Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 1:4

Άλλο, επί του αυτού. Εάν, επειδή η Γραφή λέει, «Τόσο ανώτερος έγινε από τους αγγέλους», ο Υιός θεωρηθεί ομοειδής με τους αγγέλους, εφόσον συγκρίνεται με αυτούς, ας δουν σε ποιον κίνδυνο θα οδηγήσει ο συλλογισμός τους. Διότι είναι ώρα να ομολογήσουν ότι και οι άγγελοι μπορούν να συγκαθίσουν με τον Θεό και να συμβασιλεύσουν μαζί Του, και ότι δεν υπάρχει τίποτα το ξεχωριστό στον Υιό σε σχέση με εκείνους. Διότι τα ομοειδή μεταξύ τους, έστω και αν έχουν κάποια διαφορά μεταξύ τους, εντούτοις μετέχουν της ίδιας φύσεως. Διότι έτσι θα ήταν και ομοειδή. Επομένως, αφού για τους αγγέλους λέγεται: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα», ενώ για τον Υιό: «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος», και αν οι άγγελοι και ο Υιός είναι ομοειδείς σύμφωνα με τον ισχυρισμό τους, επειδή ονομάζεται ανώτερος συγκρινόμενος με αυτούς, τότε τίποτα δεν θα εμποδίσει και τους αγγέλους να μπορούν να συγκαθίσουν με τον Θεό, έστω και αν κανένας τους δεν αξιώθηκε κάτι τέτοιο. Και μάταια, προφανώς, ο Παύλος λέει: «Σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: Κάθισε στα δεξιά μου;» Ή πώς το αποδίδει αυτό ως εξαιρετικό προνόμιο στον Υιό, εφόσον το διεκδικεί και η φύση των αγγέλων, εάν βέβαια είναι ομοειδείς προς Αυτόν; Διότι όσα ενυπάρχουν στην ίδια φύση είναι κοινά σε όλα τα ομοειδή. Ενώ τα πλεονεκτήματα που προστίθενται επιπλέον σε ορισμένα, δεν άπτονται της ουσίας.

ΑΛΛΟ, διηγηματικώς, ότι το «Έγινε ανώτερος από τους αγγέλους» δεν εισάγει σύγκριση ουσιών, αλλά μάλλον διακονιών. «Έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους», λέει ο Παύλος για τον Υιό, μη θέλοντας να συγκρίνει τη φύση του Θεού Λόγου με εκείνη των αγγέλων, ούτε εξετάζοντας ισότιμα τις ανόμοιες ουσίες (διότι η θεότητα είναι πράγμα ασύγκριτο και απαράβλητο), αλλά προβάλλοντας τη διαφορά ως προς τις διακονίες, ώστε από εκείνα που ο καθένας ανέλαβε να διακονήσει και να οικονομήσει, από αυτά να αναγνωριστεί η ταυτότητά του. Το ότι η λέξη «ανώτερος» υποδηλώνει σύγκριση ως προς τη διακονία των αγγέλων, μπορεί να γίνει φανερό από το εξής: Σκοπός του Παύλου ήταν να αποδείξει ότι τα όσα κηρύχθηκαν διά του Χριστού είναι ανώτερα από τις νομικές εντολές. Από πού, λοιπόν, αντλεί τις αποδείξεις;

Επομένως, η διακονία του Σωτήρος είναι ανώτερη από εκείνη που επιτελείται μέσω των αγγέλων, στον βαθμό που ο μεν βρίσκεται σε τούτα, ενώ εκείνοι σε εκείνα. Γι' αυτήν ακριβώς την αιτία ο Παύλος, θέλοντας να συγκρίνει τις διακονίες, λέει: «Αφού έγινε ανώτερος από τους αγγέλους.» Όταν όμως έρχεται στη σύγκριση των ουσιών, λέει: «Όσο διαφορώτερο όνομα κληρονόμησε σε σχέση με αυτούς.» Δεν λέει πλέον «ανώτερο», αλλά «διαφορώτερο», το οποίο πράγματι εισάγει και πολύ μεγάλη ετερότητα.

