Πατερικές αναφορές στο ΓΕΝΕΣΙΣ 8:21

Η δε διάνοια των ανθρώπων είναι επιμελώς στραμμένη προς τα πονηρά· και μάλιστα ο αντίδικός μας διάβολος, φθονώντας για τα τόσα αγαθά που μας έχουν δοθεί, περιφέρεται ζητώντας να αρπάξει τους σπόρους του Λόγου που βρίσκονται μέσα μας. Γι' αυτό λοιπόν, ο Κύριος, σφραγίζοντας μέσα μας τις διδασκαλίες σαν δικά του κειμήλια μέσω της πρόρρησης, έλεγε: «Προσέχετε μήπως σας πλανήσει κάποιος. Διότι πολλοί θα έρθουν στο όνομά μου, λέγοντας: Εγώ είμαι· και ο καιρός πλησίασε, και θα πλανήσουν πολλούς· μην πορευτείτε, λοιπόν, οπίσω τους». Μέγα χάρισμα μας έδωσε ο Λόγος, ώστε να μην απατώμαστε από τα φαινόμενα, αλλά μάλλον, ακόμη και αν αυτά τυγχάνουν καλυμμένα, να τα διακρίνουμε με τη χάρη του Πνεύματος. Επειδή, δηλαδή, είναι εξ ολοκλήρου μισητός ο εφευρέτης της κακίας και μέγας δαίμονας, ο διάβολος, και με το που εμφανίζεται βάλλεται από όλους, ως όφις, ως δράκοντας, ως λέοντας που ζητά να αρπάξει και να καταπιεί κάποιους· για τον λόγο αυτόν, την πραγματική του φύση την αποκρύπτει και τη σκεπάζει, ενώ υποκρίνεται πανούργα το όνομα που όλοι ποθούν, ώστε, αφού απατήσει με την ψευδαίσθηση, να αιχμαλωτίσει έπειτα τους πλανηθέντας στα δικά του δεσμά.

Αλλά εσείς τα λέτε και τα ονομάζετε όλα παρά φύση, για να μην τυχόν, εξηγώντας την οικονομία σύμφωνα με τη φύση, επιβεβαιώσετε για τον Λόγο ότι ο Λόγος έγινε αληθινά και άνθρωπος. Διότι είπατε ότι η φωνή του Θεού είναι αυτή που λέει: «Η διάνοια του ανθρώπου ρέπει σταθερά προς τα πονηρά από τη νεότητά του»· μη κατανοώντας ότι, λέγοντας «από τη νεότητά του», φανέρωσε αυτό που προέρχεται από σπορά και είναι φθαρτό. Γι’ αυτόν τον λόγο ο Κύριος ορκίστηκε στον Δαβίδ αλήθεια, ότι από τον καρπό της κοιλίας του θα αναστήσει τον Χριστό κατά σάρκα· όχι ότι θα εμφανιζόταν ένας άνθρωπος προερχόμενος από μετατροπή της θεότητας (επειδή τότε ποια η ανάγκη να ορκιστεί ο Κύριος στον Δαβίδ;), αλλά λαμβάνοντας τη μορφή δούλου, ανεχόμενος τη γέννηση από γυναίκα και την αύξηση της ηλικίας κατά τα δικά μας ανθρώπινα μέτρα, καθώς λέει ο Απόστολος: «Επειδή, λοιπόν, τα παιδιά έγιναν κοινωνοί αίματος και σάρκας, και αυτός παρομοίως μετείχε στα ίδια». Το «παρομοίως», αφενός, επειδή δεν προήλθε από ανθρώπινο σπέρμα, αλλά εκ Πνεύματος· το «στα ίδια», αφετέρου, επειδή δεν έλαβε σάρκα από αλλού, αλλά από το σπέρμα του Δαβίδ και του Αβραάμ και του Αδάμ, όπως έχει γραφτεί.

Το να λέγεται δε για τον Αδάμ: «Ας τον εκδιώξουμε, μήπως απλώσει το χέρι του και αγγίξει το ξύλο της ζωής και φάει και ζήσει στον αιώνα» — το να λέγεται το «μήπως» υποδηλώνει αυτόν που αγνοεί, και το να προστίθεται το «Μήπως αφού φάει, ζήσει στον αιώνα» υποδηλώνει αυτόν που φθονεί. Και το να γράφεται ότι «αναλογίστηκε ο Θεός ότι εποίησε τον άνθρωπο» υποδηλώνει ότι και μετανιώνει και αγνοεί· διότι το «αναλογίστηκε» αποτελεί σκέψη, μέσω της οποίας κάποιος, από άγνοια για τα όσα βούλεται, θέλει να εξακριβώσει το αποτέλεσμα, ή είναι ίδιον αυτού που μεταμέλεται για κάτι που δεν κατέληξε σύμφωνα με τη γνώμη του. Και το να είναι γραμμένο: «Και οσμίστηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας» είναι ίδιον του ενδεούς, και το να ευφραίνεται κανείς με την κνίσα των σαρκών δεν είναι ίδιον του αγαθού. Το δε να υποβάλλει σε δοκιμασία (όπως γράφεται: «Και δοκίμασε ο Κύριος τον Αβραάμ») είναι ίδιον του κακού και αυτού που αγνοεί την έκβαση της υπομονής.

Αμέσως λοιπόν, ο Αδάμ που δημιουργήθηκε καθ' ομοίωσή του και τυφλός πλάθεται και αναγνωρίζεται ως μη έχων ίσως γνώση του καλού ή του κακού, εξαιτίας του οποίου και βρίσκεται παραβάτης, και εκδιώκεται από τον παράδεισο, και τιμωρείται με θάνατο. Ομοίως δε και αυτός που τον έπλασε, επειδή δεν βλέπει τα πάντα, κατά την καταστροφή των Σοδόμων λέει, ελάτε, και αφού κατεβούμε ας δούμε, αν σύμφωνα με την κραυγή τους που φτάνει σε εμένα συντελούνται, και αν όχι, για να μάθω· και δείχνει τον εαυτό του να αγνοεί. Με το να πει δε για τον Αδάμ: ας τον διώξουμε, μήπως τυχόν απλώνοντας το χέρι του αγγίξει το δέντρο της ζωής και φάει, και ζήσει αιώνια· δείχνει να φθονεί. Και με το να έχει γραφτεί, ότι συλλογίστηκε ο Θεός, ότι δημιούργησε τον άνθρωπο· δείχνει ότι και μετανοεί και αγνοεί. Διότι το «συλλογίστηκε», είναι σκέψη, με την οποία κάποιος εξαιτίας άγνοιας αυτών που θέλει, επιθυμεί να εξακριβώσει το τέλος· ή κάποιου που μεταμελείται για αυτό που κατέληξε αντίθετα με τη θέλησή του. Και το να έχει γραφτεί, «και οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας», είναι χαρακτηριστικό κάποιου που έχει ανάγκη, και το να ευχαριστείται με την κνίσα των κρεάτων, δεν είναι γνώρισμα αγαθού. Το δε να πειράζει όπως έχει γραφτεί, «και πείραζε ο Κύριος τον Αβραάμ», είναι γνώρισμα κακού και κάποιου που αγνοεί το τέλος της υπομονής.

Αμέσως λοιπόν, ο Αδάμ, ο οποίος δημιουργήθηκε καθ' ομοίωσή του, πλάθεται τυφλός, και παραδίδεται χωρίς να έχει γνώση του καλού ή του κακού, και βρίσκεται παραβάτης, και εκβάλλεται από τον παράδεισο και τιμωρείται με θάνατο. Παρομοίως και αυτός που τον έπλασε, επειδή δεν βλέπει από παντού, λέει για την καταστροφή των Σοδόμων: «ελάτε να κατεβούμε και να δούμε αν πράττουν σύμφωνα με την κραυγή τους που έφτασε σε εμένα· ειδάλλως, για να το μάθω»· και με αυτά δείχνει ότι ο ίδιος αγνοεί. Και με το να πει για τον Αδάμ: «ας τον διώξουμε, μήπως απλώσει το χέρι του, αγγίξει το ξύλο της ζωής, φάει, και ζήσει αιώνια»· με το να πει «μήπως», φανερώνει άγνοια· και με το να προσθέσει «μήπως φάει και ζήσει αιώνια», φανερώνει και φθόνο. Και με το να έχει γραφτεί, ότι αναλογίστηκε ο Θεός που έφτιαξε τον άνθρωπο, δείχνει ότι και μετανιώνει και αγνοεί· διότι το «αναλογίστηκε» δηλώνει σκέψη, με την οποία κάποιος, εξαιτίας άγνοιας, θέλει να εξακριβώσει την έκβαση όσων επιθυμεί, ή αποτελεί γνώρισμα κάποιου που μεταμελείται για κάτι που δεν κατέληξε σύμφωνα με τη θέλησή του. Και το να έχει γραφτεί: «και οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας», είναι γνώρισμα ελλιπούς όντος, και το να ευχαριστείται με την κνίσα των κρεάτων δεν είναι γνώρισμα αγαθού. Το να δοκιμάζει όμως, όπως έχει γραφτεί: «και δοκίμασε ο Κύριος τον Αβραάμ», είναι γνώρισμα κακού, καθώς και κάποιου που αγνοεί την κατάληξη της υπομονής.

