Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 1:6

Όταν πάλι εισάγει τον Πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Έτσι και ο Θεός λέγει διά του στόματος του μακαρίου Δαβίδ: «Μία φορά ορκίσθηκα στην αγιότητά μου, ότι δεν θα ψευσθώ προς τον Δαβίδ· το σπέρμα του θα παραμένει στον αιώνα, και ο θρόνος του θα είναι ενώπιόν μου όπως ο ήλιος, και όπως η σελήνη η εδραιωμένη στον αιώνα, και ο μάρτυς στον ουρανό είναι πιστός». Και πάλι: «Θα θέσω στη θάλασσα το χέρι του και στους ποταμούς τη δεξιά του· αυτός θα με επικαλεσθεί: Πατέρας μου είσαι εσύ, Θεός μου και αντιλήπτωρ της σωτηρίας μου· και εγώ θα τον θέσω πρωτότοκο, υψηλό ανάμεσα στους βασιλείς της γης». Αυτός είναι ο Λόγος του Θεού και Υιός μονογενής, και ποιητής των αιώνων, και δημιουργός των πάντων. Από πού λοιπόν εισέρχεται στην οικουμένη; Και πώς είναι πρωτότοκος ο Μονογενής; Πώς; Διά της οικονομίας της ενανθρωπήσεώς του. Αν όμως και μετά την ενανθρώπηση τον προσκύνησαν οι άγγελοι, δεν του απέδιδαν οπωσδήποτε αυτή την τιμή και πριν από την ενανθρώπηση; Και ο Θεός ήταν παντού, και εισήλθε στην οικουμένη ως άνθρωπος· «ήταν μέσα στον κόσμο, και ο κόσμος έγινε δι’ αυτού, και ο κόσμος δεν τον γνώρισε· ήλθε στα ίδια, και οι δικοί του δεν τον παρέλαβαν». Αν λοιπόν ήταν μέσα στον κόσμο, πώς ήλθε; Και αν ήλθε, πώς ήταν μέσα στον κόσμο; Αλλά και μέσα στον κόσμο ήταν ως Θεός, και ήλθε ως άνθρωπος· έτσι και Μονογενής είναι ως Θεός, και πρωτότοκος ως άνθρωπος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς. Αυτός πάντοτε δεχόταν τον σεβασμό από τους αγγέλους, διότι ήταν πάντοτε Θεός· τον προσκύνησαν όμως και ως άνθρωπο. Και προς μεν τους αγγέλους λέγει: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός»· προς δε τον Υιό: «Ο θρόνος σου, Θεέ, είναι στον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου· αγάπησες τη δικαιοσύνη και εμίσησες την ανομία· γι’ αυτό σε έχρισε ο Θεός σου με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Διά τούτο έδειξε σαφώς ότι οι άγγελοι έχουν κτιστή φύση, ενώ του μονογενούς Υιού η φύση είναι άκτιστη και αΐδια· διότι ως Θεός έχει αιώνιο τον θρόνο, άναρχη τη βασιλεία και ατελεύτητη. Το δε «αγάπησες τη δικαιοσύνη και εμίσησες την ανομία», και όσα ακολουθούν, έχουν λεχθεί κατά το ανθρώπινο· διότι και ο προφήτης Ησαΐας, αφού προανήγγειλε τα περί του Εμμανουήλ, πρόσθεσε και αυτά: «Πριν γνωρίσει το παιδί το καλό ή το κακό, αποστρέφεται την πονηρία, για να εκλέξει το αγαθό». Και η χρίση δεν αναφέρεται στη θεότητα, αλλά στην ανθρωπότητα· «Έλαιο γαρ, λέγει, αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Μέτοχοι δε και εμείς και κοινωνοί είμαστε, όχι της θεότητος, αλλά της ανθρωπότητος, καθώς έχει γραφεί: «Και αυτός που αγιάζει και αυτοί που αγιάζονται, όλοι είναι από έναν»· και αυτό είναι ανθρώπινο· διότι κτιστή είναι η φύση που προσέλαβε, και ένας είναι και δικός μας και εκείνης ο Ποιητής. Αλλά δι’ εκείνης αγιαζόμαστε, γι’ αυτό και δεν ντρέπεται να τους αποκαλεί αδελφούς, λέγοντας: «Θα απαγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου, στο μέσον της Εκκλησίας θα σε υμνήσω». Και πάλι: «Εγώ θα έχω την πεποίθησή μου επ’ αυτόν». Και πάλι: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός».

Πού υπάρχει, λοιπόν, σε αυτά αμοιβή της αρετής, ή ποια προκοπή και βελτίωση μέσα στην ταπείνωση; Διότι, αν, όντας Θεός, έγινε άνθρωπος, και, αφού κατέβηκε από το ύψος, λέγεται ότι υψώνεται, πού υψώνεται εφόσον είναι Θεός; Καθώς είναι πάλι φανερό τούτο, ότι, επειδή ο Θεός είναι ύψιστος, κατ' ανάγκη πρέπει και ο Λόγος Του να είναι ύψιστος. Πού, λοιπόν, περισσότερο θα μπορούσε να υψωθεί Εκείνος που υπάρχει μέσα στον Πατέρα και είναι κατά πάντα όμοιος με τον Πατέρα; Συνεπώς δεν έχει ανάγκη από καμία προσθήκη, και δεν ισχύουν αυτά που υπονοούν οι Αρειανοί. Διότι, αν ο Λόγος κατέβηκε για να υψωθεί, και αυτά έχουν γραφτεί· ποια ανάγκη υπήρχε εξαρχής να ταπεινώσει τον εαυτό Του, ώστε να ζητήσει να λάβει αυτό ακριβώς το οποίο ήδη είχε; Και ποια χάρη έλαβε ο δοτήρας της χάριτος; Ή πώς έλαβε το όνομα για να προσκυνείται, Εκείνος που πάντοτε προσκυνείται στο όνομά Του; Και πριν καν γίνει άνθρωπος, παρακαλούν οι άγιοι: Θεέ μου, στο όνομά Σου σώσε με. Και πάλι: Αυτοί με άρματα, και αυτοί με άλογα, εμείς όμως στο όνομα του Κυρίου του Θεού μας θα μεγαλυνθούμε· και από μεν τους πατριάρχες προσκυνούνταν· για δε τους αγγέλους έχει γραφτεί: Και ας Τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.

Διότι αποδεικνύεται πάλι και μέσα από αυτό, ότι ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα στον Υιό. Επειδή, εφόσον ο Πατέρας είναι στα δεξιά, στα δεξιά βρίσκεται ο Υιός· και καθώς ο Υιός κάθεται εκ δεξιών, ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό. Και οι μεν άγγελοι διακονούν ανεβαίνοντας και κατεβαίνοντας· για τον Υιό όμως λέει: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού»· και όταν βέβαια οι άγγελοι διακονούν, λένε: «Έχω αποσταλεί σε σένα» και «Ο Κύριος έδωσε εντολή»· ο Υιός, αντίθετα, έστω κι αν λέει ανθρωπίνως το «έχω αποσταλεί», και έρχεται για να ολοκληρώσει το έργο και να διακονήσει, λέει ωστόσο, καθώς υπάρχει ως Λόγος και εικόνα: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα»· και, «Εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα»· και, «Ο Πατέρας που μένει μέσα σε εμένα, αυτός κάνει τα έργα»· διότι όσα βλέπει κανείς σε αυτήν την εικόνα, αυτά είναι έργα του Πατέρα. Αυτά, λοιπόν, είναι ικανά να αποστομώσουν εκείνους που πολεμούν ενάντια στην ίδια την αλήθεια. Αν όμως, επειδή έχει γραφτεί «αφού έγινε [γενόμενος] ανώτερος», δεν θέλουν —καθώς αυτό λέγεται για τον Υιό— να ακούσουν το «γενόμενος» ως ταυτόσημο με το «έχει γίνει» και το «είναι», ούτε να εκλάβουν και να εννοήσουν το «γενόμενος» λόγω του ότι πραγματοποίησε την ανώτερη διακονία, όπως αναφέραμε, αλλά νομίζουν ότι εξαιτίας αυτής της λέξης ο Λόγος αποκλήθηκε γενητός, τότε έχουν λησμονήσει τα όσα ήδη ειπώθηκαν.

Τον Μανωέ, λοιπόν, τον πατέρα του Σαμψών, που ήθελε να προσφέρει θυσία στον άγγελο, τον εμπόδισε ο άγγελος λέγοντας: «Μην προσφέρεις σε εμένα, αλλά στον Θεό». Ο Κύριος όμως προσκυνείται και από τους αγγέλους· διότι είναι γεγραμμένο: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού»· αλλά και από όλα τα έθνη, όπως αναφέρει ο Ησαΐας: «Ο κόπος της Αιγύπτου και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες υψηλόσωμοι, θα περάσουν σε εσένα και θα γίνουν δούλοι σου»· και αμέσως μετά: «Και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν· διότι σε εσένα μέσα βρίσκεται ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα». Δέχεται δε και τους μαθητές που τον προσκυνούν, και τους επιβεβαιώνει για το ποιος είναι λέγοντας: «Δεν με αποκαλείτε εσείς ο Κύριος και ο Διδάσκαλος; Και ορθά το λέτε· διότι είμαι».