Παράθεση ρητών περί της ανθρωπότητας του Χριστού, και στη συνέχεια εξήγηση στο χωρίο: «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους». Το ότι η λέξη «ανώτερος» που τίθεται εδώ εισάγει τη σύγκριση ως προς τα διακονικά πνεύματα, θα το κατανοήσουμε από τα λόγια του Παύλου: «Διότι αν ο λόγος που ειπώθηκε μέσω αγγέλων αποδείχθηκε βέβαιος, και κάθε παράβαση και παρακοή έλαβε δίκαιη ανταπόδοση, πώς εμείς θα ξεφύγουμε, αν αμελήσουμε μια τόσο μεγάλη σωτηρία, η οποία, αφού άρχισε να κηρύττεται από τον Κύριο, βεβαιώθηκε σε εμάς από εκείνους που τον άκουσαν;» Και πάλι: «Όποιος αθετήσει τον νόμο του Μωυσή, πεθαίνει χωρίς οίκτο βάσει δύο ή τριών μαρτύρων. Πόσο χειρότερης τιμωρίας νομίζετε ότι θα θεωρηθεί άξιος εκείνος που καταπάτησε τον Υιό του Θεού;» Εντούτοις, αν, λόγω του ότι ονομάζεται ανώτερος από τους αγγέλους, πρέπει εξάπαντος να είναι και ομοφυής με αυτούς (καθώς οι συγκρίσεις συνηθίζεται να γίνονται σε όντα που μοιάζουν μεταξύ τους), γιατί θα έπρεπε μάλλον να κριθεί άξιος χειρότερης τιμωρίας εκείνος που καταπατά τον Υιό, ενώ δεν υφίσταται την ίδια τιμωρία εκείνος που καταπατά τους αγγέλους μέσω της παράβασης του νόμου που δόθηκε μέσω αυτών; Διότι αυτός που υβρίζει ίσους και ομοειδείς, θα ήταν δίκαιο να υποστεί την ίδια τιμωρία, και όπου δεν υπάρχει διαφορά στα αδικούμενα πρόσωπα, λογικά θα υπήρχε και ομοιότητα στις τιμωρίες.

ΑΛΛΟ, ως προς το «Έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους», ότι η λέξη «έγινε» δεν πρέπει να εννοηθεί αναφορικά με την ουσία. Εάν το «έγινε» σημαίνει σε κάθε περίπτωση τη μετάβαση κάποιου από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, και η λέξη χρησιμοποιείται πάντοτε αναφορικά με την ουσία, σε ποιους έλεγε ο Σωτήρας: «Γίνεσθε οικτίρμονες, όπως και ο Πατέρας σας ο ουράνιος είναι οικτίρμων;» Εάν λοιπόν υπήρχαν ήδη εκείνοι προς τους οποίους απευθυνόταν ο λόγος, πώς θα μπορούσε το «γίνεσθαι» να σημαίνει οπωσδήποτε τη μετάβαση στην ύπαρξη; Διότι, βεβαίως, δεν θα μπορούσε αυτό που ήδη υπάρχει να μεταβεί στην ύπαρξη, παρά μόνο αυτό που δεν υπάρχει. Εάν όμως το «γίνεσθαι», όταν αναφέρεται σε όντα που ήδη υπάρχουν, δεν σημαίνει κάποια αρχή της ύπαρξής τους, αλλά τη μεταβολή από μια κατάσταση σε άλλη, τότε καμία λογική δεν επιβάλλει, προκειμένου για τον Υιό του Θεού, το «έγινε» να είναι δηλωτικό της ύπαρξης.