Ορθότατα λοιπόν ο θεσπέσιος Παύλος λέει: «Ώστε αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση· τα παλαιά παρήλθαν, ιδού, έγιναν καινά». Διότι παλαιό μεν είναι το «Γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις»· και βεβαίως και εκείνο στο βιβλίο του Μωυσή: «Επειδή η διάνοια του ανθρώπου ρέπει επιμελώς προς τα πονηρά από τη νεότητά του»· παλαιά δε, εκτός από αυτά, είναι και όσα περιέχονται στον νόμο. Όλα αυτά, λοιπόν, λέει ότι παρήλθαν. Διότι έχουμε δικαιωθεί μέσω της πίστης στον Χριστό, και έχει πάψει η δύναμη της κατάρας. Διότι αναστήθηκε για χάρη μας Εκείνος που καταπάτησε το κράτος του θανάτου, και έχουμε γνωρίσει αυτόν που είναι εκ φύσεως και αληθινά Θεός, εκπληρώνοντας τη λατρεία εν πνεύματι και αληθεία, με τη μεσιτεία του Υιού, ο οποίος χορηγεί στον κόσμο τις άνωθεν ευλογίες από τον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο πολύ σοφά ο θεσπέσιος Παύλος λέει: «Τα δε πάντα προέρχονται από τον Θεό, ο οποίος μας συμφιλίωσε με τον εαυτό Του μέσω του Χριστού». Διότι, αληθινά, το μυστήριο της ενσάρκου οικονομίας και η μέσω αυτής αναδημιουργία δεν έγινε παρά τη θέληση του Πατέρα. Και ο μυσταγωγός προσθέτει σε αυτά ότι ο ίδιος ο Πατέρας μάς συμφιλίωσε με τον εαυτό Του μέσω του Χριστού, εμάς που βρισκόμασταν σε εμπόλεμη κατάσταση μαζί Του: τους μεν Έλληνες εξαιτίας της πολυθεϊστικής πλάνης, τους δε Ιουδαίους εξαιτίας της επιθυμίας τους να παραμένουν προσκολλημένοι στις σκιές του νόμου και να μην αποδέχονται τον λόγο της αληθινής λατρείας. Διότι μέσω αυτού έχουμε αποκτήσει την προσαγωγή, και «Κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα, όπως λέει ο ίδιος, παρά μόνο δι' αυτού».

Εφόσον, λοιπόν, βρεθήκαμε μακριά από το πρόσωπο του πανάγιου Θεού, επειδή ο νους του ανθρώπου είναι επιμελώς προσηλωμένος «στα πονηρά από τη νεότητά του», ζούσαμε έναν πιο παράλογο βίο· και «μας κατάπιε μεν ο θάνατος έχοντας ισχύ», όπως λέει ο προφήτης, ενώ και «ο άδης πλάτυνε την ψυχή του και άνοιξε το στόμα του ώστε να μην παύει»· διότι, επειδή γίναμε μιμητές της παράβασης του Αδάμ, εφόσον όλοι αμάρτησαν, υποβληθήκαμε στις ίδιες τιμωρίες με εκείνον. Αλλά η υφήλιος δεν παρέμεινε αβοήθητη, διότι έχει καθαιρεθεί η αμαρτία, έχει πέσει ο σατανάς, και έχει καταργηθεί και ο θάνατος. <Διότι μέχρι την έλευση του νόμου υπήρχε αμαρτία στον κόσμο.> Ο νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή ήταν έλεγχος, όπως είπα, της αδυναμίας αυτών που έσφαλαν, και όχι λυτήριος της αμαρτίας· απεναντίας, κατεργαζόταν μάλλον οργή· διότι ήταν ανάγκη όσοι παρέβαιναν να υφίστανται τις ποινές που είχαν οριστεί στον νόμο· όπου δε υπάρχει γενικά τρόπος παράβασης, εκεί οπωσδήποτε υπάρχει και αμαρτία.

Διότι έχουμε δικαιωθεί όχι από έργα δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το πολύ του έλεος, επειδή ο Ίδιος θέλει να λησμονεί τα δικά μας παραπτώματα. Διότι αυτό και μόνο σώζει τους ανθρώπους πάνω στη γη, οι οποίοι έχουν διάνοια αδρανή και εύκολα παρασυρόμενη προς οτιδήποτε από όσα έχουν καταδικαστεί από τον νόμο. Διότι, όπως λέει η Γραφή, η διάνοια του ανθρώπου ρέπει σταθερά προς τα πονηρά από τη νεότητά του. Γι' αυτόν τον λόγο, και πολύ εύλογα, ο θεσπέσιος Δαβίδ αναμιμνήσκεται τα ανθρώπινα ολισθήματα λέγοντας: «Εάν παρατηρήσεις τις ανομίες, Κύριε, ποιος θα μπορέσει να σταθεί; Διότι σε εσένα υπάρχει ο ιλασμός.» Σπλαχνίζεται, λοιπόν, ο Θεός των όλων και, χρησιμοποιώντας ευνοϊκά νεύματα και θεοπρεπείς συγχωρήσεις, απαλλάσσει από την ενοχή και από τα ολισθήματα αυτούς που έχουν κυριευθεί από αυτά. Πλην όμως, δεν αφήνει αυτούς που έχουν ελεηθεί να γνωρίζουν μόνο τη χάρη Εκείνου που τους δικαιώνει. Και θα διαπιστώσουμε ότι αυτό είναι επωφελές και εφαρμόζεται με ζήλο από τους αγίους. Ψάλλει, λοιπόν, και λέει ο μακάριος Δαβίδ, άλλοτε μεν, ότι «Την ανομία μου εγώ τη γνωρίζω, και η αμαρτία μου είναι πάντοτε ενώπιόν μου»· και πάλι, ότι «Την ανομία μου εγώ θα την αναγγείλω, και θα μεριμνήσω για την αμαρτία μου.» Εγώ λοιπόν, λέει, θα λησμονήσω τα παραπτώματα.

Έτσι ούτε το έλεός μου προς εσένα θα εκλείψει, ούτε η διαθήκη της ειρήνης μου πρόκειται να μετακινηθεί. Στα βιβλία του Μωυσή έχει γραφτεί σαφώς, ότι όταν όλη η γη παρεκτράπηκε σε αποστασία από τον Θεό, και παρασύρθηκε αχαλίνωτα σε πολύτροπη αμαρτία, και βυθίστηκε στα τέλματα της φιλοσαρκίας, ο Θεός των όλων, όντας δικαιολογημένα λυπημένος για αυτά ακριβώς τα έργα, είπε: «Δεν πρόκειται να παραμείνει το πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες», δηλαδή, επειδή διακατέχονται μόνο από σαρκικό φρόνημα. Αυτό όμως είναι βδελυρό και απεχθές σε Εκείνον, και γεμάτο από κάθε ακαθαρσία. Γι' αυτό τον λόγο, όπως λέει και ο μαθητής του Σωτήρα, «ούτε τον αρχαίο κόσμο λυπήθηκε, αλλά τους κατέστρεψε όλους εκ θεμελίων, επιφέροντας κατακλυσμό σε έναν κόσμο ασεβών»· και σώθηκε πανοικί μόνο ο Νώε, κερδίζοντας αυτό το δώρο εξαιτίας της ευπείθειας και της υπακοής του. Όταν δε κόπασε ο κατακλυσμός, και το πλήθος των υδάτων υποχώρησε, βγήκε από την κιβωτό, προσέφερε θυσία και, όπως λέει το ιερό Γράμμα, ο Θεός οσμίστηκε οσμή ευωδίας. Έπειτα υποσχέθηκε στον δίκαιο ότι δεν πρόκειται ποτέ ξανά να επιφέρει κατακλυσμό σε όλη τη γη. Επομένως, λέει, από τον καιρό του νερού επί Νώε ισχύει αυτό για εμένα, δηλαδή ορίστηκε το εξής, και έχει επικρατήσει πλέον σε εμένα η απόφαση να μην οργιστώ πια με όλη τη γη, ούτε βέβαια να έρθω σε αντιδικία εξαιτίας των ανθρώπινων σφαλμάτων, ορίζοντας μία καταδίκη εναντίον όλων.

Εύλογα θα μπορούσες να αποδώσεις αυτά τα λόγια στον Λόγο που για χάρη μας έγινε όμοιος με εμάς, ο οποίος, υπάρχοντας στη μορφή Εκείνου που τον γέννησε και σε απόλυτη ισότητα με Αυτόν, «εκένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου», και έγινε άνθρωπος, και «πτώχευσε για εμάς, ώστε εμείς να πλουτίσουμε με τη δική του πτωχεία». Επομένως, Εκείνος που παλαιότερα, εξαιτίας της παράβασης του Αδάμ και επειδή «η διάνοια του ανθρώπου ρέπει προς τα πονηρά από τη νεότητά του», δικαίως μας είχε αποστραφεί, στράφηκε πάλι προς εμάς από την έμφυτη αγαθότητά του, και κατοίκησε στην Εκκλησία, και έκανε τους αγιασμένους πόλη και σεπτή κατοικία του. Διότι είπε κάπου για αυτήν, δηλαδή προφανώς για την Εκκλησία: «Εδώ θα κατοικήσω, διότι την εξέλεξα». Και ψάλλει επίσης ο μακάριος Δαβίδ: «Ένδοξα πράγματα ελέχθησαν για σένα, η πόλη του Θεού». Αυτήν μας προανήγγειλε και ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Ότι στις έσχατες ημέρες θα είναι φανερό το όρος του Κυρίου, και ο οίκος του Θεού στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τα βουνά, και θα έλθουν σε αυτό όλα τα έθνη». Διότι είναι περίοπτη η Εκκλησία του Χριστού, και σαν να βρίσκεται χτισμένη σε όρος, γίνεται γνωστή στους πάντες παντού.

