Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 11:6

Ή ας τολμήσουν να απαντήσουν εκείνοι που μιλούν για τα πάντα με ευκολία, πώς συστάθηκε ο ουρανός, και από ποια ύλη, και ποια είναι η σύνθεσή του, ή πώς δημιουργήθηκε ο ήλιος και καθένας από τους αστέρες; Και τι το αξιοθαύμαστο είναι να ελέγχουμε την αφροσύνη τους από τα επουράνια, όταν ούτε καν είναι γνωστή η φύση των δέντρων εδώ κάτω, και τα συστήματα των υδάτων, καθώς και πώς γίνεται η πλάση και η σύσταση των ζώων; Αλλά δεν θα μπορούσαν να απαντήσουν, εφόσον και ο Σολομών, που μετείχε στη σοφία περισσότερο από όλους, βλέποντας ότι είναι αδύνατο για τους ανθρώπους να τα ανακαλύψουν, έλεγε: «Και ολόκληρο τον αιώνα έθεσε στην καρδιά τους, έτσι ώστε να μην μπορεί να ανακαλύψει ο άνθρωπος το έργο που εποίησε ο Θεός από την αρχή μέχρι το τέλος». Άραγε λοιπόν, επειδή δεν μπορούν να τα κατανοήσουν, μήπως αρνούνται και την ύπαρξή τους; Ναι, θα ομολογήσουν ότι υπάρχουν, αν και έχουν διεφθαρμένη τη διάνοιά τους. Επομένως, εύλογα θα μπορούσε κάποιος να τους πει: Ω ανόητοι και σε όλα παράτολμοι, γιατί δεν παύετε επιτέλους να περιεργάζεστε την Αγία Τριάδα, και απλώς να πιστεύετε ότι υπάρχει; Έχοντας μάλιστα ως προς αυτό διδάσκαλο τον Απόστολο που λέει: «Διότι πρέπει πρώτα να πιστέψει κανείς στον Θεό ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε εκείνους που τον εκζητούν». Διότι δεν είπε «πώς» είναι, αλλά μόνο «ότι υπάρχει». Αν όμως ούτε έτσι υποχωρούν, ας πουν πώς είναι ο Πατήρ, για να μάθουν κατ' αυτόν τον τρόπο πώς είναι και ο Λόγος Του.

Ή ας τολμήσουν να απαντήσουν αυτοί που τα λένε όλα με ευκολία, πώς συστάθηκε ο ουρανός, και από ποια ύλη, και ποια είναι η σύστασή του, ή πώς δημιουργήθηκε ο ήλιος και καθένα από τα άστρα; Και τι το παράδοξο είναι να ελέγχουμε την αφροσύνη τους από τα υπερκείμενα δημιουργήματα, από τη στιγμή που δεν είναι γνωστή ούτε η φύση των δέντρων εδώ κάτω, και τα συστήματα των υδάτων, ούτε πώς γίνεται η πλάση και η σύσταση των ζώων; Αλλά δεν θα μπορούσαν να απαντήσουν, αφού και ο Σολομών, ο οποίος μετείχε στη σοφία περισσότερο από όλους, βλέποντας ότι είναι αδύνατον στους ανθρώπους να βρουν την αλήθεια για αυτά, έλεγε: «Και μάλιστα έθεσε ολόκληρο τον κόσμο στην καρδιά τους, έτσι ώστε να μην μπορεί να ανακαλύψει ο άνθρωπος το έργο που εποίησε ο Θεός από την αρχή μέχρι το τέλος». Άραγε λοιπόν, επειδή δεν μπορούν να τα κατανοήσουν, δεν ομολογούν ούτε την ύπαρξή τους; Ναι, θα την ομολογήσουν, παρότι έχουν διεφθαρμένη τη διάνοια. Επομένως, δικαιολογημένα θα τους έλεγε κανείς: Ω ανόητοι και σε όλα θρασείς, γιατί δεν παύετε καλύτερα να περιεργάζεστε τα περί της Αγίας Τριάδος, και απλώς να πιστεύετε ότι υπάρχει; Έχοντας ως προς αυτό δάσκαλο τον Απόστολο που λέει: «Διότι πρέπει πρώτα να πιστέψει κανείς στον Θεό ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που τον εκζητούν». Διότι δεν είπε «πώς υπάρχει», αλλά μόνο «ότι υπάρχει». Αν όμως ούτε έτσι δεν υποχωρούν, ας μας πουν πώς υπάρχει ο Πατέρας, για να μάθουν με αυτόν τον τρόπο πώς υπάρχει και ο δικός Του Λόγος.

Απόκριση του Βαρσανουφίου: «Και τώρα είναι καιρός ευπρόσδεκτος» για να ψάλουμε τον λόγο του Ευαγγελίου ότι «Δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς». Εάν λοιπόν ο ασθενής προσέλθει στον ιατρό, πρέπει να τηρήσει όσα προστάζει ο ιατρός, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «Πρέπει να πιστεύει αυτός που προσέρχεται στον Θεό ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που τον εκζητούν». Διότι είναι πιστός εκείνος που είπε ότι «Θα τους δώσω στον τωρινό αιώνα εκατονταπλάσια, και στον μέλλοντα ζωή αιώνια». Όσοι λοιπόν προσέρχονται στον μεγάλο μας ιατρό φωτίζονται από αυτόν, και αυτός θεραπεύει όλα τα νοητά τους πάθη.

Διότι είναι ανάγκη σε κάθε μάθηση οι αρχές να παραμένουν ανεξέταστες από εκείνους που μανθάνουν· επειδή είναι αδύνατο αυτοί που φιλονικούν για τα πρώτα στοιχεία να μπορέσουν να προχωρήσουν με μέθοδο και τάξη προς τον τελικό σκοπό. Και αυτό θα μπορούσε κανείς να το διδαχθεί από τους ίδιους τους θύραθεν φιλοσόφους. Διότι, εάν δεν αποδεχθείς τις πρώτες αρχές του γεωμέτρη, του είναι αδύνατο να συνάγει τα περαιτέρω συμπεράσματα. Και στην αριθμητική, εκείνος που φέρνει αντιρρήσεις στα πρώτα και στοιχειώδη, διακόπτει την πορεία προς τα εμπρός. Παρομοίως δε και οι ιατρικές αρχές είναι αναπόδεικτες για τους ιατρούς. Και γενικά, σε οποιοδήποτε επιτήδευμα από εκείνα που προχωρούν με μέθοδο και τάξη προς τον σκοπό τους, είναι αδύνατον να αναζητά κανείς αποδείξεις για τις πρώτες υποθέσεις· αλλά είναι ανάγκη, αφού αποδεχθεί κανείς ανεξέταστα τις αρχές των λογικών τεχνών, να παρακολουθεί στη συνέχεια τη λογική συνέπεια όσων έχουν τεθεί ως υποθέσεις. Έτσι λοιπόν και το μυστήριο της θεολογίας επιζητά τη συγκατάθεση που προέρχεται από την ανεξέταστη πίστη. Διότι πρέπει να πιστέψει κανείς, λέγει, ότι υπάρχει Θεός, και όχι να ερευνήσει ούτε να φιλονικήσει για το τι είναι Αυτός.

Πώς λοιπόν σώζομαι; Διά της πίστεως. Η δε πίστη είναι επαρκής για να γνωρίζουμε ότι υπάρχει ο Θεός, όχι το τι είναι, και ότι σε όσους Τον εκζητούν γίνεται μισθαποδότης. Επομένως, γνώση της θείας ουσίας είναι η αίσθηση της ακαταληψίας Του, και σεπτό δεν είναι το να κατανοηθεί το ποια είναι η ουσία, αλλά το ότι υπάρχει η ουσία.

