Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 1:4

Λένε, λοιπόν, ότι είναι γραμμένο στις μεν Παροιμίες: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του»· στην δε προς Εβραίους Επιστολή, λέγοντας ο Απόστολος: «Έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα έχει κληρονομήσει σε σχέση με αυτούς»· και λίγο παρακάτω: «Γι' αυτό, άγιοι αδελφοί, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον εποίησε»· και στις Πράξεις επίσης: «Ας είναι, λοιπόν, γνωστό σε όλους σας, σε όλο τον οίκο του Ισραήλ, ότι ο Θεός έκανε και Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε».

Διότι έχει γραφτεί: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· επειδή είναι αναγκαίο να εξετάσουμε πρώτα τούτο: πρέπει, όπως αρμόζει και είναι αναγκαίο να πράττουμε σε όλη τη θεία Γραφή, έτσι και εδώ, να εκλαμβάνουμε πιστά τον χρόνο κατά τον οποίο μίλησε ο Απόστολος, το πρόσωπο και το ζήτημα για το οποίο έγραψε, προκειμένου ο αναγνώστης, αγνοώντας τα ή παραβλέποντας κάποιο από αυτά, να μη βρεθεί εκτός του αληθινού νοήματος. Αυτό ακριβώς γνωρίζοντας και εκείνος ο φιλομαθής ευνούχος, παρακαλούσε τον Φίλιππο λέγοντας: «Σε παρακαλώ, για ποιον το λέει αυτό ο προφήτης; Για τον εαυτό του ή για κάποιον άλλον;».

Αυτό είναι δυνατόν να το διαπιστώσει κανείς, εάν κατανοήσει σωστά την αρχή του αναγνώσματος. Διότι λέγει ο Απόστολος: «Ο Θεός, αφού τον παλαιό καιρό μίλησε στους πατέρες με πολλούς και διάφορους τρόπους μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού»· έπειτα, λίγο πιο κάτω, λέγει: «Αφού έκανε ο ίδιος τον καθαρισμό των αμαρτιών μας, κάθισε στα δεξιά της μεγαλοσύνης του Θεού στα ύψιστα, γινόμενος τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα έχει κληρονομήσει σε σύγκριση με αυτούς». Το αποστολικό ρητό, λοιπόν, αναφέρεται στον καιρό κατά τον οποίο μας μίλησε μέσω του Υιού, όταν και συντελέστηκε ο καθαρισμός των αμαρτιών. Πότε όμως μας μίλησε μέσω του Υιού; Και πότε έγινε ο καθαρισμός των αμαρτιών; Και πότε έγινε άνθρωπος, αν όχι μετά τους προφήτες, στις έσχατες ημέρες; Έπειτα, εφόσον ο λόγος αφορά τη θεία οικονομία για εμάς και αναφέρεται στους έσχατους καιρούς, εύλογα υπενθύμισε ότι ούτε και κατά τα προηγούμενα χρόνια σιώπησε ο Θεός προς τους ανθρώπους· διότι τους μίλησε μέσω των προφητών. Και επειδή και οι προφήτες διακόνησαν, και ο νόμος παραδόθηκε μέσω αγγέλων, αλλά και ο Υιός ήλθε στον κόσμο και ήλθε για να διακονήσει, αναγκαία πρόσθεσε το «γινόμενος τόσο ανώτερος από τους αγγέλους», θέλοντας να δείξει ότι, όσο διαφέρει ο Υιός από τον δούλο, τόσο και η διακονία του Υιού έγινε ανώτερη από τη διακονία των δούλων.

Διακρίνοντας, λοιπόν, ο Απόστολος τη διακονία, τόσο την παλαιά όσο και την καινή, εκφράζεται με παρρησία γράφοντας προς τους Ιουδαίους και λέγοντας: «Έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους». Γι' αυτόν τον λόγο δεν εκφράστηκε διόλου συγκριτικά, λέγοντας ότι έγινε «μεγαλύτερος» ή «τιμιότερος», ώστε να μη θεωρήσει κανείς ότι Αυτός και εκείνοι ανήκουν στο ίδιο γένος· αντίθετα, είπε «ανώτερος», για να καταστήσει σαφή τη διαφορά της φύσεως του Υιού σε σχέση με τα γεννητά.

Εφόσον λοιπόν αυτά έχουν γραφτεί κατ' αυτόν τον τρόπο, δεν υποδηλώνεται από αυτά ότι ο Υιός είναι γενητός, ω Αρειανοί, αλλά μάλλον ότι είναι διαφορετικός από τα γενητά, και απολύτως οικείος προς τον Πατέρα, όντας στους κόλπους Του. Διότι και το αναγραφόμενο εδώ, δηλαδή το «γενόμενος», δεν σημαίνει ότι ο Υιός είναι γενητός, όπως εσείς νομίζετε. Εάν μεν δηλαδή είχε πει απλώς το «γενόμενος» και σιωπούσε, θα υπήρχε δικαιολογία για τους Αρειανούς· επειδή όμως έχει μιλήσει εκ των προτέρων για τον Υιό, έχοντας αποδείξει μέσω όλης της περικοπής ότι Αυτός είναι διαφορετικός από τα γενητά, δεν έθεσε το «γενόμενος» εντελώς αποκομμένα, αλλά συνέδεσε το «κρείττων» με το «γενόμενος».

Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, και ο ίδιος ο Υιός δεν είπε, «Ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου», για να μην τον θεωρήσει κανείς ξένο προς τη δική Του φύση· αλλά είπε «μεγαλύτερος», όχι ως προς κάποιο μέγεθος ούτε ως προς τον χρόνο, αλλά εξαιτίας της γέννησής Του από τον ίδιο τον Πατέρα. Πάντως, και με το να πει ότι είναι «μεγαλύτερος», έδειξε και πάλι την ιδιότητα της ουσίας. Και ο ίδιος ο Απόστολος, μη θέλοντας πρωτίστως να συγκρίνει την ουσία του Λόγου με τα κτιστά δημιουργήματα, έλεγε: «Έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· διότι είναι ασύγκριτος, ή μάλλον είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Αλλά, αποβλέποντας στην ένσαρκη παρουσία του Λόγου και στην οικονομία που πραγματοποιήθηκε τότε από Αυτόν, θέλησε να δείξει ότι Αυτός δεν είναι όμοιος με εκείνους που προηγήθηκαν· έτσι ώστε, όσο διαφέρει κατά τη φύση από εκείνους που είχαν αποσταλεί προηγουμένως από Αυτόν, τόσο περισσότερο και η χάρη που δόθηκε από Αυτόν και μέσω Αυτού να γίνει ανώτερη από τη διακονία των αγγέλων. Διότι ίδιον των δούλων ήταν να απαιτούν μόνο τους καρπούς, ενώ του Υιού και Δεσπότη είναι να χαρίζει τα χρέη και να μεταβιβάζει τον αμπελώνα. Και τα όσα προσθέτει στη συνέχεια ο Απόστολος δείχνουν τη διαφορά του Υιού σε σχέση με τα κτιστά, όταν λέει: «Γι' αυτό πρέπει να προσέχουμε περισσότερο σε όσα έχουμε ακούσει, μήπως τυχόν παρασυρθούμε».