Ψαλμός ΙΓ'. «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός.» (A f. 82 b) Αυτό αποτελεί την κορυφή κάθε πονηρίας. Διότι το να νομίζει κανείς ότι δεν υπάρχει Θεός, αλλά ότι τα πάντα δημιουργήθηκαν από μόνα τους, αποτελεί την αρχή κάθε ακολασίας και παράνομης πράξης. Φανερώνει λοιπόν ο λόγος ότι το ανθρώπινο γένος έχει φτάσει σε τέτοιο βαθμό ασέβειας, ώστε να μην πιστεύει ότι ο Θεός επιστατεί στα όντα, αλλά να θεωρεί ότι ολόκληρος αυτός ο κόσμος έχει λάβει τη σύστασή του τυχαία και αυτόματα. Τι σημαίνει όμως το, «Είπε στην καρδιά του»; Επειδή από τους λόγους ο μεν ένας είναι προφορικός, ο δε άλλος ενδιάθετος, ο προφήτης δεν μιλά για τον προφορικό λόγο, αλλά για την πεποίθηση της ψυχής. Διότι είπε στην καρδιά του, δηλαδή συλλογίστηκε, ότι δεν υπάρχει Θεός. Και καθένας που αμαρτάνει αχαλίνωτα, μέσω της καταφρόνησης που επιδεικνύει, έστω και αν δεν το λέει με φωνές, εντούτοις με τα ίδια τα έργα και με τη φαυλότητα του βίου του σχεδόν κραυγάζει ότι: «Δεν υπάρχει Θεός.» Διότι εκείνοι που έχουν συνηθίσει να ζουν με αυτόν τον τρόπο, σαν να μην επιβλέπει ο Θεός, και πράττουν τα πάντα απερίσκεπτα, με τα ίδια τους τα έργα και τις πράξεις αρνούνται τον Θεό. «Όλοι εξετράπησαν, όλοι μαζί εξαχρειώθηκαν, δεν υπάρχει κανείς που να πράττει το καλό.» (A f. 83 b.) Αυτά δε, θα τα κατανοήσεις και για τα έθνη· διότι η πλασμένη από χώμα σάρκα αρρώστησε φέροντας μέσα της τον νόμο της αμαρτίας, και ο ανθρώπινος νους είναι πολύ επιρρεπής στο να ρέπει προς τα πονηρά από τη νεότητά του, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Δικαίως λοιπόν ο ιερός λόγος θρηνεί για εμάς: «Διότι όλοι, αναφέρει, εξετράπησαν.»

Διότι από την παράβαση του Αδάμ, ως απαρχή του γένους, η ανθρώπινη φύση περιήλθε σε αποστροφή προς τον Θεό. Και έτσι τέθηκε έξω από τον παράδεισο, και έγινε καταραμένη αυτή που παλαιότερα είχε ευλογηθεί από τον Δημιουργό. Καθώς δε το γένος αυξανόταν σε πλήθος και η αμαρτία τυραννούσε τους πάντες, απομακρύνθηκε και το Άγιο Πνεύμα του Θεού που μας είχε εμφυσηθεί στην αρχή, και παραχαρασσόταν η ομορφιά της εικόνας. Διότι ο Θεός των όλων είπε: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμά μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες». Λέγοντας λοιπόν: «Μην με απορρίψεις από το πρόσωπό σου, και το Πνεύμά σου το άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα», ζητά δύο πράγματα ταυτόχρονα: αφενός την απαλλαγή από την αποστροφή που επήλθε, και αφετέρου την επιστροφή του Αγίου Πνεύματος σε εμάς. Διότι το γεγονός ότι αποχώρησε δικαιολογημένα, αφού η καρδιά όλων ήταν ρεπής προς τα πονηρά από τη νεότητά τους, το αποδεικνύει περίτρανα λέγοντας το «Μην το αφαιρέσεις». Όμως, παρακαλεί να επέλθει η λύση των όσων απροσδόκητα συνέβησαν χάρη στην αγαθότητα του Θεού. Και αυτή η λύση ήταν η επιστροφή του Αγίου Πνεύματος που είχε απομακρυνθεί από εμάς, πράγμα που ακριβώς πραγματοποιήθηκε εν Χριστώ. Διότι Αυτός, λαμβάνοντας τη δική μας ομοιότητα, έλυσε την αποστροφή, παρουσιάζοντας στον Θεό και Πατέρα την ανθρώπινη φύση καθαρή και άμωμη στο πρόσωπό Του. Έλαβε δε και το Πνεύμα· καίτοι σύμφωνα με την ορθή κατανόηση, Αυτός ο Ίδιος είναι ο χορηγός του Πνεύματος, και μέσω Αυτού ο Πατέρας το χορηγεί στους αγίους.

Και επειδή πλέον, μαζί με τα δικά του παιδιά και όλα όσα είχαν συγκεντρωθεί μαζί του, βγήκε έξω και είδε τη γη απαλλαγμένη από τα ύδατα, κατασκεύασε αμέσως θυσιαστήριο· και έσπευσε να προσφέρει ως ολοκαύτωμα τα καθαρά και αμόλυντα από τα κτήνη και τα πτηνά, αναπέμποντας, νομίζω, ευχαριστήρια στον Θεό που τον διέσωσε. Όταν έγινε αυτό, λέει η Γραφή: «Οσφράνθηκε Κύριος ο Θεός οσμή ευωδίας, και είπε Κύριος ο Θεός διαλογιζόμενος· Δεν θα καταραστώ πλέον άλλη φορά τη γη εξαιτίας των έργων των ανθρώπων· διότι η διάνοια του ανθρώπου ρέπει επιμελώς προς τα πονηρά από τη νεότητά του. Δεν θα πλήξω λοιπόν πλέον κάθε ζωντανή σάρκα, όπως έκανα· όλες τις ημέρες της γης, σπορά και θερισμός, ψύχος και καύσωνας, θέρος και άνοιξη, ημέρα και νύχτα δεν θα πάψουν». Και επιπλέον αυτών, λέει, «Ευλόγησε ακόμη Κύριος ο Θεός τον Νώε και τους υιούς του, και τους είπε· Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε, και γεμίστε τη γη, και κυριεύστε την. Και ο φόβος σας και ο τρόμος σας θα είναι σε όλα τα θηρία της γης, και σε όλα τα κτήνη, και σε όλα τα πτηνά του ουρανού, και σε όλα όσα κινούνται πάνω στη γη, και σε όλα τα ψάρια της θάλασσας, τα οποία παρέδωσα στα χέρια σας». δ΄. Και αφού ο λόγος μας έχει ήδη φτάσει σε αυτό το σημείο, όσον αφορά την κατά γράμμα και ιστορική αφήγηση, νομίζω πως δεν υπολείπεται απολύτως τίποτα.

Ας πούμε λοιπόν τώρα, στρέφοντας τον νου μας στα πιο εσώτερα νοήματα, ότι, επειδή η διάνοια του ανθρώπου ήταν επιμελώς στραμμένη προς τα πονηρά από τη νεότητά του, λόγω της έλλειψης των άνωθεν αγαθών, ολόκληρο σχεδόν, για να το πω έτσι, το ανθρώπινο γένος πάνω στη γη φθειρόταν. Και ένας λιμός τρόπον τινά των ουράνιων διδαγμάτων μας κατέτρωγε, όπως ακριβώς θα μπορούσαμε να παρατηρήσουμε και στον άσωτο που περιγράφεται ως τύπος σε παραβολή, ο οποίος, αφού κατασπατάλησε την πατρική περιουσία σε ξένη χώρα, επιθυμούσε να χορτάσει από τα ξυλοκέρατα που έτρωγαν οι χοίροι. Γι' αυτόν τον λόγο προστρέξαμε στα πιο γήινα πράγματα, εγκαταλείποντας το καλύτερο και την υποχρέωση να επιδιώκουμε τα πιο ωφέλιμα, μέσω των οποίων ήταν επόμενο να μην στερηθούμε την άνωθεν εύνοια και να φαινόμαστε ότι πλουτούμε από την οικειότητα προς τον Θεό. Έχοντας λοιπόν γλιστρήσει και εκπέσει από κάθε τι που έχει τη δύναμη να μας στηρίζει στην καλή ζωή και στην κοινωνία με τον Θεό, δεν καθιστούσαμε πλέον διαχειριστή των υποθέσεών μας τον εκ φύσεως και αληθινά όντα Δεσπότη.

