τη σφοδρότητα της πληγής και να μην επιλέγει τη μετάνοια; Διότι, εκείνος που δεν συνετίστηκε με τη μέτρια τιμωρία, ίσως με τη μεγαλύτερη δώσει πολλές ελπίδες ότι θα ωθηθεί προς τη διόρθωση, ενώ εκείνος που δεν παιδαγωγείται ούτε μέσω αυτής, ούτε θεωρεί τη σωφροσύνη προτιμότερη από την παραφροσύνη, ομολογεί ότι το σφάλμα του είναι ανίατο. Εκείνος δε που όχι μόνο δεν μεταστρέφεται προς το καλύτερο, αλλά γίνεται όλο και χειρότερος, αποδεικνύει -αν όχι με τα λόγια, πάντως με τις πράξεις του- ότι αυτό που λείπει από την τιμωρία δεν αποτελεί υπερβολική κόλαση, αλλά προσθήκη στη φύση του δικαίου. «Αμάρτησες;», λέει, «ησύχασε». Αυτοί όμως, αμαρτάνοντας και στα υπόλοιπα, όπως και στο ότι θρηνούσαν υπερβολικά για όσους δικαίως είχαν τιμωρηθεί, όχι μόνο δεν σιωπούσαν (διότι δεν τους το επέτρεπε η ομοιότητα των αμαρτημάτων τους), αλλά και επαναστατούσαν γογγύζοντας εναντίον εκείνου που τους παιδαγωγούσε, και μέσω αυτού συγκρούονταν με τον κοινό Δεσπότη και ευεργέτη, φιλονικώντας να αποκρύψουν το μικρότερο κακό με ένα μεγαλύτερο.

Σε ποιο νόημα μας παραπέμπει το «εάν προσφέρεις ορθά, αλλά δεν διαιρέσεις ορθά, δεν αμάρτησες; ησύχασε», και τα εξής; Το παρόν χωρίο επιδέχεται διάφορες ερμηνείες, αφενός επειδή προβάλλονται δύο διαφορετικές αναγνώσεις του, αφετέρου επειδή το ρητό από τη φύση του επιδέχεται διάφορους τρόπους σχημάτων· εξάλλου, και το «προς εσένα η αποστροφή του» μπορεί να λαμβάνεται καταλλήλως επί διαφόρων πραγμάτων.

Η διαφορά, λοιπόν, ως προς την ανάγνωση χωρίζει το λόγιο σε ερωτηματικό και αποφαντικό τύπο· για παράδειγμα, «αν προσφέρεις μεν ορθά, αλλά δεν διαιρέσεις ορθά, δεν είναι και σε σένα γνωστό και αναμφίβολο ότι αμάρτησες;». Και δες τη φιλάνθρωπη σοφία του Θεού· καθίζει τον ίδιο τον αμαρτωλό ως κριτή του αδικήματος, ώστε εκείνος, βρίσκοντας τους ίδιους του τους λογισμούς να του επιφέρουν την καταδίκη, να τρέξει περισσότερο προς τη μετάνοια και να ελκύσει ταχύτερα τη συγχώρεση. Και η απόκριση, προβάλλοντας τη σαφήνεια της συγκατάθεσης, εκπληρώνει το βούλημα αυτού που ερωτά εξίσου καλά με τη σιωπή, και αποδεικνύει τον αμαρτωλό να ομολογεί την αμαρτία του, ακόμη και αν δεν το θέλει, με το να μην τολμά να ανοίξει το στόμα του και να αρθρώσει λόγο· διότι συνηθίζεται στις ερωτήσεις στις οποίες ακολουθεί ολοφάνερα και αναντίρρητα η ομολογία και η συγκατάθεση των ερωτώμενων, η αποσιώπηση να έχει όχι μικρότερη ισχύ, αλλά μάλλον μεγαλύτερη από τη φωνή που εκφράζει τη συγκατάθεση, και καθιστά τον έλεγχο, εάν βέβαια αυτό επιθυμεί αυτός που ερωτά, δριμύτερο και ισχυρότερο.