Ή ποιος θα ανεχθεί αυτούς που λένε τέτοια πράγματα; Ή πώς δεν θα τους μισούσε κανείς και μόνο που τα σκέπτονται; Διότι σε όλους είναι φανερό ότι ούτε για τον εαυτό Του, ως δήθεν κτίσμα, ούτε επειδή έχει κάποια κατ' ουσίαν συγγένεια με όλη την κτίση, ονομάστηκε πρωτότοκός της· αλλά διότι και εξαρχής, όταν ο Λόγος δημιουργούσε τα κτίσματα, συγκατέβηκε στα δημιουργήματα, για να μπορέσουν αυτά να υπάρξουν. Διότι δεν θα μπορούσαν να αντέξουν την άκρατη φύση Του, που είναι η πατρική λαμπρότητα, εάν Εκείνος, συγκαταβαίνοντας με την πατρική Του φιλανθρωπία, δεν τα υποβάσταζε και, συγκρατώντας τα, δεν τα έφερνε στην ύπαρξη. Και δεύτερον πάλι, διότι, με τη συγκατάβαση του Λόγου, υιοθετείται και η ίδια η κτίση δι' Αυτού, ώστε, όπως έχει λεχθεί, να γίνει πρωτότοκός της κατά πάντα, τόσο κατά τη δημιουργία, όσο και κατά την εισαγωγή Του υπέρ πάντων στην ίδια την οικουμένη. Διότι έτσι είναι γεγραμμένο: «Όταν δε εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Ας τα ακούσουν αυτά οι χριστομάχοι, και ας κατασπαράζονται, διότι η είσοδός Του στην οικουμένη συντέλεσε στο να ονομαστεί και πρωτότοκος όλων· ώστε ο Υιός να είναι Μονογενής του Πατρός, επειδή προέρχεται αποκλειστικά από Αυτόν, και πρωτότοκος της κτίσεως λόγω της υιοθεσίας των πάντων.

Εφόσον είναι εξάλλου προφανές τούτο, ότι εφόσον ο Θεός είναι ύψιστος, εξ ανάγκης πρέπει και ο Λόγος Του να είναι ύψιστος. Πού λοιπόν θα μπορούσε να υψωθεί περισσότερο Αυτός που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα και είναι «όμοιος κατά πάντα» με τον Πατέρα; Επομένως, δεν έχει ανάγκη από καμία προσθήκη και δεν ισχύει αυτό που υπονοούν οι Αρειανοί. Διότι, εάν ο Λόγος κατέβηκε με σκοπό να υψωθεί και γι' αυτό έχουν γραφτεί αυτά, ποια ανάγκη υπήρχε να ταπεινώσει καθόλου τον εαυτό Του, ώστε να ζητήσει να λάβει αυτό που ήδη είχε; Και ποια χάρη έλαβε ο δοτήρας της χάριτος; Ή πώς έλαβε όνομα ώστε να προσκυνείται, Εκείνος που πάντοτε προσκυνούνταν στο όνομά Του; Αλλά και προτού γίνει άνθρωπος, παρακαλούν οι άγιοι: «Θεέ μου, στο όνομά Σου σώσε με»· και πάλι: «Αυτοί καυχώνται για άρματα και αυτοί για άλογα, εμείς όμως στο όνομα του Κυρίου και Θεού μας θα μεγαλυνθούμε»· και από τους πατριάρχες προσκυνούνταν, ενώ για τους αγγέλους έχει γραφτεί: «Και ας Τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού».

Και οι μεν άγγελοι διακονούν ανεβαίνοντας και κατεβαίνοντας· για τον Υιό όμως λέει: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Και όταν μεν οι άγγελοι διακονούν, λένε ότι «απεστάλην σε εσένα» και «ο Κύριος έδωσε εντολή»· ο Υιός όμως, έστω και αν λέει με ανθρώπινο τρόπο ότι «απεστάλην» και έρχεται για να «ολοκληρώσει το έργο» και να «διακονήσει», εντούτοις, υπάρχοντας ως Λόγος και Εικόνα, λέει «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα» και «ο Πατέρας που μένει μέσα μου αυτός κάνει τα έργα»· διότι όσα βλέπει κανείς σε τούτη την Εικόνα, αυτά είναι έργα του Πατέρα. Αυτά, λοιπόν, είναι αρκετά για να φέρουν σε αμηχανία όσους μάχονται την ίδια την αλήθεια. Αν όμως, επειδή έχει γραφτεί «αφού έγινε ανώτερος», δεν θέλουν να δεχθούν ότι το «έγινε» λέγεται για τον Υιό, κατανοώντας το «έγινε» ως ταυτόσημο με το «είναι», ή να εκλάβουν και να εννοήσουν το «έγινε», όπως είπαμε, εξαιτίας του ότι επιτέλεσε την ανώτερη διακονία, αλλά νομίζουν ότι από αυτήν τη λέξη ο Λόγος χαρακτηρίζεται ως γενητός, ας τα ακούσουν πάλι αυτά με συντομία, επειδή ξέχασαν όσα ελέχθησαν προηγουμένως.

Διότι έτσι έχει γραφτεί: «όταν εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Ας το ακούσουν οι Χριστομάχοι και ας σπαράξουν, διότι η είσοδός του στην οικουμένη συνετέλεσε στο να ονομαστεί και πρωτότοκος όλων, ώστε ως προς τον Πατέρα ο Υιός να είναι μονογενής, λόγω του ότι προέρχεται μόνο από Αυτόν, ενώ ως προς την κτίση να είναι πρωτότοκος, λόγω της υιοθεσίας των πάντων. Και όπως αναστήθηκε ως πρωτότοκος ανάμεσα σε αδελφούς και ως «απαρχή εκ νεκρών αυτών που έχουν κοιμηθεί», έτσι, επειδή ακριβώς έπρεπε «σε όλα να έχει τα πρωτεία», γι' αυτό και «κτίζεται ως αρχή των οδών», ώστε, αφού πορευθούμε σε αυτήν και εισέλθουμε διά μέσου αυτού που λέει «εγώ είμαι η οδός» και «η θύρα», και αφού γίνουμε μέτοχοι της γνώσης του Πατέρα, να ακούσουμε και εμείς: «μακάριοι οι άμωμοι στην οδό» και «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό».

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο κατέχει την ισοτιμία προς τον Πατέρα μέσα από τις εκφράσεις που δηλώνουν την ενότητά τους, και όσα λέγονται για τον Πατέρα, αυτά οι Γραφές τα αναφέρουν και για τον Υιό, με μόνη εξαίρεση το να ονομάζεται ο ίδιος Πατέρας. Διότι ο ίδιος ο Υιός είπε: «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», και προς τον Πατέρα έλεγε: «όλα τα δικά μου είναι δικά σου και τα δικά σου δικά μου», όπως η ονομασία Θεός: «διότι Θεός ήταν ο Λόγος», η ονομασία Παντοκράτωρ: «αυτά λέει ο Ων και ο Ην και ο Ερχόμενος, ο Παντοκράτωρ», το ότι είναι φως: «εγώ είμαι», λέει, «το φως», το ότι αποτελεί τη δημιουργική αιτία: «διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «όσα βλέπω να κάνει ο Πατέρας, αυτά κάνω κι εγώ», το ότι είναι αΐδιος: «διότι η αΐδια αυτού δύναμη και θειότητα» και «στην αρχή ήταν ο Λόγος» και «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», το ότι είναι Κύριος: «διότι έβρεξε ο Κύριος θειάφι και πυρ παρά του Κυρίου». Και από τη μια ο Πατέρας λέει: «Εγώ είμαι ο Κύριος» και «αυτά λέει Κύριος ο Θεός ο Παντοκράτωρ», ενώ για τον Υιό ο Παύλος λέει: «ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Και από τη μια τον Πατέρα τον υπηρετούν οι άγγελοι, ενώ ο Υιός προσκυνείται από αυτούς: «διότι ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού».

