Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 11:38

"Ο αποστέλλων". Αναφέρει μεν τις φάραγγες των ορέων, επειδή σε αυτές ηχούν τα ύδατα, αλλά υποδηλώνει [επίσης] τα δάκρυα της μετάνοιας, και ως "φάραγγες" τις κόγχες των οφθαλμών. "Ανάμεσα". Εννοεί ανάμεσα στους Προφήτες και τους αποστόλους· διότι άγια όρη είναι και οι μεν και οι δε, και ανάμεσά τους βρίσκονται τα ύδατα του βαπτίσματος. "Θα ποτίσουν". Εννοεί όσους έχουν εξαγριωθεί από την ελληνική σοφία και βόσκουν σαν θηρία μέσα στο δάσος των δαιμόνων· διότι και αυτοί θα προσέλθουν στο βάπτισμα με χαρά, λαμβάνοντας πλουσιοπάροχα τη χάρη. "Θα προσδεχθούν". Αναφέρεται στα έθνη, τα οποία υποδουλώθηκαν στην πλάνη ανόητα· διότι αυτοί, όντας άγριοι, ήταν ασταθείς ως προς την επιστροφή τους στον Θεό· όμως και αυτοί δίψασαν για το ύδωρ του βαπτίσματος. "Επ' αυτά". Όσοι καθάρισαν τον βίο τους και είναι έτοιμοι σαν πτηνά για ουράνια πτήση, αυτοί κατασκήνωσαν στο βάπτισμα, αφού το διαφύλαξαν. "Εκ μέσου". Διότι έτσι είπε και ο απόστολος, ότι οι άγιοι κατασκηνώνουν σε όρη και σπήλαια και στις οπές της γης. Αναφέρεται δε και στο ύδωρ του βαπτίσματος, το οποίο ηχεί ανάμεσα στους λίθους της οικοδομής κατά τη βάπτιση του ανθρώπου. "Ποτίζοντας". Δηλαδή, τρέφοντας πλουσιοπάροχα τα δόγματα των προφητών και τους βίους των αγίων από την άνωθεν χάρη. "Από τον καρπό". Διότι από τον καρπό των κτισμάτων, τα οποία πρόσταξες να προσφέρει η γη, ευφραίνεται ο άνθρωπος· [διότι νοητή γη είναι ο άνθρωπος]. Εννοεί όμως και τα μυστήρια των πιστών.

Του μακαριωτάτου Ησυχίου, πρεσβυτέρου Ιεροσολύμων, εγκώμιο στον όσιο πατέρα μας Αντώνιο. Με τη μνήμη των δικαίων και ο κόσμος αγάλλεται, με τη μνήμη των δικαίων και ο κόσμος φωτίζεται, με τη μνήμη των δικαίων και η ανθρωπότητα σκιρτά, με τη μνήμη των δικαίων και καθένας που ακούει αγάλλεται. Τώρα μνημονεύεται ο Αντώνιος και όλοι φωτιζόμαστε από τη μνήμη του, ο Αντώνιος, ο πολίτης των ουρανών, ο διδάσκαλος κάθε αρετής, αυτός που εν σαρκί μιμήθηκε τους ασάρκους, ο λύχνος των εκκλησιών, ο παιδαγωγός των ιερέων, το άνθος της παρθενίας, το απαύγασμα της αγνείας, ο στέφανος αυτών που ζουν σε «όρη και σπήλαια», το υπόδειγμα της καρτερίας, ο εργάτης της εγκράτειας, ο αήττητος αγωνιστής, η στήλη των προφητών, το κάτοπτρο των αποστόλων, ο δυνατός ενώπιον Θεού και ανθρώπων, αυτός που δεν κατέχει τίποτα στη γη, αλλά ατενίζει εξολοκλήρου τον ουρανό, υψώνοντας τα μάτια του προς τα άνω και σπεύδοντας να διανύσει τον δρόμο προς εκείνο το βραβείο.

Αλλά βεβαίως και «τυμπανίσθηκε», «πέθανε με σφαγή μαχαιριού», «δοκίμασε δεσμά και φυλακή» «και μαστιγώσεις», «λιθοβολήθηκε, πριονίστηκε»· διότι, καθώς πολλοί τα υπέφεραν αυτά για την ευσέβεια, ο ίδιος συμπάσχει με όλους ως πατέρας όλων· «περιπλανήθηκε με προβιές, με δέρματα κατσικιών», μιμούμενος τον Ηλία στην πραότητα· «στερούμενος» ως προς τη σάρκα και «θλιβόμενος», διότι γνώριζε ότι οι θλίψεις είναι η οδός προς τη βασιλεία των ουρανών· «κακουχούμενος», επειδή ο Αντώνιος προτιμούσε «να κακουχείται μαζί με τον λαό του Θεού παρά να έχει την πρόσκαιρη απόλαυση της αμαρτίας». «Δεν ήταν άξιος γι' αυτόν ο κόσμος»· γι' αυτό, ενώ ζούσε ακόμη, μετέστησε τον εαυτό του στον ουρανό. Έπειτα, ας διατρέξουμε το μεγάλο πλήθος των προφητών. Ο Χριστός, η κεφαλή, ας επισφραγίσει τα παρόντα εγκώμια, λέγοντας ακόμη και τώρα: «η βασιλεία των ουρανών κατακτιέται με βία και οι βιαστές την αρπάζουν»· διότι ο Αντώνιος έλιωνε το σώμα του, χαλιναγωγούσε την ψυχή του, τιμωρούσε τις ηδονές, απείχε από την τρυφή, αψηφούσε τον κορεσμό, χρησιμοποιούσε τον ύπνο μόνο τόσο όσο για να ωφελεί τη φύση του, θεωρούσε βδελυρή ακόμη και την ονομασία της πορνείας, και ελάχιστα από τα γήινα απήλαυσε. Ήταν όλος δοσμένος στον ουρανό, όλος στραμμένος στην άνω ζωή, θεωρώντας ζημία τα επίγεια πράγματα. Ζούσε μόνο για τις αρετές, όντας νεκρός ως προς τα πάθη.

Και θα στήσει τα μεν πρόβατα στα δεξιά του, τα δε ερίφια στα αριστερά. Τότε θα πει σε αυτούς που βρίσκονται στα δεξιά του: «Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από καταβολής κόσμου». Ελάτε οι προφήτες που διωχθήκατε για το όνομά μου. Ελάτε οι πατριάρχες που πριν από την παρουσία μου με υπακούσατε και ποθήσατε τη βασιλεία μου. Ελάτε οι απόστολοι που κακοπαθήσατε μαζί μου κατά την ενανθρώπηση, στο Ευαγγέλιο. Ελάτε οι μάρτυρες που με ομολογήσατε ενώπιον τυράννων και υπομείνατε πολλά βασανιστήρια και τιμωρίες. Ελάτε οι ιεράρχες που μου λειτουργήσατε άμεμπτα ημέρα και νύχτα και προσφέρατε το τίμιο σώμα και αίμα μου καθημερινά ως θυσία. Ελάτε οι όσιοι που ασκητέψατε «στα όρη, στα σπήλαια και στις τρύπες της γης», που δια της εγκράτειας, της προσευχής και της παρθενίας υπηρετήσατε το όνομά μου. Ελάτε οι νεάνιδες που ποθήσατε τον νυμφώνα μου και δεν αγαπήσατε άλλον εκτός από εμένα τον νυμφίο, που μέσω του μαρτυρίου και της άσκησης ενωθήκατε μαζί μου, τον αθάνατο και άφθαρτο «νυμφίο». Ελάτε οι φιλόπτωχοι, οι φιλόξενοι. Ελάτε εσείς που φυλάξατε την αγάπη μου, καθώς εγώ είμαι η αγάπη. Ελάτε εσείς που μετέχετε στην ειρήνη· διότι εγώ είμαι η ειρήνη.

Με αυτήν την πνευματική μέθη μέθυσαν κάποτε οι Απόστολοι και οι Μάρτυρες. Και οι μεν διήλθαν όλον τον κόσμο κοπιάζοντας και χλευαζόμενοι, οι δε, ενώ κατακόβονταν τα μέλη τους, έχυσαν τα αίματά τους σαν νερό, και πάσχοντας τα δεινότερα μαρτύρια δεν λιγοψύχησαν, αλλά τα υπέμειναν γενναία, και αν και ήταν σοφοί, θεωρήθηκαν άφρονες. Και άλλοι περιπλανήθηκαν σε ερήμους και σε όρη και σε σπήλαια και στις οπές της γης, ζώντας μέσα σε ακαταστασία, ενώ οι ίδιοι ήταν εύτακτοι.