Εφόσον αυτό κατανοείται κατ' αυτόν τον τρόπο, θα ήταν επακόλουθο και όσον αφορά τον Υιό, όσα και όσες φορές λέγονται τα ρήματα «έγινε» και «γίνε», να διατηρούν το ίδιο ακριβώς νόημα. Επομένως, όταν ακούμε τις εκφράσεις «αφού έγινε ανώτερος από τους αγγέλους» και το «έγινε», να μην επινοούμε κάποια αρχή δημιουργίας για τον Λόγο, ούτε βέβαια εξαιτίας αυτών να Τον φανταζόμαστε ως γενητό. Αντιθέτως, να κατανοούμε τα λεγόμενα του Παύλου ως αναφερόμενα στη διακονία και την οικονομία, όταν Εκείνος έγινε άνθρωπος. Διότι, όταν ο Λόγος έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας, και ήλθε για να διακονήσει και να χαρίσει σε όλους τη σωτηρία, τότε έγινε για εμάς σωτηρία, και έγινε ζωή, και έγινε εξιλασμός· τότε η υπέρ ημών οικονομία Του έγινε ανώτερη από τους αγγέλους, και έγινε οδός, και έγινε ανάσταση. Και όπως το «Γίνε για μένα Θεός υπερασπιστής» δεν σημαίνει τη δημιουργία της ουσίας του ίδιου του Θεού, αλλά τη φιλανθρωπία, όπως έχει ήδη ειπωθεί, έτσι και τώρα το «αφού έγινε ανώτερος από τους αγγέλους», και το «έγινε», και το «κατά τόσο έγινε ο Ιησούς εγγυητής (μιας ανώτερης διαθήκης)», δεν υποδηλώνουν ότι η ουσία του Λόγου είναι γενητή —μη γένοιτο!— αλλά φανερώνουν την ευεργεσία που προήλθε σε εμάς από την ενανθρώπησή Του, έστω και αν οι αιρετικοί αποδεικνύονται αχάριστοι και διακατέχονται από φιλόνεικη διάθεση προς την ασέβεια.

Διότι, εάν γνώριζαν, δεν θα ενέκλειαν τους εαυτούς τους στην απιστία των σημερινών Ιουδαίων, αλλά ρωτώντας θα μάθαιναν ότι: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Όταν δε, με την ευδοκία του Πατρός, ο ίδιος ο Λόγος έγινε άνθρωπος, τότε εύλογα ειπώθηκε γι' αυτόν από μεν τον Ιωάννη το: «Ο Λόγος έγινε σάρκα»· από δε τον Πέτρο: «Κύριο και Χριστό τον έκανε»· και μέσω του Σολομώντα, σαν να ειπώθηκε από τον ίδιο τον Κύριο: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· από δε τον Παύλο: «Έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· και πάλι: «Κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου»· και ξανά: «Γι' αυτό, αδελφοί άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε Εκείνον που τον έκανε»· διότι όλα τα παρόμοια ρητά έχουν την ίδια ισχύ και έννοια που αποβλέπει στην ευσέβεια, και φανερώνουν τη θεότητα του Λόγου, καθώς και τα όσα λέγονται γι' αυτόν κατά τον ανθρώπινο τρόπο, εξαιτίας του ότι έγινε και Υιός Ανθρώπου.

Διότι είναι το ίδιο πράγμα να λέει κανείς «ποίημα» και «κτίσμα»· ώστε και η απόδειξη για το ότι δεν είναι ποίημα, είναι η ίδια με εκείνη για το ότι δεν είναι κτίσμα. Γι' αυτό και θα απορούσε κανείς μαζί τους, που επινοούν για τον εαυτό τους προφάσεις προς ασέβεια και δεν ντρέπονται για τους ελέγχους και τις ανασκευές που γίνονται στο κάθε επιχείρημά τους. Διότι παλαιότερα επινοούσαν τρόπους για να εξαπατούν, ρωτώντας τους απλοϊκούς: «Ο Ών δημιούργησε από το μηδέν αυτόν που δεν υπήρχε, ή αυτόν που υπήρχε;» και «Είχες υιό πριν τον γεννήσεις;». Όταν όμως αποδείχθηκε ότι αυτό είναι σαθρό, εφηύραν να λένε: «Ένα είναι το αγένητο ή δύο;». Έπειτα, αφού ελέγχθηκαν και ως προς αυτό, συμπλήρωσαν αμέσως: «Είναι αυτεξούσιος και τρεπτής φύσεως;». Αλλά όταν απορρίφθηκε και αυτό, πάλι επινόησαν να λένε: «Έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους». Όταν όμως η αλήθεια ανασκεύασε και αυτό, τώρα πλέον, συγκεντρώνοντας όλα εκείνα, νομίζουν ότι, με τη χρήση των λέξεων «ποίημα» και «κτίσμα», στηρίζουν την αίρεσή τους. Διότι πάλι τα ίδια υποδηλώνουν και δεν απομακρύνονται από τις δικές τους κακονοίες, παραλλάσσοντας και αντιστρέφοντας με διάφορους τρόπους τα ίδια επιχειρήματα, με σκοπό ίσως, μέσω της ποικιλίας, να μπορέσουν να εξαπατήσουν κάποιους.

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΚΑΤΑ ΑΡΕΙΑΝΩΝ ΛΟΓΟΣ ΤΡΙΤΟΣ. Οι Αρειομανίτες, όπως φαίνεται, έχοντας άπαξ αποφασίσει να γίνουν αποστάτες και παραβάτες της αλήθειας, προσπαθούν πεισματικά να ελκύσουν στον εαυτό τους το γεγραμμένο: «Όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, περιφρονεί τα πάντα»· διότι ούτε όταν ελέγχονται σταματούν, ούτε όταν βρίσκονται σε αδιέξοδο ντρέπονται· αλλά, έχοντας όψη πόρνης, αποθρασύνθηκαν απέναντι σε όλους με τις ασέβειές τους. Και πράγματι, ενώ τα ρητά που προφασίζονταν, δηλαδή το «Ο Κύριος με έκτισε», και το «Έγινε ανώτερος από τους αγγέλους», και το «Πρωτότοκος», και το «Όντας πιστός σε Αυτόν που τον εποίησε», έχουν ορθό νόημα και αποδεικνύουν την ευσέβεια προς τον Χριστό, δεν γνωρίζω πώς πάλι οι ίδιοι, σαν να περιλούστηκαν από το δηλητήριο του φιδιού, και μη βλέποντας αυτά που πρέπει να βλέπουν, ούτε κατανοώντας αυτά που διαβάζουν, σαν να τα ξερνούν από τα βάθη της ασεβούς καρδιάς τους, άρχισαν πλέον να διασύρουν και τον λόγο του Κυρίου: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα»· λέγοντας: «Πώς είναι δυνατόν αυτός να χωράει σε εκείνον, και εκείνος σε τούτον; Ή πώς είναι γενικώς δυνατόν ο Πατέρας, όντας μεγαλύτερος, να χωράει στον Υιό που είναι μικρότερος; Ή τι το θαυμαστό υπάρχει αν ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, από τη στιγμή που και για εμάς έχει γραφτεί: "Διότι μέσα σε αυτόν ζούμε, και κινούμαστε, και υπάρχουμε";»

Λένε, λοιπόν, ότι έχει γραφτεί στις Παροιμίες: «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», ενώ στην προς Εβραίους επιστολή ο απόστολος λέει: «έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό είναι το όνομα που έχει κληρονομήσει σε σχέση με αυτούς» και λίγο πιο κάτω: «γι' αυτό, άγιοι αδελφοί, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον εποίησε», και στις Πράξεις επίσης: «ας είναι, λοιπόν, γνωστό σε σας, σε όλο τον οίκο του Ισραήλ, ότι ο Θεός εποίησε και Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο εσείς σταυρώσατε». Προβάλλοντας αυτά διαρκώς και πλανώμενοι ως προς το νόημά τους, νόμισαν εξαιτίας αυτών ότι ο Λόγος του Θεού είναι κτίσμα και ποίημα και ένα από τα γενητά. Και έτσι εξαπατούν τους άφρονες, προβάλλοντας ως πρόφαση τα ρητά, ενώ αντί για την αληθινή έννοια σπέρνουν το δηλητήριο της δικής τους αίρεσης. Διότι, «αν γνώριζαν, δεν θα ασεβούσαν απέναντι στον Κύριο της δόξης» ούτε θα παρερμήνευαν αυτά που έχουν γραφτεί ορθά.