Περί του καθαρισμού της λέπρας. Εβασίλευσε σε εμάς η αμαρτία, και κυριάρχησε στους ανθρώπους επί της γης, «επειδή η διάνοια του ανθρώπου ρέπει επιμελώς προς τα πονηρά εκ νεότητος», και επέλεξε αχαλίνωτα να υποκύψει στη ροπή προς τα χειρότερα, θεωρώντας ως μηδέν τη δόξα της αρετής. Ο Θεός όμως, που είναι «πλούσιος σε έλεος και οικτιρμούς», όπως έχει γραφτεί, «εξαιτίας της πολλής αγάπης του με την οποία μας αγάπησε, και ενώ ήμασταν νεκροί εξαιτίας των παραπτωμάτων, μας συνεζωοποίησε με τον Χριστό, και μας συνήγειρε, και μας συνεκάθισε στα επουράνια.» Διότι πλουτίσαμε εν Χριστώ με την άνωθεν πραότητα, και απονίψαμε την άδοξη και οδυνηρή αμαρτία, έχοντας κληθεί δια της πίστεως σε αγιασμό.

Θα το έλεγα, να το ξέρεις. Διότι έτσι φρονώ. ΚΥΡ. Επειδή ένας πέθανε υπέρ πάντων, αυτός που αξίζει όσο όλοι. Και έδωσε την ίδια του την ψυχή ως αντάλλαγμα για τη δική μας, καταντροπιάζοντας την κακοτροπία του διαβόλου, και κατά κάποιον τρόπο ανακόπτοντας την καταδίκη της αμαρτίας που μας τυραννούσε, καθώς και την αθυρογλωσσία του για τα πταίσματα όλων μας. ΠΑΛΛ. Με ποιον τρόπο το εννοείς; ΚΥΡ. Επειδή η αμαρτία βασίλευε σε αυτούς που βρίσκονταν πάνω στη γη, εφόσον είχαν ρέψει πολύ προς τα πονηρά από τη νεότητά τους, όπως είναι γραμμένο, και επειδή η καρδιά όλων ήταν επιμελώς προσηλωμένη στο να πρέπει και να θέλουν να τα διαπράττουν, περιπέσαμε αναγκαστικά και υπό την καταδίκη του θανάτου. Διότι η παράβαση του θείου νόμου και η αθέτηση του δεσποτικού θελήματος έχει ως ποινή τον θάνατο. Καθώς λοιπόν η ανθρώπινη φύση είχε τόσο φθαρεί, τη σπλαχνίστηκε ο Δημιουργός, και ο Μονογενής έγινε άνθρωπος, και φόρεσε σώμα που φυσιολογικά υπόκειται στον θάνατο, και έγινε σάρκα, ώστε, υπομένοντας για χάρη μας τον θάνατο που επικρεμόταν πάνω μας εξαιτίας της αμαρτίας, να καταργήσει την αμαρτία, και να παύσει πλέον τον Σατανά από το να μας εγκαλεί, εφόσον εμείς έχουμε πια εκτίσει στο πρόσωπο του ίδιου του Χριστού τις ποινές για τις κατηγορίες της αμαρτίας. «Διότι αυτός σηκώνει τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς», σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. Ή μήπως δεν ιαθήκαμε με τις πληγές του; ΠΑΛΛ. Αλήθεια είναι. «Διότι τραυματίστηκε για τις αμαρτίες μας, και περιήλθε σε κάκωση και σε πληγή». ΚΥΡ.

Δεν είναι απίθανο, Παλλάδιε, να θεωρήσουμε ίσως ότι όσοι έχουν εγκλωβιστεί στις αμαρτίες είναι σαν να είναι φονιάδες της δικής τους ψυχής, και ότι έχουν κατρακυλήσει σε αυτή την αθλιότητα όχι με τη θέλησή τους, αλλά σαν να έχουν εξαναγκαστεί στην παράβαση και στο να προσκρούσουν στον Θεό, επειδή η διάνοια του ανθρώπου ρέπει προς τα πονηρά από τη νεότητά του, και εξαιτίας του νόμου της ατίθασσης φιληδονίας που τυραννεί τα μέλη της σάρκας. Επομένως, με τη φυγή από τον κόσμο και το σώμα, η άθλια ψυχή του ανθρώπου ζημιώνεται και, αφού εγκαταστάθηκε στα μύχια του θανάτου σαν σε κάποια πόλη καταφυγίου, παρέμενε εκεί για μακρούς χρόνους. Ελευθερώθηκε δε μόλις απέθανε ο Χριστός, ο μέγας ιερέας, ο οποίος, αφού υπέμεινε τον θάνατο υπέρ πάντων, κατήλθε στον άδη, άνοιξε τις πύλες σε όσους ήταν κάτω, και τους απάλλαξε από τα δεσμά, «λέγοντας σε αυτούς που ήταν στα δεσμά: Εξέλθετε, και σε αυτούς που ήταν στο σκοτάδι: Φανερωθείτε». ΠΑΛΛ. Πόσο σαφής είναι ο λόγος. ΚΥΡ. Ο νόμος όμως δεν έπειθε τους παλαιότερους να ευδοκιμούν με έναν μόνο τρόπο, αλλά να είναι καλά συγκροτημένοι σε όλα και να βρίσκονται σε άριστη κατάσταση, ώστε να είναι άρτιος ο άνθρωπος του Θεού, καταρτισμένος για κάθε αγαθό έργο· και ρυθμίζει τις γαμικές ενώσεις προς το σεμνότερο, και καθιστά σαφές πώς αυτά θα μπορούσαν να πράττονται άμεμπτα τόσο ενώπιον του Θεού όσο και των ανθρώπων.

«Δεν θα συνάψεις μαζί τους διαθήκη, ούτε θα τους σπλαχνιστείς, ούτε θα συμπεθερέψεις μαζί τους. Την κόρη σου δεν θα τη δώσεις στον γιο του, και την κόρη του δεν θα την πάρεις για τον γιο σου, διότι θα απομακρύνει τον γιο σου από εμένα, και θα λατρεύσει άλλους θεούς.» Ασφαλής, λοιπόν, είναι ο νόμος. «Διότι δεν θα συνάψεις», λέει, «διαθήκη μαζί τους·» επειδή είναι ασύμβατο και ασύνδετο το βέβηλο με το αγιασμένο, αυτό που βρίσκεται στην ομίχλη και στο σκοτάδι με το πεφωτισμένο, το απαράδεκτο με το αποδεκτό· αυτό που αποβάλλεται από την ιερή και θεία σκηνή με αυτόν που εισέρχεται σε αυτήν. ΠΑΛΛ. Έπειτα, ποια είναι η πρόνοια του νόμου; Και για ποιον λόγο διαχωρίζει εντελώς το καθαρό από το βέβηλο, ακόμη κι αν κάποιος βρισκόταν σε καλό επίπεδο αρετής; ΚΥΡ. Επειδή, φίλε μου, είναι πάρα πολύ μεγάλος ο φόβος· μήπως τυχόν ακόμη και αυτό που φαίνεται να στέκεται ορθά, υποστεί ακατάλληλο κλονισμό και παρεκκλίνει από το πρέπον, πιεζόμενο ίσως από κάποιον, ή από διεγερτική ηδονή, ή από την έμφυτη ροπή της φύσης, η οποία ωθεί προς την αμαρτία. Διότι πάντοτε ρέπει κάπως προς το κακό, όπως μας μαρτυρεί και ο θείος λόγος: «Διότι είναι προσηλωμένη», λέει, «η διάνοια του ανθρώπου στα πονηρά από τα νιάτα του.» Θα μπορούσα να σου παραθέσω, αν το θέλεις, ως ξεκάθαρη απόδειξη, όλα όσα λέγεται ότι υπέστη η κόρη του Ιακώβ. ΠΑΛΛ. Τη Δείνα προφανώς εννοείς· διότι έτσι νομίζω. ΚΥΡ.

Ορθά ομιλείς· διότι θα συμφωνούσα χωρίς κανένα δισταγμό με αυτόν που έχει επιλέξει να λέει την αλήθεια. ΚΥΡ. Διότι ήδη και η χοϊκή σάρκα αρρώστησε φέροντας μέσα της τον νόμο της αμαρτίας, και ο ανθρώπινος νους παρασύρεται πάρα πολύ εύκολα στο να εκκλίνει προς τα πονηρά από τη νεότητά του, σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Επειδή η διάνοια του ανθρώπου ρέπει με επιμέλεια προς τα πονηρά από τη νεότητά του, μας έδωσε σύμφωνα με την αγαθότητά Του άγιες εντολές που μας καθαρίζουν, ώστε, εάν το θελήσουμε, να μπορέσουμε και πάλι να καθαρθούμε μέσω της τήρησης των εντολών, όχι μόνο από τις αμαρτίες μας, αλλά και από τα ίδια τα πάθη. Διότι άλλο πράγμα είναι τα πάθη και άλλο οι αμαρτίες. Τα πάθη είναι ο θυμός, η κενοδοξία, η φιληδονία, το μίσος, η κακή επιθυμία και όσα είναι τέτοιου είδους. Οι αμαρτίες, αντίθετα, είναι αυτές οι ίδιες οι ενέργειες των παθών, όταν δηλαδή κάποιος τα εκτελεί έμπρακτα, όταν πράττει διά του σώματος εκείνα τα έργα τα οποία του υπαγορεύουν τα πάθη. Εξάλλου, είναι ενδεχόμενο κάποιος να έχει τα πάθη, αλλά να μην τα κάνει πράξη.