Γιατί δεν αντιλαμβάνεσαι ότι δυσανασχετείς για πράγματα για τα οποία θα έπρεπε να χαίρεσαι. Αν, πράγματι, δεν αμφιβάλλεις ότι θα λάβεις από τον Θεό μεγάλη ανταμοιβή για την προσήλωσή σου στην αρετή, γιατί σε ταράζει η υποψία των ανθρώπων, ακόμη και αν δεχθούμε ότι αυτοί πράγματι σε υποπτεύονται έτσι; Θα προσπαθήσω όμως να αποδείξω πολύ εύκολα ότι ούτε καν έτσι σκέπτονται. Αν μόνον εσύ, από όσους άσκησαν την αρετή, είχες πάθει τέτοια πράγματα, ούτε και τότε θα ήταν αληθινή αυτή η υποψία· ωστόσο, όσοι εχθρεύονται το καλό θα είχαν τουλάχιστον κάποια επίφαση για την αναισχυντία τους. Αν όμως δεν είσαι ούτε ο πρώτος ούτε ο μόνος που περιέπεσε σε τέτοιες συμφορές, αλλά τις υπέστησαν σχεδόν όλοι οι άριστοι άνθρωποι, όχι μόνο μεταξύ των Χριστιανών, αλλά —αν πρέπει να τους συμπεριλάβουμε όλους, για να εξαλείψουμε την αποθάρρυνσή σου— και παλαιότερα μεταξύ των Ιουδαίων, των Ελλήνων και των βαρβάρων, γιατί στενοχωριέσαι; Αν και εκείνοι, σαν γενναίοι αθλητές, εξακολουθούσαν να αγωνίζονται ενώ δέχονταν χτυπήματα, τραυματίζονταν, αιμορραγούσαν και βρίσκονταν διαρκώς αντιμέτωποι με τον θάνατο, γιατί εσύ βλάπτεις τον εαυτό σου με την αποθάρρυνση και καθιστάς ισχυρότερο τον αντίπαλο; Κάνεις ακριβώς το ίδιο σαν να έλεγες: «Για ποιον λόγο ο αντίπαλος δεν χτυπά κανέναν από τους θεατές, αλλά εκείνον που εγγράφηκε στον αγώνα και εισήλθε στο στάδιο;». Μη στενοχωριέσαι, λοιπόν, επειδή υποφέρεις όσα υπέφεραν και εκείνοι, «για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος», αλλά να χαίρεσαι, διότι, όπως συμμετείχες στους αγώνες τους, έτσι θα συμμετάσχεις και στη δόξα και στην ανακήρυξή τους.

Ο πατριάρχης, ο οποίος περιφρόνησε την παρούσα ζωή και αψήφησε τα πάντα, του οποίου ο κόσμος δεν ήταν άξιος, ο ξένος και παρεπίδημος, αυτός που κάθε ημέρα αναλογιζόταν τα επουράνια, αυτός που ατένιζε προς την άνω Ιερουσαλήμ, αυτός, όσο μεν ζούσε, εξαιτίας του φόβου του Θεού στερήθηκε και την πατρίδα και την ελευθερία του και κατοίκησε σε δεσμωτήριο, και δεν έδωσε καμία σημασία σε εκείνες τις επιβουλές· όταν όμως επρόκειτο να πεθάνει, έγινε άραγε τόσο μικρολόγος, ώστε να επιδείξει τόσο μεγάλη σπουδή για τη μετακομιδή των οστών του, και να διατάξει να ανακομιστούν τα λείψανά του από τόσο μεγάλη απόσταση; Και ποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί κάτι τέτοιο; Διότι ποιο ήταν το κέρδος, ή ποιο το όφελος για τον εκλιπόντα από τη μετάθεση των οστών του;

Διότι, κάνοντας μνεία σε ανθρώπους πένητες, καταδιωκόμενους, θλιβόμενους, κακουχούμενους, λέγει τα εξής: Περιπλανήθηκαν με προβιές, με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος. Τι λέγεις; Γι' αυτούς που στερούνταν, που κακουχούνταν, που δεν είχαν πατρίδα, δεν ήταν άξιος ο κόσμος; Δεν βλέπεις πόσους αντιπαρέβαλες με πόσους; Το βλέπω, λέγει, και γι' αυτό ακριβώς είπα ότι ο κόσμος δεν ήταν άξιος αυτών· διότι εγώ γνωρίζω σαφώς τη φύση αυτών των νομισμάτων. Και αν έθετα στη μία πλευρά τη γη, τη θάλασσα, τους βασιλείς, τους επάρχους και γενικώς ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, και στην άλλη αντιπαρέβαλα δύο ή τρεις πένητες, με θάρρος θα έλεγα ότι αυτοί οι πένητες γέρνουν περισσότερο τη ζυγαριά. Διότι, έστω και αν εκείνοι εκδιώχνονταν από την πατρίδα τους, ωστόσο είχαν ως πατρίδα τους την άνω Ιερουσαλήμ.

Και εάν τιμωρήσει, αποδεικνύεται κατά τη γνώμη σου ότι δεν είναι πλέον φιλάνθρωπος; Βλέπεις σε τι είδους λόγια σας οδηγεί ο διάβολος; Και τι λοιπόν; Οι μοναχοί που έχουν καταφύγει στα βουνά, και έχουν επιδείξει αμέτρητη άσκηση στα βουνά, στα σπήλαια και στις οπές της γης, άραγε θα αναχωρήσουν αστεφάνωτοι; Διότι, εάν οι πονηροί δεν τιμωρούνται και δεν υπάρχει ανταπόδοση για τίποτα, θα πει πάλι κάποιος άλλος ίσως, ότι ούτε και οι αγαθοί στεφανώνονται.

Μήπως δεν είναι αυτήν που πόθησαν οι Όσιοι, και εγκατέλειψαν τον κόσμο και τα πάντα μέσα σε αυτόν, και, αφού κατοίκησαν σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις οπές της γης σύμφωνα με τον απόστολο Παύλο, κατέβαλαν αυτοπροσώπως τον διάβολο και τα στρατεύματά του; Αυτήν ας διαφυλάξουμε και εμείς, τη γαλήνη των ψυχών, το ιατρείο των σωμάτων, την ειρήνη των λογισμών, τη νέκρωση των επιθυμιών, εκείνην που εμποδίζει την αρπαγή του ξένου πλούτου, που δεν καταδέχεται να αδικήσει τα ορφανά, που δεν επιφέρει στις χήρες το πένθος της ζημίας, που δεν μας επιτρέπει να αναλωνόμαστε σε βιοτικές μέριμνες, που καθιστά τους θνητούς ομοδίαιτους των αγγέλων, που παραγγέλλει να μελετούμε τον νόμο του Κυρίου ημέρα και νύχτα. Διότι για αυτήν ομιλεί ο προφήτης Ζαχαρίας, και αποκαλύπτοντας ακόμη πιο ξεκάθαρα τη δόξα της, αναφωνεί με δυνατή φωνή: «Τάδε λέγει Κύριος Παντοκράτωρ: Η νηστεία του τέταρτου, και η νηστεία του πέμπτου, και η νηστεία του έβδομου μηνός, θα γίνουν για τον οίκο του Ιούδα χαρά και ευφροσύνη και αγαθές εορτές».

Αλλά ας μην απορούμε, αγαπητοί μου, παρά ας ακούσουμε τον προφήτη που λέει: «Καλύτερος είναι ένας που εκτελεί το θέλημα του Κυρίου, παρά μύριοι παράνομοι»· και πάλι τον μακάριο Παύλο που λέει: «Περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές και με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, των οποίων ο κόσμος δεν ήταν άξιος». Έτσι, λοιπόν, ο μεν προφήτης διακήρυξε πως αυτός ο ένας που εκτελεί το θέλημα του Κυρίου είναι ανώτερος από μύριους παράνομους· ο δε μακάριος Παύλος, ο διδάσκαλος της οικουμένης, αφού μνημόνευσε όλους τους δικαίους που διήγαγαν τον βίο τους μέσα σε θλίψεις και στενοχώριες, αναφέρει: «Των οποίων ο κόσμος δεν ήταν άξιος». Μιλώντας για ολόκληρο τον κόσμο, τον αντιπαρέθεσε σε αυτούς τους διωκόμενους και τους θλιβομένους, για να κατανοήσεις πόσο μεγάλο είναι το μέγεθος της αρετής. Για τον λόγο αυτό και ο Δημιουργός των πάντων λέει προς τον πατριάρχη: «Εγώ είμαι ο Θεός σου, να γίνεσαι ευάρεστος ενώπιόν μου και να είσαι άμεμπτος».