Διότι είναι γεγραμμένο: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· διότι αυτό είναι αναγκαίο να εξετάσουμε πρώτα. Πρέπει δε, όπως αρμόζει και είναι αναγκαίο να πράττουμε σε όλη τη Θεία Γραφή, έτσι και εδώ, να κατανοούμε με πιστότητα τον χρόνο κατά τον οποίο μίλησε ο απόστολος, το πρόσωπο και το ζήτημα για το οποίο έγραψε, ώστε ο αναγνώστης, αγνοώντας αυτά ή κάποιο από αυτά, να μη βρεθεί εκτός του αληθινού νοήματος. Διότι, γνωρίζοντας το αυτό και εκείνος ο φιλομαθής ευνούχος, παρακαλούσε τον Φίλιππο λέγοντας: «Σε παρακαλώ, για ποιον μιλάει ο προφήτης; Για τον εαυτό του ή για κάποιον άλλον;» Επειδή φοβόταν μήπως, αποδίδοντας το ανάγνωσμα σε λάθος πρόσωπο, απομακρυνθεί πλανημένος από το ορθό νόημα. Αλλά και οι μαθητές, θέλοντας να μάθουν τον χρόνο των όσων ελέχθησαν, παρακαλούσαν τον Κύριο λέγοντας: «Πες μας, πότε θα γίνουν αυτά; Και ποιο θα είναι το σημείο της δικής σου παρουσίας;» Διότι και αυτοί, ακούγοντας από τον Σωτήρα τα περί του τέλους, ήθελαν να μάθουν και τον χρόνο, ώστε ούτε οι ίδιοι να πλανηθούν, αλλά να μπορέσουν να διδάξουν και τους άλλους. Έτσι λοιπόν, αφού έμαθαν, διόρθωσαν τους Θεσσαλονικείς που επρόκειτο να πλανηθούν. Όταν, λοιπόν, κάποιος κατέχει καλά τη γνώση αυτών των ζητημάτων, διατηρεί ορθή και υγιή την κατανόηση της πίστεως· εάν όμως κάποιος εκλάβει κάτι από αυτά λανθασμένα, τότε αμέσως εκπίπτει σε αίρεση.

Τέτοια λοιπόν έχοντας πάθει και οι Χριστομάχοι, εξέπεσαν σε μυσαρή αίρεση. Διότι, εάν γνώριζαν το πρόσωπο, το γεγονός και τον χρόνο του αποστολικού ρητού, δεν θα ασεβούσαν τόσο πολύ οι άφρονες, αποδίδοντας τα ανθρώπινα στη θεότητα. Αυτό δε είναι δυνατόν να το διαπιστώσει κανείς, εάν εξετάσει την αρχή του αναγνώσματος. Διότι λέει ο απόστολος: «Αφού ο Θεός μίλησε παλαιά στους πατέρες μέσω των προφητών πολλές φορές και με πολλούς τρόπους, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς διά του Υιού»· έπειτα, μετά από λίγο, λέει: «αφού πραγματοποίησε ο ίδιος τον καθαρισμό των αμαρτιών, κάθισε στα δεξιά της μεγαλωσύνης, γινόμενος τόσο ανώτερος από τους αγγέλους». Επομένως, το αποστολικό ρητό αναφέρεται στον χρόνο κατά τον οποίο «μίλησε σε εμάς διά του Υιού», τότε που έγινε και «ο καθαρισμός των αμαρτιών». Και πότε μίλησε σε εμάς διά του Υιού; Και πότε έγινε ο καθαρισμός των αμαρτιών, αν όχι όταν έγινε άνθρωπος μετά τους προφήτες, «στις έσχατες ημέρες»;

Έπειτα, καθώς η αφήγηση αφορούσε την περί ημάς θεία οικονομία, μιλώντας για τους έσχατους καιρούς, ανέφερε στη συνέχεια ότι ο Θεός δεν σιώπησε προς τους ανθρώπους ούτε κατά τους παλαιότερους χρόνους. Διότι τους μίλησε «μέσω των προφητών»· και επειδή και οι προφήτες διακόνησαν και «ο νόμος παραδόθηκε μέσω αγγέλων», αλλά και ο Υιός ήλθε στον κόσμο και «ήλθε για να διακονήσει», αναγκαίως πρόσθεσε το «έχοντας γίνει τόσο πολύ ανώτερος από τους αγγέλους», θέλοντας να δείξει ότι, όσο διαφέρει ο Υιός από τον δούλο, τόσο ανώτερη έχει γίνει η διακονία του Υιού σε σύγκριση με τη διακονία των δούλων. Διακρίνοντας, λοιπόν, ο απόστολος τη διακονία της Παλαιάς και της Καινής, μιλάει με παρρησία γράφοντας προς τους Ιουδαίους και λέγοντας: «έχοντας γίνει τόσο πολύ ανώτερος από τους αγγέλους». Γι' αυτό τον λόγο, εξάλλου, δεν χρησιμοποίησε καθόλου τους συγκριτικούς όρους έχοντας γίνει «μεγαλύτερος» ή «τιμιότερος», ώστε να μην θεωρήσει κανείς ότι Αυτός και εκείνοι ανήκουν στο ίδιο γένος (ότι είναι ομογενείς), αλλά είπε «ανώτερος» (κρείττων), για να φανερώσει τη διαφορά της φύσεως του Υιού σε σχέση με τα γενητά κτίσματα. Και για αυτά έχουμε την απόδειξη από τις θείες Γραφές, αφενός από τον Δαβίδ που ψάλλει: «Ανώτερη είναι μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες», και αφετέρου από τον Σολομώντα που αναφωνεί: «Λάβετε παιδεία και όχι αργύριο, και γνώση παρά δοκιμασμένο χρυσάφι· διότι η σοφία είναι ανώτερη από τους πολύτιμους λίθους, και κανένα πολύτιμο πράγμα δεν είναι αντάξιό της». Διότι πώς είναι δυνατόν η σοφία και οι λίθοι της γης να μην είναι ετερούσια και διαφορετικής φύσεως;

Εφ' όσον λοιπόν έχουν γραφεί αυτά κατ' αυτόν τον τρόπο, ω Αρειανοί, δεν υποδηλώνεται από αυτά ότι ο Υιός είναι γενητός, αλλά μάλλον ότι είναι διαφορετικός από τα γενητά, και γνήσιος του Πατρός, ευρισκόμενος στους κόλπους Του. Διότι και το «γενόμενος» που αναγράφεται εδώ, δεν σημαίνει ότι ο Υιός είναι γενητός, όπως εσείς νομίζετε. Επειδή, αν είχε πει απλώς «γενόμενος» και έπειτα είχε σιωπήσει, θα υπήρχε πρόφαση για τους Αρειανούς· επειδή όμως χρησιμοποίησε προηγουμένως τον όρο «Υιός», αποδεικνύοντας σε όλη την περικοπή ότι Αυτός είναι διαφορετικός από τα γενητά, δεν έθεσε ούτε το «γενόμενος» απολύτως, αλλά συνέδεσε το «κρείττων» με το «γενόμενος». Διότι θεώρησε τη λέξη αδιάφορη, γνωρίζοντας ότι, όταν πρόκειται για ομολογουμένως γνήσιο υιό, εκείνος που λέει το «γενόμενος» λέει κάτι ταυτόσημο με το να έχει γεννηθεί και ότι είναι «κρείττων». Διότι για το γεννητό δεν υπάρχει διαφορά, ακόμη και αν πει κάποιος «έγινε» ή «έχει φτιαχτεί», ενώ τα γενητά, όντας δημιουργήματα, είναι αδύνατον να ονομάζονται «γεννητά», εκτός εάν βεβαίως, μετέχοντας στη συνέχεια στον γεννητό Υιό, λέγεται ότι έχουν γεννηθεί και αυτά, όχι βέβαια λόγω της δικής τους φύσης, αλλά λόγω της μετοχής τους στον Υιό εν Πνεύματι. Και αυτό πάλι το γνωρίζει η Θεία Γραφή, όταν λέει αφενός για τα γενητά: «πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο» και «πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησεν», και αφετέρου για τους υιούς των γενητών: «έγιναν στον Ιώβ επτά υιοί και τρεις θυγατέρες» και «ο Αβραάμ ήταν εκατό ετών, όταν του έγινε ο Ισαάκ ο υιός του»· και ο Μωυσής έλεγε: «εάν γίνουν σε κάποιον υιοί».