Λαμβάνοντας, λοιπόν, το σχήμα της ερώτησης, ο λόγος εκφράζει το προκείμενο νόημα, αλλά όταν διαμορφώνεται με τον αποφαντικό τύπο δεν εκφέρεται με έναν και τον αυτό χαρακτήρα της φωνής, επειδή ακριβώς επιδέχεται να προβάλλεται με διάφορους τρόπους σύνταξης, μέσω της οποίας οι λέξεις εναρμονίζονται μεταξύ τους. Διότι αυτός που αποφαίνεται, είτε αποφαίνεται ως εξής: «εάν δεν προσφέρεις σωστά και δεν διαιρέσεις σωστά», με την έννοια ότι «δεν πρόσφερες σωστά, επειδή ούτε διαίρεσες σωστά»· είτε ότι «επειδή δεν διαίρεσες σωστά, ακόμη και αν φάνηκε ότι πρόσφερες σωστά, αμάρτησες», διότι η ορθότητα της προσφοράς δεν διόρθωσε την αμαρτία τού ότι δεν διαίρεσες σωστά. Το «αμάρτησες», λοιπόν, από τη μία η ερώτηση το εκφέρει ως συνέχεια και συνέπεια των προηγούμενων λέξεων, ενώ από την άλλη, σε καθεμία από τις δύο εκδοχές που διατυπώθηκαν αποφαντικά, ο λόγος επιφέρει διασταλτικά το «αμάρτησες» σε όσα προηγήθηκαν.

Γι' αυτό τον λόγο, όποιος δεν διαίρεσε ορθά, ακόμη κι αν φάνηκε ότι πρόσφερε ορθά, δεν αμάρτησε καθόλου λιγότερο, διότι αυτό που έγινε σωστά δεν αφαιρεί το αμάρτημα που προηγήθηκε, αλλά το σφάλμα, επεκτεινόμενο, παρασύρει στην ενοχή και αυτό που φάνηκε ότι απέφυγε την αμαρτία. Διότι, μάλιστα, πολλές φορές, όταν ένα αγαθό προηγείται ενός κακού ή κάτι φαύλο ενός καλύτερου, το ανώτερο δεν μεταδίδει περισσότερο τη δική του ομορφιά στο κατώτερο, αλλά συνήθως συμπαρασύρεται στη φαυλότητα του κατώτερου. Και ο καθαρός, όταν αγγίζει τον ακάθαρτο, σύμφωνα με εκείνον που διδάχθηκε από τον Θεό τη γένεση του κόσμου, προσλαμβάνει περισσότερο από την ακαθαρσία παρά μεταδίδει από την καθαρότητα· σύμφωνα με τον οποίο, και το βέβηλο που έρχεται σε επαφή με το άγιο παρασύρει περισσότερο στη βεβήλωση παρά μετέχει στην αγιότητα του αγίου. Έτσι, λοιπόν, θα μπορούσε να διασαφηνιστεί το «αν προσφέρεις ορθά, αλλά δεν διαιρέσεις ορθά, δεν αμάρτησες;». Όσο για το «ησύχασε», καθώς και το «σε σένα θα είναι η αποστροφή του και εσύ θα τον εξουσιάζεις», λέει αφενός: «αρκέσου στο προηγούμενο κακό και μην προσθέτεις αμαρτία στην αμαρτία, ούτε να κάνεις το κακό ανίατο με άλλο κακό, αλλά, μέσα στην ησυχία και την αταραξία της κρίσης, αφού εξετάσεις τον εαυτό σου και αντιληφθείς το μέγεθος του αμαρτήματος (διότι τι μεγαλύτερο υπάρχει, προς παραφροσύνη για χάρη της προσωπικής ηδονής, από το να παραβλέψει κανείς τον σεβασμό προς το θείο;)»

Όσο για το «και εσύ θα το εξουσιάζεις», σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή, σημαίνει: «ούτε το δικό σου δώρο, επειδή δεν έγινε δεκτό, μεταβιβάζεται σε άλλον, ούτε το γεγονός ότι δεν έγινε αποδεκτό σου προξενεί κάποια ζημιά, αλλά επιστρέφει πάλι σε εσένα και εσύ θα έχεις την εξουσία και την κυριότητά του όπως και πριν, χωρίς να υποστείς καμία ζημιά από την προσφορά του, παρά μόνο όση φθορά προκάλεσε η αμαρτία». Αν λοιπόν κάποιος θελήσει να κατανοήσει το λόγιο «και εσύ θα το εξουσιάζεις» αναφορικά με το προσφερόμενο δώρο, θα βρει μια τέτοιου είδους ανάλυση. Αν, όμως, το εξετάσει σύμφωνα με μια άλλη προσέγγιση και αναφορικά με τον Άβελ, ο οποίος και ορθά έκανε τον διαχωρισμό και ορθά προσέφερε το δώρο του και προσέλκυσε την άνωθεν αποδοχή, η θεώρηση θα προχωρούσε ως εξής: «