Και τι να πω για λίγους δικαίους; Πολλές φορές, όταν δεν βρεθεί στον παρόντα βίο κανένας δίκαιος, εξαιτίας της αρετής των κεκοιμημένων φροντίζει τους ζωντανούς, και αναφωνεί λέγοντας: «Θα υπερασπιστώ αυτήν την πόλη για χάρη εμού του ιδίου, και για χάρη του δούλου μου του Δαβίδ». Ακόμη κι αν αυτοί, λέει, είναι ανάξιοι να σωθούν και δεν προσφέρουν καμία αφορμή σωτηρίας, επειδή όμως το να δείχνω φιλανθρωπία μου είναι σύνηθες, και είμαι έτοιμος να ελεώ και να διασώζω από τα δεινά, για τον εαυτό μου και για τον δούλο μου τον Δαβίδ θα προσφέρω την υπεράσπισή μου. Έτσι, εκείνος που πριν από τόσα χρόνια ανεχώρησε από αυτήν τη ζωή, γίνεται ο ίδιος αιτία σωτηρίας για όσους έχουν προδοθεί από τη δική τους ραθυμία. Είδες τη φιλανθρωπία του Δεσπότου, πώς τιμά όσους διαλάμπουν στην αρετή; Πώς τους προβάλλει και τους αναδεικνύει αντάξιους απέναντι σε ολόκληρο το πλήθος; Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, αυτοί για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος».

Όλος αυτός, λέγει, ο κόσμος, ολόκληρη η οικουμένη, δεν θα μπορούσε να είναι ισάξιος με αυτούς που βρίσκονται σε θλίψεις, σε κακουχίες, αυτούς που στερούνται ενδυμάτων, που περιπλανιούνται, που διαβιούν στα σπήλαια για τον Θεό. ΣΤ΄. Όταν λοιπόν δεις, αγαπητέ, έναν άνθρωπο να φέρει εξωτερικά μεν ταπεινό σχήμα, αλλά εσωτερικά να είναι ενδεδυμένος την αρετή, μην τον περιφρονήσεις εξαιτίας της εξωτερικής του εμφάνισης, αλλά να εξετάζεις τον πλούτο της ψυχής του και την εσωτερική του λαμπρότητα, και τότε θα δεις την αρετή να ακτινοβολεί από παντού. Τέτοιος ήταν ο μακάριος Ηλίας· είχε μόνο μία μηλωτή, και ο Αχαάβ, που ήταν ενδεδυμένος με την πορφύρα, είχε ανάγκη από τη μηλωτή εκείνου. Είδες την πενία του Αχαάβ και τον πλούτο του Ηλία; Δες και στη δύναμη πόσο μεγάλη είναι η διαφορά. Η μηλωτή αυτού έκλεισε τον ουρανό· σταμάτησε την ορμή των βροχών, και η γλώσσα του προφήτη έγινε χαλινάρι για τον ουρανό, και για τρία έτη και έξι μήνες δεν έπεσε βροχή· και εκείνος που φορούσε την αλουργίδα και το διάδημα περιφερόταν αναζητώντας τον προφήτη, χωρίς να μπορεί να ωφεληθεί σε τίποτα από μια τόσο μεγάλη εξουσία.

Διότι, όσον αφορά τις παθήσεις του σώματος, το να προσηλώνει κανείς το βλέμμα του σε όσους πάσχουν επιτείνει τη νόσο του ασθενούντος, και πολλές φορές δημιουργεί ασθένεια ενώ αυτή δεν υφίσταται· όπως για παράδειγμα κάποιοι, βλέποντας ασθενείς οφθαλμούς, προσβλήθηκαν από την ασθένεια μόνο και μόνο από τη θέασή τους. Στην περίπτωση όμως της ψυχής δεν συμβαίνει έτσι, αλλά το αντίθετο, και το να φέρνουμε συνεχώς στον νου μας όσους έχουν υποστεί παρόμοια δεινά, καθιστά ελαφρύτερη σε εμάς την αθυμία για τις δικές μας συμφορές. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος με αυτόν τον τρόπο παρηγορεί τους πιστούς, προβάλλοντας ως παράδειγμα όχι μόνο τους ζωντανούς αγίους, αλλά και αυτούς που έχουν αποθάνει. Διότι, απευθυνόμενος στους Εβραίους, οι οποίοι κινδύνευαν να κλονιστούν και να εκπέσουν, προβάλλει τους αγίους άνδρες, τον Δανιήλ, τους τρεις παίδες, τον Ηλία, τον Ελισσαίο, λέγοντας τα εξής: «Έφραξαν στόματα λεόντων, έσβησαν δύναμη πυρός, διέφυγαν στόματα μαχαίρας, λιθοβολήθηκαν, δοκίμασαν εμπαιγμούς και μαστιγώσεις, και ακόμη δεσμά και φυλακή· περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές και με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, εκείνοι για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος».

Αυτό, εξάλλου, υπαινίχθηκε και αργότερα. Διότι, επειδή το αντιπαρέβαλε με εκατό ή διακόσια πρόσωπα, και έπειτα είδε ότι ο αριθμός ήταν μικρός ως προς την ποσότητα, λέει τελικά: «Για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος». «Με την πίστη προσέφερε ο Άβελ στον Θεό ανώτερη θυσία από τον Κάιν». Παρατήρησε ποιον τοποθετεί πρώτον: εκείνον που υπέστη το κακό, και μάλιστα από αδελφό ο οποίος δεν είχε αδικηθεί σε τίποτα, αλλά τον φθόνησε εξαιτίας του Θεού.

Α'. Η πρώτη αρετή, και ολόκληρη η αρετή, είναι το να είναι κανείς ξένος και παρεπίδημος σε τούτο τον κόσμο, και να μην έχει τίποτα το κοινό με τα εγκόσμια πράγματα, αλλά να είναι αποκομμένος από αυτά σαν από πράγματα ξένα, όπως ακριβώς εκείνοι οι μακάριοι μαθητές, για τους οποίους λέει: Περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές και κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, των οποίων δεν ήταν άξιος ο κόσμος. Εκείνοι λοιπόν έλεγαν για τον εαυτό τους ότι είναι ξένοι· ο Παύλος όμως είπε κάτι πολύ περισσότερο. Διότι δεν ονόμασε τον εαυτό του απλώς ξένο, αλλά τον χαρακτήρισε νεκρό ως προς τον κόσμο, και τον κόσμο νεκρό ως προς αυτόν. Διότι για μένα, λέει, ο κόσμος έχει σταυρωθεί, κι εγώ για τον κόσμο. Εμείς όμως, ωσάν πολίτες, και μάλιστα ζώντας έντονα ως πολίτες αυτού του κόσμου, έτσι διαχειριζόμαστε όλες τις εδώ υποθέσεις· και ό,τι ακριβώς ήταν οι δίκαιοι για τον κόσμο, δηλαδή ξένοι και νεκροί, αυτό είμαστε εμείς για τον ουρανό· και ό,τι ήταν εκείνοι για τον ουρανό, δηλαδή ζωντανοί και ενεργοί πολίτες του, αυτό είμαστε εμείς για τον κόσμο.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΗ΄. Περιφέρθηκαν με μηλωτές και με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι· για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος τούτος· πλανώμενοι σε ερήμους, και σε βουνά, και σε σπήλαια, και στις οπές της γης.