Αλλά θα ντραπούν, εφόσον φαντάζονται τέτοια πράγματα, από τον υμνωδό ο οποίος λέει: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» και «Ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;». Θα ακούσουν όμως —μήπως και έστω με αυτόν τον τρόπο κατανοήσουν— ότι η σύγκριση συνηθίζεται ομολογουμένως να γίνεται μεταξύ των ομογενών και όχι μεταξύ των ετερογενών. Κανείς, λοιπόν, δεν θα συνέκρινε τον Θεό με τον άνθρωπο, ούτε πάλι τον άνθρωπο με τα άλογα ζώα, ούτε τα ξύλα με τους λίθους, εξαιτίας του ανόμοιου της φύσης τους· διότι ο μεν Θεός είναι κάτι το ασύγκριτο, ενώ ο άνθρωπος συγκρίνεται με άνθρωπο, το ξύλο με ξύλο και ο λίθος με λίθο. Και δεν θα χρησιμοποιούσε κανείς σε αυτές τις περιπτώσεις τον όρο «ανώτερος» (κρεῖττον), αλλά το «περισσότερο» (μᾶλλον) και το «πλέον». Έτσι, ο Ιωσήφ ήταν περισσότερο ωραίος από τους αδελφούς του, και η Ραχήλ από τη Λεία. Και «αστέρας από αστέρα» δεν είναι «ανώτερος», αλλά μάλλον «διαφέρει στη δόξα». Στην περίπτωση όμως των ετερογενών, όταν κανείς τα παραβάλλει μεταξύ τους, τότε το «ανώτερος» λέγεται για να δηλώσει τη ριζική διαφορά, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί για τη σοφία σε σχέση με τους πολύτιμους λίθους. Εάν, λοιπόν, ο Απόστολος είχε πει «τόσο περισσότερο ο Υιός υπερέχει των αγγέλων» ή «τόσο μεγαλύτερός τους είναι», θα είχατε κάποια πρόφαση να ισχυρίζεστε ότι ο Υιός συγκρίνεται με τους αγγέλους. Τώρα όμως, επειδή λέει ότι Αυτός είναι «ανώτερος» και «διαφέρει τόσο πολύ», όσο απέχει ένας υιός από τους δούλους, αποδεικνύει ότι Αυτός έχει άλλη φύση από εκείνη των αγγέλων.

Και ο ίδιος ο απόστολος, μη θέλοντας πρωτίστως να συγκρίνει την ουσία του Λόγου με τα γενητά, έλεγε: «έχοντας γίνει τόσο πολύ ανώτερος από τους αγγέλους»· διότι είναι ασύγκριτη, ή μάλλον πρόκειται για κάτι εντελώς διαφορετικό· αλλά αποβλέποντας στην ένσαρκη παρουσία του Λόγου και στην οικονομία που πραγματοποιήθηκε τότε από αυτόν, θέλησε να δείξει ότι αυτός δεν είναι όμοιος με τους προηγούμενους, ώστε, όσο διαφέρει κατά τη φύση από εκείνους που είχαν αποσταλεί προηγουμένως από αυτόν, τόσο περισσότερο και η χάρη που δόθηκε από αυτόν και μέσω αυτού να αναδειχθεί ανώτερη από τη διακονία των αγγέλων. Διότι έργο των δούλων ήταν να απαιτούν μόνο τους καρπούς, ενώ του Υιού και Δεσπότη να χαρίσει τις οφειλές και να μεταθέσει τον αμπελώνα. Άλλωστε και τα όσα προσθέτει ο απόστολος δείχνουν τη διαφορά του Υιού προς τα γενητά, όταν λέει: «Γι' αυτό οφείλουμε να προσέχουμε περισσότερο αυτά που ακούσαμε, μήπως τυχόν παρασυρθούμε. Διότι, αν ο λόγος που ειπώθηκε μέσω αγγέλων αποδείχθηκε βέβαιος και κάθε παράβαση και παρακοή έλαβε δίκαιη μισθαποδοσία, πώς εμείς θα ξεφύγουμε, αν αμελήσουμε μια τόσο μεγάλη σωτηρία, η οποία, αφού άρχισε να κηρύσσεται από τον Κύριο, βεβαιώθηκε σε εμάς από εκείνους που την άκουσαν;» Αν ο Υιός ήταν ένα από τα γενητά, ούτε «ανώτερος» από αυτά θα ήταν, ούτε θα επιφυλασσόταν εξαιτίας του μεγαλύτερη τιμωρία για την «παρακοή».

Και οι μεν άγγελοι διακονούν ανεβαίνοντας και κατεβαίνοντας· για τον Υιό όμως λέει: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Και όταν μεν οι άγγελοι διακονούν, λένε ότι «απεστάλην σε εσένα» και «ο Κύριος έδωσε εντολή»· ο Υιός όμως, έστω και αν λέει με ανθρώπινο τρόπο ότι «απεστάλην» και έρχεται για να «ολοκληρώσει το έργο» και να «διακονήσει», εντούτοις, υπάρχοντας ως Λόγος και Εικόνα, λέει «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα» και «ο Πατέρας που μένει μέσα μου αυτός κάνει τα έργα»· διότι όσα βλέπει κανείς σε τούτη την Εικόνα, αυτά είναι έργα του Πατέρα. Αυτά, λοιπόν, είναι αρκετά για να φέρουν σε αμηχανία όσους μάχονται την ίδια την αλήθεια. Αν όμως, επειδή έχει γραφτεί «αφού έγινε ανώτερος», δεν θέλουν να δεχθούν ότι το «έγινε» λέγεται για τον Υιό, κατανοώντας το «έγινε» ως ταυτόσημο με το «είναι», ή να εκλάβουν και να εννοήσουν το «έγινε», όπως είπαμε, εξαιτίας του ότι επιτέλεσε την ανώτερη διακονία, αλλά νομίζουν ότι από αυτήν τη λέξη ο Λόγος χαρακτηρίζεται ως γενητός, ας τα ακούσουν πάλι αυτά με συντομία, επειδή ξέχασαν όσα ελέχθησαν προηγουμένως.

Αν μεν ο Υιός προέρχεται από τους αγγέλους, θα ισχύει και γι' αυτόν, όπως και για εκείνους, το «έγινε» και δεν θα πρέπει να διαφέρει καθόλου από αυτούς ως προς τη φύση· αλλά ας είναι είτε και αυτοί υιοί είτε και εκείνος άγγελος, και ας κάθονται όλοι μαζί εκ δεξιών του Πατρός ή ας στέκεται και ο Υιός μαζί με όλους ως «λειτουργικό πνεύμα που αποστέλλεται για διακονία», όμοια με εκείνους. Αν όμως ο Παύλος διαχωρίζει τον Υιό από τα δημιουργήματα λέγοντας: «Σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: "Εσύ είσαι Υιός μου";», και αυτός μεν δημιουργεί τον ουρανό και τη γη, ενώ αυτοί δημιουργούνται από αυτόν, και αυτός μεν κάθεται μαζί με τον Πατέρα, ενώ εκείνοι παραστέκονται λειτουργώντας, σε ποιον πάλι δεν είναι φανερό ότι δεν έλεγε το «έγινε» αναφερόμενος στην ουσία του Λόγου, αλλά στη διακονία που επιτελέστηκε μέσω αυτού; Διότι, όπως ακριβώς, ενώ ήταν Λόγος, έγινε σάρκα, έτσι, αφού έγινε άνθρωπος, «έγινε τόσο ανώτερος» στη διακονία από τη διακονία που επιτελέστηκε μέσω των αγγέλων, όσο διαφέρει ο υιός από τους δούλους και ο δημιουργός από τα δημιουργήματα. Επομένως, ας πάψουν να εκλαμβάνουν το «έγινε» αναφορικά με την ουσία του Υιού· διότι δεν συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα. Και ας κατανοήσουν ότι το «έγινε» είναι δηλωτικό της διακονίας και της θείας οικονομίας που επιτελέστηκε. Το πώς δε «έγινε ανώτερος στη διακονία», όντας ανώτερος κατά τη φύση από τα δημιουργήματα, το αποδεικνύουν τα όσα έχουν προλεχθεί, και φρονώ ότι, έστω κι έτσι, αυτοί θα πρέπει να αισχύνονται.