Ενώ ο προφήτης διηγείται ότι ο Θεός από την οσφύ και άνω είναι σαν ήλεκτρο, και τα κάτω μέρη Του αποτελούνται από πυρ· όποιος δεν ανέρχεται σε υψηλότερα νοήματα μέσω του γράμματος, αλλά παραμένει προσκολλημένος στις σωματικές περιγραφές, αφού διδαχθεί από τον Ιεζεκιήλ ότι τέτοια είναι η ουσία του Θεού, στη συνέχεια θα ακούσει από τον Μωυσή ότι ο Θεός είναι πυρ και από τον σοφό Δανιήλ θα παρασυρθεί σε άλλες αντιλήψεις. Και έτσι θα βρεθεί να αποκομίζει από τις Γραφές φαντασίες που δεν είναι μόνο ψευδείς, αλλά και συγκρούονται μεταξύ τους. Εγκαταλείποντας, λοιπόν, την περιέργεια και την πολυπραγμοσύνη για την ουσία του Θεού ως κάτι το ανέφικτο, οφείλουμε να υπακούσουμε στην απλή προτροπή του Αποστόλου, ο οποίος λέει: «Διότι πρέπει πρώτα να πιστέψει κανείς ότι υπάρχει Θεός, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που Τον αναζητούν». Διότι δεν είναι η διερεύνηση του τι είναι, αλλά η ομολογία του ότι υπάρχει, αυτή που εξασφαλίζει για εμάς τη σωτηρία.

Και το παράδοξο είναι ότι, από τα ίδια πράγματα από τα οποία ωφελούνται οι υγιείς στην πίστη, από αυτά βλάπτονται όσοι νοσούν γύρω από ανώφελες αναζητήσεις και λογομαχίες, όπως είπε ο Απόστολος. Το ότι, εξάλλου, αποτελεί νόσημα της ψυχής το να ερευνά κανείς τα περί του Θεού με κακόβουλο τρόπο και με περιέργεια, και μάλιστα με απιστία, είναι σε όλους φανερό. Διότι, εάν δεν πιστεύουν τον ίδιο τον πανάγιο Θεό για τα όσα τον αφορούν, πώς θα ακούσουν τους προφήτες ή τους αποστόλους του, οι οποίοι διακηρύσσουν στις θείες Γραφές τα περί αυτού και περί εκείνων που πρόκειται να ελπίσουν σε αυτόν; Διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει. Να πιστέψει· και όχι να περιεργάζεται με απιστία το τι είναι· ούτε βέβαια το τι δεν είναι. Διότι αυτό που είναι, ήταν, και είναι, και θα είναι πάντοτε· και δωρίζει στα πάντα το είναι, ως εκ φύσεως Θεός.

Πρέπει, λοιπόν, να ωφελούμαστε από αυτό, και διορθώνοντας τον δικό μας βίο από τα σφάλματα των άλλων, κατά την παραλαβή των θείων μυστηρίων να έχουμε πίστη αδιαμφισβήτητη, και σε κανένα από όσα λέγονται να μην προβάλλουμε το «Πώς». Διότι αυτός ο λόγος είναι ιουδαϊκός, και γι' αυτό αποτελεί αιτία της έσχατης κόλασης. Επειδή και ο άρχοντας της ιουδαϊκής συναγωγής, που ήταν ο Νικόδημος, λέγοντας το «Πώς μπορούν να γίνουν αυτά;», όταν άκουγε τους θείους λόγους, δικαίως ελέγχθηκε ακούγοντας: «Εσύ είσαι ο δάσκαλος του Ισραήλ και αυτά δεν τα γνωρίζεις;». Αποβαίνοντας, λοιπόν, πιο επιδέξιοι στην αναζήτηση του συμφέροντος, έστω και μέσα από την ατοπία των άλλων, ας αποφεύγουμε να λέμε το «Πώς» σε όσα ενεργεί ο Θεός, και μάλλον ας φροντίσουμε να αναθέτουμε σε Αυτόν την πλήρη γνώση του τρόπου των δικών Του έργων. Διότι όπως ακριβώς κανείς δεν θα μάθει τι είναι ο Θεός κατά τη φύση Του, αλλά δικαιώνεται πιστεύοντας «ότι υπάρχει, και ανταμείβει όσους Τον αναζητούν», έτσι και πάλι, αν και θα αγνοεί τον τρόπο με τον οποίο επιτελείται το κάθε Του έργο, αναθέτοντας όμως την έκβαση στην πίστη και συνομολογώντας πως ο Θεός, που είναι πάνω από όλους, τα μπορεί όλα, θα λάβει για αυτήν την καλή του πεποίθηση έναν διόλου ευκαταφρόνητο μισθό.

Διότι δεν πρέπει να αναζητούμε τα βαθύτερα, ούτε να εξετάζουμε τα δυσκολότερα, αλλά μάλλον να συλλογιζόμαστε όσα μας έχουν προσταχθεί, και να πιστεύουμε ακλόνητα για τον Θεό «ότι αληθινά υπάρχει και γίνεται μισθαποδότης σε όσους τον αναζητούν»· να μην αναζητούμε πλέον, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, εκείνα που υπερβαίνουν τον νου και τη φρόνηση, όχι μόνο τη δική μας, αλλά και εκείνη που υπάρχει σε ολόκληρη την κτίση ή και σε κάθε δημιουργημένο λογικό ον. Ποιος, λοιπόν, άραγε «θα διηγηθεί τη γενεά» του Μονογενούς; «Διότι αίρεται από τη γη η ζωή Του», δηλαδή, ο λόγος για την ύπαρξή Του φανερώνεται υψηλότερος από όλα τα όντα πάνω στη γη. Διότι και πάλι εδώ με τη λέξη «ζωή» εννοεί την ύπαρξη.

Αλλά αυτό δεν το έπραξαν οι λεγόμενοι νομικοί. Αντιθέτως, αφαίρεσαν το κλειδί της γνώσεως. Για να κατανοήσεις την καθοδήγηση μέσω του νόμου, δηλαδή την πίστη, και προφανώς την πίστη στον Χριστό. Διότι μέσω της πίστεως προσκτάται η γνώση της αληθείας. Και γι' αυτό ο προφήτης Ησαΐας κάπου λέει: «Και αν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε». Διότι «χωρίς πίστη, είναι αδύνατον να ευαρεστήσει ποτέ κανείς τον Θεό». Αφαίρεσαν λοιπόν οι νομικοί το κλειδί της γνώσεως. Διότι δεν άφηναν κανέναν να πιστέψει στον Σωτήρα των όλων Χριστό. Αυτός θαυματούργησε με πολλούς τρόπους. Εκείνοι όμως, αν και έπρεπε να τον θαυμάζουν για αυτά, χλεύαζαν τα θεία σημεία και σκανδαλίζοντας τους υποταγμένους σε αυτούς λαούς, έλεγαν: «Αυτός δεν εκβάλλει τα δαιμόνια, παρά μόνο με τη δύναμη του Βεελζεβούλ, του άρχοντα των δαιμονίων». Βλέπεις με αυτά πώς αφαιρούν το κλειδί της γνώσεως; Εδίδασκε στις συναγωγές, καθιστούσε φανερό στους ακροατές το θέλημα του Πατρός, το αγαθό και τέλειο και ευάρεστο. Αυτοί όμως βρίσκονται να μην αφήνουν ούτε αυτές τις μυσταγωγίες του ακατηγόρητες. Διότι φώναζαν προς τα πλήθη: «Δαιμόνιο έχει και είναι παράφρων. Τι τον ακούτε;» Αφαίρεσαν επομένως, στ' αλήθεια, το κλειδί της γνώσεως. Αυτοί δεν εισήλθαν, αλλά εμπόδισαν και τους άλλους. <Άρχισαν οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι να τον εχθρεύονται φοβερά και να προσπαθούν να του αποσπάσουν λόγια για περισσότερα ζητήματα.> (A f. 165 b).