Επειδή, λοιπόν, σύμφωνα με αυτούς δεν είναι πλέον Υιός, αλλά συγκαταλέγεται, όπως φαίνεται, μαζί με εμάς στα κτίσματα, δεν έχουμε ακόμη λυτρωθεί από το να λατρεύουμε την κτίση αντί για τον Κτίστη, προσκυνώντας Τον, και ο Θεός άδικα θα μας κατηγορήσει για ασέβεια ως προς αυτό, αλλά μάλλον θα αποδώσει τις αιτίες στον Εαυτό Του, εφόσον εισάγοντας τον πρωτότοκο στην οικουμένη λέει: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Αυτός δε που προσκυνείται ακόμη και από τους ίδιους τους αγίους αγγέλους, και έχει ως δική Του τη δόξα που πρέπει στον Θεό και Πατέρα, πώς δεν θα ήταν και εκ του Πατρός εκ φύσεως, και γι' αυτόν τον λόγο Θεός; Αντιλαμβάνεσαι, λοιπόν, σε ποιο τέλος καταλήγει γι' αυτούς το να νομίζουν ότι δεν είναι αληθινή η γέννηση επί του Θεού, και να μην θέλουν να αφήσουν το πώς η φύση Του μπορεί να γεννά, χωρίς να περιεργάζονται τίποτα, αλλά να Του επιρρίπτουν, σαν από αναπόφευκτη ανάγκη, τομές και απορροές και τα πάθη που είναι ίδια των σωμάτων. Β. Το καταλαβαίνω· πώς όμως θα γεννούσε, λένε, και δεν θα ακολουθούσε με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε το πάθος; Α. Διότι, όπως προείπα, δεν είναι ευσεβές να υποθέτουμε ότι το ασώματο υποτάσσεται στους νόμους των σωμάτων, ούτε επειδή το σώμα γεννά με πάθος και μερισμό, το ασώματο θα γεννούσε απαράλλακτα με τον ίδιο τρόπο· αλλά όπως ακριβώς διαφέρει από το σώμα ως προς τον τρόπο της υπάρξεώς του, έτσι θα έχει οπωσδήποτε και τον τρόπο της γεννήσεως που του ταιριάζει και του προσιδιάζει.

Αν όμως επρόκειτο να μην είναι πρωτότοκος επειδή είναι μονογενής, αλλά ούτε και πάλι μονογενής επειδή είναι πρωτότοκος, ίσως είναι καιρός να θεωρήσουμε ότι ο Υιός δεν υπάρχει καθόλου. Διότι το «πρωτότοκος» και το «μονογενής» αντιτίθενται το ένα στο άλλο και, τρόπον τινά, συνεκμηδενίζονται, συγκρουόμενα μεταξύ τους και αναιρώντας τη σημασιολογική τους δύναμη. Πώς άλλωστε θα μπορούσε να αποδίδεται και το ένα και το άλλο σε ένα και το αυτό πρόσωπο και να νοείται ως αληθινό; Β. Δεν θα μπορούσε διαφορετικά, όπως νομίζω, αν δεν παρενέβαινε η ένσαρκη οικονομία. Α. Και βέβαια, να ξέρεις ότι φρονείς ακριβώς αυτό που δέχονται οι άγιοι και θεηγόροι άνδρες, οι οποίοι μας παρέδωσαν και μας διασαφήνισαν τη διδασκαλία γι' αυτά. Διότι ο μεν θεσπέσιος Ιωάννης ονόμασε τον εκ Θεού Λόγο και Μονογενή και Θεό, και μάλιστα μαρτύρησε και το ότι είναι άναρχος στον χρόνο ως Θεός. Ο δε Παύλος, που είναι γεμάτος από τον Χριστό, πλήρης Αγίου Πνεύματος και άριστος μυσταγωγός: «Όταν δε», λέει, «εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού», αποδίδοντας νομίζω ως κατάλληλο καιρό για το «πρωτότοκος», εκείνον της ενσαρκώσεως. Διότι με αυτόν τον τρόπο εισήχθη στον κόσμο, αν και από παλιά και διαπαντός βρισκόταν μέσα σε αυτόν, χωρίς να αναγνωρίζεται από αυτόν.

Επομένως, είτε ας απογυμνώσουν φανερά τον Λόγο από τη σάρκα και τα όσα σχετίζονται με αυτήν και ας αναιρέσουν ολοκληρωτικά την όλη οικονομία, και τότε θα δουν καθαρά τον Υιό ως Θεό, είτε, εάν το θεωρούν αυτό με φρίκη ως ανόσιο και παράλογο, για ποιο λόγο λοιπόν ντρέπονται για τα μέτρα της ανθρώπινης φύσης και αποφασίζουν να κατακρίνουν αυτά που είναι απολύτως τα πλέον ταιριαστά για την ένσαρκη οικονομία; Καίτοι θα έπρεπε βεβαίως να σκεφθούν σοφά ότι, όπως ακριβώς, όντας Θεός εκ φύσεως και έχοντας φανερωθεί από τον Θεό, οικειοποιείται τα ανθρώπινα, έτσι, έχοντας γίνει και άνθρωπος, κατέχει ως δική του την τιμή και τη δόξα που αρμόζει στη θεότητα. Διότι προσκυνείται όχι μόνο πάνω στη γη, αλλά και στους ουρανούς, αν και το χρέος της προσκύνησης ως άνθρωπος και ως Ιουδαίος δεν το περιφρόνησε ως κάτι μικροπρεπές. «Διότι όταν», λέγει, «εισαγάγει τον Πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Εάν λοιπόν ισχυρίζονται ότι ο Λόγος που προήλθε από τον Θεό γεννήθηκε από το σπέρμα του Αβραάμ, τότε εμείς φλυαρούμε. Ας ονομάζεται λοιπόν και Ιουδαίος, και ας είναι προσκυνητής.

Διότι είπε βέβαια κάπου ο Θεός μέσω ενός από τους προφήτες: «Ζω εγώ, λέει ο Κύριος, ότι σε εμένα θα γονατίσει κάθε γόνατο και κάθε γλώσσα θα εξομολογηθεί». Ο θεσπέσιος Παύλος, λοιπόν, θεωρώντας ορθότατα τον Υιό ομοούσιο με τον Πατέρα και γνωρίζοντας ότι αυτός που γεννήθηκε βρίσκεται μέσα στη δόξα εκείνου που τον γέννησε, λέει: «Στο όνομα του Ιησού Χριστού θα γονατίσει κάθε γόνατο, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα εξομολογηθεί ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος εις δόξαν του Θεού Πατέρα». Β. Αλλά ναι, λένε, θα βρούμε τον Υιό να συμπροσκυνείται με τον Πατέρα, αλλά και να προσκυνεί ο ίδιος με τη σειρά του, ως κάποιος που έχει τιμηθεί και που δεν αγνοεί ποιος είναι κατά φύση· διότι βέβαια υπερέχει από τη φύση των δημιουργημάτων, δεν ανήκει όμως σε εκείνην που ανήκει ο Πατέρας. Α. Άρα, λοιπόν, ο Υιός κέρδισε τη δόξα της θεότητας ως δώρο και ως μισθό αρετής, και το ότι πρέπει να προσκυνείται δεν είναι αξίωμα της δικής του φύσης, αλλά του δόθηκε ως κλήρος μόνο και μόνο από το θέλημα του Πατέρα. Β. Έτσι νομίζουν και λένε. Α. Τότε ας αποδείξουν πού και πώς ο Πατέρας παραχώρησε στον Υιό την προσκύνηση· διότι δεν θα πουν βέβαια ότι, ό,τι επιλέγουν οι ίδιοι να δοξάζουν, αυτό αποτελεί και απόφαση του Θεού και Πατέρα. Β. Πρόσταξε, λένε, τους αγίους αγγέλους να τον προσκυνούν. Διότι τι άλλο θα μπορούσε να υποδηλώνει από αυτό το ίδιο, η φράση «Όταν δε εισαγάγει τον Πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού»; Α.