«Σε τίποτα», λέει, «δεν έχεις μειωθεί ως προς τα εκ γενετής προνόμιά σου, επειδή προτιμήθηκε η θυσία του αδελφού σου· ούτε σε βρήκε κάποια τιμωρία για τον φαύλο διαχωρισμό, η οποία να σε καταβιβάζει από την προηγούμενη δόξα σου στη ζωή. Διότι ούτε σου επιβλήθηκε ως ποινή για το σφάλμα σου η αφαίρεση των πρωτοτοκίων, ούτε καταδικάστηκες να υποταχθείς στην εξουσία του αδελφού σου, αλλά παραμένουν σε σένα τα εκ γενετής δικαιώματα και το αξίωμα της τιμής του πρωτοτόκου, και προς εσένα θα είναι η προσφυγή του αδελφού σου, δηλαδή, εσένα θα προβάλλει ως καταφύγιο και βοηθό όταν τον πλησιάζει κάποια βλάβη από αλλού, και εσύ θα έχεις την ηγεμονία επάνω του, σύμφωνα με όσα παρέχονται στον πρωτότοκο. Μόνο ησύχασε για τα σφάλματά σου και μην εισαγάγεις πρώτος στη ζωή την τραγωδία ενός ασυγχώρητου παραπτώματος, μήτε να επιδιώξεις τα πρωτοτόκια της γεννήσεως να τα κάνεις πρωτοτόκια του μεγαλύτερου και πλέον ολέθριου εγκλήματος, για να μη στερήσεις τον εαυτό σου από όλα, και από όσα η φύση σου δώρισε με τη φιλανθρωπία του Δημιουργού, και από τα αγαθά με τα οποία επρόκειτο να ευημερήσεις εάν μετανοούσες, και από το να έχεις σε όλη σου τη ζωή την απόλαυση των πολυτρόπων ευεργεσιών της θείας Πρόνοιας».

Ο Κύριος και Θεός του πατέρα μου θα δώσει δύναμη στον λαό του· ο Κύριος θα ευλογήσει εσάς, τον λαό του, με ειρήνη, και θα σας συνδέσει και θα σας περιφράξει με την ανυπόκριτη αγάπη του ενός προς τον άλλον, και θα σας συνενώσει με την ομόψυχη θέληση και προαίρεση, "ώστε να μην υπάρχουν ανάμεσά σας σχίσματα", σύμφωνα με τον Απόστολο, ούτε ατομικά θελήματα, ούτε ιδιοτελείς επιθυμίες, τα οποία αποτελούν πονηρά επιτηδεύματα, αλλά να υπάρχει το ίδιο πνεύμα κοινά και καθολικά, ένα θέλημα και μία επιθυμία, όπως ενεργείται από ένα και σε ένα σώμα. Διότι αυτό είναι το κοινόβιο και αυτό είναι η Εκκλησία, και με αυτό αποδεικνύουμε ότι έχουμε τον Χριστό ως κεφαλή. Έως πότε λοιπόν θα επιμένει στις προτιμήσεις του αυτός που ακολουθεί τις δικές του επιλογές και θα εμμένει στις απόψεις του αυτός που ιδιογνωμεί; "Αλίμονο", λέει, "σε αυτούς που θεωρούν τους εαυτούς τους συνετούς και νομίζουν ότι είναι σοφοί ενώπιον του εαυτού τους". Του αρκεί μια τέτοια κατάρα του προφήτη. "Όλα θα τα εγκατέλειπαν", όπως λέει κάπου ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, "παρά τους δικούς τους λογισμούς, με τους οποίους έρχονται, και τη συνήθεια με την οποία αναστράφηκαν". Αλλά δεν πρέπει αυτά να υπάρχουν σε ορισμένους. Ή δεν γνωρίζετε τι λέει πάλι ο θείος και μέγας Βασίλειος; Ότι "εκείνος που επιζητά κάτι περισσότερο από τους άλλους, είναι άξιος εκείνης της φωνής που λέει: προς εσένα είναι η αποστροφή του και εσύ θα τον εξουσιάζεις". Γι' αυτό συντριβόμαστε από τους λογισμούς, γι' αυτό ταλαιπωρούμαστε χωρίς να προκόβουμε, γι' αυτό ανεβαίνουν πονηροί διαλογισμοί στις καρδιές μας.