Ας αναλογιστούμε ότι και εμείς βρισκόμαστε σε αδυναμίες και νικιόμαστε από τα πάθη· και όταν το παθαίνουμε αυτό, ευχόμαστε εκείνοι που οφείλουν να μας επιπλήξουν και έχουν την εξουσία να μας τιμωρήσουν, να είναι καλοσυνάτοι και αμνησίκακοι απέναντί μας. Πρέπει λοιπόν, συμμεριζόμενοι τις αδυναμίες ο ένας του άλλου, «να βαστάζουμε τα βάρη αλλήλων· διότι έτσι θα εκπληρώσουμε τον νόμο του Χριστού». Παρατήρησε δε ότι στο κατά Ματθαίον ο Πέτρος ρωτά και λέει: «Πόσες φορές θα αμαρτήσει εις βάρος μου ο αδελφός μου και θα τον συγχωρήσω;» Εδώ όμως ο Κύριος λέει προς τους αποστόλους ότι «Ακόμη και αν επτά φορές την ημέρα αμαρτήσει», δηλαδή πολλές φορές, και ισάριθμες φορές καταδικάσει τον εαυτό του, «θα τον συγχωρήσεις». <Είπαν οι απόστολοι στον Κύριο: Πρόσθεσέ μας πίστη.> (Α f. 231) Την ψυχή όλων των αγίων δεν την ευφραίνει η απόκτηση των πρόσκαιρων και επίγειων αγαθών, διότι αυτά είναι φθαρτά και εύκολα χάνονται, αλλά μάλλον εκείνα που καθιστούν αυτούς που τα λαμβάνουν σεβαστούς και μακάριους. Αυτά δε είναι προφανώς τα θεόσδοτα και πνευματικά χαρίσματα· ένα από τα οποία, και μάλιστα εξαιρετικό, είναι η πίστη, δηλαδή η εδραίωση της πίστης προς τον Σωτήρα όλων μας Χριστό· την οποία βεβαίως και ο Παύλος αναγνωρίζει ως το αποκορύφωμα των αγαθών που υπάρχουν μέσα μας· γι' αυτό άλλωστε είπε ότι «Χωρίς πίστη, είναι αδύνατον ποτέ να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό». Διότι χάρη σε αυτήν έλαβαν καλή μαρτυρία οι προπάτορες. Δες λοιπόν τους αγίους αποστόλους, που έγιναν ζηλωτές των παλαιότερων αγίων· διότι τι ζητούν από τον Χριστό; «

Διότι πρέπει να πιστεύουν, όσοι επιλέγουν να έχουν ορθό φρόνημα, ότι ένας και μόνος είναι ο Θεός που είναι πάνω από όλα και διαμέσου όλων· ο οποίος ούτε έφερε τον εαυτό του στην ύπαρξη, ούτε βέβαια έλαβε αυτήν την ύπαρξη από άλλον· αλλά πάντοτε είναι και υπάρχει, αιωνίως πριν από κάθε αιώνα και χρόνο· είναι δε άφθαρτος και ανώλεθρος, κατοικεί σε φως απρόσιτο, είναι πηγή σοφίας και ζωής, και ο ίδιος νοείται και υπάρχει κατά φύσιν ως αυτό που είναι το αγαθό, ρίζα κάθε ισχύος· και από τη μια γνωρίζεται ότι υπάρχει, από την άλλη αγνοείται το τι είναι κατά τη φύση του. Διότι ότι πρέπει να έχουμε αυτήν τη διάθεση, το έλεγε και ο μαθητής του Σωτήρα μας, λέγοντας κάπως έτσι: «Διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε εκείνους που τον αναζητούν.» Όμως να μην ερευνά περαιτέρω. Διότι πρόσεξε, άνθρωπε, να μην αμφιβάλεις μέσα σου, ούτε, παρασυρόμενος από λογισμούς που προέρχονται από αμάθεια, να τολμήσεις να πεις από επικίνδυνη περιέργεια: Έχω μυσταγωγηθεί και έχω πιστέψει, και έχω διδαχθεί να προσκυνώ τον έναν Θεό.

Στην αληθινή πίστη σας καλεί και το σημερινό ανάγνωσμα, υποδεικνύοντάς σας την οδό, το πώς δηλαδή πρέπει να ευαρεστήσετε και εσείς τον Θεό· διότι λέει, ότι χωρίς πίστη είναι αδύνατον να Τον ευαρεστήσει κανείς. Διότι πότε θα προθυμοποιηθεί ο άνθρωπος να δουλεύσει τον Θεό, εάν δεν πιστεύει ότι Εκείνος γίνεται μισθαποδότης; Πότε θα διατηρήσει την παρθενία της η κόρη, και θα ζήσει με σωφροσύνη ο νέος, εάν δεν πιστεύουν ότι ο στέφανος της αγνείας είναι αμάραντος; Η πίστη είναι ο οφθαλμός που φωτίζει κάθε συνείδηση και που δημιουργεί τη σύνεση. Διότι λέει ο προφήτης: Και εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε.

Πριν από όλα έχουμε ανάγκη την ελεημοσύνη ή την πίστη; Διότι λέγει: Με τις ελεημοσύνες και την πίστη καθαρίζονται οι αμαρτίες· και ο Απόστολος λέγει: Χωρίς πίστη είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό. Εάν λοιπόν είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό χωρίς πίστη, και με ελεημοσύνες και πίστη καθαρίζονται οι αμαρτίες, και με τον φόβο του Κυρίου ο καθένας απομακρύνεται από το κακό, και αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, και όποιος αγωνίζεται εγκρατεύεται στα πάντα, πώς λέγει ότι: Πριν από όλα έχουμε ανάγκη την ταπεινοφροσύνη, και τα άφησε όλα αυτά ενώ είναι τόσο αναγκαία; Θέλει να μας δείξει ο γέροντας ότι ούτε αυτός ο φόβος του Θεού ούτε η ελεημοσύνη ούτε η πίστη ούτε η εγκράτεια ούτε καμία άλλη από τις αρετές μπορεί να κατορθωθεί χωρίς την ταπεινοφροσύνη. Γι' αυτό λέγει: Πριν από όλα έχουμε ανάγκη την ταπεινοφροσύνη, όντας έτοιμοι σε κάθε λόγο που ακούμε να λέμε: «Συγχώρησον». Διότι μέσω της ταπεινοφροσύνης όλα τα έργα του εχθρού και αντιδίκου καταστρέφονται.

Και λέγω πώς: Πρώτα οφείλει να θέσει το θεμέλιο, το οποίο είναι η πίστη. διότι χωρίς πίστη, όπως λέει ο Απόστολος, είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό, και έτσι να χτίζει πάνω σε αυτό το θεμέλιο την οικοδομή κατά αναλογία.

Περί μετακινήσεως από τόπο σε τόπο. Παραίνεση 25η. Η πίστη είναι μητέρα κάθε αγαθού έργου, και μέσω αυτής αποκτά κανείς τις επαγγελίες του Δεσπότη και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού· όπως είναι γραμμένο: χωρίς πίστη είναι αδύνατο να ευαρεστήσει κανείς. Εύφορο δε κτήμα για τον Διάβολο αποτελεί η απιστία, η οποία είναι μητέρα κάθε πονηρού έργου.

Πάρα πολύ χαίρεται ο Κύριός μας για όσους μετανοούν· περιμένει την επιστροφή μας, διότι λέει: «μετά από όλα αυτά επίστρεψε σε εμένα»· και πάλι μέσα από τα άγια Ευαγγέλια λέει: «ελάτε σε μένα όλοι οι κοπιασμένοι και φορτωμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω». Κανείς, λοιπόν, ας μην απελπίζεται για τον εαυτό του, ακόμη και αν αμάρτησε· διότι σε όσους τον αναζητούν γίνεται μισθαποδότης· ενώ σε όσους τον αθετούν και δεν μετανοούν, είναι αυστηρός.