Δέξου τους στεναγμούς μου, όπως τα δάκρυα της πόρνης. 〈Μην με αποστραφείς εξαιτίας των μωλώπων των πολλών μου αμαρτιών.〉 Γνωρίζεις, Δέσποτα, το ευόλισθο της ανθρώπινης φύσης. Θυμήσου ότι από τη νεότητά της η διάνοια του ανθρώπου ρέπει με επιμέλεια προς τα πονηρά. 〈Θυμήσου ότι εσύ μόνος είσαι καθαρός και άχραντος και αμίαντος. Ελέησέ με, εσύ που εκ φύσεως είσαι αγαθός και εύσπλαχνος και ελεήμων. Νίκησε την πώρωσή μου και κάνε εσύ ο ίδιος, όπως γνωρίζεις, τη διόρθωσή μου· διότι τυραννιέμαι από την πονηρή μου συνήθεια· διότι είμαι ασθενής στην ψυχή, στη σάρκα και στη θέληση· διότι εξαντλήθηκε ο χρόνος μου· πέρασαν στη ματαιότητα οι ημέρες μου. Πλησιάζει για εμένα το τέλος του δρόμου, και εγώ ο ίδιος είμαι απρόθυμος και έρημος ως προς το να διορθώσω τον εαυτό μου. Αλλά άνοιξέ μου, Δέσποτα, τη θύρα του ελέους σου, και μην την κλείσεις σε εμένα που την κρούω αναξίως. Άπλωσε χέρι βοηθείας σε εμένα που κλυδωνίζομαι στο πέλαγος των παθών και των ηδονών. Δώσε μου χρόνο μετάνοιας και τρόπο σωτηρίας. Διότι, εάν εσύ, Κύριε, δεν ενεργήσεις, όσα κι αν εγώ θελήσω είναι για εμένα αδύνατα και εύκολα ανατρέπονται· όσα κι αν εγώ επιχειρήσω, αποδεικνύονται ανωφελή και ατελείωτα.

Έπρεπε, λοιπόν, όλα αυτά να τα δεχθεί ο Υιός από τον Πατέρα, αλλά χωρίς να είναι κατώτερος από τον Πατέρα, κυρίως κατά δύο τρόπους· πρώτον, για να ανυψώσει τη διάνοιά μας σε μία ένωση της θεότητας, του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και να μην καταβιβάσει τον ανθρώπινο λογισμό σε μερισμούς και πολυθεΐα, αλλά να τον ανάγει σε μία ενότητα· δεύτερον δε, και για τη μεταβολή της δόξας της ένσαρκης παρουσίας και τη συνένωση με τη θεότητά του. Διότι, επειδή ήλθε να ευφράνει τους μαθητές του με την υπόσχεση που έδωσε λέγοντας ότι «υπάρχουν κάποιοι από αυτούς που στέκονται εδώ, οι οποίοι δεν θα γευθούν θάνατο, μέχρι να δουν τον Υιό του Ανθρώπου να έρχεται μέσα στη δόξα του», «και κατά την όγδοη ημέρα», όπως λέει το Ευαγγέλιο, ή όπως λέει το άλλο «μετά από έξι ημέρες», —όχι επειδή οι ευαγγελιστές λένε αντιφατικά πράγματα μεταξύ τους, αλλά επειδή υπάρχει μία και μόνη ακρίβεια, η οποία διασφαλίζεται πάντοτε, ώστε να μη δοθεί στους ανθρώπους η πρόφαση να προσκόψουν στα αναγκαία, δεδομένου ότι «η διάνοια του ανθρώπου ρέπει επιμελώς προς τα πονηρά από τη νεότητά του». Γι' αυτόν τον λόγο ο ένας ευαγγελιστής μίλησε για την όγδοη ημέρα. Διότι απέμενε κάποιο μέρος της ημέρας όταν είπε αυτόν τον λόγο, και άρχισε να συνυπολογίζει από εκείνη την ημέρα και την ώρα, κι ας είχε κλίνει η ημέρα γύρω στην ένατη ή τη δέκατη ώρα· και πάλι, επειδή το γεγονός συνέβη κατά την όγδοη ημέρα γύρω στην τρίτη ή την τέταρτη ώρα, αυτή ονομάστηκε όγδοη.

Ανατροπή. Και το αγέννητο, όπως είπαμε απευθυνόμενοι προς τον Αέτιο, το ομολογούμε και δεν το αρνούμαστε, έστω και αν δεν αναφέρεται στη Θεία Γραφή, διότι έχει επινοηθεί με ευσέβεια. Ονομάζοντας δε τον Πατέρα αγέννητο, τον ομολογούμε ως αγέννητο, και δεν αρνούμαστε ότι ο Υιός είναι γεννητός, αλλά όχι κτιστός. Διότι, εάν ορίσουμε τον Υιό ως γεννητό, δεν μπορούμε να αρνηθούμε ότι λαμβάνει την ουσία Του από τον Θεό Πατέρα· διότι τον γέννησε γεννητώς και δεν τον έκτισε. Επειδή, καθώς αντιλαμβάνεσαι τα πάντα διεστραμμένα περί του γεννητού και του αγεννήτου, επιθυμείς να παραπλανάς τον εαυτό σου (διότι περί αυτού πρόκειται και τίποτε άλλο), έτσι και εσύ ακούς για τους ανθρώπινους συλλογισμούς, τη συλλογιστική αντίθεση και την ανθρώπινη ματαιοφροσύνη, το: «η διάνοια του ανθρώπου ρέπει επιμελώς προς τα πονηρά από τη νεότητά του». Θα πούμε όμως και εμείς ότι αποτελεί πολύ μεγαλύτερη απρέπεια για τον άκτιστο Θεό να κτίζει τα κτιστά και για τον αποίητο να ποιεί· διότι δεν είναι δυνατόν ο άκτιστος να κτίζει και ο μη γενόμενος να ποιεί αυτά που πρόκειται να υπάρξουν, εάν δεν αρμόζει στον αγέννητο να γεννά, σύμφωνα με τον ισχυρισμό του Αετίου.

Στον παρόντα καιρό είναι δυνατόν και να απορεί κανείς και να μην απορεί· να απορεί μεν, διότι στη δική μας γενεά εκπληρώνονται τα πάντα, και να μην απορεί· διότι είναι ανάγκη να εκπληρωθούν. Διότι καθημερινά αυξάνεται πλέον ανάμεσά μας, προερχόμενη από ανθρώπινους λογισμούς και διανοήματα, μια σοφιστική αντίληψη, η οποία προχωρά προς το χειρότερο και εγκαταλείπει την αποστολική διδασκαλία, όπως ακριβώς προείπε ο αγιώτατος απόστολος, ότι «κάποιοι θα αποστατήσουν από την υγιαίνουσα διδασκαλία, δίνοντας προσοχή σε μύθους και διδασκαλίες δαιμονίων» και τα εξής. Διότι, εάν υπάρχει κάτι που αφορά την αναζήτηση και την επινόηση πονηρών οδών, με αυτά καταγίνονται περισσότερο οι άνθρωποι, παρά με την εκπλήρωση της εντολής που λέει να αναζητούμε τα καλά και ευπρόσδεκτα και ότι «ο λόγος πρέπει να είναι αρτυμένος με αλάτι, ώστε να μεταδώσει χάρη σε αυτούς που ακούν». Και αν αναρωτηθούμε για όλα αυτά, από πού δηλαδή συμβαίνει κάθε μέρα να ανανεώνονται ανάμεσά μας τα φαύλα, θα είμαστε και εμείς σαν απαίδευτοι και σαν να μην προσέχουμε τους θείους και προφητικούς λόγους. Διότι πρέπει αυτά να εκπληρωθούν. Διότι σε όλα τα σημεία της πίστεως πρέπει να εκπληρωθεί το λεχθέν: «άραγε, όταν έλθει ο Υιός του ανθρώπου, θα βρει την πίστη επί της γης;». Διότι πού έφτασε «η διάνοια των ανθρώπων, η οποία ρέπει προς το πονηρό από τη νεότητά της»; Ποια μέρη της πίστεως δεν απώλεσε;

Αλλά η μεν διήγηση των Ελλήνων για τους παλαιούς ήταν περίπου τέτοια· της δε Γραφής των Εβραίων δεν είναι τέτοια. Διότι εξιστορεί ότι οι πρώτοι άνθρωποι που δημιουργήθηκαν, αμέσως με την πρώτη συγκρότηση του βίου, τίμησαν το θείο με θυσίες ζώων. Λέει λοιπόν: «Και συνέβη μετά από ημέρες να φέρει ο Κάιν από τους καρπούς της γης θυσία στον Κύριο· και ο Άβελ έφερε και αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του. Και επέβλεψε ο Θεός στον Άβελ και στα δώρα του· στον Κάιν όμως και στις θυσίες του δεν έδωσε σημασία». Εδώ βέβαια θα παρατηρήσεις ότι αυτός που θυσίασε ζώο αναφέρεται ως περισσότερο αποδεκτός σε σχέση με αυτόν που πρόσφερε στον Θεό θυσία από τη γη. Και ο Νώε επίσης αμέσως «από όλα τα καθαρά κτήνη και από όλα τα καθαρά πτηνά πρόσφερε ολοκαρπώσεις στο θυσιαστήριο, και οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας». Αλλά και για τον Αβραάμ αναγράφεται ότι θυσίασε, ώστε, σύμφωνα με τη μαρτυρία της θείας Γραφής, η θυσία ζώων επινοήθηκε πρώτη από όλες από τους θεοφιλείς της παλαιάς εποχής. Θεωρώ δε ότι η λογική αυτής της πράξης δεν είναι τυχαία ούτε προέρχεται από ανθρώπινη παρόρμηση, αλλά έχει υποβληθεί κατόπιν θείας έμπνευσης. Διότι, επειδή έβλεπαν, όντας ευσεβείς στον τρόπο ζωής και οικείοι με τον Θεό, έχοντας τις ψυχές τους φωτισμένες από το θείο πνεύμα, ότι είχαν ανάγκη από μεγάλη θεραπεία για την κάθαρση των θνητών σφαλμάτων, πίστευαν ότι όφειλαν ένα λύτρο για τη σωτηρία τους σε Εκείνον που χορηγεί και τη ζωή και την ψυχή.