Εφόσον αυτό νοείται κατ' αυτόν τον τρόπο, θα ήταν φυσικό και στην περίπτωση του Υιού, οτιδήποτε και όσες φορές λέγεται το «έγινε» και το «γίνε», να διατηρεί το ίδιο νόημα, ώστε ακούγοντας και τη φράση «αφού έγινε ανώτερος από τους αγγέλους» και το «έγινε», να μην επινοούμε κάποια αρχή της δημιουργίας του Λόγου, ούτε γενικά εξαιτίας αυτού να τον φανταζόμαστε ως ένα από τα γενητά· απεναντίας, να κατανοούμε ότι αυτό που λέγεται από τον Παύλο αναφέρεται στη διακονία και τη θεία οικονομία, όταν έγινε άνθρωπος. Διότι, όταν «ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας» και ήρθε «για να διακονήσει» και να χαρίσει σε όλους σωτηρία, τότε έγινε για εμάς σωτηρία, και έγινε ζωή, και έγινε εξιλασμός· τότε η υπέρ ημών οικονομία του «έγινε ανώτερη από τους αγγέλους», και έγινε οδός, και έγινε ανάσταση. Και όπως το «γίνε για μένα Θεός υπερασπιστής» δεν σημαίνει γένεση της ουσίας του ίδιου του Θεού, αλλά υποδηλώνει τη φιλανθρωπία του, όπως έχει ειπωθεί, έτσι και τώρα το «αφού έγινε ανώτερος από τους αγγέλους» και το «έγινε» και το «κατά τόσο ανώτερης έχει γίνει εγγυητής ο Ιησούς» δεν σημαίνουν ότι η ουσία του Λόγου είναι γενητή —μη γένοιτο— αλλά σημαίνουν την ευεργεσία που προήλθε σε εμάς από την ενανθρώπησή του, έστω κι αν οι αιρετικοί αποδεικνύονται αχάριστοι και φιλόνεικοι εμμένοντας στην ασέβεια.

Του ιδίου, κατά Αρειανών λόγος τρίτος Οι Αρειομανίτες, όπως φαίνεται, έχοντας αποφασίσει μια για πάντα να γίνουν αποστάτες και παραβάτες της αλήθειας, επιμένουν πεισματικά να εφαρμόσουν στον εαυτό τους το γεγραμμένο: «όταν ο ασεβής φτάσει στο βάθος των κακών, καταφρονεί τα πάντα»· διότι, ούτε όταν ελέγχονται σταματούν, ούτε όταν περιέρχονται σε αδιέξοδο ντρέπονται, αλλά σαν να έχουν «πρόσωπο πόρνης, αποθρασύνθηκαν απέναντι σε όλους» μέσα στις ασέβειές τους. Διότι, ενώ τα ρητά που προφασίζονταν, δηλαδή το «ο Κύριος με έκτισε» και το «αφού έγινε ανώτερος από τους αγγέλους» και το «πρωτότοκος» και το «όντας πιστός σε αυτόν που τον έκανε», έχουν ορθό νόημα και αποδεικνύουν την ευσέβεια προς τον Χριστό, δεν γνωρίζω πώς πάλι αυτοί, σαν να περιλούστηκαν με το «δηλητήριο του όφεως» και μη βλέποντας αυτά που πρέπει να βλέπουν, ούτε κατανοώντας αυτά που διαβάζουν, ξεστομίζοντας λόγια σαν από το βάθος της ασεβούς τους καρδιάς, άρχισαν πλέον να διασύρουν και τον λόγο που ειπώθηκε από τον Κύριο «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα», λέγοντας: «Πώς είναι δυνατόν αυτός να χωράει σε εκείνον, και εκείνος σε τούτον; Ή πώς είναι γενικά δυνατόν ο Πατέρας, όντας μεγαλύτερος, να χωράει στον Υιό, που είναι μικρότερος; Ή τι το θαυμαστό υπάρχει, αν ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, εφόσον και για εμάς έχει γραφτεί: "διότι μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε";»

Διότι, εάν γνώριζαν, δεν θα εγκλώβιζαν τον εαυτό τους στην απιστία των σημερινών Ιουδαίων, αλλά ρωτώντας θα μάθαιναν ότι «εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· όταν δε, κατά την ευδοκία του Πατρός, ο ίδιος ο Λόγος έγινε άνθρωπος, τότε ευλόγως λέχθηκε για αυτόν από μεν τον Ιωάννη το «ο Λόγος έγινε σάρκα», από δε τον Πέτρο: «τον έκανε Κύριο και Χριστό», και μέσω του Σολομώντα, σαν από τον ίδιο τον Κύριο: «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», και από τον Παύλο: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· και πάλι: «κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου»· και ξανά: «επομένως, αδελφοί άγιοι, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, που είναι πιστός σε εκείνον που τον κατέστησε». Διότι όλα αυτά τα ρητά έχουν το ίδιο νόημα, το οποίο αποβλέπει στην ευσέβεια και καταδεικνύει τη θεότητα του Λόγου, καθώς και όσα λέγονται με ανθρώπινο τρόπο για αυτόν εξαιτίας του γεγονότος ότι έγινε και Υιός ανθρώπου.

Διότι είναι το ίδιο πράγμα να πει κανείς «ποίημα» και «κτίσμα»· ώστε και η απόδειξη περί του ότι δεν είναι ποίημα, είναι η ίδια με αυτήν περί του ότι δεν είναι κτίσμα. Γι' αυτό και θα απορούσε κανείς μαζί τους, που επινοούν για τον εαυτό τους προφάσεις προς ασέβεια και δεν ντρέπονται για τις ανασκευές που υφίστανται σε κάθε τους επιχείρημα. Διότι παλαιότερα μεν μηχανεύονταν να εξαπατούν ρωτώντας τους απλοϊκούς: «Αυτός που υπάρχει, δημιούργησε από το μηδέν αυτόν που δεν υπήρχε, ή αυτόν που υπήρχε;» και «Είχες Υιό πριν γεννήσεις;». Όταν όμως αποδείχθηκε ότι αυτό είναι σαθρό, εφηύραν να λένε: «Ένα είναι το αγέννητο ή δύο;». Έπειτα, αφού ελέγχθηκαν ως προς αυτό, προσέθεσαν αμέσως: «Είναι αυτεξούσιος και είναι τρεπτής φύσεως;». Αλλά όταν απορρίφθηκε και αυτό, πάλι εφηύραν να λένε: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους». Καθώς δε η αλήθεια διέψευσε και αυτό, τώρα πλέον, αφού συγκέντρωσαν όλα εκείνα μέσω των όρων «ποίημα» και «κτίσμα», νομίζουν ότι συγκροτούν την αίρεσή τους. Διότι πάλι εκείνα υποδηλώνουν και δεν απομακρύνονται από τις δικές τους κακοδοξίες, τα ίδια πράγματα μεταβάλλοντας ποικιλοτρόπως και διαστρέφοντας, ώστε ίσως με την ποικιλία να μπορέσουν να εξαπατήσουν κάποιους.