Πρέπει λοιπόν εμείς να αψηφούμε κάθε κόπο για την ορθή ομολογία προς τον Κύριό μας Ιησού Χριστό· διότι έτσι και η έμπρακτη ζωή, αφού εδραιωθεί, θα γίνει ευπρόσδεκτη στον Θεό, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: χωρίς πίστη, είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό. Αυτά δε σου τα γράψαμε, για να μην παρασυρθείς από την πλάνη των ασεβών και εκπέσεις από το δικό σου στήριγμα, και συγκατακριθείς με εκείνους για τους οποίους αναφέρει ο Απόστολος λέγοντας: διότι πολλοί ζουν, για τους οποίους σας μιλούσα πολλές φορές και τώρα μάλιστα το λέω κλαίγοντας, ως εχθροί του σταυρού του Χριστού· των οποίων το τέλος είναι η απώλεια, των οποίων θεός είναι η κοιλιά, και η δόξα τους βρίσκεται στην αισχύνη τους· αυτοί που φρονούν τα επίγεια. Διότι το δικό μας πολίτευμα βρίσκεται στους ουρανούς, από όπου και περιμένουμε ως Σωτήρα τον Κύριο Ιησού Χριστό. Ώστε λοιπόν και εμείς, έχοντας θάρρος, αναφωνούμε: σε εμάς ας μη συμβεί ποτέ να καυχηθούμε, παρά μόνο για τον σταυρό του Κυρίου μας Ιησού Χριστού.

Αλλά με τη δική του δύναμη ο πανάγαθος Θεός, εκδηλώνοντας τη φιλανθρωπία του στο ίδιο του το πλάσμα, για να μη νομίσουν κάποιοι από τους απίστους ότι όσα λέγονται περί του Θεού είναι απλώς λόγια και όχι αλήθεια, και ότι τα του Θεού περιορίζονται μόνο στα λόγια και δεν εκπληρώνεται αυτό που ειπώθηκε από τον απόστολο, ότι δηλαδή «εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστεύει ότι υπάρχει και ότι γίνεται μισθαποδότης σε όσους τον αγαπούν» —για να ενθαρρύνει, λοιπόν, τον άνθρωπο που έπλασε, ο Θεός αποκαλύπτει τον εαυτό του στους αγίους και άξιους δούλους του, ώστε να δουν κατά φύση τον Θεό, να θεμελιωθεί η διάνοιά τους, να ελπίσουν αληθινά, να τον κηρύξουν με αλήθεια και να βεβαιώσουν τον πιστό άνθρωπο. Διότι, ενώ βεβαίως οι Έλληνες γνωρίζουν τον Θεό μόνο σε επίπεδο θεωρίας και φαντασίας, εμείς αντίθετα γνωρίζουμε αληθινά τον Θεό, ως αληθινό και πραγματικά ενυπόστατο Βασιλέα, ακατάληπτο, δημιουργό των πάντων, έναν Θεό, και εξ αυτού τον μονογενή Θεό, που σε τίποτα δεν διαφέρει από τον Πατέρα, και το Άγιό του Πνεύμα, που σε τίποτα δεν διαφέρει από τον Πατέρα και τον Υιό, όπως άλλωστε κάναμε εκτενή λόγο αναφορικά με την πίστη στον Θεό έναντι κάθε αίρεσης. 7. Και το ότι ο Θεός εμφανίστηκε σε ανθρώπους, το είπαμε πολλές φορές και δεν το αρνούμαστε. Διότι, αν αρνηθούμε τις θείες Γραφές, δεν είμαστε αληθινοί και βρισκόμαστε να εκπίπτουμε από την αλήθεια· ή, αν απορρίψουμε την Παλαιά Διαθήκη, δεν ανήκουμε πλέον στην Καθολική Εκκλησία.

Γι' αυτό, έχοντας γεννήσει ασυγκρίτως τον ασύγκριτο Μονογενή Υιό, ούτε ο ίδιος στερήθηκε τη δική του ουσία ούτε στέρησε από τη δική του αξία το γέννημα που γεννήθηκε από αυτόν, τον Μόνο από τον Μόνο, καθώς και το Άγιο Πνεύμα του, τα οποία δεν έχουν καμία ισότητα προς τα άλλα όντα ούτε ως προς το αξίωμα, ούτε ως προς τη φύση, ούτε ως προς κάποια άλλη προϋπόθεση. Δεν στέρησε τον εαυτό του ούτε ως προς την έξη ούτε ως προς την ουσία της ασύγκριτης θεότητάς του, ούτε το εκ τούτου γέννημα, όπως προείπα, στερείται της αξίας και της ισότητας με τον Πατέρα, όντας ασύγκριτο, όπως και το Άγιο Πνεύμα του, σε σχέση με οτιδήποτε άλλο. Αυτό ακριβώς συνιστά την τέλεια Τριάδα, τέλειος ο Πατέρας, τέλειος ο Υιός, τέλειο το Άγιο Πνεύμα, η οποία δεν αποτελεί κάποια σύγχυση (συναλοιφή), ούτε παρουσιάζει διαφορά προς τον εαυτό της, ούτε εμπεριέχει κάτι το υποδεέστερο, ώστε αυτό που διακρίνεται να μην αφανίσει το ασύγκριτο και εκείνο που αλλοιώνεται να μην προκαλέσει στέρηση της υπάρξεως (του είναι), ώστε να λέγεται μόνο κατά συνήθεια και όχι εν αληθεία, ή να ονομάζεται παρεμπιπτόντως ως ψιλός λόγος, χωρίς να έχει πραγματική υπόσταση. Έτσι ακριβώς μηχανεύεται η δική σου διάνοια, η οποία προσπαθεί να αποξενώσει από τον λόγο της πίστεως το ότι «πρέπει εκείνος που προσέρχεται στον Θεό να πιστεύει ότι υπάρχει και ότι γίνεται μισθαποδότης σε όσους τον εκζητούν»· πράγμα το οποίο δεν μπορεί να ολοκληρωθεί μόνο στο πρόσωπο του Πατέρα. «Διότι εκείνος που δεν έχει τον Υιό, δεν έχει ούτε τον Πατέρα», και εκείνος που ομολογεί τον Υιό δεν δύναται να το πράξει «χωρίς το Άγιο Πνεύμα».

Διότι είναι όλως ανόητο το ότι ισχυρίζεται πως γνωρίζει και έχει κατανοήσει με ακρίβεια τον Τεχνίτη, τον ασύγκριτο και ανεκδιήγητο (και μακάρι να έλεγε ότι Τον γνωρίζει και Τον έχει κατανοήσει μέσω της πίστεως, και να μην τολμούσε, όπως και άλλοι τολμούν, να λέει ότι πρόκειται για κάποια γνώση μέσω ψηλαφήσεως), ενώ για τα δημιουργήματα αυτού του ασύγκριτου, τα οποία λόγω του είδους τους μπορούν να προκαλούν τον υπέρτατο θαυμασμό σε όσους τα βλέπουν, ισχυρίζεται ότι ο ίδιος και οι δικοί του δεν τα γνωρίζουν· και μάλιστα τη στιγμή που όλες οι θείες Γραφές διακηρύσσουν σαφώς για τον Θεό ότι είναι αόρατος, ακατάληπτος και απερινόητος, και ότι γνωρίζεται αληθινά μόνο μέσω της πίστεως, ότι δηλαδή «υπάρχει και γίνεται μισθαποδότης σε εκείνους που Τον αγαπούν».