Α΄. Πάντοτε βέβαια, αλλά προπάντων όταν αναλογίζομαι τα κατορθώματα των αγίων, τότε με κυριεύει απελπισία για τον εαυτό μου, διότι ούτε καν στο όνειρό μας δεν λάβαμε πείρα από εκείνα στα οποία διέτριψαν σε όλη τους τη ζωή εκείνοι οι άνδρες, όχι εκτίοντας ποινή για αμαρτήματα, αλλά κατορθώνοντας πάντοτε το αγαθό και υπομένοντας πάντοτε θλίψεις. Φέρε στο νου σου, λοιπόν, τον Ηλία, στον οποίο καταλήγει σήμερα ο λόγος μας· διότι για αυτόν αναφέρει εδώ το, «Περιπλανήθηκαν με μηλωτές», και σε αυτόν ολοκληρώνει τα παραδείγματά του, χωρίς να παραλείψει ούτε αυτό, το οποίο τους ήταν οικείο. Και αφού ανέφερε τα σχετικά με τους αποστόλους, ότι δηλαδή θανατώθηκαν από μάχαιρα, ότι λιθοβολήθηκαν, ανατρέχει πάλι στον Ηλία, ο οποίος υπέστη τα ίδια με αυτούς. Επειδή, δηλαδή, ήταν αναμενόμενο να μην έχουν ακόμη τόσο μεγάλη ιδέα για τους αποστόλους, αντλεί την παράκληση και την παρηγοριά από εκείνον που αναλήφθηκε και ιδιαιτέρως θαυμάστηκε. Διότι «περιπλανήθηκαν», λέει, «με μηλωτές, με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι· για τους οποίους δεν ήταν άξιος τούτος ο κόσμος». Ούτε καν ένδυμα δεν είχαν, λέει, να περιβληθούν εξαιτίας της υπερβολής των θλίψεων, ούτε πόλη, ούτε οικία, ούτε κατάλυμα· αυτό ακριβώς που έλεγε ο Χριστός: «Ο δε Υιός του ανθρώπου δεν έχει πού να κλίνει την κεφαλή». Και τι λέω, ούτε κατάλυμα;

Και τους υπενθυμίζει τους τόπους όπου διέμεναν, και τα όσα συνέβησαν εκεί: Στερούμενοι, θλιβόμενοι. Έπειτα, λέει, σας κατηγορούσαν για τον Χριστό, αλλά τα ίδια έκαναν και στον Ηλία· για ποιο πράγμα άραγε είχαν να τον κατηγορήσουν, όταν τον εξόριζαν και τον καταδίωκαν, και τον ανάγκαζαν να παλεύει με την πείνα; Αυτό ακριβώς υπέφεραν και αυτοί τότε· γι' αυτό έλεγε αλλού: «Αποφάσισαν, λοιπόν, οι αδελφοί να στείλουν βοήθεια στους θλιβόμενους από τους μαθητές· ανάλογα δηλαδή με την ευπορία που είχε ο καθένας, όρισαν όλοι τους να στείλουν διακονία στους αδελφούς που κατοικούσαν στην Ιουδαία». [Πράγμα που συνέβαινε και σε αυτούς εδώ.] Κακουχούμενοι, λέει· δηλαδή, υποφέροντας δεινά, στις οδοιπορίες, στους κινδύνους· πράγμα που συνέβαινε επίσης και σε αυτούς. Το δε, [«Περιπλανήθηκαν», τι σημαίνει;] Ότι πλανιόντουσαν σε ερήμους, και σε βουνά και σε σπήλαια, και στις τρύπες της γης. Δεν φανερώνει σχεδόν τίποτε άλλο παρά τούτο, ότι περιπλανήθηκαν σαν φυγάδες και μετανάστες, σαν να είχαν συλληφθεί για τις πιο αισχρές πράξεις, σαν αυτούς που δεν είναι άξιοι ούτε τον ήλιο να βλέπουν, και ούτε στην έρημο δεν έβρισκαν καταφύγιο, αλλά έπρεπε να φεύγουν συνεχώς, έπρεπε να αναζητούν υπόγειες κρυψώνες, έπρεπε ζωντανοί να χώνονται μέσα στη γη, να βρίσκονται πάντοτε σε φόβο. Και όλοι αυτοί, αν και έλαβαν την καλή μαρτυρία μέσω της πίστεως, δεν έλαβαν την υπόσχεση, επειδή ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην φτάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς. Ποιος είναι λοιπόν ο μισθός μιας τόσο μεγάλης, λέει, ελπίδας; Ποια είναι η ανταπόδοση;

Γι' αυτόν τον λόγο και αλλού λέει, αναφερόμενος στους αγίους εκείνης της εποχής: Περιπλανήθηκαν με μηλωτές, με γίδινα δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, των οποίων δεν ήταν άξιος ο κόσμος. Έπειτα, διδάσκοντας ότι τα μεν δεινά τα υπέμειναν, αλλά τις αμοιβές τους δεν τις έλαβαν ούτε και μέχρι τώρα, πρόσθεσε λέγοντας: Μέσα στην πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, χωρίς να λάβουν την εκπλήρωση των υποσχέσεων, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις ασπάστηκαν. Και πώς είδαν, πες μου, αυτές που δεν ήταν ακόμη παρούσες; Με τα μάτια της πίστεως, τα οποία υπερβαίνουν τον ουρανό και κατοπτεύουν όλα όσα βρίσκονται εκεί.

Τι θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πούμε ως προς αυτό; Ότι με διαφορετικό τρόπο καθοδηγούσε ο Θεός τότε το πλήθος και τον πιο αδύναμο λαό, και με διαφορετικό τρόπο τους γενναίους και εκείνους που ήδη εφάρμοζαν τη φιλοσοφία της Καινής Διαθήκης. Διότι στους πολλούς, που σέρνονταν στη γη και δεν μπορούσαν να δουν τίποτα το υψηλό, ούτε να εκτείνουν την ελπίδα της ψυχής τους προς την απόλαυση των μελλοντικών αγαθών, παρείχε αυτά τα παρόντα αγαθά, παρηγορώντας την αδυναμία της ψυχής τους, και μέσω αυτών καθοδηγώντας τους προς την εργασία της αρετής και εμφυτεύοντάς τους την επιθυμία των καλών. Τον Ηλία, όμως, και τον Ελισσαίο, τον Ιερεμία, τον Ησαΐα, και γενικώς όλους τους προφήτες, και όσους ανήκαν στη χορεία των αγίων και μεγάλων ανδρών, τους προσκαλούσε προς τους ουρανούς και προς τα αγαθά που έχουν ετοιμαστεί εκεί για όσους έχουν ευδοκιμήσει. Γι' αυτό και ο Παύλος δεν τους απαρίθμησε απλώς όλους, αλλά αναφέρθηκε σε εκείνους που περιφέρονταν με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, εκείνους που βρέθηκαν σε καμίνι, σε δεσμωτήριο, εκείνους που αποτυμπανίστηκαν, που λιθοβολήθηκαν, που έζησαν στην πείνα, στην πενία, στις ερήμους, στα σπήλαια, στις οπές της γης, εκείνους που υπέστησαν μύρια δεινά. Και έπειτα είπε ότι όλοι αυτοί πέθαναν έχοντας την πίστη, και ότι δεν έχουν λάβει ακόμη τις επαγγελίες· υπονοώντας σε εμάς όχι το ιουδαϊκό πλήθος, αλλά εκείνους που έζησαν όπως ο Ηλίας. Εάν όμως πει κάποιος: Και αυτοί οι ίδιοι, για ποιον λόγο δεν έχουν λάβει ακόμη και τώρα τα στεφάνια που τους οφείλονται;

Και εσύ λοιπόν, εάν περιφρονήσεις τα πράγματα του κόσμου, θα γίνεις πολυτιμότερος από ολόκληρο τον κόσμο, όπως εκείνοι οι άγιοι, των οποίων δεν ήταν άξιος ο κόσμος. Για να γίνεις, επομένως, άξιος των ουρανίων, περιφρόνησε τα παρόντα. Διότι έτσι και εδώ θα είσαι πιο λαμπρός, και θα απολαύσεις τα μελλοντικά αγαθά, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Με τι λοιπόν θα μπορούσε κάποιος να την παραβάλει; Με καμία από όσες υπάρχουν. Αν όμως ο χρυσός γινόταν αδάμας, και ο αδάμας χρυσός, τότε ίσως κάπως να απέδιδαν την εικόνα της. Αλλά γιατί χρειάζεται να την παραβάλλω με αδάμαντα και χρυσό; Τοποθέτησε στο αντίβαρο ολόκληρο τον κόσμο, και τότε θα δεις να γέρνει τον ζυγό η ψυχή του Παύλου. Διότι, αν για εκείνους που περιφέρονταν με προβιές και σε σπήλαια και διέπρεψαν σε ένα μικρό μέρος της οικουμένης τα λέει αυτά εκείνος, πόσο μάλλον εμείς θα μπορούσαμε να πούμε για τον ίδιο ότι υπήρξε αντάξιος των πάντων. Αν λοιπόν ο κόσμος δεν είναι άξιός του, ποιος είναι άξιος; Μήπως ο ουρανός; Αλλά και αυτό είναι μικρό. Διότι, αν αυτός προτίμησε την αγάπη του Δεσπότη από τον ουρανό και από όσα βρίσκονται στους ουρανούς, πόσο μάλλον ο Δεσπότης, ο οποίος είναι τόσο ανώτερός του στην αγαθότητα όσο διαφέρει η αγαθότητα από την πονηριά, θα τον προτιμήσει από μύριους ουρανούς.