«Διότι αν γνώριζαν, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης.» Και επιπλέον αυτών: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, και βαστάζοντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, αφού έκανε καθαρισμό των αμαρτιών μας, κάθισε στα δεξιά της μεγαλοσύνης στα ύψη, και έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαίρετο όνομα κληρονόμησε σε σύγκριση με αυτούς.» Αν και το να είναι και να ονομάζεται κανείς Κύριος της δόξης, πώς να μην είναι κάτι το εξαιρετικά υπέρτερο και επέκεινα κάθε δημιουργήματος και αυτού που έχει έρθει σε γένεση; Και αφήνω κατά μέρος τα ανθρώπινα —διότι είναι βέβαια πολύ μικρά— θα πω όμως ότι, ακόμη κι αν αναφέρει κανείς τους αγγέλους, και απαριθμήσει τις Αρχές και τους Θρόνους και τις Κυριότητες, κι ακόμη κι αν μνημονεύσει τα ανώτατα Σεραφείμ, θα ομολογήσει ότι υπολείπονται αυτής της τόσο υπέρτερης δόξας, εάν βέβαια διαθέτει νου που δεν έχει διαφθαρεί. Διότι υποστηρίζω ότι αυτό το προνόμιο είναι εξαίρετο και πρέπει να αποδίδεται μόνο στην παμβασιλική φύση των όλων. Πώς λοιπόν ο Εσταυρωμένος θα μπορούσε να είναι Κύριος της δόξης; Το δε απαύγασμα του Πατρός και ο χαρακτήρας της ουσίας, που βαστάζει τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, λέγεται ότι έγινε ανώτερος των αγγέλων, επειδή ίσως, όπως νομίζω, έλαβε το κατώτερο, όταν εμφανίστηκε ως άνθρωπος. Διότι έχει γραφτεί ότι «βλέπουμε τον Ιησού, που είχε γίνει για λίγο κατώτερος από τους αγγέλους, να είναι στεφανωμένος με δόξα και τιμή εξαιτίας του πάθους του θανάτου.»

Β΄. Πού είναι εκείνοι που λένε: «Υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε»; Έπειτα, προχωρώντας κλιμακωτά, εκφράζει αργότερα κάτι πολύ μεγαλύτερο από αυτά, λέγοντας: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, συγκρατώντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, αφού έκανε μέσω του εαυτού Του τον καθαρισμό των αμαρτιών μας, κάθισε στα δεξιά της μεγαλωσύνης στα ύψη· έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα κληρονόμησε σε σύγκριση με αυτούς». Ω, της αποστολικής συνέσεως! Ή μάλλον, εδώ δεν πρέπει να θαυμάσει κανείς τη σύνεση του Παύλου, αλλά τη χάρη του Πνεύματος.

Δεν είπε απλώς: «Εκάθισε», αλλά: «Μετά τον καθαρισμό εκάθισε». Διότι αναφέρθηκε στη σάρκωση· και πάλι εκφράζεται ταπεινά. Έπειτα, αφού διατύπωσε πάλι κάτι το υψηλό, λέγοντας: «Στα δεξιά της μεγαλωσύνης στα ύψη», πάλι εκφράζει κάτι το ταπεινό με την προσθήκη: «Αφού έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα κληρονόμησε σε σύγκριση με αυτούς». Διότι εδώ ομιλεί και για την κατά σάρκα οικονομία. Επειδή η φράση «έγινε ανώτερος» δεν είναι δηλωτική της ουσίας κατά τον Πατέρα, διότι εκείνη δεν δημιουργήθηκε, αλλά έχει γεννηθεί· είναι όμως δηλωτική της κατά σάρκα φύσης, διότι αυτή δημιουργήθηκε. Αλλά ο λόγος του τώρα δεν αναφέρεται στη δημιουργία της ουσίας, αλλά όπως ακριβώς ο Ιωάννης, όταν λέει: «Εκείνος που έρχεται πίσω μου, βρέθηκε μπροστά μου, διότι υπήρχε πριν από εμένα», δηλώνει τούτο, ότι είναι δηλαδή πιο τιμημένος και πιο λαμπρός· έτσι και εδώ ο Παύλος, λέγοντας: «Αφού έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους», δήλωσε ότι είναι ανώτερος και πιο δοξασμένος, όσο πιο εξαιρετικό όνομα κληρονόμησε σε σύγκριση με αυτούς. Βλέπεις ότι ο λόγος αναφερόταν στην κατά σάρκα φύση; Διότι αυτό το όνομα, ο Θεός Λόγος το είχε πάντοτε, δεν το κληρονόμησε αργότερα, ούτε έγινε τότε ανώτερος από τους αγγέλους, όταν έκανε τον καθαρισμό των αμαρτιών μας, αλλά ήταν πάντοτε ανώτερος, και ασυγκρίτως ανώτερος. Αλλά αυτό έχει λεχθεί για την κατά σάρκα φύση Του. Έτσι εξάλλου συνηθίζουμε και εμείς, όταν μιλούμε για κάποιον άνθρωπο, να εκφράζουμε και υψηλά και ταπεινά.