Αυτά, λοιπόν, είναι επαρκή για να καταντροπιάσουν όσους πολεμούν την αλήθεια. Αν, όμως, επειδή έχει γραφτεί το «έγινε ανώτερος» (Γενόμενος κρείττων), δεν θέλουν να κατανοήσουν το «έγινε» (Γενόμενος), που λέγεται για τον Υιό, ως ισοδύναμο του «είναι» (Εστί), ούτε να το εκλάβουν και να το εννοήσουν, όπως είπαμε, λόγω της επιτέλεσης της ανώτερης διακονίας, αλλά νομίζουν ότι από αυτή τη λέξη ο Λόγος ονομάστηκε γενητός, ας ακούσουν πάλι: Αν μεν ο Υιός προέρχεται από τους αγγέλους, ας ισχύει και για αυτόν, όπως και για εκείνους, το «έγινε»· και ας μην διαφέρει σε τίποτα από αυτούς ως προς τη φύση, αλλά ας είναι είτε και εκείνοι υιοί, είτε και αυτός άγγελος· και ας κάθονται όλοι μαζί εκ δεξιών του Πατρός, ή ας παραστέκεται και ο Υιός μαζί με όλους τους άλλους ως λειτουργικό πνεύμα που αποστέλλεται και αυτός για να προσφέρει διακονίες παρόμοιες με τις δικές τους. Αν, όμως, ο Παύλος διαχωρίζει τον Υιό από τα κτίσματα, λέγοντας: «Σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ, Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε έχω γεννήσει;» και πάλι «Εγώ θα είμαι σε αυτόν πατέρας και αυτός θα μου είναι υιός».... <Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο.> Τον ονομάζει δε Πρωτότοκο, όχι όπως ισχυρίζονται όσοι διαστρέφουν τα ορθά εντάσσοντάς τον στην κτίση, αλλά επειδή αυτός πρωτεύει στα πάντα.... ...θαυμάζοντας έλεγαν: «Ποιος είναι αυτός που καταφθάνει από την Εδώμ· δηλαδή από τη γη· με ερυθρά ενδύματα από τη Βοσόρ;»

Ότι δε είδε τον ίδιο τον Υιό, το αποδεικνύει ο σοφός Ιωάννης λέγοντας: «Αυτά είπε ο Ησαΐας, διότι είδε τη δόξα του και μίλησε γι' αυτόν». Επομένως, και αν ο Πατέρας δοξάζεται δι' αυτού, και επειδή έχει τεθεί «μέσω της πίστεως ως ιλαστήριο», έχει γίνει και «λειτουργός των αγίων» λόγω της ανθρώπινης φύσης του, ιερουργώντας ως πνευματική θυσία την προσευχή καθενός από τους αγίους. Διότι μέσω αυτού αναπέμπουμε εμείς το αμήν. Και δεν θα μπορούσε να νοηθεί εξαιρετέος από το να πρέπει να προσκυνείται και να συνδοξάζεται με εκείνον που τον γέννησε, τόσο από εμάς τους ίδιους όσο και από το άνω πλήθος των αγίων πνευμάτων. Είπε εξάλλου κάπου ο θεσπέσιος Παύλος: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Καίτοι, σε ποιον δεν είναι καταφανές ότι είναι Μονογενής κατά το ότι νοείται ως Θεός; Διότι μόνος από τον μόνο Πατέρα έχει γεννηθεί. Επειδή όμως, συγκαταβαίνοντας στα δικά μας μέτρα, βρέθηκε ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, τότε τέθηκε ο ίδιος ως πρωτεύων. Και εκτός από το να είναι Μονογενής ως Θεός, ονομάστηκε και πρωτότοκος λόγω της ανθρώπινης φύσης του. <Αυτός δε που μας βεβαιώνει μαζί με εσάς στον Χριστό κ.τ.λ.

Μας προστάζει μάλλον να προσφέρουμε «θυσία αινέσεως», δηλαδή την προσκύνηση με ψαλμωδία, στην οποία, βλέποντας ο υμνωδός ότι οπωσδήποτε θα ανέλθουν τα έθνη μέσω της πίστης στο Άγιο Πνεύμα, λέει απευθυνόμενος προς τον Κύριο και Σωτήρα μας: «Όλη η γη ας σε προσκυνήσει και ας σου ψάλει, ας ψάλει στο όνομά σου». Αλλά και ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αποδεικνύοντας ότι η πνευματική λατρεία είναι ανώτερη από τη νομική, λέει προς τη Σαμαρείτιδα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα που ούτε σε αυτό το όρος ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Αλλά έρχεται η ώρα, και είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα με πνεύμα και αλήθεια· διότι τέτοιους ζητά ο Πατέρας να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Σκεπτόμαστε δε, κρίνοντας ορθά, ότι με αυτόν τον τρόπο διακρίνονται και οι άγιοι άγγελοι, και ότι προσφέρουν στον Θεό την προσκύνηση σαν μια πνευματική δορυφορία. Γι' αυτό άλλωστε, όταν το Πνεύμα πρόσταζε τις άνω δυνάμεις να αποδώσουν τη θεοπρεπή τιμή στον Πρωτότοκο και Μονογενή, έλεγε: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Αλλά και ο θείος ψαλμωδός μας καλούσε προς αυτό λέγοντας: «Ελάτε να προσκυνήσουμε και να προσπέσουμε σε αυτόν».

Και αυτά τα λέμε, όχι διαβεβαιώνοντας ότι η φύση του Λόγου υποβιβάστηκε σε κάτι κατώτερο από αυτό που ήταν εξαρχής. Πώς θα μπορούσε άλλωστε; Διότι το να φρονεί κανείς κάτι τέτοιο δεν θα ήταν άμοιρο έσχατης αμάθειας, επειδή το θείο είναι πάντοτε και με κάθε τρόπο απαθές, μη ανεχόμενο καμία απολύτως αλλοίωση, αλλά μάλλον διατηρώντας απόλυτα σταθερή τη δική του κατάσταση. Αλλά επειδή ο τρόπος της εκούσιας κένωσης, έχοντας αναγκαστικά περιβληθεί το σχήμα της ταπείνωσης, εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης κάνει τον ίσο με Αυτόν, τον σύμμορφο και ευρισκόμενο μέσα σε Αυτόν και προερχόμενο από Αυτόν Μονογενή Θεό, να φαίνεται ότι βρίσκεται σε κάπως κατώτερη κατάσταση από εκείνη στην οποία βρίσκεται ο Πατέρας. Και μην απορήσεις ακούγοντας ότι, ως προς τη μεγαλοπρέπεια του Πατέρα, ο Υιός φαίνεται να βρίσκεται σε κατώτερη μοίρα λόγω της ανθρώπινης φύσης, εφόσον για τον λόγο αυτόν ο Παύλος μάς διαβεβαίωσε ότι Εκείνος υπολείπεται ακόμη και αυτών των αγγέλων, γράφοντας τα εξής: «Εκείνον όμως που έγινε για λίγο κατώτερος από τους αγγέλους, τον Ιησού, τον βλέπουμε, εξαιτίας του πάθους του θανάτου, στεφανωμένο με δόξα και τιμή», μολονότι οι άγιοι άγγελοι έχουν λάβει την εντολή να Τον προσκυνούν. Διότι, αναφέρει: «όταν εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας Τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού», αλλά και καθώς τα άγια Σεραφείμ στέκονταν ολόγυρά Του και εκπλήρωναν χρέη υπηρετικά, όταν Εκείνος καθισμένος «επί θρόνου υψηλού και επηρμένου» εμφανιζόταν στους προφήτες.

Αλλά εσύ, λέει, είσαι και ο μόνος μέγας αιώνιος Θεός· και αυτό το απέδειξες από τα ίδια τα πράγματα· διότι, αφού τους ταπείνωσες, κατέβασες αυτούς που κατοικούν στα ψηλά. Δηλαδή, συγκλόνισες την ισχύ των υπερηφάνων, που βρίσκονταν ψηλά, και τους αλαζόνες τους κατέβασες στη γη, και σαν να ήταν οχυρωμένες πόλεις τους γκρέμισες εκ θεμελίων. Διότι αυτό σημαίνει το «έως το έδαφος». Και τους παρέδωσες για να καταπατηθούν από τα πόδια των πράων και των ταπεινών. Και ποιοι είναι πάλι αυτοί, παρά οι γνήσιοι φύλακες των προσταγμάτων του Σωτήρα; εκείνοι που φροντίζουν να μιμούνται τον Δεσπότη τους, ο οποίος αναφωνεί και λέει: «Ελάτε προς εμένα, όλοι οι κοπιώντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω. Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας και μάθετε από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση στις ψυχές σας.» Θυμόμαστε δε πάλι τον λόγο του: «Ιδού, σας έχω δώσει την εξουσία να πατάτε πάνω σε φίδια και σκορπιούς, και πάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού.» Διότι έχει καταπατηθεί ο αποστάτης δράκοντας· και έχουμε πατήσει πάνω σε ασπίδα και βασιλίσκο, εμείς που θέλουμε να κατοικούμε με τη βοήθεια του Υψίστου, και έχουμε βρεθεί υπό τη σκέπη του Θεού του ουρανού, δηλαδή προφανώς του Χριστού, διότι προσκυνείται στον ουρανό· «Διότι όταν, λέει, εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, αναφέρει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» <Η οδός των ευσεβών έγινε ευθεία, και είναι προετοιμασμένη η οδός των ευσεβών. Διότι η οδός του Κυρίου είναι κρίση.>

Λέει τώρα πρωτότοκο, όχι τον πρώτο ανάμεσα σε αδελφούς, αλλά εκείνον που είναι και πρώτος και μοναδικός. Διότι υπάρχει και ένα τέτοιο είδος ανάμεσα στις σημασίες του πρωτοτόκου. Επειδή μάλιστα η Γραφή ονομάζει πρώτο μερικές φορές τον μοναδικό, όπως στο: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και μετά από εμένα δεν υπάρχει άλλος». Για να δείξει, λοιπόν, ότι η Παρθένος δεν γέννησε έναν απλό άνθρωπο, πρόσθεσε το πρωτότοκον. Διότι δεν απέκτησε άλλον υιό, αφού παρέμεινε παρθένος, παρά μόνο τον Υιό του Πατρός. Για τον οποίο και ο Θεός και Πατέρας φωνάζει μέσω της φωνής του Δαβίδ: «Και εγώ θα τον καταστήσω πρωτότοκο, ανώτερο από τους βασιλείς της γης». Αυτό το υπενθυμίζει και ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Όταν δε εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Έπειτα, πώς εισήλθε στην οικουμένη; Διότι υπάρχει έξω από αυτήν, όχι τόσο τοπικά, αλλά ως προς τη φύση του. Επειδή είναι διαφορετικός κατά τη φύση σε σύγκριση με αυτούς που βρίσκονται σε όλη την οικουμένη.