Διότι ο Παύλος, περιλαμβάνοντάς τους όλους μαζί, προχωρά λέγοντας: «Περιπλανήθηκαν με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, για τους οποίους ο κόσμος δεν ήταν άξιος». Και απλούστατα είναι απόλυτη ανάγκη, εκείνος που πρόκειται να ευαρεστήσει τον Θεό και να είναι δόκιμος και αγνός, να μην επιδιώκει τον άνετο και τρυφηλό και χαλαρό βίο, αλλά τον επίπονο, που είναι γεμάτος από πολλούς μόχθους και ιδρώτες. Διότι «κανείς δεν στεφανώνεται», λέει, «αν δεν αγωνιστεί νομίμως». Και αλλού: «Κάθε αγωνιζόμενος εγκρατεύεται σε όλα», και από τον λόγο, λέει, και από το βλέμμα, και από την αισχρή φωνή, και από τη λοιδορία, και από τη βλασφημία, και από την αισχρολογία. Από αυτό μαθαίνουμε ότι, ακόμη και αν δεν μας έρθει κάποιος πειρασμός από έξω, πρέπει να γυμνάζουμε τον εαυτό μας καθημερινά με νηστείες, σκληραγωγίες, φτωχική τροφή, λιτό τραπέζι, αποφεύγοντας παντού τις πολυτέλειες· διότι αλλιώς δεν είναι δυνατόν να ευαρεστήσουμε τον Θεό. Ας μη μου λέει, λοιπόν, κανείς εκείνον τον ψυχρό λόγο, ότι δηλαδή ο τάδε έχει και τα αγαθά αυτού του κόσμου, και του άλλου· αυτό είναι αδύνατον να συμβεί σε όσους πλουτούν, ζουν μέσα στην τρυφή και αμαρτάνουν. Αλλά, αν πρέπει να ειπωθεί αυτό, ταιριάζει να ειπωθεί για όσους θλίβονται, για όσους βρίσκονται σε στενοχώρια, ότι έχουν δηλαδή και τα αγαθά αυτού του κόσμου, και του άλλου.

Διότι η διαταραχή της πέψεως ακολουθεί αναγκαστικά εκείνους που ζουν μέσα στην τρυφή· και αυτό προκαλεί τα σφοδρά νοσήματα στα σώματα. Το χρώμα εκείνου που νηστεύει είναι σεμνό, δεν εξανθεί σε αναιδές ερύθημα, αλλά είναι στολισμένο με μία σώφρονα ωχρότητα· ο οφθαλμός είναι πράος, το βάδισμα συγκρατημένο, το πρόσωπο σκεπτικό, το οποίο δεν προσβάλλεται από ακόλαστο γέλιο, υπάρχει συμμετρία στα λόγια και καθαρότητα καρδιάς. Θυμήσου τους απ' αιώνος αγίους, για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος, οι οποίοι περιπλανήθηκαν με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι· εκείνων μιμήσου τη διαγωγή, εάν βέβαια επιζητείς τη μερίδα τους. Τι ανέπαυσε τον Λάζαρο στους κόλπους του Αβραάμ; Δεν ήταν η νηστεία; Του δε Ιωάννου ολόκληρος ο βίος ήταν μία νηστεία· ο οποίος δεν είχε κλίνη, ούτε τράπεζα, ούτε αρόσιμη γη, ούτε βόδι για όργωμα, ούτε σιτάρι, ούτε αρτοποιό, ούτε τίποτε άλλο από τα βιοτικά. Γι' αυτό δεν υπάρχει μεγαλύτερος ανάμεσα στους γεννημένους από γυναίκες από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή. Τον Παύλο εξάλλου, μαζί με τα άλλα και η νηστεία, την οποία συναρίθμησε μέσα στα καυχήματά του για τις θλίψεις, τον ανέβασε στον τρίτο ουρανό. Ως επιστέγασμα δε στα όσα ειπώθηκαν, ο Κύριός μας, αφού οχύρωσε με τη νηστεία τη σάρκα που ανέλαβε για χάρη μας, δέχθηκε μέσα σε αυτήν κατ' αυτόν τον τρόπο τις προσβολές του διαβόλου, αφενός για να μας εκπαιδεύσει να προαλείφουμε και να εκγυμνάζουμε τους εαυτούς μας με τις νηστείες για τους αγώνες μέσα στους πειρασμούς, και αφετέρου δίνοντας στον αντίπαλο τρόπον τινά λαβή μέσω της στερήσεως.

Διότι, εάν όπου είναι συγκεντρωμένοι δύο ή τρεις στο όνομά του, εκεί βρίσκεται ανάμεσά τους, πολύ περισσότερο βρισκόταν τότε ανάμεσα σε εκείνους που είχαν συγκεντρωθεί, όχι απλώς στο όνομά του, αλλά που τιμωρούνταν συνεχώς για το όνομά του. Διότι γνωρίζετε, γνωρίζετε καλά, ότι από την τιμωρία αυτή δεν υπάρχει άλλη σκληρότερη, και ότι χίλιους άλλους θανάτους θα προτιμούσαν να υπομείνουν όσοι καταδικάστηκαν με αυτή την απόφαση, παρά να ανέχονται την οδύνη που προερχόταν από εκεί. Παραδόθηκαν σε ορυχεία, όπου έπρεπε να εξορύσσουν χαλκό, ενώ πολλές φορές οι ίδιοι ήταν πολυτιμότεροι από ορυχείο χρυσού και από άυλο χρυσάφι, το οποίο δεν εξορύσσεται από χέρια καταδίκων, αλλά ανακαλύπτεται από την προθυμία πιστών ανθρώπων· εργάζονταν στα ορυχεία εκείνοι που ήταν γεμάτοι από αμέτρητους θησαυρούς. Τι θα μπορούσε να είναι πιο πικρό και πιο οδυνηρό από εκείνη τη ζωή; Έβλεπαν να επαληθεύονται και στους ίδιους τους εαυτούς τους οι διηγήσεις για εκείνους τους σπουδαίους άνδρες, τις οποίες εξιστορεί ο Παύλος μιλώντας για τους αγίους: «Περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές, με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, εκείνοι για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος, πλανώμενοι σε ερήμους και βουνά και σε σπήλαια και στις τρύπες της γης».