«Έχοντας γίνει», λέει, «τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα έχει κληρονομήσει σε σύγκριση με αυτούς». Η λέξη «Γενόμενος» (έχοντας γίνει) εδώ χρησιμοποιείται αντί του «αποδειχθείς» (έχοντας αποδειχθεί), θα έλεγε κανείς. Έπειτα, το υποστηρίζει κιόλας σθεναρά. Από πού; Από το όνομα. Βλέπεις ότι γνωρίζει πως το όνομα «Υιός» δηλώνει τη γνησιότητα; Και βέβαια, αν δεν ήταν γνήσιος, δεν θα το έλεγε αυτό. Γιατί; Επειδή δεν είναι γνήσιος για κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο επειδή προέρχεται από Αυτόν. Σε αυτό, λοιπόν, στηρίζει τον ισχυρισμό του. Αν όμως είναι Υιός κατά χάριν, όχι μόνο δεν είναι ανώτερος, αλλά είναι και κατώτερος από τους αγγέλους· πώς; Διότι και δίκαιοι άνθρωποι ονομάστηκαν υιοί, και το όνομα του υιού, αν δεν είναι κανείς γνήσιος, δεν έχει τη δύναμη να αποδείξει την ανωτερότητα. Και φανερώνοντας ότι υπάρχει διαφορά μεταξύ κτισμάτων και Δημιουργού, άκου τι λέει: «Διότι σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ, Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα;» και πάλι, «Εγώ θα είμαι Πατέρας σε αυτόν, και αυτός θα είναι Υιός σε εμένα;» Αυτά βέβαια έχουν λεχθεί και ως προς τη σάρκα· διότι το «Εγώ θα είμαι Πατέρας σε αυτόν, και αυτός θα είναι Υιός σε εμένα», αποτελεί απόδειξη της ενανθρωπήσεως· ενώ το «Υιός μου είσαι εσύ» δεν δηλώνει τίποτα άλλο, παρά το ότι προέρχεται από Αυτόν. Και όπως ακριβώς ονομάζεται «Ο Ων» σε ενεστώτα χρόνο, επειδή αυτός του ταιριάζει περισσότερο, έτσι και το «Σήμερα», εδώ μου φαίνεται ότι έχει λεχθεί ως προς τη σάρκα. Διότι όταν καταπιάνεται με αυτήν, εκφράζει πλέον τα πάντα χωρίς δισταγμό.

Διότι, εάν βρισκόταν μέσα στον κόσμο, σύμφωνα με τον Ιωάννη, και ο κόσμος δημιουργήθηκε δι' αυτού, πώς αλλιώς θα μπορούσε να εισέλθει σε αυτόν, παρά μόνο εν σαρκί; «Και ας τον προσκυνήσουν», λέει, «όλοι οι άγγελοι του Θεού». Επειδή πρόκειται να πει κάτι μέγα και υψηλό, το προετοιμάζει και το καθιστά ευπρόσδεκτο με το να παρουσιάσει τον Πατέρα να εισάγει τον Υιό. Παρατήρησε δε τούτο: είπε πρωτύτερα ότι δεν μας μίλησε μέσω προφητών, αλλά μέσω του Υιού· απέδειξε ότι ο Υιός είναι ανώτερος των αγγέλων, θεμελιώνοντας τούτο και από το όνομα, αλλά και από το γεγονός ότι ο Πατέρας είναι εκείνος που εισάγει τον Υιό. Εδώ λοιπόν το τεκμηριώνει και από κάτι άλλο. Από ποιο ακριβώς; Από την προσκύνηση. Αυτό μάλιστα δείχνει και το πόσο ανώτερος είναι: όσο δηλαδή απέχει ο Δεσπότης από τον δούλο. Γι' αυτό, όπως ακριβώς εάν κάποιος εισήγαγε κάποιον σε ένα βασιλικό ανάκτορο, θα διέταζε αμέσως τους αξιωματούχους του να τον προσκυνήσουν, έτσι πράττει και αυτός, ομιλώντας για την κατά σάρκα εισαγωγή Του στον κόσμο, και προσθέτοντας γι' αυτόν τον λόγο τη φράση: «Ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Άραγε, λοιπόν, μόνο οι άγγελοι και όχι και οι άλλες δυνάμεις; Σε καμία περίπτωση. Διότι άκουσε τα εξής: «Και για μεν τους αγγέλους λέει: Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς· για δε τον Υιό λέει: Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος». Ιδού η μέγιστη διαφορά: ότι οι μεν είναι κτιστοί, ενώ Αυτός είναι άκτιστος.