Διότι εκείνοι που κατοικούν στην αγία πόλη, και διαμένουν στις άνω μονές, «είναι όλοι λειτουργικά πνεύματα, τα οποία αποστέλλονται για να διακονήσουν αυτούς που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία»· αυτός όμως έχει εγκαθιδρυθεί στους θρόνους της θεότητας. Και σε κανέναν μεν από εκείνους δεν ειπώθηκε από τον Θεό και Πατέρα «Υιός μου είσαι εσύ», ενώ αυτόν και Υιό τον ομολογεί και αγαπητό τον ονομάζει, και τον έχει σύνεδρο, ο οποίος συνυμνείται και συμπροσκυνείται. Διότι πάλι ο θεσπέσιος Παύλος είπε για αυτόν: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Επομένως, ακόμη και αν έγινε ιλαστήριο κατεβαίνοντας στην ανθρωπότητα εξαιτίας μας και υπέρ ημών, δεν παύει να είναι Θεός, και μάλιστα υπεράνω πάσης κτίσεως, ορατής δηλαδή και αόρατης. Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο η αρετή του καλύπτει τους ουρανούς, και η γη θα είναι πλήρης από την αίνεσή του. Αυτό άλλωστε ανακράζουν ολοκάθαρα και τα ίδια τα άγια Σεραφείμ, τα οποία στέκονται γύρω από τον θείο θρόνο του, και με επευφημίες τον τιμούν τα μέγιστα ως Κύριο Σαβαώθ και Θεό των συμπάντων· διότι διακηρύσσουν ότι ο ουρανός και η γη είναι πλήρη από τη δόξα του.

Διότι έσωσε τους επί της γης, δικαιώνοντάς τους μέσω της πίστεως στον Χριστό. Διότι έτσι η γη έγινε πλήρης από τη δόξα του. Αλλά επειδή και η πρακτική αρετή σε πολλά σημεία ονομάζεται δικαιοσύνη, αυτήν γνωρίζουν να την εξαγγέλλουν πραγματικά μόνο οι ουρανοί, οι οποίοι είναι δίκαιοι άνδρες. Διότι την αποδεδειγμένη πίστη θα την εξαγγείλει ο δίκαιος, καθώς η πίστη τους λογίζεται ως δικαιοσύνη.] [<Προσκυνήστε τον, όλοι οι άγγελοι.> (B f. 392 b, H. f. 440. Cord. Anonymi.) Σε ποιον προστάζονται να προσκυνήσουν; Στον Χριστό προφανώς, δηλαδή στον Μονογενή που ενανθρώπησε. «Διότι όταν, λέει, εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Αναγκαίως λοιπόν εισήγαγε εδώ την προσκύνηση των αγγέλων, ώστε να μην ντραπούμε να προσκυνήσουμε τον Θεό που προσκυνούν οι άγγελοι· και συγχρόνως να γνωρίσουμε ότι, όσοι προσκυνούμε τον Θεό, ανερχόμαστε στην τάξη των αγγέλων.

Επειδή, λοιπόν, δεν θεωρούσε ξένη τη σάρκα, αλλά μάλλον την έκανε δικό του ναό, και αφού έγινε άνθρωπος, προσκυνείται και από τους αγίους αγγέλους· «Διότι όταν», λέει, «εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Θα ρωτούσα, λοιπόν, εγώ με πολλή ευχαρίστηση αυτούς που ασύνετα τόλμησαν να ετεροδοξούν, και οι οποίοι χωρίζουν, όπως λέει κάπου ο ίδιος ο Σωτήρας, «όσα συνέζευξε ο Θεός», και νομίζουν ότι υπάρχουν δύο Χριστοί και δύο Υιοί, αν βέβαια υπάρχουν καθόλου τέτοιοι, με ποιον ακριβώς τρόπο ταιριάζει σωστά στον Λόγο, που προέρχεται από τον Θεό και Πατέρα, να ονομάζεται πρωτότοκος πριν από την ενανθρώπηση. Διότι πώς είναι πλέον μονογενής, αν είναι πρωτότοκος; Διότι αν μεν είναι μονογενής, δεν θα μπορούσε να είναι πρωτότοκος· αλλά ο Χριστός είναι ταυτόχρονα και τα δύο, και δεν θα μπορούσε κανείς, καταδιαιρώντας σε δύο τον έναν και μοναδικό Υιό, να αποδώσει στον έναν τον τίτλο του πρωτοτόκου και στον άλλον του μονογενούς. Διότι θα βρει ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή να αντιμάχεται σε αυτόν· και τα δύο όμως θα τα βρούμε να αποδίδονται κυρίως στον Χριστό. Επειδή είναι μεν «πρωτότοκος» ως άνθρωπος «ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς»· είναι πάλι «μονογενής» ως Λόγος που προέρχεται από τον Θεό και Πατέρα.

Έχοντας γίνει δε αυτό αληθινά, και αφού έλαβε σάρκα από γυναίκα, εννοώ βέβαια την Αγία Παρθένο, σύμφωνα με τις Γραφές, «εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Από τη μια ήταν άνθρωπος ως προς το ορώμενο, κατά τη φύση της σάρκας, δηλαδή τέλειος σύμφωνα με τον ορισμό της ανθρωπότητας· από την άλλη όμως ήταν Θεός, κατά το αληθέστερο. Διότι ο Λόγος του Θεού δεν ενοίκησε σε άνθρωπο, όπως στους αγίους, αλλά ο Ίδιος αληθινά φανερώθηκε και έγινε άνθρωπος. Γι' αυτόν τον λόγο, φρονώντας ορθά, δεν κάνουμε λόγο για δύο υιούς, ούτε για δύο χριστούς ή κυρίους, αλλά μάλλον για έναν Υιό και Κύριο, και πριν από την ενανθρώπηση, και όταν περιεβλήθη τη σάρκα. Διότι, δεν Τον χωρίζουμε σε δύο, θεωρώντας ξεχωριστά τον άνθρωπο, και πάλι ξεχωριστά τον Λόγο που ανέτειλε από την ουσία του Θεού και Πατέρα, για να τον προσκυνήσουμε ως Θεό· αλλά, μη αποδεχόμενοι καμία απολύτως τομή ή μερισμό ως προς τον ορισμό της υιότητας μετά την ένωση με τη σάρκα· γνωρίζοντας έναν και μόνο Υιό, μονογενή, επειδή μόνος Αυτός γεννήθηκε από τον Θεό και Πατέρα, τον Ίδιο επίσης και πρωτότοκο, όταν βρέθηκε ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, Τον τιμούμε και Τον δοξολογούμε μαζί με τους αγίους αγγέλους, καθότι είναι κατά φύση Θεός. Έτσι και ο θεσπέσιος Παύλος είπε: «Όταν δε εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας Τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.»

Διότι γράφει ο θεσπέσιος Παύλος: Όταν δε εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Αναφέρει δε κάπου και ο δικός μας μέγας Δαβίδ: «Όλη η γη ας σε προσκυνήσει και ας σου ψάλει.» Αυτή λέμε ότι είναι η άνωθεν ευλογία, και η κάτω στη γη που τα έχει όλα, δηλαδή, στην οποία πλέον μέσω του Χριστού υπάρχει κάθε αρετή, και είναι πολύ άφθονοι οι καρποί της ευσέβειας προς τον Θεό. Διότι έχει λεχθεί κάπου προς τον Υιό: «Επισκέφθηκες τη γη και την πότισες άφθονα, την πλήθυνες, για να την πλουτίσεις.» Βεβαίωνε δε σαφώς ότι του έχει δοθεί η άνωθεν ευλογία, αλλά και η ευλογία από τη γη: «Ένεκεν ευλογίας μαστών και μήτρας, ευλογίας πατέρα και μητέρας.» Μέσω αυτού σημαίνεται σαφώς και ολοφάνερα τόσο η γέννηση του Μονογενούς από τον Θεό και Πατέρα, όσο και εκείνη μέσω της αγίας Παρθένου, κατά την οποία νοείται και φανερώθηκε ως άνθρωπος.