Αφού, λοιπόν, επαίνεσε τους μαστούς για την παροχή του οίνου, προσθέτει και τον έπαινο της ευωδίας, λέγοντας: «Και η οσμή των μύρων σου υπερέχει από όλα τα αρώματα». Πρέπει δε να κατανοήσουμε τέτοιου είδους έπαινο, αφού διδαχθούμε από την Αγία Γραφή τη φύση των αρωμάτων που αναφέρθηκαν. Κάθε ευωδιαστό άρωμα προκαλεί τέρψη στην αίσθηση της όσφρησης. Συνεπώς, θα θεωρήσουμε ότι ο λόγος εννοεί ως αρώματα όλα εκείνα τα οποία διδαχθήκαμε από τη Γραφή ότι αναδίδουν ευωδία· όπως, για παράδειγμα, ο Νώε προσφέρει στον Θεό τη θυσία «και οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας». Επομένως, η θυσία γίνεται άρωμα για τον Θεό. Πολλές εξιλαστήριες θυσίες προσφέρονται και έπειτα από αυτά στον Θεό μέσω του Νόμου, ευχαριστήριες, σωτήριες, καθαρτήριες και θυσίες περί αμαρτίας· όλα αυτά κατάταξέ τα στα αρώματα, όπως και τις ολοκαρπώσεις και τα ολοκαυτώματα και τις μερικές αφιερώσεις των προσφορών, το στηθύνιο του ιερού σφαγίου, τον λοβό του ήπατος, το επινεφρίδιο στέαρ, και, επιπρόσθετα σε αυτά, το λιβάνι, τη σεμίδαλι που είναι εμποτισμένη με έλαιο, το σύνθετο θυμίαμα, και όλα τα άλλα τα οποία αγιάζονταν μέσω του πυρός, ας συμπεριληφθούν στον κατάλογο των αρωμάτων.

Όταν, λοιπόν, ακούμε ότι το μύρο της νύμφης αξιώνεται μεγαλύτερης αποδοχής από όλα τα αρώματα, μέσα από αυτόν τον λόγο μαθαίνουμε ότι το μυστήριο της αλήθειας, το οποίο επιτελείται μέσω της ευαγγελικής διδασκαλίας, είναι το μόνο ευώδες για τον Θεό, έχοντας προκριθεί έναντι όλων των αρωμάτων του Νόμου, εφόσον δεν καλύπτεται πλέον από κάποιον τύπο και σκιά, αλλά αναδίδει ευωδία με τη φανέρωση της αλήθειας. Διότι, εάν ο Κύριος οσμίστηκε κάτι από τα προγενέστερα αρώματα ως οσμή ευωδίας, το καθένα από αυτά αξιώθηκε της αποδοχής σύμφωνα με το πνευματικό νόημα που διαφαινόταν στα τελούμενα, και όχι σύμφωνα με την επιφανειακή και υλική μορφή των όσων γίνονταν. Και αυτό καθίσταται φανερό από τη μεγαλειώδη φωνή του προφήτη, ο οποίος λέει: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μόσχους ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους· διότι δεν πρόκειται να φάω κρέατα ταύρων ούτε αίμα τράγων να πιω». Καίτοι κατά το παρελθόν οι ζωοθυσίες τελούνταν επανειλημμένα. Αλλά, έστω κι αν γίνονταν αυτές, άλλο είναι εκείνο που νομοθετείται για σένα αινιγματικά μέσω αυτών, δηλαδή η αναγκαιότητα να σφαγιάζονται τα πάθη που βρίσκονται μέσα σου. «Διότι θυσία στον Θεό», λέει, «είναι το συντετριμμένο πνεύμα· καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουδενώσει». Έτσι προσφέρεται η θυσία της αινέσεώς μας, η οποία δοξάζει Εκείνον που οσμίζεται μια τέτοια οσμή.

Εάν, όμως, κάποιος ερμηνεύσει το «Είπεν ο Θεός» με τρόπο πιο σαρκικό, ώστε εξαιτίας αυτού να υποστηρίξει ότι παρήχθη από Αυτόν έναρθρος λόγος, αυτός ο ίδιος οπωσδήποτε θα υποθέσει ότι και το «Είδεν ο Θεός» συμβαίνει σύμφωνα με τη δική μας αντιληπτική ικανότητα μέσω της ενέργειας των οφθαλμών. Το ίδιο θα υποθέσει και για το «Άκουσε ο Κύριος και με ελέησε» και το «Οσφράνθηκε οσμή ευωδίας», καθώς και για όσα περιγράφει η Γραφή με πιο σωματικό τρόπο περί θείας κεφαλής ή ποδιού ή χεριού ή μύτης ή βλεφάρων ή δακτύλων ή υποδήματος. Εκλαμβάνοντας τα πάντα σύμφωνα με την άμεση και πρόχειρη σημασία τους, θα μας σκιαγραφήσει το θείο ως ανθρωποειδές, καθ' ομοιότητα των χαρακτηριστικών που παρατηρούνται σε εμάς. Εάν, αντίθετα, κάποιος, ακούγοντας ότι οι ουρανοί είναι έργα δακτύλων, και διαβάζοντας για κραταιό χέρι, για υψηλό βραχίονα, για οφθαλμό, βλέφαρα, πόδι και υποδήματα, αναλογίζεται θεοπρεπείς έννοιες για καθένα από αυτά που λέγονται, και δεν διαφθείρει τη διδασκαλία περί της καθαρής φύσεως του Θεού, μολύνοντάς την με σωματικές αντιλήψεις, τότε θα ήταν φυσικό επόμενο να θεωρεί και τις εκφωνήσεις των λέξεων ως ενδεικτικές του θείου βουλήματος, χωρίς ωστόσο να υποθέτει ότι πρόκειται για έναρθρες φωνές. Αντιθέτως, θα πρέπει να συλλογίζεται το εξής: ότι ο δημιουργός της λογικής φύσεως μας έχει δωρίσει τον λόγο ανάλογα με το μέτρο της φύσεώς μας, ώστε να έχουμε τη δυνατότητα να εξαγγέλλουμε μέσω αυτού τα κινήματα της ψυχής.

Διότι, όπως ακριβώς στα αναμμένα κάρβουνα, αν βάλεις κάτι εύοσμο, ελκύεις και συγκρατείς κοντά σου όσους πλησιάζουν, αν όμως βάλεις κάτι βαρύοσμο και δυσώδες, τους απωθείς και τους απομακρύνεις, έτσι συμβαίνει και με τη διάνοια. Αν μεν έχεις ιερή μελέτη και ζήλο, καθιστάς τον εαυτό σου άξιο της θείας επισκοπής, διότι αυτή είναι η οσμή ευωδίας την οποία οσφραίνεται ο Κύριος. Αν όμως τρέφεις μέσα σου λογισμούς πονηρούς, ρυπαρούς και γήινους, απομακρύνεσαι από τη θεία επισκοπή, καθιστώντας τον εαυτό σου, αλίμονο, άξιο της αποστροφής του Θεού! «Διότι δεν θα σταθούν οι παράνομοι μπροστά στα μάτια σου», λέει προς τον Θεό ο ψαλμωδός προφήτης. Εφόσον, λοιπόν, ο νόμος προστάζει, «να θυμάσαι πάντοτε τον Κύριο τον Θεό σου, και όταν κάθεσαι και όταν περπατάς, και όταν πλαγιάζεις και όταν σηκώνεσαι», και το Ευαγγέλιο λέει, «να ερευνάτε τις Γραφές» και σε αυτές θα βρείτε την αιώνια ζωή, και ο Απόστολος παραγγέλλει «να προσεύχεστε αδιαλείπτως», εκείνος που διατρίβει σε γήινους λογισμούς είναι οπωσδήποτε παράνομος. Και εκείνος που παραμένει σε πονηρούς και ρυπαρούς, πόσο μάλλον;

Προσέξτε, σας παρακαλώ, και ας μην προσπεράσουμε απλώς αυτό που ειπώθηκε· διότι αυτά τα σύντομα λόγια κρύβουν μέσα τους κάποιον πλούτο, και αν προσηλώσουμε τη διάνοιά μας, θα μπορέσουμε από αυτά και μόνο να κατανοήσουμε πλήρως τόσο την υπερβολή της φιλανθρωπίας του Δεσπότου, όσο και τη μεγάλη ένταση της κακίας των ανθρώπων εκείνης της εποχής. «Ο Νώε ήταν», λέει, «εξακοσίων ετών». Δεν μας δίδαξε τον αριθμό των ετών του δικαίου απλώς, ούτε μόνο για να μάθουμε πόσων ετών ήταν ο δίκαιος, αλλά επειδή προηγουμένως μας δίδαξε η θεία Γραφή, έχοντας ήδη αναφέρει ότι ο Νώε ήταν πεντακοσίων ετών, και, αφού μας έκανε γνωστό τον αριθμό των ετών, τότε διηγήθηκε τη μεγάλη ροπή των ανθρώπων προς την κακία, και ότι η διάνοια του ανθρώπου ρέπει σταθερά προς τα πονηρά από τη νεότητά του· γι' αυτό λέει ο Θεός: «Δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς, επειδή είναι σάρκες», προαναγγέλλοντάς τους το μέγεθος της αγανάκτησής του· έπειτα, για να τους δώσει επαρκή χρόνο ώστε να μετανοήσουν και να αποφύγουν την πείρα της αγανάκτησης, λέει: «Θα είναι δε οι ημέρες τους εκατόν είκοσι έτη»· αντί να πει: θα δείξω μακροθυμία ακόμη και μετά τα πεντακόσια έτη.