Ορθώς δε λέγεται το «βαστάζοντας με τον λόγο», για να δείξει ότι ολόκληρη την κτίση, την άνω και την κάτω, όπως ακριβώς εκείνοι που μετακινούν απλώς με το δάχτυλό τους τα πολύ μικρά και ελαφριά αντικείμενα, έτσι και Αυτός με τον λόγο Του βαστάζει τα επίγεια, τα ουράνια και τα επουράνια. «Αφού έγινε τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα κληρονόμησε σε σύγκριση με αυτούς».

Και είναι φανερό· διότι λέει: «Τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, μέσω του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες». Πώς «κληρονόμος των πάντων» γίνεται αυτός «μέσω του οποίου δημιούργησε τους αιώνες», εάν δεν είναι Θεός και άνθρωπος; Και κατά το ότι μεν είναι Θεός, είναι δημιουργός των αιώνων· κατά το ότι δε είναι άνθρωπος, καθίσταται κληρονόμος: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του και συγκρατώντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, αφού πραγματοποίησε ο ίδιος τον καθαρισμό των αμαρτιών μας, κάθισε στα δεξιά της δυνάμεως στα ύψη, έχοντας γίνει τόσο ανώτερος από τους αγγέλους, όσο πιο εξαιρετικό όνομα έχει κληρονομήσει σε σύγκριση με αυτούς». Δες πώς αυτός που είναι το «απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της πατρικής υποστάσεως», «αυτός που συγκρατεί τα σύμπαντα με τον λόγο της δυνάμεώς του», αυτός καθίσταται κληρονόμος των πάντων και «έχει κληρονομήσει όνομα» υψηλότερο από εκείνο των αγγέλων.

Πώς, λοιπόν, ο ίδιος είναι «απαύγασμα της δόξης» και φέρει τα σύμπαντα και καθίσταται κληρονόμος των πάντων και του ονόματος, αν ο ίδιος, όντας Θεός, δεν έγινε άνθρωπος; Διότι αυτά δεν αναφέρονται σε διαφορετικά πρόσωπα, αλλά σε έναν και τον αυτόν Υιό του Θεού, μέσω του οποίου «μας μίλησε στους έσχατους καιρούς».

Έπειτα, αφού είπε τα θεία και υπερφυή για τον Υιό, μεταβαίνει και στα υπόλοιπα, τα οποία αφενός είναι υπερθαύμαστα, και εξίσου υπερφυή, αφετέρου όμως, στο άκουσμά τους, φαίνονται ταπεινά και ευτελή: θάνατος και σφαγή. Αλλά... Εβρ 1,4-5 Η κληρονομιά κυρίως ανήκει στους οικείους, και όχι στους αποξενωμένους. «Κληρονόμησε» λοιπόν η προσληφθείσα σάρκα αυτό που εξ αρχής ενυπήρχε στον Λόγο, και το οποίο κατήλθε μέσω αυτού. Και τι είναι αυτό; Το «Υιός», το να ονομάζεται ο Θεός των όλων πατέρας της, το «εγώ σε γέννησα». Το δε «σήμερα» δεν είναι δηλωτικό χρόνου, αλλά του ότι ποτέ δεν διακόπηκε από τον Πατέρα η γνησιότητα της σχέσης προς τον Υιό, δηλαδή: πάντοτε, λέει, έτσι διακείμαι προς εσένα, όχι σαν να έχει παρέλθει η γέννηση, αλλά σαν να είναι πάντοτε παρούσα και σε κάθε στιγμή να λαμβάνει αρχή αλλά ποτέ τέλος. Πρόσεξε όμως, μήπως ταιριάζει καλύτερα ως εξής: και τα δύο έχουν ειπωθεί για τον Χριστό, και το «Υιός μου είσαι», και το «εγώ σήμερα σε γέννησα», αλλά το μεν «Υιός μου είσαι» αναφέρεται σε αυτόν ως Λόγο —διότι μέσω του «είσαι» σημαίνει την αΐδια γέννηση— το δε «σήμερα σε γέννησα» αναφέρεται σε αυτόν ως σάρκα, διότι φανερώνει την πρόσφατη γέννηση.