Διότι εκείνοι, καθιστώντας τον Θεό –ο οποίος ήταν έως τότε άγνωστος στην ανθρώπινη ζωή εξαιτίας της πλάνης των ειδώλων που επικρατούσε– φανερό και γνώριμο στους ανθρώπους τόσο από τα θαύματα, τα οποία φανερώνονται στα δημιουργήματά του, όσο και από τα ονόματα, μέσω των οποίων κατανοείται η ποικιλομορφία της θείας δυνάμεως, μας καθοδηγούν προς την κατανόηση της θείας φύσεως, κάνοντας γνωστή στους ανθρώπους μόνο τη μεγαλοπρέπεια των ιδιωμάτων που θεωρούνται γύρω από τον Θεό. Τον λόγο όμως περί της ουσίας του, επειδή ούτε είναι δυνατόν να χωρέσει στον ανθρώπινο νου ούτε αποφέρει κάποιο όφελος σε όσους τον περιεργάζονται, τον άφησαν άρρητο και ανεξέταστο. Άλλωστε και για όλα τα άλλα διηγήθηκαν μεν ότι δημιουργήθηκαν, δηλαδή τον ουρανό, τη γη, τη θάλασσα, τους χρόνους, τους αιώνες και την κτίση που υπάρχει σε αυτά, αποσιώπησαν όμως το τι είναι το καθένα από αυτά, καθώς και πώς και από πού προήλθε. Έτσι και για τον Θεό, συμβουλεύουν να πιστεύουμε ότι υπάρχει και ότι γίνεται μισθαποδότης σε όσους τον αναζητούν, την ίδια τη φύση του όμως, επειδή βρίσκεται υπεράνω κάθε ονόματος, ούτε την ονόμασαν ούτε καν επιχείρησαν να το πράξουν. Διότι, εάν έχουμε μάθει κάποιο όνομα για να εκφράσουμε την κατανόηση του θείου, όλα αυτά βρίσκονται σε σχέση και αναλογία με εκείνα τα ονόματα που φανερώνουν την ιδιότητα κάποιου ανθρώπου.

Αλλά δεν έχουν εξεταστεί ακόμη τα χειρότερα της βλασφημίας, τα οποία ήδη προσθέτει η συνέχεια των γραφομένων· ας εξετάσουμε λοιπόν λέξη προς λέξη τα όσα έχουν ειπωθεί. Δεν γνωρίζω όμως πώς είναι δυνατόν να τολμήσει κανείς να προφέρει με το στόμα του τη φρικτή και άθεη συγγραφή αυτού του χριστομάχου. Διότι φοβάμαι μήπως, όπως συμβαίνει με τα δηλητηριώδη φάρμακα, απομείνει στο στόμα από το οποίο διέρχεται ο λόγος το υπόλειμμα της φθοροποιού πικρίας. «Εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει», λέει ο απόστολος, «ότι υπάρχει». Επομένως, το ιδιαίτερο γνώρισμα της θεότητας είναι το να υπάρχει αληθινά. Αυτός, όμως, διατείνεται ότι Εκείνος που αληθινά υπάρχει είτε δεν υπάρχει καθόλου είτε δεν υπάρχει στην κυριολεξία, πράγμα που ισοδυναμεί με το να μην υπάρχει διόλου. Διότι εκείνος που δεν υπάρχει στην κυριολεξία, δεν υπάρχει καθόλου. Όπως, για παράδειγμα, λέγεται ότι τρέχει μέσα στη φαντασία του ονείρου του αυτός που φαντάζεται τον εαυτό του να συμμετέχει σε αγώνα δρόμου· αλλά επειδή προσφέρει ψευδώς την εντύπωση του αληθινού τρεξίματος, γι' αυτόν τον λόγο η φαντασία δεν αποτελεί πραγματικό δρόμο. Αλλά και αν λέγεται έτσι καταχρηστικά, ονομάζεται με ψευδεπίγραφη ονομασία. Επομένως, αυτός που τολμά να λέει ότι ο Μονογενής Θεός είτε δεν υπάρχει είτε δεν υπάρχει στην κυριολεξία, διαγράφει σαφώς από το δόγμα την πίστη σε Αυτόν. Διότι ποιος θα μπορούσε πλέον να πιστέψει σε κάποιον που δεν υπάρχει; Ή ποιος θα ακολουθούσε εκείνον, του οποίου η ύπαρξη έχει αποδειχθεί άκυρη και ανυπόστατη από τους εχθρούς του αληθινού Κυρίου;

Αλλά ας ενδιατρίψουμε ακόμη γύρω από την πίστη και τη θεία και ευχάριστη στους χριστιανούς θεωρία που πηγάζει από αυτήν, την πίστη, το όχημα της ευαγγελικής δύναμης, την αποστολική ζωή, τη δικαίωση του Αβραάμ, την πίστη, από την οποία τώρα αρχίζει και στην οποία καταλήγει κάθε δικαιοσύνη και από την οποία «κάθε δίκαιος θα ζήσει», ενώ εκείνος που δειλιάζει θα εκπέσει από τη θεία ευδοκία, διότι «χωρίς πίστη είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό», την πίστη, που ελευθερώνει πάντοτε το γένος μας από κάθε λογής πλάνη και εδραιώνει εμάς στην αλήθεια και την αλήθεια σε εμάς, από την οποία απολύτως κανείς δεν θα μας απομακρύνει, ακόμη κι αν μας θεωρήσει παράφρονες, επειδή μέσω της αληθινής πίστης βιώνουμε την υπέρλογη έκσταση, μαρτυρώντας με έργο και με λόγο ότι δεν «παρασυρόμαστε από κάθε άνεμο διδασκαλίας», αλλά κρατάμε σταθερά την ενιαία αληθογνωσία των χριστιανών και πρεσβεύουμε την πιο απλή και θεϊκή και αληθινά αλάνθαστη θεωρία. Προκειμένου, λοιπόν, αφήνοντας προς το παρόν τα μελλοντικά, να εξετάσουμε την υπέρλογη θεωρία που πηγάζει από την πίστη ξεκινώντας από τα γεγονότα που συνέβησαν εξ αρχής, «με την πίστη κατανοούμε ότι οι αιώνες δημιουργήθηκαν με τον λόγο του Θεού, έτσι ώστε αυτά που βλέπουμε να μην έχουν γίνει από ορατά πράγματα». Ποιος νους θα μπορούσε να συλλάβει ότι αυτό το σύμπαν δημιουργήθηκε από το απόλυτο μηδέν, και μάλιστα μόνο με τον λόγο; Διότι εκείνο που είναι κατανοητό από τις νοερές ενέργειες, οπωσδήποτε δεν τις υπερβαίνει.

Με πίστη ο Ενώχ μετατέθηκε για να μη γνωρίσει θάνατο· και δεν βρισκόταν πουθενά, διότι τον μετέθεσε ο Θεός· διότι, πριν από τη μετάθεσή του, μαρτυρήθηκε ότι ευαρέστησε τον Θεό. Χωρίς δε πίστη είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό· διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε όσους τον εκζητούν. Αυτός επέδειξε μεγαλύτερη πίστη από τον Άβελ. Γιατί άραγε;

Χωρίς δε πίστη είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς. Πώς; Διότι, εάν κάποιος πιστέψει ότι υπάρχει Θεός και ανταπόδοση, θα λάβει τις αμοιβές. Από εκεί, λοιπόν, προέρχεται η ευαρέστηση. Διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και όχι το τι είναι. Εάν όμως το «ότι υπάρχει» είναι ζήτημα πίστεως και δεν έχει ανάγκη από λογισμούς· είναι δυνατόν το «τι είναι» να κατανοηθεί με τον λογισμό; Αν το ότι είναι μισθαποδότης έχει ανάγκη από πίστη, και όχι από λογισμούς· πώς είναι δυνατόν να περιληφθούν τα της ουσίας Του με τον λογισμό; Διότι ποιος λογισμός θα μπορέσει να τα προσεγγίσει αυτά; Επειδή μερικοί ισχυρίζονται ότι τα όντα κατευθύνονται από μόνα τους. Βλέπεις ότι, εάν δεν πιστεύουμε στα πάντα, όχι μόνο σχετικά με την ανταπόδοση, αλλά και σχετικά με το ίδιο το ότι υπάρχει Θεός, χάνονται τα πάντα για εμάς; Πολλοί δε διερευνούν πού μετατέθηκε ο Ενώχ, και γιατί μετατέθηκε, και γιατί δεν πέθανε, ούτε αυτός, ούτε ο Ηλίας, και αν ζουν ακόμη, πώς ζουν, και σε ποια μορφή βρίσκονται. Αλλά είναι εντελώς περιττό να ερευνά κανείς αυτά.

Επομένως, όσοι υποστηρίζουν ότι τα πάντα άγονται και φέρονται αυτομάτως, και δεν προσδοκούν ανταπόδοση, δεν είναι ευάρεστοι στον Θεό, όπως ακριβώς ούτε οι Έλληνες. Διότι σε αυτούς που τον εκζητούν διά των έργων και διά της γνώσεως, γίνεται μισθαποδότης.