Διότι τι λέει ο Χριστός; «Μακάριοι είστε, όταν σας ονειδίσουν οι άνθρωποι και σας διώξουν και πουν κάθε πονηρό λόγο εναντίον σας λέγοντας ψέματα, εξαιτίας μου· να χαίρεστε και να αγαλλιάζετε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς· διότι έτσι έκαναν και στους προφήτες οι πατέρες τους». Και πάλι ο Παύλος, θέλοντας να παρηγορήσει τους Μακεδόνες, λέει: «Διότι εσείς, αδελφοί, γίνατε μιμητές των Εκκλησιών του Θεού που βρίσκονται στην Ιουδαία, επειδή τα ίδια πάθατε και εσείς από τους δικούς σας ομοεθνείς, όπως ακριβώς και εκείνοι από τους Ιουδαίους». Και τους Εβραίους πάλι έτσι τους παρηγορεί, απαριθμώντας όλους τους δικαίους, αυτούς που διήγαγαν τον βίο τους σε καμίνια, σε λάκκους, σε ερήμους, σε όρη, σε σπήλαια, σε πείνα, σε στενοχώρια· διότι η κοινωνία των παθημάτων φέρνει κάποια παρηγοριά σε εκείνους που έχουν καταπέσει. Το ότι δε το γεγονός αυτό εισάγει και πάλι τους λόγους περί αναστάσεως, άκουσε τον ίδιο τον Παύλο που λέει: «Αν κατά τα ανθρώπινα δεδομένα θηριομάχησα στην Έφεσο, ποιο είναι το όφελός μου, αν οι νεκροί δεν ανασταίνονται;». Και πάλι: «Αν έχουμε ελπίσει στον Χριστό μόνο σε αυτήν τη ζωή, είμαστε οι πιο ελεεινοί από όλους τους ανθρώπους». Υποφέρουμε μύρια δεινά κατά τον παρόντα βίο, λέει· αν λοιπόν δεν υπάρχει ελπίδα για μια άλλη ζωή, τι θα μπορούσε να είναι πιο άθλιο από εμάς;

Όμως, τίποτε από αυτά δεν στάθηκε εμπόδιο στην καταξίωση αυτού του ανδρός, αλλά ήταν και από όλους τους βασιλείς πιο εύπορος, και από όλους τους φιλοσόφους και τους ρήτορες πιο σοφός, και από αυτούς που φέρουν τα διαδήματα πιο περιφανής, και περισσότερο ευπατρίδης από εκείνους που κατέχουν τις βασιλικές πόλεις. Διότι είχε ως πατρίδα του την οικουμένη, ή μάλλον και αυτή ακόμη ήταν πολύ μικρή πόλη γι' αυτόν, και αναφωνεί ο Παύλος λέγοντας: «Περιπλανήθηκαν με προβιές, με δέρματα κατσικίσια· για αυτούς δεν ήταν άξιος ο κόσμος». Και τούτο επειδή ήταν πολίτης της άνω πόλεως, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Γι' αυτό σου παρουσίασα ως παράδειγμα έναν άνθρωπο φτωχό και χωρικό να έχει δοξαστεί, ώστε να μην έχεις καμία πρόφαση. Διότι, αν παρουσίαζα κάποιον πλούσιο και σοφό, θα μπορούσες να ισχυριστείς ότι «Εμένα με εμποδίζει η φτώχεια και η αμάθεια να γίνω τέτοιος άνθρωπος». Τώρα όμως δεν μπορείς να καταφύγεις σε καμία τέτοια πρόφαση. Διότι και φτωχός ήταν εκείνος, φτωχότερος από όλους τους ανθρώπους, και κατοικούσε στην έρημο, και ήταν άσημος και ως προς τους προγόνους και ως προς την πατρίδα και ως προς όλα τα υπόλοιπα. Αλλά όμως έλαμψε περισσότερο από τον ήλιο και τότε και τώρα, και σε όση γη επιβλέπει ο ήλιος, σε τόση έκταση απλώνεται και η δόξα του, μολονότι έχει ζήσει πριν από τόσο πολύ χρόνο. Το πλήθος των αιώνων όμως δεν έσβησε τη μνήμη του· και πολύ δικαιολογημένα. Διότι τέτοιο πράγμα είναι η αρετή, αθάνατο και ικανό να λάμπει περισσότερο από τον ήλιο.

Και τι χρειάζεται να λέμε για τον ουρανό και τη γη και τη θάλασσα και τη φύση των ανθρώπων; Ας ανεβούμε με τον λόγο πάνω από τον ουρανό και ας έλθουμε στους αγγέλους. Διότι γνωρίζετε βεβαίως ότι ένας μόνο άγγελος είναι ισάξιος με όλη αυτήν την ορατή κτίση· μάλλον δε και κατά πολύ ανώτερος. Διότι, εάν ολόκληρος ο κόσμος δεν θα ήταν αντάξιος ενός δίκαιου ανθρώπου, καθώς λέγει ο Παύλος: «... των οποίων δεν ήταν άξιος ο κόσμος τούτος», πολύ περισσότερο δεν θα γινόταν ποτέ αντάξιος ενός αγγέλου· διότι οι άγγελοι είναι κατά πολύ ανώτεροι από τους δικαίους. Αλλά όμως, υπάρχουν μύριες μυριάδες αγγέλων άνωθεν και χίλιες χιλιάδες αρχαγγέλων, και θρόνοι και κυριότητες και αρχές και εξουσίες και άπειρα πλήθη ασώματων δυνάμεων και αμέτρητα φύλα· και όλες αυτές τις δυνάμεις τις εδημιούργησε με τόση ευκολία, την οποία κανένας λόγος δεν δύναται να παραστήσει. Διότι του αρκούσε η θέληση για τα πάντα· και όπως ακριβώς σε εμάς η βούληση δεν προκαλεί κόπο, έτσι ούτε και σε Εκείνον η δημιουργία τόσων πολλών και τόσο μεγάλων δυνάμεων. Και φανερώνοντας αυτό, ο προφήτης έλεγε: «Πάντα όσα ηθέλησε, τα εποίησε στον ουρανό και στη γη». Βλέπεις ότι όχι μόνον για τη δημιουργία των επίγειων, αλλά και για την κτίση των άνω δυνάμεων ήρκεσε η θέλησή Του και μόνον;

Ελάτε πρώτα εσείς, που φυλάξατε την πίστη άσπιλη και αμόλυντη· ελάτε, εσείς που για χάρη μου γίνατε φτωχοί με την πνευματική φτώχεια· ελάτε, εσείς που κατοικήσατε στις ερήμους και στα όρη και στα σπήλαια και στις οπές της γης μαζί με τα θηρία για το όνομά μου· ελάτε, οι πενθούντες και τεθλιμμένοι· ελάτε, εσείς που για χάρη μου πεινάσατε και διψάσατε· ελάτε, οι διωκόμενοι ένεκα της δικαιοσύνης· ελάτε, εσείς που χλευαστήκατε και μισηθήκατε για το όνομά μου· ελάτε, οι καθαροί στην καρδιά· ελάτε, οι ελεήμονες· ελάτε, οι γενναιόδωροι και πρόθυμοι στην προσφορά· ελάτε, οι εύσπλαχνοι· ελάτε, οι προστάτες των ορφανών· ελάτε, οι φιλόξενοι· ελάτε, οι προστάτες των χηρών· ελάτε, οι βοηθοί των αδυνάτων· ελάτε, οι παρηγορητές των ασθενών· ελάτε, εσείς που επισκέπτεστε όσους βρίσκονται στη φυλακή· ελάτε, εσείς που εξοφλείτε τα χρέη όσων χρωστούν· ελάτε, εσείς που χορτάσατε τις ψυχές εκείνων που πεινούσαν και διψούσαν για το όνομά μου· ελάτε, οι θερμότατοι προστάτες αυτών που αδίκως υποδουλώθηκαν και κινδυνεύουν· ελάτε, οι εύσπλαχνοι ελευθερωτές αυτών που βρίσκονται στην εξορία και σε πικρές δουλείες· ελάτε, εσείς που για χάρη μου ζήσατε βίο ήρεμο και ήσυχο· ελάτε, εσείς που αγωνιστήκατε μέχρι θανάτου με παρθενία και άσκηση και σεμνή βιοτή· ελάτε, εσείς που διατηρήσατε το σώμα και την ψυχή άσπιλα και αμόλυντα με σωφροσύνη και αγνεία· ελάτε, εσείς που περάσατε όλη σας τη ζωή με νηστείες, αγρυπνίες και ψαλμωδίες· ελάτε, εσείς που κάθε νύχτα και ημέρα δεν απομακρυνθήκατε από την εκκλησία· ελάτε, εσείς που στολίζετε και φροντίζετε τα θυσιαστήριά μου· ελάτε, εσείς που περιφρονήσατε τα επίγεια, λάβετε τα επουράνια· ελάτε, εσείς που αφήσατε για χάρη μου πατέρες και μητέρες, υιούς και θυγατέρες, οικίες και αγρούς και συγγενείς, απολαύστε τα αγαθά της επουράνιας Ιερουσαλήμ· ελάτε και δείτε τη δική μου δόξα, και χαρείτε και αγαλλιάστε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς· ελάτε και δείτε τίνος Δεσπότου είστε υπηρέτες, και χαρείτε και σκιρτήστε, διότι δική σας είναι η βασιλεία των ουρανών.