Διότι δεν του χρειάστηκε ούτε λαμπρό οικοδόμημα, ούτε ναός, ούτε κάποιος θαυμαστός οίκος, ούτε τίποτε άλλο· επειδή γνώριζε, γνώριζε σαφώς, ότι ο Δεσπότης επιζητεί μόνο την εσωτερική διάθεση. Και αφού οικοδόμησε ένα αυτοσχέδιο θυσιαστήριο, πήρε από τα καθαρά κτήνη και από τα καθαρά πτηνά, και πρόσφερε ολοκαρπώσεις. Και, με όση δύναμη διέθετε, επέδειξε την ευγνωμοσύνη της δικής του προαιρέσεως· την οποία αφού αποδέχθηκε ο φιλάνθρωπος Θεός, στεφάνωσε τη διάθεσή του και επιδεικνύει πάλι τη δική Του γενναιοδωρία. Διότι λέει η Γραφή: «Και οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας». Δες πώς η διάθεση εκείνου που πρόσφερε τη θυσία, γέμισε με πολλή ευωδία τον καπνό, την κνίσα και κάθε δυσοσμία που γεννιέται από αυτά. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε γράφοντας: «Επειδή είμαστε ευωδία Χριστού ανάμεσα σε εκείνους που σώζονται και σε εκείνους που χάνονται· στους μεν οσμή θανάτου για θάνατο, στους δε οσμή ζωής για ζωή». Οσμή ευωδίας.

Ο ίδιος ο πατριάρχης Αβραάμ, πριν δεχθεί την περιτομή, δικαιώθηκε μόνο από την πίστη. Διότι, πριν από την περιτομή, λέει η Γραφή: «Επίστευσε δε ο Αβραάμ στον Θεό, και αυτό του υπολογίστηκε ως δικαιοσύνη». Γιατί λοιπόν υπερηφανεύεσαι, ω Ιουδαίε, για την περιτομή; Μάθε ότι πριν από αυτήν πολλοί αναδείχθηκαν δίκαιοι. Διότι και ο Άβελ με την πίστη έκανε την προσφορά του, όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Με την πίστη ο Άβελ πρόσφερε στον Θεό ανώτερη θυσία από τον Κάιν»· και ο Ενώχ μετατέθηκε στον ουρανό, και ο Νώε, χάρη στη μεγάλη του δικαιοσύνη, διέφυγε εκείνον τον φοβερό κατακλυσμό· και ο Αβραάμ, πριν από την περιτομή, δοξάστηκε χάρη στην πίστη του στον Θεό. Έτσι, ανέκαθεν και από την αρχή, το ανθρώπινο γένος πέτυχε τη σωτηρία από την πίστη. Γι' αυτό ακριβώς και ο φιλάνθρωπος Δεσπότης επέτρεψε να του προσφέρονται θυσίες, ώστε, επειδή η φύση μας βρισκόταν ακόμη σε ατελέστερη κατάσταση, να μπορεί ο άνθρωπος ταυτόχρονα να επιδεικνύει την οφειλόμενη ευγνωμοσύνη, αλλά και να αποφύγει παντελώς τον όλεθρο της λατρείας των ειδώλων. Διότι, εάν, παρόλο που έγινε τόση συγκατάβαση, οι περισσότεροι δεν απέφυγαν το ολίσθημα, αν δεν είχε γίνει αυτό, πώς θα μπορούσε κανείς να διαφύγει τη βλάβη από εκεί; «Και οσμίστηκε Κύριος ο Θεός οσμή ευωδίας». Αλλά στην περίπτωση των αγνώμονων Ιουδαίων δεν συνέβη έτσι. Αλλά τι λέει; Άκουσε τον προφήτη να αναφέρει: «Το θυμίαμα είναι για μένα βδέλυγμα», υποδεικνύοντας ουσιαστικά τη μοχθηρία της προαιρέσεως εκείνων που το προσφέρουν.

Διότι, εάν τον καπνό και την κνίσα τα κατέστησε οσμή ευωδίας, τι δεν θα πράξει για αυτές τις δικές μας πνευματικές λατρείες, και πόση άνωθεν εύνοια δεν θα μας αξιώσει να απολαύσουμε; «Και οσφράνθηκε», λέει το κείμενο, «ο Κύριος ο Θεός οσμή ευωδίας». Είδες τα έργα που έγιναν από τον δίκαιο, πώς, όσον αφορά την εξωτερική όψη των γεγονότων, τυγχάνουν ευτελή, αλλά εξαιτίας της υγιούς του προθέσεως αποδεικνύονται πάρα πολύ μεγάλα; Παρατήρησε λοιπόν την άπειρη αγαθότητα του φιλάνθρωπου Δεσπότη. Και είπε ο Κύριος ο Θεός λαμβάνοντας την απόφαση: «Δεν θα καταραστώ πλέον τη γη εξαιτίας των έργων των ανθρώπων, διότι η διάνοια του ανθρώπου ρέπει σταθερά προς τα πονηρά από τη νεότητά του. Δεν θα επαναλάβω λοιπόν να πατάξω κάθε ζωντανή σάρκα, όπως έπραξα, για όλες τις υπόλοιπες ημέρες της γης».

Δ΄. Μεγάλος είναι ο όγκος της ευεργεσίας, και πολύ το μέγεθος της φιλανθρωπίας, και ανέκφραστη η υπερβολή της ανεξικακίας. Και είπε ο Κύριος ο Θεός, αφού διανοήθηκε. Το «αφού διανοήθηκε» λέγεται πάλι με τρόπο ανθρώπινο, και με βάση τη δική μας φύση. Δεν θα εξακολουθήσω πλέον να καταριέμαι τη γη εξαιτίας των έργων των ανθρώπων. Διότι και στην περίπτωση του πρωτοπλάστου καταράστηκε λέγοντας: «Αγκάθια και τριβόλους θα αναβλαστήσει»· και στην περίπτωση του Κάιν πάλι ομοίως. Επειδή, λοιπόν, και τώρα επέφερε τόσο μεγάλη πανωλεθρία, για να παρηγορήσει τον δίκαιο και να τον κάνει να πάρει θάρρος, και για να μη συλλογίζεται μέσα του, ποιο είναι το όφελος της ευλογίας που δόθηκε; Και γιατί να πει το «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», αν πρόκειται πάλι, ενώ αυξανόμαστε σε πλήθος, να καταστραφούμε; Διότι, βεβαίως, και παλαιότερα είχε πει στον Αδάμ «Αυξάνεσθε και πληθύνεσθε», και όμως επέφερε κατακλυσμό.

Για να μην έχει λοιπόν συνεχώς αγωνία, αναλογιζόμενος αυτά και στρέφοντάς τα διαρκώς στη διάνοιά του, δες τη φιλανθρωπία του Δεσπότη. «Δεν θα καταραστώ», λέει, «πλέον ξανά τη γη εξαιτίας των έργων των ανθρώπων». Δες πώς επισήμανε ότι εξαιτίας της δικής τους μοχθηρίας επέφερε την κατάρα στη γη. Έπειτα, για να μη νομίσουμε ότι, επειδή μεταβλήθηκαν προς το καλύτερο, γι' αυτόν τον λόγο έδωσε Αυτός αυτήν την υπόσχεση, λέει: «Επειδή η διάνοια του ανθρώπου ρέπει σταθερά προς τα πονηρά από τη νεότητά του».