γ΄. Επειδή, λοιπόν, έχουμε μισθαποδότη, ας πράττουμε τα πάντα, ώστε να μην αποστερηθούμε τους μισθούς της αρετής· διότι είναι άξιο πολλών δακρύων το να παραβλέψει κανείς μια τέτοια αμοιβή, το να καταφρονήσει μια τέτοια ανταπόδοση. Διότι, όπως ακριβώς σε αυτούς που τον εκζητούν γίνεται μισθαποδότης, έτσι και σε αυτούς που δεν τον ζητούν συμβαίνει το αντίθετο: «Ζητείτε και θα βρείτε», λέει. Πώς όμως είναι δυνατόν να βρει κανείς τον Κύριο;

Πώς, λοιπόν, εσύ, ο χορηγός της παρούσας και της μέλλουσας ζωής, εισέρχεσαι στα φτωχά αυτά ρεύματα; Όλοι οι άλλοι που βαπτίζονται από εμένα, ακούν αυτά από εμένα: «Μετανοείτε, διότι πλησίασε η βασιλεία των ουρανών», και πιστέψτε στον Κύριο Ιησού Χριστό, τον Μονογενή Υιό του Θεού. Αλλά, καθώς εσύ βαπτίζεσαι, τι να πω; Τι να εκφωνήσω; Να πω, «Μετανόησε»; Και ποιος θα δεχτεί τη μετάνοιά σου; Διότι ποιος άλλος Θεός είναι ανώτερός σου; Να πω, «Μετανόησε, διότι πλησίασε η βασιλεία των ουρανών»; Και να ευαγγελιστώ στη Βασιλεία τη βασιλεία; Και να μιλήσω σε εσένα για εσένα; Αγνοείς άραγε αυτό που εκ φύσεως είσαι; Δεν γνωρίζεις τη βασιλεία των ουρανών, την οποία κατήλθες από τους ουρανούς για να φέρεις στους ανθρώπους; Να πω σε εσένα: «Πίστεψε στον Κύριο Ιησού Χριστό»; Να παραγγείλω σε εσένα να πιστέψεις στον ίδιο σου τον εαυτό; Και ποιος ποτέ έχει συμβουλευτεί να πιστέψει στον εαυτό του; Διότι εκείνος που προσέρχεται πρέπει να πιστεύει ότι υπάρχει Θεός· εσύ όμως είσαι Θεός, και Υιός του Θεού, έστω κι αν κατά το φαινόμενο είσαι άνθρωπος, και είναι δίκαιο να σε πιστεύουν όλοι. Αλλά μήπως να πω σε εσένα: «Πίστεψε στον Πατέρα σου»; Πότε, άραγε, φάνηκες άπιστος και πολέμιος προς τον Πατέρα; Και πότε χωρίστηκες από τη θεότητα του Θεού που σε γέννησε; Τι, λοιπόν, να πω σε εσένα; «Πίστεψε στο Άγιο Πνεύμα»; Αλλά αυτό υπάρχει μέσα σου και μαζί με εσένα. Εγώ έχω ανάγκη να βαπτιστώ από εσένα, και εσύ έρχεσαι σε εμένα;

Εάν πάλι κάποιος Τον ονομάσει αόρατο και πει ότι κανένας δεν μπορεί να Τον δει, δεν είναι άραγε αυτός που γνωρίζει καλύτερα; Και τι πάλι εάν κάποιος Τον ονομάσει ακατάληπτο, και κάποιος άλλος καταληπτό; Άραγε δεν είναι ο τελευταίος που αγνοεί, ενώ ο πρώτος εκείνος που γνωρίζει; Δεν βλέπεις και τον Παύλο να πορεύεται αυτήν την οδό και να λέει: «Εκ μέρους γνωρίζουμε, και εκ μέρους προφητεύουμε»; Αναλογίσου πόσα έχουν γίνει, για να μάθουμε για τον Θεό όχι ποιος είναι ως προς την ουσία, αλλά το ότι υπάρχει. Αυτό εξάλλου λέει και ο Παύλος: «Διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει». Ολόκληρη η κτίση Τον ανακηρύττει («Διότι από το μέγεθος», λέει, «και την ωραιότητα των κτισμάτων, αναλογικά θεωρείται ο Δημιουργός»), η ίδια η κατασκευή του ανθρώπου, οι τιμές που δόθηκαν από Αυτόν, οι τιμωρίες, οι ευεργεσίες, οι θείες οικονομίες, όσα προαναγγέλθηκαν μέσω των προφητών, τα διάφορα θαύματα.

Και ό,τι ακριβώς συνέβη στη δεσποτική σάρκα, αυτό συμβαίνει και στη δική μας. Διότι, όπως ακριβώς εκείνη κατά τα φαινόμενα την κρατούσε ο Ιωάννης από το κεφάλι, ενώ ο Θεός Λόγος την κατέβαζε στα ρείθρα του Ιορδάνη και την βάπτιζε, με την πατρική φωνή από άνωθεν να λέει: «Ούτός εστιν ο Υιός μου ο αγαπητός», έτσι ενεργούσε και το Άγιο Πνεύμα διά της επιφοιτήσεως. Αυτό συμβαίνει και στη δική σου σάρκα· διότι το βάπτισμα τελείται εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτό και ο Ιωάννης έλεγε, διδάσκοντάς μας ότι δεν μας βαπτίζει άνθρωπος, αλλά ο Θεός: «Οπίσω μου έρχεται ο ισχυρότερός μου, του οποίου δεν είμαι ικανός να λύσω τον ιμάντα του υποδήματός του. Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ». Γι' αυτό και ο ιερέας, όταν βαπτίζει, δεν λέει «Βαπτίζω τον τάδε», αλλά «Βαπτίζεται ο τάδε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», δεικνύοντας ότι δεν είναι αυτός που βαπτίζει, αλλά ο Πατήρ και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, των οποίων το όνομα έχει επικαλεστεί. Γι' αυτό και η σημερινή μας ομολογία ονομάζεται πίστη, και δεν σας επιτρέπουμε να πείτε τίποτε άλλο προηγουμένως, προτού πείτε το «Πιστεύω». Αυτός ο λόγος είναι θεμέλιο άσειστο, φέροντας επάνω του οικοδομή ασάλευτη. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει».