Αυτά διδάσκοντας και ο Διονύσιος, έγραψε στην επιστολή του προς τον Ευφράνορα και τον Αμμώνιο εξαιτίας του Σαβέλλιου για όσα λέγονται κατά τρόπο ανθρώπινο σχετικά με τον Σωτήρα (διότι με ανθρώπινους όρους έχουν λεχθεί για αυτόν το «εγώ είμαι η άμπελος, ο πατέρας είναι ο γεωργός» και το «όντας πιστός σε αυτόν που τον δημιούργησε» και το «έκτισε» και το «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος των αγγέλων»), όμως δεν αγνοούσε το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και το «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Διότι γνωρίζουμε ότι αυτά τα έγραψε στις άλλες επιστολές του· επειδή και εκεί, γράφοντας αυτά, μνημόνευσε τα ανθρώπινα γνωρίσματα του Κυρίου. Διότι, όπως ακριβώς «ενώ είχε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου» και «ενώ ήταν πλούσιος έγινε φτωχός για χάρη μας», έτσι, ενώ οι λόγοι σχετικά με τη θεότητά του είναι υψηλοί και πλούσιοι, υπάρχουν και οι ταπεινές και φτωχές εκφράσεις σχετικά με την ένσαρκη παρουσία του. Και το ότι αυτά έχουν λεχθεί κατά τρόπο ανθρώπινο για τον Σωτήρα, αρμόζει να το εξετάσουμε από το εξής: ο μεν γεωργός είναι ξένος ως προς την ουσία σε σχέση με την άμπελο, τα δε κλήματα τυγχάνει να είναι ομοούσια, συγγενή και αδιαίρετα με την άμπελο, και τόσο αυτά όσο και η άμπελος έχουν μία και την αυτή προέλευση. Και ισχύει, όπως είπε ο Κύριος: «αυτός είναι η άμπελος, εμείς τα κλήματα».

Εφόσον λοιπόν το ρητό αυτό έχει αυτήν την ερμηνεία, είναι ανάγκη να γράφονται για την αποκαλούμενη άμπελο το «όντας πιστός σε εκείνον που τον εποίησε» και το «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους» και το «έκτισε». Διότι όταν έλαβε αυτό ακριβώς που έπρεπε να προσφέρει υπέρ ημών, και αυτό ήταν το σώμα από την Παρθένο Μαρία, τότε έχει γραφτεί γι' αυτόν ότι και έχει κτιστεί και έχει ποιηθεί και έχει γίνει· διότι σε ανθρώπους αρμόζουν τέτοιες εκφράσεις. Άλλωστε, δεν έγινε ανώτερος από τους αγγέλους μετά την πρόσληψη του σώματος, για να μη φανεί ότι προηγουμένως ήταν κατώτερος ή ίσος με αυτούς. Αντίθετα, γράφοντας προς τους Ιουδαίους και συγκρίνοντας την ανθρώπινη διακονία του Κυρίου με αυτήν του Μωυσή, είπε: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους»· διότι «μέσω αγγέλων λαλήθηκε ο νόμος»· επειδή «ο μεν νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, ενώ η χάρη ήλθε μέσω του Ιησού Χριστού», όπως και η χορηγία του Πνεύματος. Και τότε μεν από τη Δαν μέχρι τη Βηρσαβεέ κηρυσσόταν ο νόμος, τώρα όμως «σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους» και τα έθνη προσκυνούν τον Χριστό και δι’ αυτού γνωρίζουν τον Πατέρα. Επομένως, αυτά έχουν γραφτεί για τον Σωτήρα ανθρωπίνως, και δεν ισχύει κάτι διαφορετικό.

Ο δε μεσίτης δεν είναι μεσίτης ενός· ο δε Θεός είναι ένας. Γι' αυτό πλανώνται και εκείνοι που λένε ότι άλλος είναι ο Υιός που έπαθε και άλλος αυτός που δεν έπαθε. Διότι δεν είναι άλλος παρά ο Λόγος εκείνος που καταδέχθηκε τον θάνατο και το πάθος· αλλά ο ίδιος ο απαθής και ασώματος Λόγος, αφού καταδέχθηκε τη γέννηση της ανθρώπινης σάρκας, τα έχει εκπληρώσει όλα, ώστε να έχει κάτι να προσφέρει υπέρ ημών. Και λέγεται ότι έγινε ανώτερος από τους αγγέλους· όχι ότι ο ίδιος ο δημιουργός των αγγέλων Λόγος έγινε ανώτερος, σαν να ήταν ποτέ κατώτερος, αλλά η μορφή του δούλου, την οποία ο ίδιος ο Λόγος οικειοποιήθηκε με φυσική γέννηση, αναδείχθηκε ανώτερη από τη γέννηση του πρωτοπλάστου, και οικειοποιείται εμάς, όπως έχει λεχθεί, οι οποίοι γίναμε συμπολίτες των αγίων και οικείοι του Θεού· και ανήκει πλέον στον Θεό κατά φύσιν, ούσα η σάρκα δική Του, χωρίς να είναι ομοούσια με τη θεότητα του Λόγου, σαν να ήταν συναΐδια· αλλά έγινε δική Του κατά φύσιν, και αδιαίρετη κατά την ένωση, προερχόμενη από το σπέρμα του Δαβίδ, και του Αβραάμ, και του Αδάμ, από τον οποίο έχουμε γεννηθεί και εμείς. Εάν δε η σάρκα είναι ομοούσια με τον Λόγο και συναΐδια, με αυτή τη λογική θα πείτε ότι και όλα τα κτίσματα είναι συναΐδια με τον Θεό που δημιούργησε τα πάντα.

Και το «Κάθου εκ δεξιών μου», δεν αποτελεί αξίωμα ανθρώπου, αλλά Θεού. Αλλά επειδή το αξίωμα του Θεού έγινε αξίωμα ανθρώπου, προκειμένου το αξίωμα του ανθρώπου να πιστευθεί ως αξίωμα Θεού, έχει λεχθεί: «Κάθου εκ δεξιών μου», και, «Δόξασέ με, Πατέρα, με την αΐδια δόξα». Δεν το λέει αυτό επειδή αποχωρίστηκε τη δόξα, αλλά επειδή έλαβε άδοξο σώμα, για να δείξει ότι η μορφή του δούλου δεν χωρίζεται από τη θεϊκή δόξα, αλλά ότι τη φανερώνει. Γι' αυτό λέει: «Και εδόξασα, και πάλι θα δοξάσω», υποδεικνύοντας ότι η δόξα πριν από την πρόσληψη του σώματος και μέσα στο σώμα είναι μία, όπως λέει ο Απόστολος: «Έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό είναι το όνομα που κληρονόμησε σε σύγκριση με αυτούς». Διότι, σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: «Κάθου εκ δεξιών μου»; Βεβαίως, ο Λόγος, ο δημιουργός των αγγέλων, δεν έγινε ανώτερος σαν να ήταν προηγουμένως κατώτερος· αλλά απέδειξε ότι η μορφή του δούλου που ανέτειλε σε αυτόν είναι ανώτερη από τους αγγέλους και από ολόκληρη την κτίση. Επειδή ακριβώς, αν και είναι εικόνα του αόρατου Θεού, έγινε και πρωτότοκος όλης της κτίσης, όπως είναι γραμμένο και στα Ευαγγέλια: «Έως ότου γέννησε τον Υιό της τον πρωτότοκο».

Μέσω αυτού ατενίζουμε στα ύψη των ουρανών, μέσω αυτού αντικρίζουμε σαν σε κάτοπτρο την άμωμη και υπέρτατη όψη του, μέσω αυτού ανοίχτηκαν τα μάτια της καρδιάς μας, μέσω αυτού η ασύνετη και σκοτισμένη διάνοιά μας αναθάλλει στο φως, μέσω αυτού θέλησε ο Δεσπότης να γευθούμε την αθάνατη γνώση, «ο οποίος, όντας απαύγασμα της μεγαλωσύνης του, είναι τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο εξοχότερο είναι το όνομα που έχει κληρονομήσει».