Διότι, στους μεν εξωτερικούς αγώνες, τα αγωνίσματα ενέχουν πόνο, ενώ το στεφάνι την απόλαυση· εδώ όμως δεν συμβαίνει το ίδιο, αλλά και πριν από τα στεφάνια, τα ίδια τα αγωνίσματα φέρουν μεγάλη καύχηση. Και για να μάθετε ότι έτσι έχουν τα πράγματα, αναλογισθείτε τον καθένα από τους αγίους της κάθε γενεάς, όπως λέει η Γραφή: «Λάβετε ως υπόδειγμα, αδελφοί, της κακοπάθειας και της υπομονής τους προφήτες, οι οποίοι κήρυξαν τον λόγο στο όνομα του Κυρίου». Εξάλλου, και αυτός που μας προβάλλει τώρα αυτόν τον αγώνα και συγκρότησε το παρόν πνευματικό θέατρο, τον Παύλο εννοώ, αφού απαρίθμησε τις αναρίθμητες εκείνες ταλαιπωρίες του κάθε αγίου, τις οποίες δεν είναι καν εύκολο τώρα να διηγηθούμε αναλυτικά, προσθέτει λέγοντας: «Περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές και με δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, άνθρωποι για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος», και μέσα σε όλα αυτά αγάλλονταν.

Αυτούς, λοιπόν, μας υποδείκνυε πριν από λίγο ο μακάριος Παύλος και, απαριθμώντας τις ταλαιπωρίες τους, έλεγε: «Των οποίων δεν ήταν άξιος ο κόσμος». Πολύ επίκαιρα, όμως, εμφανίστηκε σε εμάς αυτός ο μακάριος· διότι αυτός, που και μόνο η παρουσία του θα αρκούσε για να προσφέρει παρηγοριά, τώρα που εισέρχεται μετά τους άλλους, ποια αποθάρρυνση και λύπη δεν θα εξαφάνιζε; Την πείνα, λοιπόν, και τη δίψα, και τη γύμνια, και τα ναυάγια, και τη διαμονή στις ερήμους, και τους φόβους, και τους κινδύνους, και τις επιβουλές, και τις φυλακές, και τις πληγές, και τις αγρυπνίες, και τους αμέτρητους θανάτους, και όλα τα άλλα όσα υπέμεινε για χάρη του κηρύγματος, θεωρώ πως δεν χρειάζεται καθόλου να τα αναφέρω. Διότι αυτά, αν και προκαλούσαν κάποιες θλίψεις, ωστόσο του παρείχαν και πνευματικές χαρές· αλλά όταν τον αποστράφηκαν όλοι όσοι βρίσκονταν στην Ασία, όταν οι Γαλάτες παρεκτράπηκαν —ένα ολόκληρο έθνος και μάλιστα με καλή φήμη—, όταν οι Κορίνθιοι κατακερμάτισαν την Εκκλησία τους σε πολλά μέρη, και, κολακεύοντας εκείνον που είχε πορνεύσει, τον οδήγησαν στην πνευματική αναισθησία, τι νομίζεις ότι έπαθε; Από πόσο σκοτάδι καταλήφθηκε η ψυχή του; Αλλά για ποιον λόγο χρειαζόμαστε συλλογισμούς, από τη στιγμή που μπορούμε να ακούσουμε τα ίδια του τα λόγια;

«Άλλοι δε δοκίμασαν εμπαιγμούς και μαστιγώσεις, ακόμη δε και δεσμά και φυλακή. Λιθοβολήθηκαν.» Όπως ο Στέφανος. «Πριονίστηκαν, δοκιμάστηκαν, πέθαναν με σφαγή από μαχαίρι.» Εννοεί τους προφήτες που βρήκαν τέτοιο θάνατο, λέει, όπως τον Ησαΐα, διότι πριονίστηκε με ξύλινο πριόνι. «Περιπλανήθηκαν με προβιές, με κατσικίσια δέρματα, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι.» Όπως ο Ηλίας. «Για τους οποίους δεν ήταν άξιος ο κόσμος. Περιπλανήθηκαν σε ερήμους και σε βουνά, και σε σπήλαια και στις οπές της γης· και όλοι αυτοί, αν και έλαβαν την καλή μαρτυρία μέσω της πίστεως, δεν απέκτησαν την επαγγελία, διότι ο Θεός είχε προβλέψει κάτι καλύτερο για εμάς, ώστε να μην φθάσουν στην τελειότητα χωρίς εμάς.» ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΒʹ. «Λοιπόν και εμείς, εφόσον έχουμε γύρω μας ένα τόσο μεγάλο νέφος». Εννοεί εκείνους της χορείας του Ηλία. Τι επρόκειτο, λοιπόν, να απολαύσουν εδώ;

Ας τιμήσουμε τη Θεοτόκο ως κυρίως και αληθώς Μητέρα του Θεού· τον προφήτη Ιωάννη ως πρόδρομο και βαπτιστή, απόστολο και μάρτυρα («διότι μεταξύ των γεννημένων από γυναίκες δεν έχει εγερθεί μεγαλύτερος από τον Ιωάννη», όπως είπε ο Κύριος, και αυτός έγινε ο πρώτος κήρυκας της βασιλείας)· τους αποστόλους ως αδελφούς του Κυρίου και αυτόπτες και υπηρέτες των παθημάτων του, τους οποίους «προγνώρισε και προόρισε να είναι σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του» ο Θεός και Πατέρας· «πρώτον αποστόλους, δεύτερον προφήτες, τρίτον ποιμένες και διδασκάλους»· και τους μάρτυρες του Κυρίου, που έχουν εκλεγεί από κάθε τάξη ως στρατιώτες του Χριστού, οι οποίοι έχουν πιει το δικό του ποτήριο και έχουν βαπτιστεί το βάπτισμα του ζωοποιού θανάτου του ως κοινωνοί των παθημάτων και της δόξας του, των οποίων ταξίαρχος είναι ο πρωτοδιάκονος του Χριστού, απόστολος και πρωτομάρτυρας Στέφανος· και τους οσίους πατέρες μας, τους θεοφόρους ασκητές, οι οποίοι διεξήγαγαν το μακροχρονιότερο και επιπονότερο μαρτύριο της συνειδήσεως, οι οποίοι «περιπλανήθηκαν ντυμένοι με προβιές και δέρματα κατσικιών, στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, πλανώμενοι σε ερημιές και βουνά και σπήλαια και στις οπές της γης, για τους οποίους ο κόσμος δεν ήταν άξιος»· και τους προ της χάριτος προφήτες, πατριάρχες και δικαίους, οι οποίοι προανήγγειλαν την παρουσία του Κυρίου.

Επί τούτοις, ο βασιλιάς, θέλοντας δήθεν από οξυδέρκεια να παγιδεύσει τους μοναχούς, είπε: «Τι λοιπόν; Δεν είπατε πριν από λίγο ότι αποχωρείτε, όπως ακριβώς διέταξα; Και αν δεν φοβάστε τον θάνατο, πώς καταφύγατε σε φυγή; Ιδού, και σε αυτά διαψευστήκατε, κομπάζοντας μάταια». Απάντησαν οι μοναχοί: «Δεν φεύγουμε επειδή φοβόμαστε τον θάνατο με τον οποίο μας απειλείς, αλλά επειδή σε σπλαχνιζόμαστε, για να μη γίνουμε αιτία για μεγαλύτερη καταδίκη σου, προθυμοποιηθήκαμε να αποχωρήσουμε· επειδή, όσον αφορά εμάς, διόλου δεν δειλιάζουμε ποτέ μπροστά στις απειλές σου». Στο άκουσμα αυτών ο βασιλιάς εξοργίστηκε και διέταξε να καούν στη φωτιά· και τελειώθηκαν μαρτυρικά οι θεράποντες του Χριστού διά πυρός, λαμβάνοντας τα στεφάνια του μαρτυρίου. Εξέδωσε μάλιστα διάταγμα, αν βρεθεί κάπου κάποιος μοναχός, να φονεύεται χωρίς εξέταση. Και κανένας από αυτό το τάγμα δεν απέμεινε σε εκείνη τη χώρα, παρά μόνον όσοι κρύφτηκαν στα όρη, στα σπήλαια και στις οπές της γης. Αυτά, λοιπόν, έγιναν έτσι.