Ολόκληρος ο ουρανός, οι αρχές, οι δυνάμεις, οι εξουσίες, οι θρόνοι, οι κυριότητες δορυφορούν έναν άνθρωπο· στέκονται δίπλα του λειτουργώντας σε αυτόν ως Κριτή των όλων. Και μάρτυρας είναι ο πάνσοφος Παύλος, που έγραψε προς τους Εβραίους για αυτόν: «Όταν δε εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Πότε λοιπόν έγινε ο Μονογενής πρωτότοκος; Όταν βρέθηκε ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς και ονομάστηκε, μαζί με εμάς, υιός ανθρώπου. Αλλά εάν οι άνω δυνάμεις γνώριζαν ότι δεν είναι Θεός ούτε φύσει και αληθώς Υιός αυτός που προήλθε από το σπέρμα του Δαβίδ κατά σάρκα, πώς θα ανέχονταν να τον προσκυνήσουν; Επομένως, αυτόν που προσκυνούν οι άγγελοι, μην τον ατιμάζεις εσύ, λέγοντας ότι υπάρχει κάποιος άλλος υιός ξεχωριστά και ιδιαιτέρως· μάλλον να πιστεύεις ότι ένας και μόνος είναι ο Ιησούς Χριστός, ο ίδιος εκ του Πατρός θεϊκώς κατά την άφραστη γέννηση, και εκ γυναικός κατά σάρκα εξαιτίας της ομοίωσής του με εμάς. <Του ιδίου, από την ομιλία περί του ότι ένας είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός.> Προς αυτά, βέβαια, θα μπορούσαν ίσως να πουν εκείνοι που θέλουν να φιλονικούν: Λοιπόν, ο φύσει και αληθώς Υιός του Θεού τέθηκε υπό τον νόμο; Έπειτα, πες μου, τι είναι το δυσάρεστο ακόμη και αν λέγεται ότι το υπέστη αυτό; Διότι, εάν πιστεύουμε ότι έγινε σάρκα, δηλαδή άνθρωπος, καταδεχόμενος να γίνει όμοιος με εμάς, γιατί να μη λέγεται ότι βρέθηκε μαζί με εμάς και υπό τον νόμο;

Ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, με βάση το προκείμενο ρητό: «Πορεύομαι προς τον Πατέρα μου, και Πατέρα σας, και Θεό μου, και Θεό σας.» Όταν ο Λόγος του Θεού περιβλήθηκε την ανθρώπινη μορφή και για τη σωτηρία όλων μας, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, όπως έχει γραφτεί, ταπείνωσε τον εαυτό του, τότε λοιπόν κάποιες φορές συνομιλεί και ως άνθρωπος, χωρίς να αδικείται σε τίποτα ως προς τη θεοπρεπή δόξα του εξαιτίας αυτού. Διότι, αν πράγματι έγινε άνθρωπος και δεν έπαψε γι' αυτό να είναι Θεός, ακόμη και αν, έχοντας γίνει άνθρωπος, λέει τα όσα πρέπουν σε άνθρωπο, δεν θα ζημιωθεί γι' αυτό το θεοπρεπές του αξίωμα, αλλά θα παραμένει πάλι ο ίδιος, αποδιδόμενης της ταπεινότητας των λόγων στη θεία οικονομία. Και το ότι τα λέει αυτά κατά οικονομία ως άνθρωπος, διαφυλάττοντας καλά, τόσο με λόγια όσο και με έργα, το σχήμα που ανέλαβε, θα το καταλάβουμε από το εξής. Λέει κάπου προς τη γυναίκα στη Σαμάρεια, υποδυόμενος το ιουδαϊκό πρόσωπο: «Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε, εμείς προσκυνάμε αυτό που γνωρίζουμε.» Καίτοι ο Υιός ανήκει σε αυτούς που προσκυνούνται, και όχι σε αυτούς που προσκυνούν. «Διότι ας τον προσκυνήσουν», λέει, «όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Και για τους αγγέλους ή για κάποια άλλη τάξη όμοια με αυτούς, δεν αναφέρεται τίποτα τέτοιο στις θείες Γραφές. Διότι δεν προστάζεται κανείς να προσκυνά τους αγγέλους, αλλά μόνο τον Θεό. Διότι έχει γραφτεί: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.»

ΑΛΛΟ. Αν το να προσκυνείται κανείς, τόσο από εμάς όσο και από τους αγγέλους, οφείλεται μόνο στον κατά φύσιν Θεό, και σε κανέναν άλλον, και για εμάς μεν έχει οριστεί: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις», στους δε αγγέλους το Πνεύμα παραγγέλλει να προσκυνούν τον Υιό, σύμφωνα με το χωρίο: «Όταν δε εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού», άρα ο Υιός που προσκυνείται είναι Θεός. Πώς λοιπόν θα υπάρχει μία θεότητα, εάν, σύμφωνα με εσάς, δεν είναι ομοούσιος με τον Πατέρα; Διότι, εάν έχει κάποια διάσταση ή διαφορά ως προς τον λόγο της ουσίας, άλλου είδους Θεός θα ήταν ο Υιός, και άλλου είδους ο Πατέρας, και κατ' αυτόν τον τρόπο θα ήταν ανάγκη να μιλάμε για δύο Θεούς· πράγμα που είναι ασεβές, και ούτε καν ως άκουσμα δεν είναι αποδεκτό.

Άλλο επιχείρημα, με συντομία και απλότητα. Εάν, σύμφωνα με κάποιους, ο Σωτήρας πρόκειται να είναι ανώτερος του αγίου Βαπτιστού στη βασιλεία των ουρανών, τότε κατά τον χρόνο της ενανθρωπήσεως είτε είναι ίσος, είτε βρίσκεται σε κατώτερη θέση. Σε κατώτερη θέση, λοιπόν, δεν βρίσκεται σε καμία περίπτωση. Σε ισότητα, όμως; Διότι αυτό φαίνεται κάπως πιο αρμόζον. Αλλά εάν πράγματι ισχύει το επιχείρημα της ισότητας και για τους δύο, τότε ας ονομάζεται και ο Ιωάννης σοφία και δύναμη του Πατρός, και ας φέρει την ιδιότητα «εικόνα και χαρακτήρας, και απαύγασμα της υποστάσεώς Του». Ας βαστάζει και αυτός τα πάντα «με τον λόγο της δυνάμεώς του»· ας ακούει και αυτός από τον Πατέρα: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»· και: «Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Ας εισάγεται και αυτός ως πρωτότοκος στην οικουμένη, ας προσκυνείται από τους αγίους αγγέλους, και ας λέει ακατηγόρητα για τον εαυτό του: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και πάλι: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή»· και: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό, και δίνει ζωή στον κόσμο». Εάν όμως όλα αυτά ισχύουν για τον Χριστό, και όχι πλέον για εκείνον που από αμάθεια θεωρείται ίσος με Αυτόν, πώς δεν θα φανεί πλέον σε όλους ως εντελώς ανόητο το να νομίζει κανείς ότι θα γίνει κάποτε στο μέλλον ανώτερός του Εκείνος που υπάρχει πάντοτε έτσι εκ φύσεως, ως Θεός;

Απόδειξη από παρατηρήσεις των Γραφών ότι κανένα από τα κτίσματα δεν προσκυνείται ως Θεός· ούτε βέβαια όταν τα προσκυνούν ανέχονται να προσκυνούνται ή να δοξολογούνται. Ο μακάριος Πέτρος εμποδίζει τον Κορνήλιο που τον προσκυνούσε, λέγοντας: «Μην το κάνεις· διότι και εγώ άνθρωπος είμαι.» Ένας άγγελος εμπόδισε τον Ιωάννη που τον προσκυνούσε στην Αποκάλυψή του, λέγοντας: «Πρόσεξε μην το κάνεις· είμαι σύνδουλός σου και των αδελφών σου των προφητών, και εκείνων που τηρούν τους λόγους αυτού του βιβλίου.» Τον Μανωέ, τον πατέρα του Σαμψών, ενώ προσέφερε θυσία, τον εμπόδισε ο άγγελος λέγοντας: «Και εάν ετοιμάσεις ερίφιο, στον Κύριο θα το προσφέρεις.» Για τον Υιό όμως έχει γραφτεί: «Ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Στον Ησαΐα έχει γραφτεί πάλι: «Και σε εσένα θα προσκυνήσουν και σε εσένα θα προσευχηθούν.»