Άραγε λοιπόν, όταν δίνουν με αυτόν τον τρόπο ένορκο διαβεβαίωση για το ζήτημα, και διακηρύσσουν ότι είναι αληθώς Υιός του Θεού, δεν θα κατηγορηθούν δικαίως ως ψευδολόγοι και, έχοντας αποκλίνει από την αλήθεια, δεν θα πιαστούν και δεν θα ελεγχθούν; Διότι, εάν δεν είναι Υιός, ο οποίος βλάστησε από την ουσία του γεννήτορα, αλλά είναι μάλλον δημιούργημα, που έχει επικαλυφθεί με τη δόξα της υιότητας και έχει λάβει την ονομασία αυτή απλώς με ψιλά λόγια επαίνου, με ποια λογική τον προσκυνούσαν; Και γιατί τον ονόμαζαν Υιό οι μυσταγωγοί και κήρυκες της αλήθειας; Β. Ο συλλογισμός μας στέκει άριστα. Α. Και ο θείος και ιερότατος Παύλος, μολονότι ονομάστηκε «σκεύος εκλογής» από τον Θεό, και έχει ταχθεί ως ιερουργός στα έθνη και ακριβής ταμίας των μυστηρίων του Σωτήρα μας, τι άραγε θα ήθελε να δηλώσει όταν έρχεται να διακηρύξει φωναχτά και για τον ίδιο τον Υιό και για τους άγιους αγγέλους τα εξής: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και αποτύπωμα της υποστάσεώς του, και συγκρατώντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του, αφού έκανε καθαρισμό των αμαρτιών, κάθισε στα δεξιά της μεγαλωσύνης στα ύψη, γινόμενος τόσο ανώτερος από τους αγγέλους όσο πιο εξαιρετικό από αυτούς είναι το όνομα που κληρονόμησε; Διότι σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα; Και πάλι: Κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου; Δεν είναι όλοι τους λειτουργικά πνεύματα, που αποστέλλονται για διακονία προς χάρη εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία;»

Όντας ο παντοδύναμος Λόγος του Θεού και Πατρός, «Αυτός είπε και γεννήθηκαν, αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν, τα εδραίωσε στον αιώνα και στον αιώνα του αιώνος, έθεσε πρόσταγμα και δεν θα παρέλθει». Διότι, επειδή η φύση όσων έχουν έρθει στην ύπαρξη δεν έχει την αφθαρσία ούτε βέβαια μπορεί να παραμένει πάντοτε αναλλοίωτη· διότι αυτό είναι ίδιον της ανώτατης από όλα ουσίας· ο ίδιος φέρει τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του. Διότι αυτός μεν είναι Λόγος ενυπόστατος και έχει γεννηθεί κατά φύση από τον Θεό Πατέρα, ο λόγος του δε είναι παντοδύναμος και ενεργός και έχει την ισχύ να κατορθώνει τα πάντα με ευκολία· προσθέτει δε σε αυτά: «Αφού έκανε καθαρισμό των αμαρτιών, κάθισε στα δεξιά της μεγαλωσύνης στα ύψη, γινόμενος τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο ξεχωριστό όνομα έχει κληρονομήσει σε σχέση με αυτούς». Αφού τον ανέδειξε ως χαρακτήρα της υποστάσεως του Πατρός και βεβαίως και απαύγασμα της δόξας του, μεταβαίνει αναγκαστικά στην οικονομία της ενανθρωπήσεως, μέσω της οποίας και έχουμε σωθεί και έχουμε πλουτίσει με την άφεση των αμαρτιών, και έχουμε αγιαστεί διά του αίματός του. Διότι, όπως λέει ο ίδιος ο σοφότατος Παύλος: «Στον οποίο έχουμε την απολύτρωση διά του αίματός του, την άφεση των παραπτωμάτων».

Γράφει δε σχετικά και ο Ιωάννης για τον Θεό και Πατέρα: «Εάν περπατούμε μέσα στο φως, έχουμε κοινωνία μαζί του και το αίμα του Ιησού Χριστού του Υιού του μας καθαρίζει από κάθε αμαρτία». Έχουμε, λοιπόν, καθαριστεί με το άγιο αίμα του Σωτήρα όλων μας Χριστού, ο οποίος κάθισε στα δεξιά της μεγαλοσύνης στα ύψιστα. Αλλά πότε; Όταν πραγματοποίησε τον καθαρισμό μέσω του αίματός του, τότε λέγεται ότι κάθισε, και ότι έγινε ανώτερος από τους αγγέλους, κληρονομώντας σε σύγκριση με αυτούς ένα πιο ξεχωριστό όνομα· διότι ονομάστηκε Υιός. Επειδή ο Λόγος έγινε σάρκα, αν και ήταν Λόγος και απαύγασμα της δόξας του Πατέρα και χαρακτήρας της υποστάσεώς του, μη υφιστάμενος στην ίδια του τη θεία φύση, για να το πω έτσι, τους πόνους της ένσαρκης οικονομίας· διότι υπέμεινε «σταυρόν, καταφρονώντας την ντροπή», καθώς και ατιμώσεις, ύβρεις και εμπτυσμούς· αλλά το έκανε για να μας απαλλάξει από κάθε μολυσμό, καθιστώντας μας καθαρούς με το ίδιο του το αίμα, και για να μας ενώσει μέσω του εαυτού του με τον Θεό και Πατέρα. Διότι «μέσω αυτού έχουμε την πρόσβαση», και αυτός είναι η θύρα και η οδός. Εξάλλου, μολονότι ο Λόγος «έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας», κάνοντας δικό του σώμα αυτό που έλαβε από την αγία Παρθένο, εντούτοις παρέμενε στη δόξα και στη φύση της θεότητας και δεν απομακρύνθηκε από τους υπέρτατους θρόνους του Θεού και Πατέρα. Διότι ήταν μεν άνθρωπος πάνω στη γη, αλλά ταυτόχρονα γέμιζε τον ουρανό και τα πάντα ήταν γεμάτα από αυτόν.

Και ελαττώθηκε μεν λίγο σε σχέση με τους αγγέλους λόγω του μέτρου της ανθρωπότητας, διότι η φύση του ανθρώπου υπολείπεται από το ένδοξο των αγγέλων. Ήταν όμως και υπό αυτή την κατάσταση «υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και κυριότητας και κάθε ονόματος που ονομάζεται όχι μόνο σε τούτον τον αιώνα, αλλά και στον μέλλοντα». Και γνωρίζοντας αυτό ο θεσπέσιος Παύλος γράφει: «Διότι γνωρίζετε τη χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ότι ενώ ήταν πλούσιος, έγινε φτωχός για εμάς, ώστε εμείς με τη δική του φτώχεια να πλουτίσουμε». <Έχοντας γίνει τόσο πολύ ανώτερος από τους αγγέλους.> Διότι η λέξη Άγγελος είναι όνομα που δηλώνει υπηρεσία και μας υποδηλώνει την ιδιότητα του υπηρέτη, ενώ η λέξη Υιός δηλώνει την ουσιώδη και φυσική ύπαρξη από τον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, δεν είπε συγκριτικά μεγαλύτερος ή τιμιότερος, ώστε να μην θεωρήσει κάποιος ότι Αυτός και εκείνοι ανήκουν στο ίδιο γένος, αλλά είπε Ανώτερος, για να καταστήσει γνωστή τη διαφορά της φύσεως του Υιού ως προς τα δημιουργήματα. Και για αυτά έχουμε την απόδειξη από τις θείες Γραφές, αφού ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Διότι είναι ανώτερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες», ο δε Σολομών αναφωνεί: «Είναι ανώτερη η σοφία από τους πολύτιμους λίθους». Διότι πώς να μην είναι ετερούσια και άλλης φύσεως, η σοφία και οι λίθοι της γης; Και ποια συγγένεια υπάρχει μεταξύ των επουράνιων αυλών και των επίγειων οικημάτων;