Πρωτοφανές είδος φιλανθρωπίας. Επειδή, λέει, η διάνοια του ανθρώπου ρέπει επιμελώς προς τα πονηρά από τη νεότητά του, για τον λόγο αυτό, «Δεν θα καταραστώ πλέον τη γη». Διότι εγώ, λέει, έδειξα αυτά που προέρχονται από εμένα και μία και δεύτερη φορά· επειδή όμως βλέπω την κακία να αυξάνεται, υπόσχομαι να μην καταραστώ πλέον τη γη. Έπειτα, δείχνοντας το μέγεθος της φιλανθρωπίας του, πρόσθεσε: «Δεν θα πατάξω λοιπόν πλέον κάθε ζωντανή σάρκα, όπως έπραξα, για όλες τις ημέρες». Παρατήρησε πώς μέσα από όλα αυτά χαρίζει στον δίκαιο τη μεγαλύτερη παρηγοριά· μάλλον δε, όχι μόνο στον δίκαιο, αλλά, εξαιτίας της δικής του αγαθότητας, και σε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση που επρόκειτο να υπάρξει στο μέλλον. Διότι το «Δεν θα πατάξω λοιπόν πλέον κάθε ζωντανή σάρκα», και το «όπως έπραξα», και το «για όλες τις ημέρες», υποδεικνύουν ότι δεν θα υπάρξει πλέον τέτοιος κατακλυσμός, ούτε τόση πανωλεθρία θα καταλάβει την οικουμένη. Έπειτα φανερώνει και το αδιάκοπο της ευεργεσίας του: «Για όλες», λέει, «τις ημέρες», δηλαδή, για όλο τον αιώνα υπόσχομαι να μην επιδείξω πλέον τόση αγανάκτηση, ούτε να προκαλέσω τέτοια σύγχυση στην αρμονία των εποχών και στη διάταξη των στοιχείων της φύσης. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Η σπορά και ο θερισμός, το ψύχος και ο καύσωνας, το καλοκαίρι και η άνοιξη, η ημέρα και η νύχτα δεν θα πάψουν να υπάρχουν».

Δεν τα λέω αυτά απλώς, ούτε από υποκειμενική διάθεση αγάπης, αλλά τι λέγω; «Αφού έλαβα από τον Επαφρόδιτο τις δωρεές σας, ως οσμή ευωδίας, θυσία δεκτή, ευάρεστη στον Θεό». Ω, σε ποιο ύψος ανύψωσε το δώρο τους! Δεν το έλαβα εγώ, λέει, δεν το έλαβα εγώ, αλλά ο Θεός μέσω εμού. Ώστε, έστω κι αν εγώ δεν έχω ανάγκη, αυτό ας μην σας απασχολεί· επειδή ούτε ο Θεός είχε ανάγκη, και όμως αποδεχόταν τις προσφορές, σε τέτοιο βαθμό ώστε η θεία Γραφή να μην αποφεύγει να πει ότι «Οσφράνθηκε ο Θεός οσμή ευωδίας», πράγμα το οποίο αποτελεί γνώρισμα εκείνου που ευφραίνεται. Διότι γνωρίζετε, γνωρίζετε καλά πώς διατίθεται η ψυχή μας με τις ευωδίες, πώς ευφραίνεται, πώς αγαλλιάζει. Δεν απέφυγε, λοιπόν, η Γραφή να χρησιμοποιήσει για τον Θεό μια τόσο ανθρώπινη και ταπεινή έκφραση, για να δείξει στους ανθρώπους ότι τα δώρα τους έγιναν δεκτά. Διότι δεν τα έκανε δεκτά η κνίσα, ούτε ο καπνός, αλλά η προαίρεση αυτού που τα προσέφερε· επειδή, αν ίσχυε το αντίθετο, θα είχαν γίνει δεκτά και τα δώρα του Κάιν. Είπε, λοιπόν, ότι και ευφραίνεται, και πώς ευφραίνεται· διότι διαφορετικά δεν θα μπορούσαν να το κατανοήσουν οι άνθρωποι.

Διότι, σύμφωνα με τη θεία φωνή, η διάνοια των ανθρώπων ρέπει προς τα πονηρά. Γι' αυτό λέει: ας είναι το μεγαλύτερο μέλημά σου το να αγνοήσεις ακόμη και τον ίδιο σου τον εαυτό. Γιατί; Για να σε αγαπήσει ο Πατέρας σου, ο οποίος βλέπει στα κρυφά την ιλαρή και πρόθυμη προσφορά σου προς τους φτωχούς, και να σε ανταμείψει στα φανερά. Μεγάλο και σεμνό θέατρο ετοίμασε για όσους κάνουν ελεημοσύνες· και αυτό που επιθυμούν οι ελεήμονες, τους το έχει χαρίσει με μεγάλη αφθονία· ώστε, ακόμη κι αν μυριάδες ανθρώπων σας βλέπουν να κάνετε ελεημοσύνη, εσείς να μην τους δίνετε σημασία, ούτε να επιθυμήσετε την πρόσκαιρη δόξα που προέρχεται από αυτούς. Αλλά αν θέλετε, λέει, να έχετε θεατές των έργων σας, λάβετε ως θεατές, λέει, τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους και τον Δημιουργό και Δεσπότη των πάντων. Αν πάλι θέλετε να έχετε ανθρώπους ως θεατές των πράξεών σας, και κάνετε τις ελεημοσύνες για επίδειξη ενώπιόν τους, θα έχετε εκατό ή χίλιους θεατές να σας επαινούν. Εάν όμως φροντίσετε επιμελώς να μείνετε κρυφοί από εκείνους που σας επαινούν στον παρόντα βίο, και να μείνετε κρυφοί με τέτοιο τρόπο, ώστε ακόμη κι αν κάποιοι σας δοξάσουν, να μην το αποδεχθείτε με ευχαρίστηση και οδηγηθείτε σε έπαρση, αλλά μάλλον να αποστρέφεστε τέτοιους ανθρώπους και να τους αποκρούετε· τότε, κατά την ημέρα εκείνη τη φοβερή, ενώπιον ολόκληρης της οικουμένης, θα λάβετε τα στεφάνια της δόξας.

Άνδρες αδελφοί και πατέρες, ακούστε. Ακούστε, δεν λέω «Πειστείτε»· διότι γνωρίζω την απιστία της γνώμης σας· αλλά «Ακούστε». Ο Θεός της δόξης εμφανίστηκε στον πατέρα μας Αβραάμ στη Μεσοποταμία. Όχι στην Ιερουσαλήμ, όχι στον περιβόητο ναό, αλλά στη Μεσοποταμία, όπου ο τόπος ήταν κατείδωλος, όπου η πατρίδα καταπνιγόταν από τους αθέους· στη Μεσοποταμία, όπου αποδιδόταν σεβασμός σε ξόανα, όπου απέδιδαν το πανάγιο όνομα σε ξύλα και λίθους, εκεί του εμφανίστηκε. Διότι γνώριζε ότι μέσα στα αγκάθια βλαστάνει το ρόδο, και ανάμεσα στα ζιζάνια αναφύεται ο ευγενής σίτος· όπως ακριβώς ο πολύαθλος Ιώβ στην άσωτη χώρα της Αυσίτιδος εμφανίστηκε ως ρόδο μέσα στα αγκάθια, και ως κρίνο ανάμεσα στους τριβόλους, και έλαμπε με τις αρετές του ως φωστήρας στο σκοτάδι της άγνοιας, και ως πύργος μέσα στην καταστροφή ήταν ολοφάνερος σε όλες τις άνω δυνάμεις, επαυξάνοντας τα κατορθώματα από τη γη προς τον ουρανό, εκπέμποντας τους καρπούς της δικαιοσύνης από το βάθος προς το ύψος· γι' αυτό, αφού ο Θεός οσφράνθηκε τον καρπό τους, όπως ακριβώς και του Νώε μετά τον κατακλυσμό (διότι οσφράνθηκε ο Κύριος οσμή ευωδίας), έδινε μαρτυρία στον δικό Του θεράποντα: Ιδού άνθρωπος δίκαιος, αληθινός, θεοσεβής, ο οποίος απέχει από κάθε κακό, εκπληρώνοντας τις επιταγές του νόμου πριν από τον νόμο· διότι, έχοντας τον έμφυτο νόμο, δεν είχε ανάγκη τον γραπτό· διότι είναι γνωστά στον Θεό ανέκαθεν όλα τα έργα Του.

Κλίνε την καρδιά μου στα μαρτύριά σου, και όχι στην πλεονεξία. Η φύση των υδάτων έχει την ιδιότητα να ρέει προς τα κάτω, και εάν βρει κάποια διέξοδο, προς τα εκεί κατευθύνεται εξ ολοκλήρου· έτσι, όταν ο διάβολος διήνοιξε την οδό προς την αμαρτία, η φύση των ανθρώπων έρρεψε προς το χειρότερο. Επομένως, πολύ εύστοχα ικετεύει ο προφήτης να κλίνει η καρδιά του προς τα θεία μαρτύρια, και να αποφύγει τη δοκιμασία της ροπής προς την αντίθετη κατεύθυνση. Διότι η διάνοια του ανθρώπου είναι σταθερά προσηλωμένη στα πονηρά από τη νεότητά του, όπως είναι γεγραμμένο. Προσευχόμαστε λοιπόν, διδασκόμενοι από τον προφήτη, να κλίνουν οι καρδιές μας στα δικά Του μαρτύρια, και όχι στην πλεονεξία, στις αρπαγές και στις αδικίες, ούτε στους περισπασμούς τούτου του κόσμου. Διότι όλος ο βίος των ασεβών βρίσκεται σε διαρκή μέριμνα, σύμφωνα με τον πολύαθλο Ιώβ. Από αυτά, άλλωστε, συγκεντρώνεται και ο πλούτος, ο οποίος ονομάζεται και μαμωνάς.