ΑΛΛΟ, για το ίδιο θέμα. Επεξηγώντας τα δικά του λόγια ο μακάριος Παύλος, και δείχνοντας σαφέστατα τι σημαίνει το «έχοντας γίνει ανώτερος από τους αγγέλους», προσθέτει στα όσα έχει πει: «Σε ποιον άραγε από τους αγγέλους είπε ποτέ: Κάθισε στα δεξιά μου;» και ότι για τον Υιό έχει γραφτεί: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Εάν όμως ο λόγος της σύγκρισης, από τη μια πλευρά εισάγει τον μεν Υιό ως συγκαθήμενο με τον Πατέρα και προσκυνούμενο, και από την άλλη τους δε αγγέλους ως παριστάμενους και διατεταγμένους να προσκυνούν, το «ανώτερος» δεν θα αναφέρεται βεβαίως στην ουσία, αλλά στα αξιώματα που περιβάλλουν την ουσία και στις εξωτερικές προς τη φύση τιμές. Επομένως, ο Υιός δεν είναι ένα από τα δημιουργήματα, αλλά κάτι διαφορετικό από αυτά, δηλαδή ο ίδιος ο Λόγος του Πατέρα.

Άλλο. «Αδελφοί, σας παρακαλώ, σε τίποτα δεν με αδικήσατε· γνωρίζετε δε ότι λόγω ασθενείας της σαρκός σας κήρυξα το Ευαγγέλιο την πρώτη φορά, και τον πειρασμό σας που βρισκόταν στη σάρκα μου δεν τον περιφρονήσατε ούτε τον αποστραφήκατε, αλλά με δεχθήκατε ως άγγελο Θεού, ως Χριστό Ιησού.» Αφού αποδέχθηκε και θαύμασε υπερβολικά την ευλάβεια των Γαλατών προς τον Θεό και την αγάπη τους προς τον ίδιο, και αφού είπε ότι «Ως άγγελο Θεού με δεχθήκατε», ανεβαίνει σε πολύ υψηλότερο επίπεδο, προσθέτοντας: «ως Χριστό Ιησού». Ποια είναι λοιπόν η υπεροχή του Χριστού σε σχέση με τους αγγέλους, ας το διδάξει ο ίδιος, λέγοντας: «Όταν δε εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Και πάλι: «Διότι σε ποιον από τους αγγέλους είπε ποτέ: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα; και, Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου;» Έχει γραφτεί δε πάλι για αυτούς: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα φωτιάς.» Εφόσον λοιπόν υπάρχει τόσο μεγάλη διαφορά μεταξύ τους, ώστε ο μεν Υιός να προσκυνείται, οι δε άγγελοι να τον υπηρετούν· και ο μεν να κάθεται σε θέση βασιλιά και Υιού και Δεσπότη, ενώ οι άλλοι να αποστέλλονται για διακονία· πώς δεν θα είναι Θεός αυτός που και από τους αγγέλους αναγνωρίζεται ότι είναι τέτοιος κατά φύση;

ΑΛΛΟ. Είναι γραμμένο: «Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Πώς λοιπόν, εάν ο Υιός είναι δημιούργημα, σύμφωνα με αυτούς, προσκυνείται και από εμάς και από τους αγίους αγγέλους; Και ως μάρτυρας θα παρασταθεί ο Παύλος, λέγοντας: «Όταν δε εισαγάγει τον Πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Πώς δε, πες μου, εγείρεται τόσο βαρύ έγκλημα εναντίον εκείνων που λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, εάν ο Υιός, ενώ έχει τέτοια φύση και τυγχάνει κτίσμα σύμφωνα με αυτούς, λατρεύεται ως Θεός ακόμη και από τις πιο καθαρές ουράνιες δυνάμεις; Στις οποίες μάλιστα δικαίως θα αναγνώριζε κανείς την ιδιότητα του να μην πλανώνται σε τίποτα, εφόσον είναι πολύ πιο συνετές από τους δικούς μας συνετούς ανθρώπους. Αλλά κανένας έλεγχος δεν ασκείται σε αυτούς που λατρεύουν τον Χριστό, αντίθετα, ο μισθός τους είναι μεγάλος. Επομένως δεν είναι δημιούργημα, αλλά μάλλον Θεός, ο οποίος προσκυνείται ακατηγόρητα και ακαταδίκαστα από ολόκληρη από κοινού την κτίση.

Προς δε τον Υιό λέγει: «Ο θρόνος σου, Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνα, σκήπτρο ευθύτητας είναι το σκήπτρο της βασιλείας σου. Αγάπησες τη δικαιοσύνη και μίσησες την ανομία. Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.

Διότι το μυστήριο του Χριστού ήταν ακόμη δυσδιάκριτο και σε αυτούς, όμως το Πνεύμα το αποκάλυπτε σε αυτούς, και δεν άφηνε τους αγιασμένους να ασεβούν. Γι' αυτόν τον λόγο λέει ο θεσπέσιος Παύλος: «Όταν δε εισαγάγει τον Πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Διότι εκείνος που υπερείχε ολόκληρης της οικουμένης κατά τη φυσική του ιδιότητα, και βρισκόταν έξω από αυτήν ως Θεός, εισήλθε σε αυτήν, έχοντας φανερωθεί ως μέρος του κόσμου ως άνθρωπος, όμως δεν εξέπεσε εξαιτίας αυτού από τη θεία δόξα. Διότι προσκυνείται ως Μονογενής, ακόμη κι αν ονομάζεται πρωτότοκος, πράγμα που είναι ολοφάνερα στο έπακρο ταιριαστό στα μέτρα της ανθρωπότητας. Β— Άραγε, λοιπόν, θα προσκυνήσουμε τον Εμμανουήλ ως άνθρωπο; Α— Μη γένοιτο. Αυτό θα ήταν πλέον ανοησία, απάτη και πλάνη. Και δεν θα διαφέρουμε σε τίποτα από εκείνους που λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη και Ποιητή, «οι οποίοι αντάλλαξαν την αλήθεια του Θεού με το ψέμα», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, και αν έχουμε τα ίδια φρονήματα με αυτούς, θα ακούσουμε οπωσδήποτε μαζί τους τα εξής: «Ενώ υποστήριζαν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί και αντάλλαξαν τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετραπόδων και ερπετών.»

Τον ονομάζει δε ο απόστολος και «Υιό της αγάπης»· «ο οποίος μας ελευθέρωσε», λέει, «από την εξουσία του σκότους και μας μετέφερε στη βασιλεία του Υιού της αγάπης του». Και εκείνοι που φλυαρούν εδώ, μη κατανοώντας τη φράση, ισχυρίζονται ότι ο Υιός είναι [Υιός] κατά προκοπήν της αγάπης του Θεού. Και δεν γνωρίζουν οι αμαθείς την αντιπαραβολή του λόγου· διότι σε άλλο σημείο λέει ο απόστολος ότι «ο Θεός μας αγάπησε εν Χριστώ». Διότι αληθινά ο Μονογενής είναι αγαπητός Υιός, επειδή αγάπη είναι ο Πατέρας, αγάπη και ο Υιός, επειδή είναι αγάπη που προέρχεται από αγάπη. Είναι, λοιπόν, Υιός της αγάπης για εμάς και για τον εαυτό του, διότι στο πρόσωπό Του μας αγάπησε και παρέδωσε τον μονογενή του Υιό υπέρ ημών. Ούτε, λοιπόν, κουράζεται όταν δημιουργεί ούτε υφίσταται πάθος όταν γεννά. Και ας μη συσσωρεύουν μάταια βλασφημίες στον εαυτό τους. Διότι, εάν ο Υιός είναι κτιστός, δεν είναι προσκυνητός, σύμφωνα με τον δικό τους ισχυρισμό. Επειδή είναι μωρία να προσκυνά κανείς την κτίση και να αθετεί την πρώτη εντολή που λέει: «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος». Δεν είναι, επομένως, κτιστός ο άγιος Λόγος, διότι είναι προσκυνητός. Τον προσκύνησαν οι μαθητές, τον προσκυνούν οι άγγελοι στον ουρανό· διότι λέει: «και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού» και «θα σε λατρέψω, Κύριε, η ισχύς μου».