Γι' αυτό τον λόγο και ο ίδιος ο Υιός δεν είπε «Ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου», για να μην τον θεωρήσει κάποιος ξένο προς τη δική Του φύση· αλλά είπε «μεγαλύτερος», όχι ως προς κάποιο μέγεθος, ούτε ως προς τον χρόνο, αλλά εξαιτίας της γέννησής Του από τον ίδιο τον Πατέρα· αν και με το να πει «είναι μεγαλύτερος» έδειξε πάλι την ιδιότητα της ουσίας. Και ο απόστολος, επίσης, όχι επειδή ήθελε πρωτίστως να διακρίνει την ουσία του Λόγου σε σχέση με τα δημιουργήματα έλεγε «Έγινε τόσο πολύ ανώτερος από τους αγγέλους»· διότι αυτό είναι ασύγκριτο, ή μάλλον κάτι εντελώς διαφορετικό· αλλά αποβλέποντας στην ένσαρκη οικονομία του Λόγου και στην οικονομία που πραγματοποιήθηκε τότε από Αυτόν, θέλησε να δείξει ότι Αυτός δεν είναι όμοιος με τους προηγούμενους, έτσι ώστε, όσο διαφέρει κατά τη φύση από εκείνους που είχαν αποσταλεί προηγουμένως από Αυτόν, τόσο περισσότερο και η χάρη που δόθηκε από Αυτόν και μέσω Αυτού να είναι ανώτερη από τη διακονία των αγγέλων· διότι έργο των δούλων ήταν μόνο να απαιτούν τους καρπούς, ενώ έργο του Υιού και δεσπότη να χαρίσει τα χρέη και να μεταθέσει τον αμπελώνα.

«Αυτός που είναι το απαύγασμα της δόξας και ο χαρακτήρας της υποστάσεώς του, που συγκρατεί τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του, αφού έκανε καθαρισμό των αμαρτιών μας, κάθισε στα δεξιά του θρόνου της μεγαλωσύνης στα ύψη, έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα έχει κληρονομήσει σε σύγκριση με αυτούς.» Διότι ο Λόγος, που ανέλαμψε από την ουσία του Θεού και Πατρός με τρόπο άρρητο και υπέρλογο, η εικόνα, το απαύγασμα της δόξας Του, ο σύνθρονος και συναΐδιος Υιός, που διαπρέπει με απόλυτη ισότητα και ομοιότητα, έγινε σάρκα, δηλαδή τέλειος άνθρωπος· και χωρίς να αποβάλει αυτό που ήταν (διότι είναι αδύνατον· αφού ενυπάρχει σε αυτόν εκ φύσεως το άτρεπτο και το αναλλοίωτο), αλλά μάλλον αφού προσέλαβε σάρκα και αίμα, και έχοντας πάρει τη μορφή του δούλου ως δική του, αυτός που είναι εκ φύσεως και αληθώς ελεύθερος, ως προερχόμενος από την ανώτατη όλων ουσία, στην οποία ανήκει η παντοκρατορική εξουσία (επειδή όσα έχουν φερθεί από την ανυπαρξία στην ύπαρξη και στην υπόσταση υποτάσσονται στη δόξα του Δημιουργού), έχοντας γίνει άνθρωπος, και όχι έχοντας εισέλθει σε άνθρωπο, δηλαδή έχοντας ενώσει άνθρωπο με τον εαυτό του, σύμφωνα με τις μάταιες δοξασίες κάποιων, δεν μειώθηκε καθόλου, όπως είπα, στις υπεροχές της δικής του θεότητας· παρά ταύτα συναναστράφηκε με τους ανθρώπους στη γη ως ένας από εμάς· διότι κανείς δεν θα μπορούσε να προσεγγίσει τη γυμνή και άκρατη δόξα της θεότητας. «

Στο αποστολικό ρητό που λέει, «Κάθισε στα δεξιά της μεγαλωσύνης στα ύψη, γινόμενος τόσο ανώτερος από τους αγγέλους.» Παράθεση ρητών που υποδεικνύει ότι τη λέξη «ανώτερος» η Θεία Γραφή τη χρησιμοποιεί για όσα διαφέρουν πολύ μεταξύ τους, είτε ως προς τον λόγο της φύσης, είτε ως προς την αξία, είτε ως προς το μέτρο της χάριτος.

Άλλο διηγηματικό, ότι το «Έγινε ανώτερος από τους αγγέλους» δεν εισάγει σύγκριση ουσιών, αλλά μάλλον διακονιών. Έχει διατυπωθεί δε και διαφορετικά. Παράθεση ρητών περί της ανθρωπότητας του Χριστού, και επίλυση στη συνέχεια. Άλλο από τα ίδια, ότι είναι καλή και χρησιμότατη η σύγκριση των διακονιών, τόσο των αγγέλων όσο και του Υιού, η οποία ερμηνεύει τη σημασία του «ανώτερος»· διότι το πώς είναι ανώτερος των αγγέλων, και πόσο, θα το γνωρίσουμε από αυτές.

Στο ρητό του Αποστόλου που λέει: «Εκάθισε στα δεξιά της μεγαλωσύνης στα ύψη, έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους.» Αυτοί που τολμούν να κατηγορούν την ουσία του Θεού Λόγου και πασχίζουν να συγκαταλέξουν τον Υιό στα γενητά, διαστρεβλώνοντας με σοφίσματα την αλήθεια, λένε: Αν ο Υιός έγινε ανώτερος από τους αγγέλους, άρα το απέκτησε αυτό από μεταβολή προς το καλύτερο· διότι έγινε αυτό που δεν ήταν. Εκείνο που γενικώς έχει τη δυνατότητα να μεταβάλλεται, και να μεταπίπτει από κάτι σε κάτι άλλο, θα πρέπει να είναι τρεπτής φύσεως.

ΑΛΛΟ, για το ίδιο θέμα. Επεξηγώντας τα δικά του λόγια ο μακάριος Παύλος, και δείχνοντας σαφέστατα τι σημαίνει το «έχοντας γίνει ανώτερος από τους αγγέλους», προσθέτει στα όσα έχει πει: «Σε ποιον άραγε από τους αγγέλους είπε ποτέ: Κάθισε στα δεξιά μου;» και ότι για τον Υιό έχει γραφτεί: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Εάν όμως ο λόγος της σύγκρισης, από τη μια πλευρά εισάγει τον μεν Υιό ως συγκαθήμενο με τον Πατέρα και προσκυνούμενο, και από την άλλη τους δε αγγέλους ως παριστάμενους και διατεταγμένους να προσκυνούν, το «ανώτερος» δεν θα αναφέρεται βεβαίως στην ουσία, αλλά στα αξιώματα που περιβάλλουν την ουσία και στις εξωτερικές προς τη φύση τιμές. Επομένως, ο Υιός δεν είναι ένα από τα δημιουργήματα, αλλά κάτι διαφορετικό από αυτά, δηλαδή ο ίδιος ο Λόγος του Πατέρα.

ΑΛΛΟ, στο ίδιο. «Έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους.» Το «έγινε» [γέγονεν], ακόμη και αν αναφερόταν στην ουσία του Υιού, σε τίποτα δεν θα την αδικήσει η σημασία της λέξης, καθώς πολλές φορές χρησιμοποιείται αδιακρίτως για εκείνα που γεννώνται.

ΑΛΛΟ. Στο ίδιο θέμα, ως επιχείρημα από την πλευρά των αντιπάλων. Έχει γραφτεί, λέει, για τον Υιό, ότι «έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους.» Επειδή όμως οι συγκρίσεις συνηθίζεται να γίνονται πάντα μεταξύ ομοειδών (διότι κανείς δεν θα συνέκρινε εύλογα τον άνθρωπο με το άλογο ή το πρόβατο με τον σκύλο, αλλά τον άνθρωπο με ανθρώπους, και το πρόβατο με πρόβατο), υπάρχει απόλυτη ανάγκη να συνομολογήσουμε ότι ο Υιός είναι γενητός, ο οποίος συγκρίνεται με τους αγγέλους που έχουν γενητή φύση.