Επειδή, λοιπόν, κατάλαβαν ότι αυτό δεν μπορεί να επιτευχθεί διαφορετικά παρά μόνο με την τήρηση των εντολών του Χριστού, και επειδή κατανόησαν ότι η τήρηση των εντολών και η καλλιέργεια των αρετών με δυσκολία κατορθώνεται μέσα στους θορύβους του κόσμου, υιοθέτησαν κάποιον άλλο βίο, ξένο και διαφορετικό για τους ίδιους. Και, σύμφωνα με τη θεία προσταγή, αφού εγκατέλειψαν τα πάντα, γονείς, παιδιά, φίλους, συγγενείς, πλούτη και τρυφή, και μίσησαν όλα όσα υπάρχουν στον κόσμο, αναχώρησαν σαν φυγάδες για τις ερήμους, όπου ζούσαν με στερήσεις, θλίψεις και κακουχίες, πλανώμενοι σε ερημιές, σε βουνά, σε σπήλαια και στις οπές της γης. Απομάκρυναν τους εαυτούς τους από όλα τα τερπνά και απολαυστικά της γης, στερούμενοι σε μεγάλο βαθμό ακόμη και το ψωμί και το σκέπασμα. Και επιδίωξαν αυτά τα δύο πράγματα: αφενός, για να ξεριζώσουν ολοκληρωτικά τις επιθυμίες τους από την ψυχή, μη βλέποντας πια τις αιτίες των παθών, και, εξαλείφοντας τις αναμνήσεις τους, να φυτέψουν μέσα τους τον έρωτα και τον πόθο για τα θεία και τα ουράνια· αφετέρου δε, αναλώνοντας τη σάρκα τους μέσα από την κακοπάθεια και γινόμενοι μάρτυρες κατά την προαίρεση, για να μη στερηθούν τη δόξα εκείνων που τελειώθηκαν μαρτυρικά με το αίμα τους, αλλά, γινόμενοι και οι ίδιοι μιμητές των παθημάτων του Χριστού, στο μέτρο των δυνατοτήτων τους, να γίνουν συμμέτοχοι της ατελεύτητης βασιλείας.

Όμως δεν έπραξαν έτσι οι υπηρέτες της αλήθειας, αλλά γνώριζαν ότι «ο Κύριος είναι πιστός σε όλα τα λόγια του» και απομακρύνθηκαν από τον μαμωνά με πολλή προθυμία. Δεν ακολούθησαν όμως όλοι μαζί την ίδια ακριβώς πορεία, αλλά ανάλογα με την προθυμία και τη δύναμη του καθενός και όπως η άνωθεν πρόνοια ενδυνάμωσε τον καθένα· διότι υπήρξαν και μοναχοί και κοσμικοί που διέπρεψαν με αγγελικό βίο, άλλοι μεν υποτασσόμενοι κοινοβιακά σε ιερά φροντιστήρια υπό έναν και τον αυτό καθηγούμενο και ποιμένα, άλλοι δε, καταφεύγοντας «σε όρη και σπήλαια και στις οπές της γης», αγωνίζονταν μακριά από εκείνους που είχαν τον ίδιο τρόπο ζωής, όπως ο θείος Παύλος ο Θηβαίος και ο μέγας Ονούφριος και οι εφάμιλλοί τους. Και όλους μαζί ο Κύριος, επειδή τον δόξασαν, τους αντιδόξασε με δόξα αστείρευτη.

Παρομοίως και η χορεία των οσίων, έχοντας τέτοια ανδρεία ψυχή, στα «όρη και τα σπήλαια και τις ερημιές και τις οπές της γης» κατόρθωσε βίο άυλο και αγγελικό και υψιπετή, παλεύοντας με την πείνα και τη δίψα και την ακηδία και τους δαίμονες, και βάδισαν τη στενή και τεθλιμμένη οδό της βασιλείας των ουρανών σε όλο τον χρόνο της ζωής τους με ανδρεία και με τρόπο θεάρεστο. Αλλά και μέχρι σήμερα εκείνους αποκαλούμε γενναίους και ανδρείους, όσους βλέπουμε ανδρείους ως προς την αρετή, όσους βλέπουμε να νικούν την επιθυμία και τις σαρκικές ηδονές και να κατορθώνουν αγνεία και σωφροσύνη και αγιασμό, όσους βλέπουμε να νικούν την αυταρέσκεια και το ίδιον θέλημα και να κατορθώνουν ευπείθεια και υπακοή, όσους βλέπουμε να νικούν την τυραννία της γαστέρας και να κατορθώνουν εγκράτεια, όσους βλέπουμε να περιφρονούν τον πλούτο και τη δόξα και γενικά όλα τα θνητά και ασταθή και απατηλά πράγματα, όσους βλέπουμε να αντιστέκονται και να στέκονται με ανδρεία απέναντι στα εχθρικά πάθη και να τα καταβάλλουν. Αυτούς δικαίως αποκαλούμε ανδρείους, ενώ εκείνους που νικώνται από αυτά και καταπίπτουν, έστω κι αν διαθέτουν σωματική ανδρεία και αριστεύουν στους πολέμους, ίσως δεν τους θαυμάζουμε τόσο πολύ, διότι και πολλοί εθνικοί και άπιστοι βρίσκονται να είναι τέτοιοι. Καθώς η πείρα, η άσκηση και η σωματική ρώμη ανέδειξε και αυτούς ανδρείους.

Χαίρε, σταυρέ, το εξαίρετο καύχημα του σταυροφόρου βίου των μοναχών και το στήριγμα των οσίων, το πανσεβάσμιο έρεισμα όσων βρίσκονται «σε όρη και σπήλαια και στις οπές της γης» και γενικότερα όλων των οπαδών του Χριστού, μοναχών και λαϊκών, το πιο θεοπρεπές βάσταγμα· τον οποίο βαστάζοντας και ο Ιησούς εξήλθε στον τόπο του Κρανίου, διδάσκοντας έμπρακτα τους οπαδούς του και λέγοντας σε αυτούς: «Όποιος θέλει να έρθει οπίσω μου», εγώ ήδη απέρχομαι προς τον Πατέρα και τη δική μου βασιλεία.

Αυτόν, λοιπόν, τον ακόρεστο κορεσμό των θείων αγαθών μη χορταίνοντας και ο θείος Αρκάδιος, κρυβόταν «σε όρη και σπήλαια και στις οπές της γης», στολιζόταν με νηστείες, αγρυπνίες και προσευχές και φλεγόταν από τον θείο έρωτα. Και ενώ φρόντιζε να μένει κρυμμένος από τους ανθρώπους, δεν παρέμεινε, όπως ακριβώς μια πόλη που βρίσκεται πάνω σε βουνό δεν μπορεί να κρυφτεί, ούτε ένα φωτεινό λυχνάρι είναι από τη φύση του καμωμένο να κρύβεται κάτω από το μόδιο. Και όπως πάλι όσοι πράττουν την αμαρτία φανερώνονται έστω και αν δεν το θέλουν, έτσι και όσοι πράττουν τη δικαιοσύνη φανερώνονται έστω και αν δεν το θέλουν. Και όπως στους πρώτους ακολουθεί κατάκριση και διαπόμπευση, έτσι και στους δεύτερους ακολουθεί φήμη με εγκώμια, έστω κι αν δεν την αποδέχονται, καθώς έχουν την επιθυμία της θείας και μόνης δόξας. Εντούτοις, μαζί με εκείνη απολαμβάνουν και τούτη, διότι δεν υπάρχει τίποτα άγνωστο, είτε καλό είτε φαύλο, «το οποίο δεν θα γίνει γνωστό και δεν θα φανερωθεί», λέγει ο Κύριος. Και ο θείος Αρκάδιος, όσο ήθελε να κρύβεται εδώ και εκεί στα σπήλαια και να εργάζεται την αρετή στα κρυφά, τόσο τον φανέρωνε ο Θεός. Γι' αυτό και τον στόλισε με θεία δώρα, δηλαδή με εξουσία κατά των δαιμόνων και με προγνωστική και ιαματική χάρη για όσους προσέρχονταν σε αυτόν με πίστη.