Αλλά όπως είπαμε εξαρχής, λόγω της προσλήψεως της ανθρώπινης φύσεως κατά την ενανθρώπηση, τα πάντα διατηρούν την εύλογη ακολουθία τους. Διότι, εάν παραδίδει τη βασιλεία σε κάποιον χρόνο, άρα τώρα ούτε καν βασιλεύει. Εάν όμως δεν βασιλεύει ακόμη, πώς βρίσκεται να προσκυνείται πάντοτε από τους αγγέλους και τους αρχαγγέλους προ της ένσαρκης παρουσίας του και κατά την ένσαρκη παρουσία του, όπως λέγει η Γραφή για αυτόν: «όταν εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγοντας, και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού», και πάλι: «κάθισε στα δεξιά του Πατρός», και πάλι: «σε αυτόν θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων»; Επομένως, βασιλεύει πάντοτε αυτός που προσκυνείται από όλους. Τι λοιπόν να πούμε, εφόσον ο Υιός βασιλεύει πάντοτε από την αρχή, και τώρα και στο εξής, επειδή δεν παρέδωσε ακόμη τη βασιλεία στον Πατέρα; Μήπως ο Πατέρας βρίσκεται εκτός της βασιλείας; Μη γένοιτο. Διότι ο Υιός βασιλεύει μαζί με τον Πατέρα, και ο Πατέρας μαζί με τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Αλλά τι λέγουν; «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα», μήπως παύει ο ίδιος να βασιλεύει; Μη γένοιτο. Επειδή πώς εκπληρώνεται το «και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος;». Αντιθέτως, [αυτό λέγεται] για να δείξει ότι τίποτε στον Υιό δεν έχει συντελεστεί ούτε συντελείται ανεξάρτητα και αποκομμένα από την ένωση με τον Πατέρα, και από το ένα θέλημα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Ανατροπή. Είναι μεν λοιπόν αγέννητος, αλλά δεν ειπώθηκε πουθενά, ούτε από κάποιον προφήτη, ούτε από απόστολο, ούτε από ευαγγελιστή. Διότι δεν ήταν καθόλου παράδοξο να λέγεται αυτό για τον Θεό. Επειδή υπήρχε εξαρχής στον ευσεβή λογισμό από τον ίδιο τον φυσικό νόμο. Εσύ όμως, Αέτιε, καινοτομώντας με το να μας το λες αυτό, νομίζεις ότι το προσφέρεις ως κάτι το θαυμαστό. Ανέμειξες και συνέχεες με τον ευσεβή νόμο της φύσης και τον θεσμό της πίστεως, ο οποίος χαρίστηκε από τον Θεό για την προσθήκη βελτιώσεως, το να επινοείς ότι ο γεννητός εξισώνεται στο αξίωμα με τον αγέννητο, ώστε ο ανόμοιος που προσκυνείται από εσένα να βρεθεί ίσος με εκείνον που, κατά τα λεγόμενά σου, κηρύσσεται ως ανόμοιος. Εάν λοιπόν προσκυνήσεις τον Πατέρα ως ψιλή μόνο ονομασία, προσέφερες την τιμή ειρωνικά. Και αν προσκυνήσεις τον Υιό αναγνωρίζοντάς τον ως ανόμοιο προς τον Πατέρα, προκάλεσες σύγχυση στην προσκύνηση, έχοντας τιμήσει εξίσου τον ανόμοιο με τον ανόμοιο. Εάν όμως, εξαιτίας της προκατάληψης της απιστίας σου, αρνηθείς να προσκυνήσεις τον Υιό, θα ελεγχθείς από όλους, επειδή δεν αναγνώρισες Εκείνον που οφειλομένως προσκυνείται από όλους και είναι ίσος. «Διότι θα τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού», και τον προσκύνησε η Μαρία, όταν αναστήθηκε ένδοξα με τη σάρκα του, όπως και όλοι οι μαθητές του. Διότι γνωρίζουν ότι δεν φέρει ονομασία δημιουργήματος (γενητού) ούτε κτίσματος, αλλά γνωρίζουν ότι έχει γεννηθεί από τον Πατέρα και τον προσκυνούν ως Όντα εκ του Όντος, καθώς και το Άγιο Πνεύμα που προέρχεται εξ αυτού. Διότι γνωρίζουν ότι είναι αλλότριος κατά την ουσία του σε σχέση με τα δημιουργήματα.

Ο μέγας Παύλος, γνωρίζοντας ότι αρχηγός και αίτιος κάθε αγαθού είναι ο μονογενής Θεός, ο οποίος κατέχει τα πρωτεία στα πάντα, μαρτυρεί για αυτόν ότι όχι μόνο η δημιουργία των όντων έγινε μέσω αυτού, αλλά και ότι, αφού η αρχαία κτίση των ανθρώπων πάλιωσε και εξαφανίστηκε, όπως ο ίδιος την ονομάζει, και δημιουργήθηκε άλλη, καινή κτίση εν Χριστώ, κανένας άλλος δεν υπήρξε αρχηγός ούτε και αυτής, αλλά σε όλη την κτίση των ανθρώπων που έγινε μέσω του Ευαγγελίου αυτός είναι ο πρωτότοκος. Και για να γίνει σαφέστερο το νόημα περί αυτού, θα αναλύσουμε το θέμα ως εξής. Τέσσερις φορές μνημονεύει αυτόν τον όρο ο θείος απόστολος, μία φορά λέγοντας ότι είναι «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», έπειτα πάλι ότι είναι «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς», τρίτη φορά ότι είναι «πρωτότοκος εκ των νεκρών», και μετά από αυτά παραθέτει τον όρο απόλυτα και χωρίς προσδιορισμούς, λέγοντας: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει· Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Επομένως, όποια έννοια κατανοήσουμε στις άλλες συνδέσεις αυτού του ονόματος, την ίδια κατ' ακολουθίαν θα εφαρμόσουμε και στο «πρωτότοκος της κτίσεως». Διότι, εφόσον η λέξη είναι μία και η αυτή, υπάρχει απόλυτη ανάγκη να είναι μία και η έννοια που σημαίνεται. Πώς γίνεται, λοιπόν, πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς; Και πώς πρωτότοκος εκ των νεκρών;

Εφόσον, λοιπόν, η απαρχή έκανε δικό της Θεό τον αληθινό Θεό και Πατέρα, τον αγαθό Πατέρα, το αγαθό κατορθώνεται για όλη τη φύση και, μέσω της απαρχής, Εκείνος γίνεται Πατέρας και Θεός όλων των ανθρώπων. «Αν δε η απαρχή είναι άγια», λέει, «άγιο είναι και το φύραμα». Και όπου βρίσκεται η απαρχή [ο Χριστός], και ο Χριστός είναι η απαρχή, εκεί βρίσκονται και οι ανήκοντες στον Χριστό, όπως λέει ο απόστολος. Σε όσα χωρία, λοιπόν, μέσω συνδυασμού κάνει μνεία του πρωτοτόκου, μνημονεύοντας τους νεκρούς, την κτίση και τους αδελφούς, μας προτρέπει να κατανοούμε αυτά και τα παρόμοια· όπου, όμως, χωρίς τέτοια προσθήκη αναφέρει: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει», η προσθήκη της λέξης «πάλι» υποδηλώνει την εμφάνιση του Δεσπότη των όλων, η οποία πρόκειται να συμβεί στο τέλος. Διότι, όπως στο όνομα του Ιησού κάμπτει κάθε γόνυ, επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων, μολονότι ο Υιός δεν έχει το ανθρώπινο όνομα λόγω του ότι το όνομά Του είναι πάνω από κάθε όνομα, έτσι λέει ότι θα προσκυνείται από όλη την υπερκόσμια κτίση ο πρωτότοκος (που ονομάστηκε έτσι για χάρη μας), όταν θα εισέλθει και πάλι στην οικουμένη, όταν θα κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη και τους λαούς με ευθύτητα. Έτσι, από τον λόγο της ευσέβειας διακρίνεται η σημασία του πρωτοτόκου και του μονογενούς, διαφυλάσσοντας για το καθένα από τα ονόματα την κατάλληλη σημασία του· εκείνος δε που ανάγει το όνομα του πρωτοτόκου στην προαιώνια ύπαρξη, πώς διασώζει την έννοια του μονογενούς;

Διότι δεν υποδουλώνονται σε άνθρωπο εκείνοι που υποτάσσουν τον εαυτό τους στον Δεσπότη, ούτε ντρέπονται προσκυνώντας εκείνον που επιδήμησε στην οικουμένη διά της σαρκός. Διότι, «Όταν εισαγάγει τον πρωτότοκο», αναφέρει, «στην οικουμένη, λέγει: και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοί του». Μία δε είναι η είσοδος στην οικουμένη, αυτή διά της γεννήσεως, και δεν είναι δυνατόν με άλλον τρόπο να βρεθεί κανείς μέσα στον βίο των ανθρώπων, παρά μόνο χρησιμοποιώντας αυτήν την είσοδο. Επομένως, ο λόγος ονομάζει «είσοδο στην οικουμένη» τη διά σαρκός γέννησή του. Εάν λοιπόν, κατά την είσοδό του στην οικουμένη, τον προσκυνούν όλοι οι άγγελοι, και η είσοδος αυτή είναι η ένσαρκη γέννηση, δεν υποδουλώνουμε εμείς στον Δεσπότη το δικό του κτήμα, αλλά η ίδια η αγγελική φύση δεν αγνοεί τη δεσποτεία που βρίσκεται υπεράνω αυτής. Ώστε, ας σιωπήσει προσθέτοντας στον λόγο εκείνα τα μάταια, ότι δηλαδή φέρνουμε τα άνω κάτω, υποδουλώνοντας θεοφόρους αγγέλους σε θεοφόρο άνθρωπο.