Διότι, για το ότι απαιτείται από εμάς να γνωρίζουμε μόνο τούτο, ότι δηλαδή υπάρχει Θεός, και όχι να περιεργαζόμαστε την ουσία Του, άκουσε τι λέει ο Παύλος: «Διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει». Και πάλι ο προφήτης, όταν κατηγορεί κάποιον για ασέβεια, δεν τον ελέγχει για τούτο, ότι δηλαδή δεν γνωρίζει τι είναι ο Θεός, αλλά ότι δεν γνωρίζει πως υπάρχει Θεός. «Διότι», λέει, «είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός». Όπως λοιπόν εκείνον τον καθιστά ασεβή όχι το ότι αγνοεί ποια είναι η ουσία του Θεού, αλλά το ότι αγνοεί ότι υπάρχει Θεός· έτσι και για την ευσέβεια αρκεί το να γνωρίζουμε ότι υπάρχει Θεός.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΑʹ. «Η πίστη είναι η υπόσταση αυτών που ελπίζουμε, η απόδειξη πραγμάτων που δεν βλέπονται. Διότι με αυτήν έλαβαν καλή μαρτυρία οι πρεσβύτεροι. Με την πίστη κατανοούμε ότι δημιουργήθηκαν οι αιώνες (οι κόσμοι) με τον λόγο του Θεού, ώστε αυτά που βλέπονται να μην έχουν γίνει από τα φαινόμενα. Με την πίστη ο Άβελ πρόσφερε στον Θεό ανώτερη θυσία από τον Κάιν, μέσω της οποίας έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος, καθώς ο ίδιος ο Θεός έδωσε μαρτυρία για τα δώρα του, και μέσω αυτής, αν και πέθανε» Διότι, αν κάποιος δεν έχει βεβαιωθεί για τα αόρατα πιο καθαρά και από τα ορατά, δεν μπορεί να υπάρξει πίστη. «ακόμη λαλεί. Με την πίστη ο Ενώχ μετατέθηκε για να μη δει θάνατο, και δεν βρισκόταν πλέον, διότι τον μετέθεσε ο Θεός. Επειδή πριν από τη μετάθεσή του έλαβε τη μαρτυρία ότι είχε ευαρεστήσει τον Θεό, και χωρίς πίστη είναι αδύνατον να Τον ευαρεστήσει κανείς. Διότι αυτός που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που Τον εκζητούν. Με την πίστη ο Νώε, αφού έλαβε θεία αποκάλυψη για όσα δεν βλέπονταν ακόμη, δείχνοντας ευλάβεια κατασκεύασε κιβωτό για τη σωτηρία του οίκου του.» Όπως ακριβώς ο ουρανός με το να φαίνεται μόνο λαλεί, έτσι και ο Άβελ με το να μνημονεύεται. «Μέσω αυτής (της πίστεως) κατέκρινε τον κόσμο.» Διότι απέδειξε ότι ήταν άξιοι κολάσεως, αυτοί που δεν συνετίζονταν ούτε με την κατασκευή της κιβωτού. «Και έγινε κληρονόμος της δικαιοσύνης που προέρχεται από την πίστη.» Δηλαδή, από αυτό φάνηκε δίκαιος, από το ότι πίστεψε στον Θεό. «

«Όσοι δε τον αναζητούν ορθά, θα βρουν ειρήνη.» «Όσο υπάρχει ακόμη καιρός, εκζητήστε τον Κύριο.» «Τήρησε το έλεος και τη δικαιοσύνη, και να πλησιάζεις πάντοτε τον Θεό σου.» «Ακούστε με, και θα γευθείτε αγαθά, και η ψυχή σας θα εντρυφήσει στα αγαθά.» «Θα καταισχυνθούν όλοι όσοι αποκόπτουν τον εαυτό τους από τον Κύριο.» «Εκζητήστε με με όλη την καρδιά σας, και θα αποκαλυφθώ σε εσάς.» «Σε αυτούς που τον εκζητούν, ο Θεός γίνεται μισθαποδότης.» «Πλησιάστε τον Θεό, και θα σας πλησιάσει.» Είναι αδύνατον να παρεκκλίνουν από τη δίκαιη οδό, αν δεν νοσήσουν οι ψυχές τους από τη λήθη του Θεού.

«Όσο έχετε το φως, να πιστεύετε στο φως, για να γίνετε υιοί του φωτός.» «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, τα έργα που κάνω εγώ, θα τα κάνει και εκείνος, και μεγαλύτερα από αυτά θα κάνει.» «Μακάριοι όσοι δεν είδαν και πίστεψαν.» «Τι θα πούμε λοιπόν; Ότι τα έθνη που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν τη δικαιοσύνη, και μάλιστα τη δικαιοσύνη που προέρχεται από την πίστη· ενώ ο Ισραήλ, που επιδίωκε τον νόμο της δικαιοσύνης, δεν έφτασε στον νόμο της δικαιοσύνης. Γιατί; Διότι δεν την επιδίωξαν εκ πίστεως, αλλά σαν να προερχόταν από τα έργα. Επειδή σκόνταψαν στον λίθο του προσκόμματος, καθώς είναι γραμμένο: Ιδού, θέτω στη Σιών λίθο προσκόμματος, και πέτρα σκανδάλου, και όποιος πιστεύει σε αυτόν, δεν θα καταισχυνθεί.» «Γνωρίζοντας ότι δεν δικαιώνεται ο άνθρωπος από τα έργα του νόμου, ειμή μόνο διά της πίστεως στον Ιησού Χριστό, και εμείς πιστέψαμε στον Χριστό Ιησού, για να δικαιωθούμε εκ πίστεως του Ιησού Χριστού, και όχι από τα έργα του νόμου· διότι από τα έργα του νόμου δεν πρόκειται να δικαιωθεί καμία σάρκα.» «Διότι εν Χριστώ Ιησού, ούτε η περιτομή έχει κάποια ισχύ, ούτε η ακροβυστία, αλλά η πίστη που ενεργείται διά της αγάπης.» «Πίστη είναι η υπόσταση των πραγμάτων που ελπίζουμε, η απόδειξη των πραγμάτων που δεν βλέπουμε. Διότι χάρη σε αυτήν έλαβαν καλή μαρτυρία οι προπάτορες. Χωρίς πίστη είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό. Διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που τον αναζητούν.» «Να γυμνάζεις τον εαυτό σου στην ευσέβεια.»

βʹ. Αλλά για εμάς, που τιμούμε την πίστη, ας τεθεί η πίστη ως αρχή και θεμέλιο της σωτηρίας μας, από την οποία κατευθυνόμαστε με σπουδή προς τον σκοπό και την εκπλήρωση όσων ελπίζουμε. Επειδή όμως η πίστη προέρχεται από την ακοή, πρέπει πρώτα αυτός που προσέρχεται να πιστέψει ότι υπάρχει Θεός, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε εκείνους που τον αναζητούν· να πιστέψει, και όχι να λογομαχεί, αλλά να προσέρχεται με πίστη, προσδοκώντας τον μισθό της ευπείθειας. Διότι η πίστη είναι απλή συγκατάθεση, χωρίς πολύπλοκους συλλογισμούς και περιττή περιέργεια· γι' αυτό προσερχόμαστε μέσω της πίστης στη χάρη, η οποία γεννιέται στις ψυχές των πιστών με την έμπνευση του θείου Πνεύματος. Έχοντας το φρόνημά μας ελεύθερο από κάθε απιστία, και με απλότητα καρδιάς, δεχόμαστε απλά και αβασάνιστα όσα έχουν παραδοθεί στην Καθολική Εκκλησία ως καταυγαζόμενα από τη θεία χάρη, παραμένοντας καθαροί από κάθε κηλίδα και ρύπο αμφιβολίας. Διότι η απιστία είναι το χειρότερο από τα κακά νοσήματα της ψυχής, αρχή ασυνεσίας και αιτία απώλειας.

Πώς, λοιπόν, συντηρεί τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του, αν δεν μπορεί να σώσει; Πώς θα δέσει τον ισχυρό και θα διαρπάσει τα σκεύη του; Ποιος είναι «ο μακάριος και μόνος δυνάστης»; Ποιος, λοιπόν, είναι αυτός, παρά εκείνος για τον οποίο ο άγγελος μαζί με τους ποιμένες μάς φέρνει το χαρμόσυνο άγγελμα: «Ότι γεννήθηκε σήμερα για εσάς Σωτήρας, ο οποίος είναι Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ»; Διότι ούτε πρέσβης ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος μας έσωσε, ο οποίος και γνωρίζει και θέλει και δύναται να μας σώσει. Αυτά, λοιπόν, ας ομολογούνται και ας γίνονται πιστευτά από εμάς, και ας ευχηθούμε να επικρατούν για πάντα. Πώς, λοιπόν, για να αφήσουμε τα πολλά λόγια και να μην παρασυρθούμε πέρα από το μέτρο, εκείνοι που στέκονται απέναντι στην ορθότητα των ιερών δογμάτων και κεντρίζονται από τον οίστρο της προσκόλλησης στα εγκόσμια, εκτράπηκαν προς την τραχειά και απότομη οδό της ασέβειας; Διότι αυτές είναι οι οδοί εκείνων που διαπράττουν τα άνομα, επειδή είναι γραμμένο: «Εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και αυτοί, επειδή δεν πίστεψαν, δεν κατανόησαν τη δύναμη του μυστηρίου του Χριστού, και ότι «Το ρήμα της πίστεως είναι κοντά σου, στο στόμα σου και στην καρδιά σου» δεν το θέλησαν, αλλά «Ο Θεός τούς έδωσε πνεύμα αναισθησίας, μάτια για να μη βλέπουν και αυτιά για να μην ακούν». Γι' αυτό δεν αναγνώρισαν ότι χωρίς πίστη είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό.

Διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστεύει ότι υπάρχει και ότι γίνεται μισθαποδότης σε όσους τον εκζητούν.

Του ιδίου από την Προς Εβραίους Επιστολή — Εμείς όμως δεν είμαστε από εκείνους που δειλιάζουν και οδηγούνται στην απώλεια, αλλά από εκείνους που πιστεύουν για τη σωτηρία της ψυχής. Η πίστη είναι η βεβαιότητα για όσα ελπίζουμε, η απόδειξη πραγμάτων που δεν βλέπονται. Διότι χάρη σε αυτήν έλαβαν καλή μαρτυρία οι πρεσβύτεροι. Με την πίστη κατανοούμε ότι οι αιώνες δημιουργήθηκαν με τον λόγο του Θεού, ώστε αυτά που βλέπουμε να μην έχουν γίνει από φαινόμενα πράγματα. Με την πίστη ο Άβελ προσέφερε στον Θεό καλύτερη θυσία από τον Κάιν, μέσω της οποίας έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι δίκαιος, καθώς ο Θεός έδωσε μαρτυρία για τα δώρα του· και μέσω αυτής, αν και πέθανε, ακόμη λαλεί. Με την πίστη ο Ενώχ μετατέθηκε, για να μη δει τον θάνατο, και δεν βρισκόταν πλέον, διότι τον μετέθεσε ο Θεός· διότι πριν από τη μετάθεσή του είχε λάβει τη μαρτυρία ότι υπήρξε ευάρεστος στον Θεό. Χωρίς πίστη, όμως, είναι αδύνατον να του ευαρεστήσει κανείς· διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που τον αναζητούν. Με την πίστη ο Νώε, όταν έλαβε θεία αποκάλυψη για όσα δεν φαίνονταν ακόμη, έδειξε ευλάβεια και κατασκεύασε κιβωτό για τη σωτηρία του οίκου του· μέσω της οποίας κατέκρινε τον κόσμο, και έγινε κληρονόμος της δικαιοσύνης που προέρχεται από την πίστη. Με την πίστη ο Αβραάμ, όταν κλήθηκε, υπάκουσε να εξέλθει προς τον τόπο που επρόκειτο να λάβει ως κληρονομιά, και εξήλθε χωρίς να γνωρίζει πού πηγαίνει. Με την πίστη παροίκησε στη γη της επαγγελίας σαν να ήταν ξένη, κατοικώντας σε σκηνές μαζί με τον Ισαάκ και τον Ιακώβ, τους συγκληρονόμους της ίδιας επαγγελίας· διότι περίμενε την πόλη που έχει σταθερά θεμέλια, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Με την πίστη και η ίδια η Σάρρα έλαβε δύναμη να συλλάβει σπέρμα, και παρά την προχωρημένη ηλικία της γέννησε, επειδή θεώρησε αξιόπιστο εκείνον που έδωσε την υπόσχεση. Γι' αυτό και από έναν άνθρωπο, ο οποίος μάλιστα ήταν νεκρωμένος, γεννήθηκαν απόγονοι τόσοι στο πλήθος όσα τα άστρα του ουρανού και σαν την άμμο δίπλα στο χείλος της θάλασσας που είναι αναρίθμητη. Σύμφωνα με την πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, χωρίς να έχουν λάβει τις υποσχέσεις, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις χαιρέτησαν, και αφού ομολόγησαν ότι είναι ξένοι και παρεπίδημοι πάνω στη γη. Διότι εκείνοι που λένε τέτοια πράγματα φανερώνουν ότι αναζητούν πατρίδα. Και αν μεν θυμούνταν εκείνην από την οποία βγήκαν, θα είχαν καιρό να επιστρέψουν· τώρα όμως ορέγονται μια καλύτερη, δηλαδή την επουράνια. Γι' αυτό ο Θεός δεν ντρέπεται γι' αυτούς, να ονομάζεται Θεός τους· διότι τους ετοίμασε πόλη. Με την πίστη ο Αβραάμ προσέφερε τον Ισαάκ, όταν δοκιμαζόταν, και προσέφερε τον μονογενή του αυτός που είχε αναδεχθεί τις υποσχέσεις, προς τον οποίο είχε ειπωθεί ότι μέσω του Ισαάκ θα ονομαστεί το σπέρμα σου, αναλογιζόμενος ότι ο Θεός έχει τη δύναμη να ανασταίνει ακόμη και από τους νεκρούς· γι' αυτό και τον ξαναπήρε πίσω ως παραβολή. Με την πίστη ο Ισαάκ ευλόγησε τον Ιακώβ και τον Ησαύ για μελλοντικά πράγματα. Με την πίστη ο Ιωσήφ, όταν πέθαινε, μνημόνευσε για την έξοδο των υιών Ισραήλ, και έδωσε εντολή για τα οστά του. Με την πίστη ο Μωυσής, όταν γεννήθηκε, κρύφτηκε για τρεις μήνες από τους γονείς του, διότι είδαν ότι το παιδί ήταν χαριτωμένο, και δεν φοβήθηκαν το διάταγμα του βασιλιά. Με την πίστη ο Μωυσής, όταν μεγάλωσε, αρνήθηκε να ονομάζεται γιος της θυγατέρας του Φαραώ, προτιμώντας μάλλον να κακουχείται μαζί με τον λαό του Θεού, παρά να έχει την πρόσκαιρη απόλαυση της αμαρτίας· θεωρώντας ως μεγαλύτερο πλούτο από τους θησαυρούς της Αιγύπτου τον ονειδισμό του Χριστού, διότι απέβλεπε στη μισθαποδοσία. Με την πίστη εγκατέλειψε την Αίγυπτο, χωρίς να φοβηθεί τον θυμό του βασιλιά· διότι έμεινε σταθερός σαν να έβλεπε τον αόρατο. Με την πίστη τέλεσε το Πάσχα και την πρόσχυση του αίματος, ώστε να μην τους αγγίξει ο εξολοθρευτής των πρωτοτόκων. Με την πίστη διέβησαν την Ερυθρά θάλασσα σαν από ξηρά, την οποία όταν δοκίμασαν οι Αιγύπτιοι καταποντίστηκαν. Με την πίστη έπεσαν τα τείχη της Ιεριχούς, αφού κυκλώθηκαν για επτά ημέρες. Με την πίστη η Ραάβ η πόρνη δεν χάθηκε μαζί με τους απειθείς, επειδή δέχθηκε τους κατασκόπους με ειρήνη. Και τι άλλο να πω πλέον;

Διότι πρέπει να πιστέψουμε, λέει, ότι υπάρχει Θεός, και όχι να ερευνήσουμε ούτε να φιλονικήσουμε για το τι είναι· και γενικά, αν η πίστη είναι υπόσταση αυτών που ελπίζονται, έλεγχος πραγμάτων που δεν βλέπονται, μην επιμένεις φιλόνικα να δεις από τώρα αυτά που εναπόκεινται μακριά, ούτε να καθιστάς αμφίβολα αυτά που ελπίζονται, εξαιτίας του ότι δεν μπορείς να τα προσεγγίσεις μέσω της γνώσης. Αυτά λοιπόν γενικά περί πίστεως, για εκείνους που λογομαχούν και στηρίζουν την ελπίδα τους σε κενά λόγια. Και λίγο παρακάτω: Γενικότερα δε, η ψυχή που επιχειρεί να ομιλεί χωρίς πίστη, θα φλυαρεί άσκοπα, προβάλλοντας τον λόγο χωρίς κανένα πραγματικό υπόβαθρο. Επομένως, αρχή του συνετού λόγου είναι η πίστη, η οποία είναι ισχυρά εδραιωμένη στην καρδιά εκείνου που ομιλεί.